Starodawne polskie praktyki ludowe, choć wydają się zapomniane, to często dziś do nas wracają. Poza etnograficznymi eventami, na rynku pojawia się także sporo książek traktujących o słowiańskich, ludowych praktykach - jedną z nich jest Polska Magia Ludowa Joanny Tarnawskiej, która właśnie ukazała się nakładem wydawnictwa Illuminatio. Wraz z Illuminatio mamy dziś dla Was wywiad z Autorką książki! Czytajcie poniżej, bo nadchodząca Noc Kupały może być świetnym momentem, by zgłębić ten temat!

Metody naszych praprababek na zdrowie, szczęście i bezpieczeństwo fascynują nas i często ich temat powraca w formie etnograficznych eventów, festiwali, obchodów słowiańskich świąt - na przykład zbliżającej się Nocy Kupały. Obchody te stają się symbolem potrzeby bliskości z naturą i poszukiwania starodawnej wspólnoty, a także podróży w głąb siebie w szybkim, cyfrowym świecie. Ogień, woda, stara magia i rytuały związane z naturą pozwalają poznać się lepiej także na kartach poradnikowej literatury. Przeczytaj nieco więcej o książce Polska magia ludowa Joanny Tarnawskiej i zobacz, co do powiedzenia ma Autorka w krótkim wywiadzie, który otrzymaliśmy dzięki uprzejmości wydawnictwa Illuminatio! 


 

O czym jest książka Polska magia ludowa?

 

Okładka książki Polska magia ludowa autorstwa Joanna TarnawskaPolskie obrzędy i wierzenia ludowe stanowią niezwykle cenny element rodzimego dziedzictwa kulturowego. W świecie pełnym pośpiechu i nieustannego napięcia coraz więcej osób szuka powrotu do dawnych tradycji, bliskości natury i rytuałów pielęgnowanych przez poprzednie pokolenia. Dawne zwyczaje, takie jak śpiewanie pieśni podczas codziennych prac, zapalanie gromnicy w czasie burzy, ludowe sposoby leczenia czy symboliczne wspominanie przodków przy wspólnym stole, wciąż budzą zainteresowanie i emocje.

Autorka, psycholożka, animistka oraz popularyzatorka tradycji ludowych, Joanna Tarnawska, zaprasza czytelnika do świata dawnych praktyk magicznych i słowiańskiej duchowości. Łączy wiedzę zaczerpniętą z folkloru, podań i źródeł etnograficznych z własnym doświadczeniem oraz praktyką. W książce porusza zagadnienia związane z cyklem obrzędowym roku, znaczeniem ognia domowego, rytuałami ochronnymi i tradycyjnymi zaklęciami. Nie brakuje również praktycznych inspiracji dotyczących oczyszczania, ochrony i ludowych metod wspierania zdrowia.

Polska magia ludowa to wyjątkowa publikacja poświęcona rodzimym tradycjom magicznym i duchowym. Książka pozwala lepiej zrozumieć dawną wizję świata, rytm życia wyznaczany przez naturę oraz znaczenie lokalnych zwyczajów. To opowieść zachęcająca do odkrywania własnych korzeni i świadomego powrotu do słowiańskiego dziedzictwa.

 

Wywiad z Joanną Tarnawską, autorką książki Polska magia ludowa

 

Redakcja: Skąd wzięło się u Pani zainteresowanie magią ludową?

Joanna Tarnawska: W młodości fascynowały mnie przedchrześcijańskie wierzenia naszych przodków i przez lata namiętnie pochłaniałam źródła opisujące badania nad duchowym życiem Słowian. Byłam głodna poznawania rodzimych tradycji wolnych od wpływu religii monoteistycznej narzuconej naszemu ludowi. Zależało mi aby poznać wierzenia wypływające bezpośrednio z ziemi, na której żyjemy. Z czasem i zwiększającą się ilością pochłoniętych książek zaczęłam rozumieć, że tak naprawdę wiemy o czasach przedchrześcijańskich bardzo niewiele, a zatem wyczerpujących odpowiedzi nie znajdę w hipotezach i syntetycznych rekonstrukcjach tego, co mogło być kiedyś. Zrozumiałam, że tradycje, których poszukuję tak naprawdę nigdy nas nie opuściły – że zachowały się właśnie w prostej ludowej religijności, na synkretycznym pograniczu, które wymyka się akademickiej kategoryzacji i naszym współczesnym sposobom mitologizowania przeszłości. Myślę, że właśnie ta świadomość zaowocowała moim zwróceniem się ku praktykom ludowym i odkrywaniu ich na nowo jako bezcennej żywej tradycji kulturowej, która tak naprawdę istnieje ponad wszelkimi podziałami religijnymi. Nie tylko w Polsce, ale także na całym świecie, tradycje ludowe – te bioregionalne i wypływające bezpośrednio z ziemi sposoby koegzystencji ze światem wokół – zawsze znajdowały sposób aby przetrwać wśród lokalnej ludności pomimo zmieniającego się w “wielkim świecie” klimatu politycznego i narzucanych wraz z nim idei. Myślę, że nasi przodkowie nie przejmowali się aż tak, jak my dzisiaj powierzchownymi detalami, czy narzuconym nazewnictwem. Tradycja ludowa żyje i ma się dobrze, wciąż umykając kategoryzacji.

 

R: Jak powstał profil Polish Folk Witch?

JT: Pierwotnie moja działalność w internecie wypływała z czystej chęci dzielenia się moimi zainteresowaniami i odnalezienia własnej społeczności. Pisałam i tworzyłam materiały o tym, co udało mi się wygrzebać w źródłach lub zrekonstruować z perspektywy praktyka magii ludowej i czarostwa. Z czasem w sposób organiczny wokół moich treści wytworzyła się społeczność – szczególnie ta związana z polską i słowiańską diasporą na zachodzie – głodna poznawania naszych tradycji i powracania do korzeni. Warto zaznaczyć, że nasza kultura i tradycje ludowe niestety do całkiem niedawna nie były zbyt dobrze dostępne dla entuzjastów słowiańskości nie posługujących się naszymi językami. Zaś w internecie powszechnie dostępne były treści głównie dotyczące słowiańskiego neo-pogaństwa, często nie oparte na źródłach. Tak więc – chcąc, nie chcąc – w odpowiedzi na zachęty członków mojej społeczności, z czasem stałam się łącznikiem z naszymi lokalnymi tradycjami dla osób o podobnych zainteresowaniach – związanych z praktykami magii ludowej i lecznictwa ludowego, sezonowymi obrzędami agrarnymi, ludową demonologią, starymi legendami. Dziś moja społeczność liczy tysiące ludzi, z czego setki wspierają moją pracę uczestnicząc w organizowanych przeze mnie prelekcjach dotyczących praktyk polskiej magii ludowej, animizmu oraz tradycyjnego czarostwa. Być może warto w tym miejscu zaznaczyć, że nigdy nie kreowałam się na autorytet we wspomnianych dziedzinach i moje treści zawsze przedstawiam z perspektywy domorosłej amatorki – nie posiadam wykształcenia z dziedziny antropologii, etnologii, czy folklorystyki i nie roszczę sobie tytułów w tym zakresie. Nie staram się udawać kogoś, kim nie jestem. Po prostu dzielę się tym, co kocham, z perspektywy praktyka naszych ludowych tradycji i magii.

 

R: Co zmotywowało Panią do napisania książki Polska Magia Ludowa?

JT: To właśnie wspomniana społeczność diaspory kibicowała mi i była moją motywacją do napisania książki o polskiej magii ludowej. Na rynku zagranicznym kilka lat temu nastała moda na “słowiańskość”, a wraz z nią zaczęły pojawiać się książki o szeroko pojętej “słowiańskiej magii” i “słowiańskim czarostwie”. Publikacje te pisane były najczęściej przez osoby, które nie dorastały w naszej kulturze, a zatem często budowały obraz naszych tradycji magii ludowej w oparciu o nieistniejącą romantyczną wizję tego, kim jesteśmy i w jaki sposób praktykujemy. Zależało mi na tym, aby w odpowiedzi na te trendy na zagranicznym rynku wydawniczym zaczęły też pojawiać się głosy lokalsów takich, jak ja – aby ludzie wiedzieli, że istniejemy i mamy swój głos, że potrafimy opowiadać o naszych tradycjach, że nie potrzebujemy aby ktoś wypowiadał się za nas i w naszym imieniu. Myślę, że reprezentacja jest bardzo ważna – gdy mówi się o lokalnych praktykach duchowych, powinniśmy w pierwszej kolejności słuchać tych, którzy je znają od podszewki. To dotyczy każdej kultury na świecie. Dla osób zainteresowanych praktykami duchowymi jakiejkolwiek kultury – czy to tradycje duchowe Indii, czy Grecki hellenizm, czy wierzenia rdzennych ludów całego świata – być może warto byłoby zachować szacunek wobec nich wybierając źródła pochodzące od lokalnych praktyków, nie zaś białoskórych autorytetów z Ameryki, którym zależy głównie na tym, aby ładnie je zapakować i sprzedać. Tak więc moja książka była próbą otwarcia ścieżek dla naszych lokalnych praktyków – aby z czasem nasze głosy stały się słyszalne na całym świecie. Marzę o tym, by więcej osób z Polski odważyło się pisać dla zagranicznych czytelników o rodzimej magii i duchowości. I wiem, że za kulisami to marzenie powoli się spełnia. Jest mi również niezmiernie miło, że polscy czytelnicy okazali tak duże zainteresowanie tłumaczeniem mojej książki na rodzimy rynek wydawniczy. Mam nadzieję, że każdy znajdzie w niej coś dla siebie, oraz że posłuży ona jako inspiracja do głębszego zainteresowania lokalną magią ludową.

 

R: Co wyjątkowego znajdzie czytelnik w Pani książce, czego nie znajdzie nigdzie indziej?

JT: Myślę, że wyjątkowość mojej książki wypływa z ujęcia praktyk magii ludowej z perspektywy synkretycznej dwuwiary i animizmu. Nie starałam się przedstawiać tych praktyk w sposób suchy i udający styl akademicki. Nie ukazuję też naszej magii w wersji neo-pogańskiej, odartej z naleciałości ludowego katolicyzmu. Przeciwnie – zależało mi aby pokazać czytelnikowi piękno zachowane w żywej tradycji, która wymyka się kategoryzacji i być może czasem jest obrazoburcza i niewygodna w swej autentyczności. W moim zrozumieniu, ludowa wizja świata od zawsze opierała się o animizm, czyli ten najstarszy i najbardziej archaiczny sposób, w jaki ludzkość od zarania dziejów budowała relacje ze światem wokół. Stronice “Polskiej Magii Ludowej” wypełnione są więc herezją i ludowymi praktykami w myśl powiedzenia “Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek” – ukazując jak w relacjach ze światem duchowym człowiek od zawsze szukał oparcia u istot zarówno świętych, jak i przeklętych; jak ważny był wśród ludu lokalny kult duchów i świętych miejsc zachowany pod postacią synkretycznego kultu ludowych Maryjek, przy jednoczesnym układaniu się z lokalnymi diabełkami i składaniu w chałupie ofiar dla duchów domowych aby zapewnić gospodarstwu dobre plony, zdrowie i bezpieczeństwo. Jeżeli naszym przodkom to nie wadziło, być może nam również nie musi. Myślę, że czytelnik o otwartym sercu odnajdzie w tej książce zachętę aby zżyć się z lokalnymi wierzeniami i tradycjami w nowy (stary) sposób, bez narzuconych dogmatów i przeintelektualizowanych teorii.

 

R: Jakie są najważniejsze słowiańskie święta, które powinien znać każdy?

JT: Moim zdaniem kalendarz świąt sezonowych należy postrzegać jako integralną całość, która uczy nas relacji z ziemią, bioregionem i ekosystemem, którego jesteśmy częścią. Wciąż bardzo niedoceniane jest spoglądanie w stronę ludowego kalendarza świąt agrarnych i dni poświęconych figurom świętych jako systemu nadającego rytm życiu i wyznaczającego terminy sezonowych robót i przemian. Zależnie od tego, co w danym momencie naszego życia przeżywamy, z czym się mierzymy lub czego poszukujemy, ludowe święta mogą nas poprowadzić i wskazać nam drogę. Osobiście, jako zapalona ogrodniczka i domorosła zielarka, bardzo lubię kierować się kalendarzem świąt poświęconych ludowym Maryjkom, które wyznaczają rytm sadzenia i zbioru roślin, przygotowywania zapasów oraz wytwarzania z nich niezbędnych narzędzi do magii, takich jak wiązanki ziół, czy świece. Praktycznie każda pora roku okraszona jest co najmniej jednym takim świętem maryjnym, wyznaczając rytm mojej osobistej praktyki. Więcej o nich wspominam oczywiście na łamach mojej książki, w sekcji poświęconej tradycjom agrarnym i ludowemu kalendarzowi świąt.

 

R: Jaki jest jeden stereotyp dotyczący magii ludowej, który wzbudza w Pani najsilniejsze emocje?

JT: Być może nie jest to stereotyp per se, natomiast niezmiennie ubolewam nad tym, że w Polsce wciąż nasza rodzima magia ludowa jest powszechnie postrzegana albo jako śmieszny zbiór zabobonów ludzi ze wsi, albo romantyzowana jako “sekretna tradycja szeptuch”. Osoby nie zainteresowane praktykami magicznymi, w tym również niektóre środowiska neo-pogańskie, wciąż często wkładają magię ludową do jednego wora ze współczesną duchowością New Age zaimportowaną z zachodu. Zaś osoby ze wspomnianych kręgów New Age nazbyt chętnie mianują siebie współczesnymi szeptuchami, czy szamanami, zapożyczając elementy z różnych kultur i tradycji bez oddania im należytego szacunku. W takich okolicznościach, przeciętny praktyk magii ludowej znajduje się niejako w wizerunkowym potrzasku – pomiędzy młotem a kowadłem. Osobiście przyglądam się temu zjawisku z pewnego dystansu i niezmiernie ciekawi mnie, w jakim kierunku się rozwinie. Natomiast bardzo cieszy mnie gdy widzę, jak młodsze pokolenie pogan i czarownic coraz śmielej sięga po polską magię ludową i nie boi się przełamywać tabu religijnych oraz schematów, jakie dotychczas obserwowaliśmy w tych środowiskach.


Przeczytaj fragment książki 

"(...) Tradycje ludowe obecne były w moim życiu od maleńkości. Dane mi było urodzić się i dorastać na opolskiej wsi, do której moi rodzice przenieśli się ze Świętokrzyskiego w poszukiwaniu lepszego życia zaraz po obaleniu w Polsce komunizmu. Opolskie to region, w którym wciąż bardzo żywo kultywuje się sezonowe, agrarne tradycje ludowe. Od przedszkola człowiek wdrażany był w palenie i topienie Marzanny, skrobanie kroszonek na Wielkanoc, układanie kwiatowych dywanów na Boże Ciało, plecenie wieńców i koron dożynkowych, czy lanie woskowych wróżb na andrzejki. Poza tym biegało się także po starych bunkrach przy Altersheimie i słuchało szeptanych na wiosce plotek o babie, która była uważana za lokalną zmorę. Z drugiej strony, z sentymentem wspominam także wakacje spędzane u dziadków w Świętokrzyskiem, w cieniu Łysej Góry i związanych z nią legend o czarownicach, myjąc się w balii, jedząc kanapki z truskawkami i cukrem przy kaflowym piecu kuchennym, ucząc się doić krowy i przyglądając się, jak babcia co wieczór odmawia różaniec. Choć za dzieciaka w pełni tego nie rozumiałam, doświadczenia te ukształtowały moją wrażliwość na folklor i zbudowały fundament pod pasję do kultywowania ludowych tradycji i prostego życia w bliskości z ziemią.

Jednak naprawdę w pełni doceniać i aktywnie pielęgnować nasze tradycje nauczyłam się dopiero jako dorosła już kobieta. Paradoksalnie, zamiłowanie do folkloru i magii ludowej przyszło do mnie dwojako – jako lekcja od moich chłopskich przodków oraz wspomnianych wcześniej członków polskiej diaspory. To dzięki ich splatającym się historiom zrozumiałam, jak cenne jest dla mnie kultywowanie tego, co nasze, jak istotne jest zachowywanie pamięci dawnych tradycji oraz docenianie tego, że wciąż są wśród nas tak żywe i wszechobecne w codziennie doświadczanej przez nas rzeczywistości. To absolutnie niezwykłe, że na wyciągnięcie ręki mam dostęp do naszych ukochanych tradycji i folkloru – czy to w źródłach pisanych, rozmowach i wspominkach z rodzicami, tradycyjnej kuchni regionalnej, dawnych piosnkach ludowych, czy też w przydrożnych kapliczkach, świętych źródełkach i starych wałach kultowych rozsianych w lokalnym krajobrazie. Gdy dorastamy w danej kulturze od małego, staje się ona dla nas niczym powietrze, którym oddychamy – jest tak głęboko zintegrowana ze wszystkim, co człowiek zna, że niemal niewidzialna. Po prostu jest. Dopiero gdy zostanie nam odebrana, zapomniana lub poddana represjom, wtedy zaczynamy dotkliwie odczuwać jej brak i odzywa się w nas potrzeba chronienia przed zatraceniem wszystkiego, co jeszcze się ostało.

I to właśnie o tym jest niniejsza książka – o chronieniu przed zatraceniem tych wątków zachowanych w naszej kulturze, które traktują o polskiej magii ludowej. (...)

(...) Nasza rodzima magia ludowa przesiąknięta jest po brzegi wierzeniami związanymi ze światem duchów i innych istot. Wypływa to bezpośrednio ze wspomnianego animistycznego postrzegania świata, w którym to magia ludowa służy jako narzędzie porozumiewania się z różnymi zjawiskami, chorobami, roślinami, miejscami, przodkami, jako sposób na poradzenie sobie z wszelkiego rodzaju wyzwaniami czy zapewnienie spełnienia podstawowych potrzeb. Gdy mówimy o wszelkiego rodzaju duchach, demonach czy innych istotach, ważne jest, aby czytelnik nie postrzegał ich przez pryzmat tego, czym karmi nas współczesna popkultura. Duchy to nie półprzezroczyste Kacperki przelatujące przez ścianę, a demony to nie wyłaniające się z czeluści piekieł i łażące tyłem po suficie szkaradne bestie czyhające na duszę pobożnego katolika. Zgodnie z rodzimym folklorem, są to takie same istoty tego świata, jak my – współżyjące z nami na co dzień, często znane nam pod postacią niektórych zwierząt, zjawisk atmosferycznych, istot zamieszkujących dane drzewa, skały, źródełka, zapiecki, studnie czy inne miejsca. Obcowanie z duchami, jakie obserwujemy w tradycjach ludowych, w tym magii ludowej, to nie kwestia wiary lub niewiary. Jest to po prostu naturalny sposób porozumiewania się ze światem wokół nas, który niegdyś powszechny był wśród naszych przodków, a wciąż spotykany jest dziś wśród animistów. Ba! Przeciętny Polak również często nieświadomie uczestniczy w kultywowaniu relacji z duchami poprzez tradycje takie, jak zastawianie dodatkowego miejsca przy stole wigilijnym, żegnanie się przy przydrożnych kapliczkach czy zapalanie zniczy na grobach bliskich i mówienie im o swoich zmartwieniach. Jak wspominałam, jest to przejaw tego samego rodzaju animistycznej otwartości i wrażliwości na świat wokół, jaki większość z nas wyrażała instynktownie za dzieciaka – kiedy to przywiązywaliśmy się do naszych pluszaków, rozmawialiśmy z kurami u babci, baliśmy się diabełka z piwnicy czy innego beboka, w myślach prosiliśmy słoneczko, aby wyszło zza chmur, albo posyłaliśmy biedroneczkę do nieba po kawałek chleba. Normalna sprawa!"

/fragment rozdziału Kiedyś to było, czyli wstęp do polskiego wydania

 

Kilka słów o Autorce

Joanna Tarnawska jest animistką, praktykującą ludoznawcą, pisarką i psychologiem mieszkającą w górach Dolnego Śląska. Jej twórczość jest zakorzeniona w tradycjach bioregionalnych i folklorze tego regionu, czerpiąc z praktyk historycznych z okresu wczesnej nowożytności, a także z badań antropologicznych i etnograficznych nad przedchrześcijańskimi i pochrześcijańskimi zwyczajami zachodniosłowiańskimi. Jej celem jest promowanie i edukacja na temat polskiej kultury i dziedzictwa ludowego poprzez Polish Folk Witch – platformę społecznościową oferującą artykuły, kursy i zajęcia grupowe na temat polskiej magii ludowej, animizmu i tradycyjnego folklorystycznego czarostwa.
/ źródło: polishfolkwitch.pl


Za wywiad dziękujemy Wydawnictwu Illuminatio! :)