Renata Muszyńska

Życie i rozwój wybitnych twórców

Opracowanie graficzne i projekt okładki Renata Muszyńska

Ilustracja na okładce "Pitagorejczycy świętujący wschód słońca" Fiodor Bronnikov

© Renata Muszyńska, 2018

Ta książka to historyczna opowieść dla wszystkich. Nie wymaga specjalistycznej wiedzy ani oczytania, jest krótka, treściwa i interesująca. Prezentuje sylwetki i szkoły znanych filozofów: pitagorejczyków, Sokratesa, Platona, Arystotelesa, św. Augustyna i św. Tomasza z Akwinu. Szczególną uwagę zwraca na rozwój duszy człowieka, kształtowany przez wychowanie. Opiera się między innymi na dziele włoskiego autora Giovanni Peppini „Święty Augustyn”.

ISBN 978-83-8155-419-0

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

1. Życie i rozwój wybitnych twórców

2. Szkoła pitagorejska

3. Sokrates

4. Platon

5. Arystoteles

6. Augustyn z Hippony

7. Tomasz z Akwinu

Szkoła pitagorejska

Fiodor Bronnikow, Pitagorejczycy świętujący wschód słońca (źródło: Wikimedia Commons[1])

Szkoła pitagorejska została założona przez Pitagorasa z Samos ok. VI w. przed Chrystusem jako związek pitagorejski, bractwo, zakon lub stowarzyszenie religijne. Odniosła bardzo szybko sukces ze względu na swoje przesłanie, zawierające nową wizję życia typu mistycznego i ascetycznego. Prawdopodobnie zdobyła też władzę polityczną, co doprowadziło do ataku jej przeciwników i zabójstwa wszystkich ważniejszych członków bractwa.[2] Polityczna potęga związku zakończyła się ok. połowy V wieku przed Chrystusem, kiedy to najwybitniejsi pitagorejczycy zebrali się na polityczną naradę w swoim domu w Kroton. Wówczas napadli na nich przeciwnicy, podpalili dom i wymordowali wszystkich obcych, z wyjątkiem dwóch najmłodszych, którzy zdołali uciec.[3]

Do związku należeli kobiety i mężczyźni. Wśród nich także żona i córka Pitagorasa. Uczniowie uprawiali wstrzemięźliwość, ćwiczyli się w milczeniu i posłuszeństwie, i dopiero wtedy, gdy przeszli zwycięsko okres próby i posiadali dostateczne zdolności umysłowe, mogli poznać właściwą naukę mistrza. Tej nauki nie wolno było zdradzić nikomu obcemu. Przekazywano ją tylko ustnie i tylko wybrańcom. Wszystkich uczniów obowiązywała serdeczna i ofiarna przyjaźń wzajemna. Od Pitagorasa miało pochodzić twierdzenie, że przyjaciela trzeba uważać za „drugiego siebie” (alter ego). Więzy przyjaźni pitagorejskiej były silniejsze od więzów rodzinnych i politycznych. W szkole obowiązywała też wspólnota dóbr materialnych i duchowych; indywidualne osiągnięcia w dziedzinie nauki stanowiły wspólną własność szkoły i były z reguły przekazywane jako „mądrość” jej twórcy.[4]

Pitagoras wprowadził zwyczaj, aby każdy uczeń robił codziennie coś w rodzaju „rachunku sumienia” i odpowiadał sobie na trzy pytania: „W czym wykroczyłem?”, „Co wykonałem?”, Jakiego obowiązku nie dopełniłem?”.[5]

Według tradycji starożytnej uczniowie Pitagorasa dzielili się — zależnie od swoich zdolności umysłowych — na takich, którzy poprzestawali na samej pamięci „posłyszanych”, praktycznych zakazów, nakazów i w ogóle pouczeń mistrza, i na takich, którzy byli wtajemniczeni we wszystkie arkana jego nauki i usiłowali je zbadać jak najdokładniej; pierwszych nazywano „akusmatykami” lub „pitagorystami” (pogardliwie), a drugich „matematykami” (naukowcami).[6]

Pitagorejczycy uważali, że religijnym obowiązkiem człowieka jest troska o zdrowe potomstwo: powinien on pozostawić po sobie zdrowych cieleśnie i duchowo czcicieli Bóstwa. Żądali od rodziców „rzeczywistej” dbałości o dzieci. Pierwszym warunkiem było to, żeby oni sami starali się być zdrowi moralnie i fizycznie. Nie powinni więc jeść i pić za dużo ani też używać szkodliwych pokarmów i napojów, przede wszystkim zaś nie powinni ze sobą obcować po pijanemu, bo wtedy powstają „złe nasiona” i dzieci będą liche. Brak dbałości o przyszłe potomstwo stanowi główną przyczynę tego, że na ziemi rodzi się tylu złych i bezwartościowych ludzi.

Miasto Kroton, w którym mieściła się szkoła, było „gniazdem rozpusty”. Pitagoras ją zwalczał przy pomocy swoich uczennic. Uważał, że o poziomie moralności rozstrzyga kobieta, a nie mężczyzna, matka, a nie ojciec. Teano, żona Pitagorasa, na pytanie jednej z przyjaciółek, w którym dniu kobieta może się uważać za czystą po obcowaniu z mężczyzną, odpowiadała „ze swoim — natychmiast, z obcym — nigdy”.[7] Pitagorejczycy potępiali wszelką namiętność, ale za szczególnie groźną dla człowieka i jego szczęścia uważali nieokiełznaną żądzę płciowej rozkoszy. Widzieli w niej objaw ślepej i bezczelnej buty, która jest źródłem wszystkich występków. Uważali, że ludzie nie powinni obcować ze sobą przed 20 r. życia i nigdy nie powinni się lubować w płciowej rozkoszy. Im później ją poznają, tym dla nich lepiej. Owa rozkosz budzi słusznie zastrzeżenia, bo osłabia człowieka duchowo i cieleśnie. Pitagorejczycy stanowczo potępiali rozpustę i seksualną namiętność, ale wysoko cenili zdrową miłość i wierność małżeńską.[8]

Głosili kult absolutnej sprawiedliwości i tak zwany „pion moralny”. Gardzili płaczem i lamentem, a także prośbami, błaganiem, pochlebstwem i innymi sposobami wzbudzania litości. Zdaje się, że próbowali (z powodzeniem) uśmierzać ból fizyczny i psychiczny wysiłkiem woli, a w celu jej ostatecznego wyrobienia oraz osiągnięcia „świętości” niektórzy z nich uprawiali ascezę płciową.[9]

Troszczyli się o zdrowie ciała i zajmowali się medycyną. Oczyszczali ciało za pomocą sztuki leczniczej, a duszę — za pomocą nauki.[10] Sensem życia jest więc oczyszczenie duszy. Ciało jest jej „więzieniem”, „niewolą”, miejscem, w którym ona spłaca pierwotną winę. Celem życia jest oswobodzenie duszy od związków z ciałem. Ma to związek z nauką o metempsychozie — według niej dusza musi wiele razy wcielać się na nowo w następujących po sobie bytowaniach w ciele, nie tylko w postaci człowieka, lecz również w różnych postaciach zwierząt, po to, by odpokutować popełnioną pierwotną winę. Celem życia jest więc pozaziemskie życie duszy, a oczyszczenie jest środkiem służącym wyzwoleniu duszy z cyklu reinkarnacji i doprowadzeniu jej do ponownego połączenia z tym, co boskie. Dusza bowiem ma boską naturę. Oczyszczenie ciała i ascetyczne reguły miały uczynić je uległym duszy.

Główną siłę pitagorejczyków w walce o władzę stanowiła ich „wiedza matematyczna”, obejmująca 4 dziedziny studiów: geometrię, arytmetykę, astronomię i muzykę.[11]

Po przyjęciu do zakonu nowicjusze musieli jedynie milczeć i słuchać (uważano je za najtrudniejsze do przyswojenia). Potem mogli zadawać pytania, dowiadywać się o problemy dotyczące muzyki, arytmetyki i geometrii ( i zapisywać to, czego się dowiedzieli). Na końcu przechodzili do studium całej natury kosmosu). Mistrz mówił ukryty za zasłoną, jak gdyby dla oddzielania wiedzy od osoby, która ją fizycznie przekazywała, i aby nauczającemu nadać cechy hieratyczne, tak jakby była to odpowiedź wyroczni. Przysłowiową stała się formuła towarzysząca nauczaniu: „on to powiedział”, tzn. boski Pitagoras, najwyższy autorytet. Życie pitagorejczyków nazwano kontemplacyjnym, bo szukało oczyszczenia w kontemplacji prawdy (dzięki wiedzy i poznaniu).[12]

Stara szkoła pitagorejska działała do pierwszych dziesięcioleci IV w. przed Chrystusem. Według tradycji, pierwszym pitagorejczykiem, który ujawnił naukę, był Filolaos, mający to uczynić z powodów finansowych, w jakich się znalazł, w epoce Sokratesa.

Kryzys szkoły pitagorejskiej spowodował przerwanie tej tradycji i linii myślowej, która wywodziła się wprost od Pitagorasa i jego bezpośrednich naśladowców. Mimo to jednak zasadnicze treści miały znaczenie dla Akademii Platońskiej.[13] Poczynając od pierwszego wieku przed Chrystusem odżył pitagoreizm w postaci neopitagoreizmu.[14] Na początku ery chrześcijańskiej powstał tak zwany krąg Sekstiuszów, założony przez Kwintusa Sekstiusza, który osiągnął znaczny sukces i szybko się rozpadł. Jedną z typowych praktyk szkoły było robienie codziennego rachunku sumienia. Praktykę tę przypisywano także Pitagorasowi.[15] Szczytowa faza rozwoju tego ruchu przypada na epokę Cesarstwa, na pierwsze wieki ery chrześcijańskiej.[16]

Szczególne miejsce w dziejach etyki pitagorejskiej zajmuje sławny „Święty poemat”, który uważa się za „summę” moralnego nauczania Pitagorasa, prawdziwe kompendium życia duchowego czy wręcz swego rodzaju tablicę przykazań. Oto ona:

Naprzódeś winien uczcić bogów, jak prawo nam to nakazuje.

Szanuj przysięgę, a także przesławnych czcij bohaterów.

Również bogom podziemnym oddawaj cześć należytą.

Czcij rodziców, a szanuj członków najbliższej rodziny.

Z innych licz tylko najlepszych do grona swoich przyjaciół.

Słowa dobrego posłuchaj, dobroć umiej ocenić.

Przebacz, jeżeli przyjaciel drobnostką ci jaką uchybi;

Znoś, póki możesz, a może wiele, kto musi; pamiętaj

O tym, a ucz się zawczasu poskramiać żądze doczesne.

Z głodu więc nic sobie nie rób, umiej wstawać, gdy zechcesz;

Gniew poskramiaj, a nie grzesz ani gdy jesteś z drugimi,

Ani gdyś sam; w samym sobie sędziego mniej swoich czynów.

Bądź sprawiedliwy i w czynach, i w słowach, a głupstwa unikaj.

W każdej sprawie, bo w każdej najgorsze bezmyślne nawyczki.

Licz się z tym, że śmierć czeka i ciebie i wszystkich zarówno.

Rób pieniądze z ochotą i chętnie wydaj je znowu.

A że losy tak rządzą, że każdy ma coś do ścierpienia.

Więc nie narzekaj na losy; znoś, co ci znosić wypadło.

W biedzie się człowiek ratuje, jak umie; lecz tak sobie pomyśl:

Los niezbyt hojnie zazwyczaj obdarza dzielnego człowieka.

Kiedy w rozmowie usłyszysz, jak byle co ludzie mówią,

Ziarno i plewy mieszając, nie zrywaj się, nie uciekaj,

Choćby ci włosy na głowie stawały, a nawet kłamstwo,

Jeślibyś jakie usłyszał, łagodnie je znoś, byleś tylko

Sam się nigdy ni słowem, ni czynem nakłonić nie dał do tego,

Co sam za złe uważasz i w słowach, i w czynach człowieka.

Pomyśl, zanim coś zrobisz, ażebyś głupstwa nie strzelił.

Wstyd i hańba to przecież czy mówić, czy działać bezmyślnie.

Tak więc zawsze postępuj, ażebyś później nie cierpiał.

Lepiej się nie bierz do rzeczy, na której się nie znasz porządnie;

Naprzód się ucz, czego trzeba, a będziesz miał życie spokojne.

Zdrowie ciała rzecz ważna, dbaj o nie jak się należy:

Miernie używaj jedzenia, napoju i ćwiczeń cielesnych;

Jeśli miarę przebierzesz, choroba cię czeka niechybnie.

Czyste zjadaj potrawy; unikaj potraw wymyślnych.

Strzeż się ludzkiej zazdrości; zbyt łatwo się na nią narazić.

Zbytków unikaj niewczesnych, to zostaw ludziom bez smaku.

Nie bądź też liczykrupą — wszak miara we wszystkim najlepsza.

Tak postępuj, byś szkody nie poniósł, a kroki obliczaj.

Sen twoich powiek niech nigdy nie klei, nim zważysz u siebie

Każdy krok minionego dnia, zanim powiesz sam sobie,

Com zrobił złego, com zdziałał, a jakąm zaniedbał powinność.

Od pierwszego zaczynaj punktu, kolejno przechodząc

Dalsze, jeśliś coś złego popełnił, to żałuj, a ciesz się,

Jeśliś żył jak należy. W tej pracy ćwicz i pokochaj

Trudy łamania się z sobą — to droga do boskiej dzielności.

Tak nam dopomóż ten, co źródło wiecznej natury

Duszy naszej odsłonił; ono Czwórką Świętą się zowie.

Dalej więc, do roboty, a wezwij bogów na pomoc!

Trzymaj się tego, co czytasz, a poznasz nieba tajemne

Szlaki i ziemskie wiązania wszechrzeczy dla innych zakryte.

Poznasz, o ile się godzi, Przyrodę, wszędzie tę samą.

Wtedy nie będziesz wybiegał nadzieją za kresy dostępne na ziemi

Oczy otwarte mieć będziesz na wszystko; zobaczysz, jak nędzne

doczesne

Człowiek sam ściąga na siebie i cierpi, choć dobro tak blisko.

Przecież tylko wybrany je dojrzy i pojmie, dosłyszy.

Tylko wybrany wyjść zdoła z błędnego cierpień koliska.

Taki już los nami włada, a my jak zwoje okrągłe,

W tę to i w tamtą toczymy się stronę, ból w sobie wlokąc niezmierny;

Gorzka rozterka w nas mieszka wrodzona i ta nam przejada

Duszę; tę z siebie wyrwać potrzeba i przed nią uciekać.

Zeusie Ojcze, zaprawdę, zbawiłbyś nas ode złego,

Gdybyś każdemu pokazał, jakiego ducha ma w sobie.

Bądź dobrej myśli, człowiecze; wszak boska w tobie krew płynie!

Święta Przyroda cię uczy, odsłania ci tajne wszechrzeczy.

Zbliż się do niej choć trochę, a wtedy, mym radom posłuszny,

Ciałem zdołasz owładnąć, duch zdrowy cierpień pozbędzie.

Wstrzymaj się tylko od złego pokarmu, o którym słyszałeś;

Rozważ, czym duszę oczyszczasz i czym ją z więzów wyzwalasz.

Wszystko rozumem oceniaj; niech rozum ci będzie woźnicą.

A kiedy ciało porzucisz i w wolne się wzniesiesz przestworza,

Ziemię opuścisz na wieki, śmierć zdepczesz, bogiem się staniesz.[17]

[1] http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ABronnikov_gimnpifag oreizev.jpg imnpifagoreizev.jp http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/56/Bronnikov_gg
By Fyodor Bronnikov, (1827—1902) [Public domain], via Wikimedia
Commons href="pifagoreizev.jp src="//upload.wikimedia.orgg”> nikov_gimnpifagoreizev.jp/wikipedia/commons/thumb/5/56/Bron Bronnikov_gimnpifagoreizev.jp http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ABronnikov_gimng/512px-g”/>

[2] J. Reale, Historia filozofii starożytnej, t. 1, Lublin 1999.

[3] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 93.

[4] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 92.

[5] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 94.

[6] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 104.

[7] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 93.

[8] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 106—107.

[9] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 107—108.

[10] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 107.

[11] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 96.

[12] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, t.1, Lublin 1999, 118—125.

[13] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, t. IV, Lublin 1999, 381—382.

[14] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, t. IV, Lublin 1999, 383.

[15] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, t. IV, Lublin 1999, 396.

[16] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, t. IV, Lublin 1999, 398.

[17] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, t. IV, Lublin 1999, 417—419.

Sokrates

Rafael, Szkoła ateńska, fr. Sokrates wyliczający argumenty (źródło: Wikimedia Commons[1])

Sokrates (469 — 399 przed Chr.) to jeden z największych filozofów greckich, mieszkaniec Aten i wychowawca młodzieży. Trzykrotny uczestnik wypraw wojennych. Oskarżony i skazany na karę śmierci. Przeciwnik nauki sofistycznej i krytyk współczesnej mu demokracji. Obrońca prawdy i cnotliwego życia, dla którego celem jest troska o dobro duszy własnej i innych, często wbrew powszechnie przyjętym opiniom. Uznany przez następców za ojca etyki. Nie pozostawił po sobie żadnych pism. Jego poglądy znane są z relacji ucznia Platona (w postaci spisanych dialogów) oraz Ksenofonta, a także przekazy Arystotelesa, Arystofanesa i historyków greckich. Do pism platońskich poświęconych Sokratesowi należą: Eutyfron, Obrona Sokratesa, Kriton, Fedon.

[1] http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ARaffael_069.jpg http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/25/Raffael_069.
jpg
Raphael [Public domain or Public domain], via Wikimedia Commons href=">src="//upload.wikimedia.org ael_069.jpg/256px-Raffael_069.jp/wikipedia/commons/thumb/2/25/Raff http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ARaffael_069.jpg"g”/>

[2] J. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1999, 303.

[3] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 273.

[4] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 275—276.

[5] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 276.

[6] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 177—278.

[7] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 279.

[8] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971.

[9] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 280.

[1] http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ASanzio_01_Plato_Ari stotle.jpg Plato_Aristotle.jp href="_Aristotle.jpg">src="//upload.wikimedia.org
Raphael [Public domain], via Wikimedia Commons http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/98/Sanzio_01_g io_01_Plato_Aristotle.jp/wikipedia/commons/thumb/9/98/Sanz Sanzio_01_Plato_Aristotle.jp http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ASanzio_01_Platog/256px-g”/>

[2] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 293.

[3] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 30,

[4] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 293.

[5] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 321.

[6] A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1971, 321.

[7] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 35.

[8] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 37.

[9] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 40.

[10] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 40—41.

[11] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 43.

[12] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 45—46.

[13] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 49.

[14] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 49—50.

[15] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 60.

[16] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 67.

[17] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 69.

[18] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 217.

[19] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 219.

[20] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 243.

[21] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 245—246.

[22] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 249.

[23] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 255—256.

[24] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 259.

[25] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 261.

[26] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 261—261.

[27] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 310.

[28] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 310.

[29] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 311.

[30] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 311.

[31] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 311.

[32] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 312.

[33] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 1996, t. 2, 312.

[1] http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ASanzio_01_Plato_Ari stotle.jpg Plato_Aristotle.jp http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/98/Sanzio_01_g
Raphael [Public domain], via Wikimedia Commons href="_Aristotle.jpg">src="//upload.wikimedia.org io_01_Plato_Aristotle.jp/wikipedia/commons/thumb/9/98/Sanz http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ASanzio_01_Platog/256px- Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg”/>

[2] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 199, t. 2, 371.

[3] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 199, t. 2, 387.

[4] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 199, t. 2, 306—307.

[5] G. Reale, Historia filozofii starożytnej, Lublin 199, t. 2, 307.

[6] F. Copleston, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 1998, 405.

[7] F. Copleston, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 1998, 405—406.

[8] F. Copleston, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 1998, 419—420.

[9] F. Copleston, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 1998, 31.

[10] F. Copleston, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 1998, 37.

[11] F. Copleston, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 1998, 38—39.

[12] F. Copleston, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 1998, 53.

[13] F. Copleston, Historia filozofii, t. 1, Warszawa 1998, 53—54.

[1] http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ASandro_Botticelli_- _St_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail.jpg icelli_-_St_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail.jp http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d3/Sandro_Bottg
Sandro Botticelli [Public domain], via Wikimedia Commons
href="_-_St_Augustin_dans_son_cabinet_de_travail.jp http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ASandro_Botticellig”>width=„256” alt=„Sandro Botticelli — St Augustin dans son cabinet de
travail”

[2] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 11.

[3] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 15.

[4] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 18.

[5] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 18—19.

[6] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 19.

[7] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 19.

[8] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 20.

[9] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 20.

[10] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 22.

[11] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 25—26.

[12] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 8.

[13] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 27—28.

[14] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 31.

[15] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 32.

[16] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 33.

[17] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 34.

[18] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 36.

[19] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 36.

[20] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 37.

[21] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 38.

[22] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 39.

[23] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 39—40.

[24] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 42.

[25] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 43.

[26] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 44—45.

[27] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 49—50.

[28] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 55.

[29] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 54.

[30] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 60.

[31] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 72.

[32] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 74.

[33] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 74—75.

[34] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 77—78.

[35] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 79.

[36] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 82.

[37] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 84.

[38] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 86—91.

[39] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 92—95.

[40] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 97—100.

[41] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 103.

[42] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 105.

[43] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 106—107.

[44] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 107.

[45] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 108.

[46] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 110.

[47] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 110.

[48] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 116.

[49] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 121.

[50] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 125.

[51] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 134.

[52] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 135.

[53] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 135.

[54] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 136.

[55] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 137.

[56] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 138.

[57] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 139.

[58] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 143.

[59] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 145.

[60] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 149.

[61] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 154—155.

[62] G. Pappini, Święty Augustyn, Warszawa 1958, 173—174.

[1] http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3AGentile_da_Fabriano _052.jpg Fabriano_052.jp http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cd/Gentile_da_g
Gentile da Fabriano [Public domain or Public domain], via Wikimedia
Commons href="iano_052.jpg">src="//upload.wikimedia.org ile_da_Fabriano_052.jp/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Gent Gentile_da_Fabriano_052.jpg/256px- http://commons.wikimedia.org/wiki/File%3AGentile_da_Fabrg”/>

[2] Księga świętych, odc. 20, 9—11.

[3] G.K. Chesterton, Święty Tomasz z Akwinu, Warszawa 1995, 113.

[4] G.K. Chesterton, Święty Tomasz z Akwinu, Warszawa 1995, 114.

[5] G.K. Chesterton, Święty Tomasz z Akwinu, Warszawa 1995, 115.

[6] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 11—12.

[7] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 19.

[8] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 20.

[9] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 22.

[10] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 22.

[11] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 23.

[12] [11] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 210.

[13] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 221—222.

[14] Święty Tomasz teolog. Wybór studiów, red. Michał Paluch OP, Warszawa-Kęty 2005, 222.

[15] Księga świętych, odc. 20, 11.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.