Wydanie I

Copyright © Marek J. Chodakiewicz i Wojciech J. Muszyński

Copyright © dla polskiego wydania The Facto 2011

Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej cześć nie może być przedrukowana ani w żaden inny sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Wydawnictwa The Facto.

ISBN 978-83-61808-11-4

Projekt okładki:

Robert Stachowicz QLCO

Redakcja:

Jolanta Mysiakowska-Muszyńska Jacek Rajkowski

Korekta:

Marzena Bojarczuk

Indeks:

Paweł Styrna

Wydawca:

The Facto Sp. z o.o.

ul. Skierniewicka 21/53, 01-230 Warszawa

www.thefacto.pl

Konwersja do formatu MOBI: Virtualo Sp. z o.o.

virtualo.eu

Ten, kto szerzy nienawiść do Polaków popełnia grzech! Musimy postępować wprost przeciwnie. W kontekście antysemityzmu i ogólnej apatii ci ludzie są wspaniali. Czyhało na nich wielkie niebezpieczeństwo za pomaganie nam. Było to śmiertelne niebezpieczeństwo nie tylko dla nich, ale czasami nawet dla całego podwórka, przy którym mieszkali…. Powtarzam to dzisiaj: aby spowodować śmierć setki Żydów, wystarczył jeden polski donosiciel. Aby ocalić jednego Żyda, czasami trzeba było pomocy dziesięciu uczciwych Polaków, pomocy całej polskiej rodziny, nawet jeśli robiono to dla pieniędzy. Niektórzy udostępnili swoje mieszkania, inni fałszowali dowody osobiste. Musimy doceniać nawet pasywną pomoc, np. piekarza, który nie doniósł. Przecież dla polskiej rodziny składającej się z czterech osób było problemem, gdy musiała zacząć kupować podwójne porcje kajzerek czy mięsa. A jakim kłopotem było udawać się daleko od miejsca zamieszkania, aby zaopatrywać ukrywającą się u nich rodzinę [żydowską]…. I stwierdzam, że nie ma znaczenia, czy wzięli za to pieniądze. Życie przecież nie było łatwe take dla Polaków. Nie było łatwo utrzymać się. Żyły sobie wdowy i byli urzędnicy, którzy zarabiali parę dodatkowy złotych, pomagając [Żydom]. I byli sobie rozmaitego rodzaju ludzie, którzy pomagali.

Yitzhak Zuckerman (Icek Cukierman) „Antek”

syjonista-socjalista, bojowiec Żydowskiej Organizacji Bojowej

Jesteście Żydówkami. Jak was znajdą, to zabiją was oraz mnie, moją żonę i córki. Mam przykazanie od Pana Boga Wszechmogącego, aby ratować cierpiących Żydów, ale nie wiem, czy mam rację, robiąc to… Idę do kościoła, wzywam Pana Boga. On nie odpowiada. W związku z tym decyduję się was ratować. Jeśli Bóg otoczył was swoją opieką i przywiódł tutaj z getta, a Niemcy was nie znaleźli, to ja wam pomogę.

Dr Antoni Docha do Fani i Heleny Bibilowicz.

Dr Docha, szef sanitarny powiatu Sokółka AK-AKO,

uratował obie dziewczyny w Żukiewiczach pod Grodnem,

za co wraz z żoną Janiną został wyróżniony

tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata w 1979 r.

Pamięci

prof. Janusza Kurtyki

wstęp

Złote serca czy złote żniwa? to zbiór studiów na temat stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej. Autorzy, kierując się poszukiwaniem Prawdy o tamtych czasach, zaprezentowali w nich wyniki swoich badań i analiz. W swych rozważaniach odrzucili dwie skrajne interpretacje historii: „czarną legendę” i heroiczną mitologię. Pierwsza z nich to fałszywe, kolektywistyczne oskarżanie Polaków o współudział w zbrodni Holokaustu i czerpanie z niej korzyści materialnych. Druga z kolei, sprzyja bezkrytycznemu podejściu do historii Polski i przedstawianiu Polaków wyłącznie z pozytywny sposób. Obie funkcjonują głównie na poziomie kultury popularnej, chociaż oskarżenie Polaków o współudział w niemieckich zbrodniach znalazło – za sprawą postmodernizmu – zwolenników wśród profesjonalnych badaczy.

Nasi autorzy weryfikują i korygują tego rodzaju fałszywe wyobrażenia o rzeczywistych uwarunkowaniach stosunków polsko-żydowskich. Podejście to jest wynikiem rzetelnych badań naukowych, opartych na tradycyjnych, logocentrycznych i empirycznych podstawach nauki. Z poznawczego punktu widzenia ma ono charakter umiarkowany i wydaje się o tyle przekonujące, że wyczerpująco i wielowątkowo przedstawia złożony obraz wzajemnych relacji między chrześcijańską większością a żydowską mniejszością.

W odróżnieniu od tego, modna obecnie tzw. „czarna legenda” koncentruje się wyłącznie na przypadkach patologii społecznych i zachowaniach kryminalnych, uznając je za obowiązującą normę. Podobne podejście kryje jednak w sobie błąd logiczny. Patologia jest bowiem normą jedynie w środowisku patologicznym, choć i tam możemy wyróżnić rozmaite stopnie zdegenerowania. Z kolei, mitologia heroiczna skupia się wyłącznie na przypadkach bohaterstwa sugerując, że albo były one postawą dominującą, albo też stanowiły przeciętną średnią zachowań polskich chrześcijan w czasie II wojny światowej. Obie te interpretacje zawierają w sobie sprzeczność – niezwykłość i wybitność nigdy nie mogą być ani zbiorową cechą dominującą całego społeczeństwa (oprócz zbiorowości bohaterów), ani średnią przeciętną. Wówczas bowiem takie postawy straciłyby swój szczególny charakter. Wyjątkowość nie może być masowa.

Szkoła mitologii heroicznej narodziła się w okresie Polski „ludowej” jako podświadomy odruch samoobrony i psychologiczny mechanizm samozachowawczy w systemie totalitarnym. Stanowiła istotny element „pokrzepiania serc” w niewoli, a potem siłą inercji zaadoptowała się w tzw. III RP. W najlepszym wypadku stanowiła depozyt informacji do wstępnych badań, dotyczących relacji polsko-żydowskich.

„Czarna legenda” tymczasem znalazła wielu admiratorów na Zachodzie, gdzie co prawda panowała wolność słowa, lecz nie było narracyjnej konkurencji. Ton historiozoficzny legendzie Polaka-antysemity nadała propaganda stalinowska, wzmocniona moralnie kapitałem propagandowym, czerpanym z wyzwolenia obozu zagłady w Auschwitz w styczniu 1945 r. Wykreowanie wizerunku Polaka-faszysty, którego impulsy antysemickie należało zdemaskować i stłamsić nadawało okupacji sowieckiej ziem polskich wymiar niemal humanitarny. Ten wątek narracyjny wzbudzał wyrozumiałość dla Związku Sowieckiego i antypatię do Polaków, która wśród intelektualistów istnieje do dzisiaj. Stanowił również swoiste alibi moralne dla mocarstw zachodnich, przynosząc ulgę w postjałtańskich „wyrzutach sumienia”.

Na Zachodzie dyskurs historyczny został zmonopolizowany przez środowiska żydowskie, do czego przyczyniły się odpowiednie wyzyskanie przez nie klimatu kulturowego oraz zaniechania strony polskiej, w szczególności trwająca kilka dekad nieobecność przedstawicieli polskiej nauki w obiegu naukowym Zachodu. Po pierwsze, polska diaspora była niezorganizowana i w ogromnym stopniu nieprzygotowana – zarówno merytorycznie, jak i materialnie – do uczestnictwa w nowoczesnych debatach. Po drugie, przez 50 lat Polska pozostawała w niewoli. Polacy z kraju nie mogli wesprzeć Polaków na emigracji w tym dyskursie, dostarczając im chociażby dokumenty archiwalne, czy prezentując wyniki stosownych badań naukowych. Po trzecie – i najważniejsze – w klimacie intelektualnym, wytworzonym przez kontrkulturową rewolucję lat 60. dominującym stał się pogląd, że racja jest zawsze po stronie mniejszości. Wszelkie próby zaprezentowania pełnego kontekstu historycznego, warunkującego różnorodność postaw Żydów – ofiar Holokaustu, są automatycznie określane mianem „antysemityzmu”. W tych warunkach, próby wyczerpującego ukazania położenia i reakcji na nie polskiej ludności chrześcijańskiej są natychmiast traktowane jako „apologetyka antysemityzmu”.

W takim klimacie bardzo niewielu badaczy na Zachodzie pozostało wiernych podejściu empirycznemu i logocentrycznemu do obowiązującej narracji o stosunkach polsko-żydowskich. Pomijamy już fakt, że większość z nich, wyrażając opinie o Holokauście, Żydach i Polakach, raczej nie zna źródeł ani języków miejscowych. Opierają się oni głównie na tzw. źródłach wtórnych, czyli monografiach i opracowaniach w języku angielskim.

Niniejsza praca ma przywrócić właściwe proporcje w toczącej się właśnie w Polsce i na świecie ważnej debacie publicznej. Debata ta ma nie tylko wymiar naukowy, przede wszystkim historyczny, ale również kulturowy, etyczny i moralny. Dyskusja, w której głównym tematem jest dobro i zło może zdeterminować sposób myślenia Świata o Polakach, a także Polaków o samych sobie.

Na poziomie kulturowym i politycznym debata ta nie dotyczy prawdy historycznej. Wprost przeciwnie – odnosi się do rozmaitych wyborów na dziś. Duża część jej uczestników patrzy na przeszłość Polski przez pryzmat swoich współczesnych opinii i sympatii ideowych. Niewielu z nich jest zainteresowanych odtworzeniem historii stosunków polsko-żydowskich takiej, jaka ona była w rzeczywistości. W pewnym sensie, dla mniejszej grupy dysputantów stanowi to również swego rodzaju deklarację światopoglądową. Zakłada ona, iż do Prawdy można i powinno się dochodzić. Naturalnie, stoi to w sprzeczności z obowiązującymi obecnie modami intelektualnymi – zarówno z twierdzeniem, że Prawda nie istnieje, jak również wyobrażeniem, że rozmaite „prawdy” można sobie dowolnie dopasowywać, w zależności od sytuacji (w tym również sympatii kulturowych oraz politycznych).

Dyskurs ten dotarł do Polski wraz z rozwojem globalizacji, rzucając tym samym intelektualne wyzwanie rodakom i wymuszając na nich ponowne samookreślenie się. I tak powinno być. Polska jest w końcu wolna, a otwarte zmaganie się z intelektualnymi herezjami stanowi przecież przywilej wolności. Wywodząca się z tego debata stanowi więc wynik globalizmu i jest w niego wpisana. Globalizm bowiem jest nośnikiem dwóch orientacji: tradycyjnej i postmodernistycznej. Te dwie twarze Zachodu, stanowiące o jego cywilizacyjnym rozbiciu to – z jednej strony – absolutne, logocentryczne i empiryczne wartości naszej cywilizacji: Dobro, Prawda i Piękno (a co za tym idzie: wolność jednostki, nienaruszalność własności prywatnej, patriotyzm i prymat tradycyjnej rodziny). Przeciwko temu powstaje rewolucja kontrkulturowa różnego rodzaju gnostyków, na czele z moralnym relatywizmem jako taranem postmodernistycznej dekonstrukcji. Ostatecznym celem rewolucji jest zniszczenie tradycyjnych wartości i ustanowienie totalitarnej tyranii. W tym schemacie Zagłada Żydów stanowi jedynie wytrych, służący lewicy i jej liberalnym apologetom jako środek dotarcia do umysłów ludzi i zohydzania postaw konserwatywnych, tradycjonalistycznych i narodowych. Reductio ad Hitlerum to wygodny mechanizm stygmatyzowania obrońców tradycji i wolności, a w tym i tradycyjnej nauki.

Jak pokazał to, przez pryzmat zmagań z gnozą, wybitny myśliciel konserwatywny Eric Voeglin, bój ten toczy się od tysiącleci. W jego obecnej odsłonie walka trwa od rewolucji kontrkulturowej lat 60. na Zachodzie. W Polsce atakują wartości tradycyjne kontrkulturowi radykałowie, którzy traktują Holokaust instrumentalnie, uznając go (przynajmniej obecnie) za jedyny absolut. Wszystko inne – według radykałów – nadaje się na przemiał dekonstrukcji i postmodernizmu. Wtóruje im chór postkomunistów i liberałów, którzy przecież już „wybrali przyszłość”, czyli odrzucili rzekomo zbędny bagaż tradycji, także w nauce.

W ramach postmodernistycznego dyskursu filozoficznego, radykałowie próbują wprowadzić w dziedzinie nauk historycznych w Polsce takie same pojęcia i wartości, jakie od lat 60. funkcjonują w badaniach nad dziejami mniejszości w Stanach Zjednoczonych i w innych krajach Zachodu (w szczególności dotyczy to historii Murzynów i Indian). Następnie, w podobnych kategoriach usiłują rozpatrywać historię Żydów w Polsce. Zabieg ten ma służyć podważeniu tradycyjnego rozumienia dziejów Polski. Prowadzi to do stworzenia nowej jakości w rozumieniu siebie przez Polaków, czy raczej, post-Polaków. Efektem tego procesu ma być wykorzeniony homo novus, nowa mutacja wyzutego z polskości homo sovieticusa.

Powyższe koncepty często trafiają na podatny grunt. Przestrzeń po skompromitowanym marksizmie zajmuje obecnie moralny relatywizm z jedyną świętością, jaką jest fałszywie ukazywana Zagłada Żydów. Redukcjonistyczna „czarna legenda” o rzekomej zbiorowej polskiej współodpowiedzialności za Holokaust ma zastąpić strzępki indywidualnych wspomnień i zbiorowy stereotyp heroicznej mitologii. W obliczu tej ofensywy kontrkulturowej post-peerelowskie elity w większości zaniechały rzetelnych badań naukowych, przyjmując „czarną legendę” jako własną. Radykałowie triumfują.

W tej sytuacji rodzimych badaczy z Polski, wiernych tradycjonalizmowi, zdecydowali się wesprzeć rodacy z zagranicy i osoby polskiego pochodzenia, uznające prymat logocentryzmu i empiryki. To właśnie oni są współautorami zbioru Złote serca czy złote żniwa? W obliczu bezlitosnego parcia kontrkulturowego przeciwstawienie się nowej modzie stało się imperatywem, lecz dla wielu bynajmniej nie odruchowym. Niesie ze sobą bowiem niebezpieczeństwo prześladowań, ostracyzmu i napiętnowania. Nie obawiamy się tego jednak, wierząc w słuszność swych działań.

W tym sensie czujemy się kontynuatorami wielowiekowej tradycji obrońców wolności. Tym samym, mamy w pamięci takie osoby, jak klasyczny libera! Tomas Garrigue Masaryk, który stanął w obronie człowieka oskarżanego o mord rytualny. Masaryk wziął udział w tzw. procesie Hilsnera w 1899 r. Bezdomny i upośledzony Leopold Hilsner, który był pochodzenia żydowskiego, zabił katolicką nastolatkę o nazwisku Anezka Hrûzova niedaleko wioski Polna pod Karlovymi Varami. Cesarsko-Królewski prokurator oraz prawnik rodziny ofiary wnieśli, że miał miejsce rzekomo mord rytualny. Masaryk wystąpił w obronie Hilsnera i doprowadził do ponownego procesu. W swej obronie nie odwoływał się do emocji, lecz opierał się na żelaznej logice i empiryzmie. Dowiódł, że chodziło o zbrodnię pospolitą, a Hilsner był pomocnikiem, nie zaś głównym sprawcą. W ówczesnym klimacie intelektualnym i kulturowym stanowiło to nie lada wyzwanie. Większość nie chciała słuchać racjonalnych argumentów opartych na żmudnych badaniach, faktach i logocentryzmie. Wtedy przekonanie o „prawdzie” mordu rytualnego było niemal powszechne. Dominował ponadto prymat kultury większościowej nad mniejszościowymi – narodowo i wyznaniowo. Generalny kontekst cywilizacyjny pozostawał bardzo silnie chrześcijański, a kontekst szczegółowy był w przeważającej mierze etnonarodowy.

Obecnie jest wprost przeciwnie. W nowoczesnym systemie liberalnym obowiązuje kult „Innego”. Posługiwanie się logiką i empiryzmem, czyli standardowymi metodami naukowymi, w badaniach nad mniejszościami wymaga niezwykłej odwagi. Jest to, z jednej strony, wynik fetyszyzacji mniejszości jako jednej z naczelnych cech nowoczesnego liberalizmu. Z drugiej zaś strony, ideologia ta wykorzystuje krytyczne podejście do historii kultury większościowej, szczególnie religii chrześcijańskiej, ale również historii narodowej. Podczas gdy w tego rodzaju dyskursie mniejszości ulegają fetyszyzacji i są wynoszone na piedestał, większość narodowa jest demonizowana. Autorzy zbioru Złote serca czy złote żniwa? unikają takich prymitywnych postmarksistowskich i postmodernistycznych zabiegów retorycznych.

Oddajemy w Państwa ręce pracę, na którą złożyły się studia z wielu dziedzin. Łączy je zaś fakt, że stanowią naukową przeciwwagę dla różnego rodzaju twierdzeń o rzekomej polskiej zbiorowej winie za zbrodnie Holokaustu. Niniejsza publikacja składa się z trzech zasadniczych części.

W części pierwszej, najobszerniejszej – zatytułowanej Refleksje i polemiki – znalazło się osiem tekstów, stanowiących głosy w dyskusji wokół najnowszych publikacji o stosunkach chrześcijańsko-żydowskich w okresie II wojny światowej. Każdy z nich zawiera elementy mikrostudiów terenowych, kwerendy źródłowej i badań własnych autora, co powoduje, że nie są one jałowym teoretyzowaniem, lecz studiami mocno osadzonymi w realiach epoki.

Dział ten otwiera tekst prof. Marka Jana Chodakiewicza poświęcony różnym aspektom toczącej się obecnie dyskusji o udziale Polaków w eksterminacji Żydów: poczynając od symboliki, poprzez kontekst lokalny i międzynarodowy tych wydarzeń, po kwestie propagandowe i odniesienia do czasów współczesnych. Autor zwraca uwagę, że temat ten – jak żaden inny – wymaga od historyka, aby wszelkie konkluzje i ostateczne tezy poprzedził wszechstronną i szczegółową kwerendą archiwalną oraz badaniami terenowymi. Tylko w ten sposób możliwe będzie odtworzenie i opisanie przeszłości w całej jej złożoności i bez zniekształceń wynikających z anachronizmu autorów. Kolejne studia – prof. Petera Stachury i dr. Piotra Gontarczyka – stanowią analizę najnowszej książki amerykańskiego socjologa Jana Tomasza Grossa. Wiele uwagi poświęcają oni szczegółowym uwagom, odnoszącym się do wartości naukowej tej pracy. Autorzy wskazują typowe błędy wynikające z publicystycznej maniery tego pisarza – zwłaszcza selektywne podawanie faktów i prezentowanie ich bez kontekstu historycznego. Mankamenty te świadczą o nieuczciwości intelektualnej autora i pisania pod z góry przyjętą tezę. Uwagę obu historyków zwrócił również fakt, że mimo naukowego tytułu, Jan Tomasz Gross nie prowadzi żadnych samodzielnych badań naukowych odnoszących się do opisywanych przez niego wydarzeń.

Wiele miejsca poświeciliśmy również kwestii polskiej pomocy eksterminowanym przez Niemców Żydom: na szczególną uwagę zasługuje tu zapomniany artykuł Teresy Prekerowej z 1993 r. o pomocy Żydom – uciekinierom z obozu śmierci Treblinka II. Uzupełnieniem badań tej wybitnej historyk są studia dr. Ryszarda Tyndorfa i Marka Paula, którzy na podstawie wstępnych badań opartych głównie o źródła żydowskie opisali ponad 200 przypadków Żydów uratowanych przez polskich chrześcijan. Sprawie analizy zachowań ludności żyjącej wokół obozów śmierci poświęcony został artykuł Pawła Styrny – odpowiada on na pytanie, na ile tragizm położenia ludzi, którzy co dzień zmuszeni byli obcować ze śmiercią, mogących ją obserwować na własne oczy i wręcz fizycznie poczuć jej woń – wpływał na ich życie i moralne wybory. Z kolei, Bethany M. Pałuk w swoim studium rozprawia się z mitem szabrownictwa jako rzekomej cechy charakterystycznej ogółu Polaków, wyróżniającej ich jako wspólnotę wśród innych mieszkańców Europy.

W części drugiej naszej pracy – Wokół metodologii – o ddaliśmy głos ekspertom, którzy podjęli się dokonania analizy różnych aspektów stosunków polsko-żydowskich w czasie okupacji niemieckiej według ich własnej metodologii. Dział rozpoczyna esej ks… prof. Waldemara Chrostowskiego, który podjął się analizy charakterystycznych postaw Polaków w tamtym okresie w aspekcie teologicznym. Opisując to zagadnienie, autor zwraca uwagę na ówczesne uwarunkowania oraz złożoność i niejednoznaczność tej problematyki, a także niebezpieczeństwa, które czyhają na osoby ulegające pokusie ferowania zbyt łatwych i efektownych osądów moralnych. Z punktu widzenia prawnika, tematyką statusu majątków żydowskich w świetle przepisów prawnych zajęła się sędzia Barbara Gorczycka-Muszyńska. W swoim tekście zwraca ona uwagę na niezwykłe, jak na warunki państwa komunistycznego (Polski pojałtańskiej), uprzywilejowanie właścicieli majątków zagarniętych w czasie wojny przez niemieckiego okupanta – w tym w dużej części właśnie Żydów. Osoby te uzyskały szerokie możliwości i preferencje prawne w zakresie odzyskiwania swojej przedwojennej własności w sytuacji, gdy np. polscy ziemianie czy właściciele zakładów przemysłowych tracili swoje majątki w wyniku nacjonalizacji (czytaj: grabieży w „majestacie prawa”). Z tekstem tym koresponduje esej dr. Tanii Mastrapy, amerykańskiej prawniczki, która zajmuje się zawodowo badaniem statusu prawnego stosunków własnościowych na Kubie – możemy zatem porównać, jak podobny do polskiego był modus operandi komunistów w innej części świata w odniesieniu do własności prywatnej.

Interesująca i być może nawet zaskakująca dla niektórych czytelników, wyda się socjologiczna analiza metodologii zaprezentowanej przez Jana Tomasza Grossa w jego najnowszej książce Złote żniwa. Zadania podjął się dr Tomasz Sommer, który doszedł wniosku, że mimo wykształcenia socjologicznego Gross i jego praca nie mają nic wspólnego z klasycznym warsztatem tej dziedziny nauki. Ostatnim w tym dziale jest ciekawa analiza prof. Johna Radziłowskiego o „neostalinistach”, czyli postmodernistycznej szkole historycznej, której jednym z reprezentantów jest autor Złotych żniw. Analizując prace części historyków zajmujących się problematyką stosunków polsko-żydowskich, doszedł on do przekonania, że są oni zwolennikami neostalinowskiej wizji dziejów w nowym paranaukowym kamuflażu. Obficie czerpią z komunistycznej propagandy, a ich celem nie jest poszukiwanie prawdy, lecz – co już było powiedziane wyżej – swoiście pojmowana misja „wstrząsania sumieniami” i „zmieniania świata”.

Dopełnieniem całości jest część trzecia – Kontekst historyczny – na którą złożyły się trzy studia dotyczące bezpośrednio kontekstu stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej. Dział rozpoczyna obszerne i bogato ilustrowane przykładami studium Marka Paula o zachowaniu się ludności żydowskiej w czasie kampanii wrześniowej w 1939 r. Autor ukazuje stosunek Żydów do polskiego aparatu państwowego, inwazji sowieckiej po 17 września 1939 r., a także stosunki wewnątrz tej społeczności. Poruszające wydają się też wzajemne odniesienia między zwykłymi ludźmi, Polakami i Żydami, a w szczególności liczne przykłady zbrodni na polskich sąsiadach, których dopuszczały się grupy dywersantów, złożone w dużej części z żydowskich komunistów. Kolejne dwa teksty, zamykające niniejszą publikację, dotyczą zmitologizowanej we współczesnej literaturze przedmiotu kwestii antyżydowskości polskiego obozu narodowego. Dr Wojciech Jerzy Muszyński omawia charakter i formy, w jakich w propagandzie endecji pojawiała się tematyka żydowska, zarówno przed wojną, jak i podczas okupacji niemieckiej. Zwraca on uwagę, że na podstawie dostępnych wydawnictw archiwalnych łączenie antyżydowskich enuncjacji polskich narodowców z rasistowskim i ludobójczym programem niemieckich narodowych socjalistów jest fałszowaniem historycznej prawdy. Endecy bowiem nie tylko nie akceptowali antysemickiej polityki okupanta, lecz czynnie się jej przeciwstawiali na łamach swoich pism, m.in. dokumentując niemieckie zbrodnie na Żydach. Wymiar praktyczny sprzeciwu narodowców wobec eksterminacji Żydów omawia także w swoim studium Sebastian Bojemski na przykładzie struktur najbardziej znanej organizacji podziemnej nurtu narodowego – Narodowych Sił Zbrojnych. Przytacza on wiele przykładów bezpośredniej pomocy udzielanej Żydom przez żołnierzy NSZ, a także liczne fakty udziału Polaków żydowskiego pochodzenia w podziemiu narodowym (gdzie pełnili także funkcje dowódcze), co w sposób jednoznaczny przeczy tezie o bezkompromisowym antysemityzmie tego obozu politycznego.

Praca ta powstała dzięki ochotniczej mobilizacji ludzi dobrej woli na Zachodzie i w kraju. W pierwszej kolejności należy wymienić naszych autorów, którzy – mimo nawału innych zajęć i działając niejako na komendę w obliczu potrzeby chwili – potrafili w przystępny sposób przedstawić syntezę swoich wieloletnich badań. Obok nich, szczególnie na Zachodzie, wspierali nas wolontariusze, dzięki którym praca ta mogła się ukazać. Znaleźli się wśród nich potomkowie polskiej szlachty, dziewiętnastowiecznych powstańców, legionistów i żołnierzy innych formacji z czasów I wojny światowej, więźniów Sybiru i Gułagu, Auschwitz oraz innych obozów nazistowskich, jak również dzieci Zamojszczyzny, przymusowych robotników w III Rzeszy, Sprawiedliwych wśród Narodów Świata (z drzewkiem w Yad Vashem i tych jeszcze nie wyróżnionych), a także żołnierzy, lotników i marynarzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i podziemia niepodległościowego okresu II wojny światowej i czasów powojennych (W tym miejscu wspomnijmy m.in. syna wachmistrza 24. pułku ułanów, który wziął udział w tym projekcie obok prawnuka jednego z premierów II RP. Jest „Michał Anioł radioastronomii” jak nazwał go Time oraz psycholog kliniczny. Są zaangażowane dziewczyny z „ligi bluszczowej” [Ivy League] najlepszych amerykańskich uniwersytetów są życzliwi z Facebook). Wszyscy oni zostali wychowani w poczuciu obowiązku kontynuowania szczytnych tradycji polskiej inteligencji.

Bez ich pomocy praca ta nie mogłaby powstać. Większość naukowców polskiego pochodzenia nie zna bowiem języka polskiego na tyle, aby móc pisać teksty czy książki naukowe. W związku z tym ich studia wymagały tłumaczenia i prac redakcyjnych. Za te wysiłki chcielibyśmy podziękować przede wszystkim Pawłowi Styrnie z Chicago (obecnie studentowi w Washington, DC), Andrzejowi Skulskiemu (Ottawa), Szymonowi Apanowiczowi (Calgary), prof. Marianowi Pospieszalskiemu (Charlottesville, VA) oraz całej rzeszy innych przyjaciół, kolegów i znajomych, którzy prosili o anonimowość (jak np. informatyk, który pro bono przygotował anglojęzyczną stronę udostępniającą tę pracę pod adresem www.heartsofgoldpl.com). Z jednej strony to skromność, z drugiej zaś – obawa przed terrorem politycznej poprawności. W tym kontekście chcielibyśmy przytoczyć fragment listu tłumaczki i redaktorki do jednej z naszych anglojęzycznych autorek, która wyraziła obawę o konsekwencje uczestnictwa w naszym projekcie: „Kiedykolwiek się martwisz, pomyśl sobie o tym, że absolutnie nic nie może Ci się stać. Jesteśmy w wolnym kraju, nikt nie zapuka Ci do drzwi w nocy, nie będzie Ci przeszukiwać domu, nie aresztuje Cię. Nie będzie ani przesłuchań, ani tortur. Po prostu stosujesz w praktyce swoje prawo do wolności myśli i robisz to w bardzo cywilizowany sposób. Tak długo, jak pozostaniesz wstrzemięźliwa i uczciwa, unikasz inwektyw, uprzedzeń i kłamstw, stoisz na solidnej podstawie. A co z tymi, którzy chcieliby Cię ostracyzować za Twoje myśli? I tak przecież nie chciałabyś z takimi pracować, bo naprawdę udusiłabyś się. Naprawdę” 1.

W końcu dziękujemy dr. Ryszardowi Tyndorfowi z Toronto za konsultację merytoryczną. Obok niezależnego naukowca Marka Paula (również z Kanady), dr Tyndorf jest jednym z największych na świecie znawców dokumentów dotyczących relacji polsko-żydowskich (oraz polsko-ukraińskich). Bez niego niniejsza publikacja po prostu nie miałaby szans zaistnieć.

Wśród wolontariuszy krajowych dziękujemy w pierwszym rzędzie Jolancie Mysiakowskiej-Muszyńskiej, bez której wszechstronnej pracy redakcyjnej i poświecenia praca ta nie mogłaby powstać. Pragniemy również podziękować Pani Sędzi Barbarze Gorczyckiej-Muszyńskiej za konsultację merytoryczną i zaangażowanie w nasz projekt. Dziękujemy też wszystkim autorom z Polski, którzy odłożyli na bok swoje sprawy i przyłączyli się do naszego projektu oraz za wszelkie wsparcie i pomoc historykom – pracownikom naukowym Instytutu Pamięci Narodowej: dr. hab. Janowi Żarynowi, dr. Krzysztofowi Kaczmarskiemu (IPN Rzeszów), Leszkowi Bukowskiemu (IPN Kielce) i Rafałowi Sierchule (IPN Poznań), Panu Sędziemu Andrzejowi Jankowskiemu (IPN Kielce). Dziękujemy też wszystkim życzliwym recenzentom tej publikacji, a wreszcie, Last but not Least, osobom zajmującym się korektą i składem oraz tłumaczeniami.

prof. Marek Jan Chodakiewicz,

dr Wojciech Jerzy Muszyński

Washington, DC – Warszawa, 1 marca 2011 r.

część I

studia i polemiki

Refleksje: nowa praca, stare podejście

Prof. MAREK JAN CHODAKIEWICZ

Przeczytaliśmy Złote żniwa. Mocne uderzenie w próżnię. Twierdzimy tak na podstawie własnych badań – ogólnych oraz szczegółowych, mikrograficznych 3. Proponujemy więc skonfrontować stereotypy rozpowszechniane przez Jana Tomasza Grossa z wynikami własnych dociekań; weźmy pod uwagę przede wszystkim stosowaną przez autora metodologię. Zamiast kwestionować i dezawuować każdy szczegół, co jest niemożliwe bez osobnych, szczegółowych badań każdego z opisanych przez autora przypadków, przyjrzyjmy się całej budowie Złotych żniw.

Już na wstępie zaznaczmy, że poglądy Grossa są zupełnie inne niż przekonania Teresy Preker, będącej do niedawna jednym z największych autorytetów moralnych i naukowych środowiska liberalnego – środowiska inteligencji postępowej, zajmującego się dziejami Żydów w Polsce, a szczególnie Holokaustem 4. Gross ją „zdetronizował” i całkowicie zanegował: zarówno pod względem metodologicznym, jak i faktograficznym. Tradycyjny liberalizm w historiografii, reprezentowany przez Preker, zastąpił nowoczesny liberalizm, oparty na moralnym relatywizmie, postmodernizmie i dekonstrukcji – taki, jaki obecnie występuje na Zachodzie.

Podczas lektury czwartej książki Jana T. Grossa nasunęły nam się następujące refleksje 5.

Refleksja 1: Symbol

Symbol jest narzędziem uciekania się do sfery pozaintelektualnej. Ma wzbudzić w nas określone emocje, zaszokować. Symbole mogą być audialne (np. muzyka instrumentalna, pieśni) albo wizualne (obrazy, sztandary, wizerunki, zdjęcia i filmy). W Złotych żniwach takim symbolem, mającym wywołać poczucie grozy i wzbudzić odrazę, jest fotografia rzekomych kopaczy żydowskiego złota z okolic Treblinki. Jednak osoba myśląca krytycznie natychmiast zastanowi się nad interpretacją owej fotografii, zaprezentowaną przez Grossa. Co to zdjęcie rzeczywiście przedstawia?

Przypomniała nam się natychmiast makabryczna fotografia wianuszka martwych dzieci, przywiązanych jakoby drutem kolczastym do drzewa. Od wielu lat zdjęcie to funkcjonuje jako symbol – rzekomy dowód bestialstwa ukraińskich nacjonalistów wobec Polaków w latach 40. ubiegłego stulecia. Niedawno jednak okazało się, że zdjęcie to przedstawia ofiary pospolitego morderstwa z lat 20. Dokładniej – swoje własne dzieci zabiła oszalała matka. Ukraińska Powstańcza Armia nie miała z tym nic wspólnego. Dopiero krytyczne, naukowe podejście do fotografii, która na poziomie emocjonalnym zupełnie zawładnęła wyobraźnią ogółu (planowano nawet postawić pomnik ofiarom rzezi wołyńskich, oparty na tym obrazie) spowodowało dojście do prawdy. Zdjęcie jako pierwsza opublikowała „Rzeczpospolita” 6.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę, że zdaniem prof. Bogusława Wolniewicza to rzekome zdjęcie z Treblinki przedstawia nie poszukiwaczy złota, lecz osoby porządkujące groby i prowadzące prace ekshumacyjne, co było bardzo częste w czasach powojennych. Czy rzeczywiście tak jest? Nie wiemy tego, ale wiemy, że krytyka źródeł jest podstawą wszelkich badań. A tej w Złotych żniwach zabrakło.

Refleksja 2: Metodologia

W swej najnowszej książce Jan T. Gross posługuje się tą samą metodologią, którą zapoczątkował w Upiornej dekadzie, rozwinął w Sąsiadach, a następnie w Strachu. We wstępie – w miejscu hipotezy – pojawia się konkluzja, zresztą tradycyjnie już niepoparta rzetelnymi badaniami. Następnie, chcąc wbić szokującą konkluzję w głowę czytelnika, autor prezentuje makabryczny obraz-symbol: w ostatniej pracy jest to zdjęcie rzekomych kopaczy żydowskich zębów, a we wcześniejszej choćby rzekomy mecz piłki nożnej w Jedwabnem, rozgrywany żydowską głową. Następnie przytacza niezweryfikowane relacje, pasujące do konkluzji-tezy. W rozważaniach tych zdecydowanie zabrakło krytyki źródeł. Ponadto, Gross nie prezentuje wyników własnych badań, wykorzystując źródła wtórne i dociekania innych autorów. To wszystko opakowane jest w moralizatorską prozę, ocierającą się miejscami o historię, ale sprzedawaną jak produkt popkultury dla przeciętnego inteligenta, w żadnym wypadku nie dla specjalisty.

Podsumowując: jest to „metodologia” postmodernizmu i dekonstrukcji. Wygodne narzędzie fantazji literackich, obecnie niezmiernie modne w kontrkulturze Zachodu, ale niemające nic wspólnego z tradycyjną nauką historyczną. „Metodologia” ta została wręcz stworzona, aby rzucić wyzwanie podstawom zachodniej nauki: logocentryzmowi i empiryzmowi. Notabene, trudno tę postmodernistyczną „metodologię” traktować poważnie, bowiem u jej podstaw leży twierdzenie, że tradycyjna zachodnia metodologia jest wymysłem przedstawicieli prześladującego mniejszości systemu patriarchalnego. A więc należy ją odrzucić, w szczególności zaś jej „faszystowskie” twierdzenie, że prawda istnieje i jest poznawalna. Postmoderniści, dekonstruując w ten sposób tradycyjną metodologię Zachodu, propagują hasło, że „prawda nie istnieje” Jeśli prawda nie istnieje, to o czym są Złote żniwa?

Refleksja 3: Złote zęby dla wszystkich

Czy w związku z tym opowieści o złotych zębach są wymysłami? Zapewne nie. W czasie wojny zdarzały się potworne rzeczy. Nasz przyjaciel, prof. Iwo Pogonowski, przeżył pięć lat w niemieckich obozach koncentracyjnych, głównie w Sachsenhausen. Opowiadał, że w tym kacecie działał „gang złotników”. Zaczynało się od tego, że żydowscy członkowie specjalnego komando, które zajmowało się paleniem zwłok w krematorium, mieli za zadanie wyszukiwanie dla skarbu III Rzeszy precjozów w ciałach nieboszczyków. Naturalnie, wyrywali też złote zęby zamordowanym, z których część kradli na własny użytek. Następnie, złote zęby przechodziły przez mafijny łańcuch składający się z więźniów różnych narodowości i wyznań, aby w końcu trafić do „szefów tego przedsiębiorstwa”: strażników-esesmanów 7.

Przypomniało nam się też, jak ponad 15 lat temu, podczas kwerendy w Archiwum Akt Nowych w Warszawie natknęliśmy się na raport o tzw. pinkertowcach. Byli to pracownicy zakładu pogrzebowego w getcie warszawskim. Przy okazji uprawiali oni proceder właściwy hienom cmentarnym – wyrywali złote zęby żydowskim zmarłym. W pewnym momencie komuniści, w zamian za złoto, obiecali im ochronę i przenieśli do lasów wyszkowskich. Tam członkowie Gwardii Ludowej i Żydowskiej Organizacji Bojowej wszystkich ich wystrzelali. Polskiej Partii Robotniczej zależało na złocie, jednak członkowie ŻOB byli przeciwni hienom żerującym na rodakach. Raportem tym podzieliliśmy się z Piotrem Gontarczykiem i Leszkiem Żebrowskim i opublikowaliśmy go wspólnie w pracy Tajne oblicze GL-AL i PPR 8.

Takich przypadków było więcej. W tym czasie natrafiliśmy również na ślad mordu popełnionego na ludności żydowskiej przez oddział GL Grzegorza Korczyńskiego. Zaczęło się od kłótni wewnątrzpartyjnej, a skończyło na zabiciu wszystkich Żydów, w tym kobiet. Zginęło wówczas co najmniej kilkadziesiąt osób. Ofiary obrabowano. O sprawie tej krążyły plotki od czasu ucieczki funkcjonariusza UB Józefa Światły na Zachód. Ale wówczas raczej nie nagłaśniano sprawy „złota żydowskiego”. Wyszła ona na jaw po tym, jak grupę komunistyczną rozbił oddział Narodowych Sił Zbrojnych i znaleziono złoto oraz inne dowody zbrodni. Zresztą, sprawę zbadał dokładnie i opisał Piotr Gontarczyk w swojej wyśmienitej pracy Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy, 1941-1944 9.

Bandytyzm – zwykły i rewolucyjny – był plagą polskiej wsi. To właśnie z uwagi na bandytyzm partyzantka niepodległościowa zlikwidowała wielonarodową bandę „Złotego Janka”, który terroryzował Białostocczyznę, kradnąc m.in. złoto – i polskie, i żydowskie. Opisał to Kazimierz Krajewski w pracy Uderzeniowe Bataliony Kadrowe 1942-1944 10. O okropnych przypadkach mordów i rabunków w czasie okupacji niemieckiej można by pisać ad nauseam.

Spis treści

- Motto

- Dedykacja

- wstęp

- część I studia i polemiki

- Refleksje: nowa praca, stare podejście

- Obelgi zamiast faktów: uwagi o ostatniej debacie o Polakach i Żydach

- „Jak fakty są przeciwko nam, to tym gorzej dla faktów”: o metodzie naukowej Złotych żniw Jana Tomasza Grossa

- Stosunek ludności polskiej do żydowskich uciekinierów z obozów zagłady w Treblince, Sobiborze i Bełżcu w świetle relacji żydowskich i polskich

- Na ratunek Żydom uciekającym z obozu zagłady w Treblince

- Wólka Okrąglik i Gniewczyna: wyjątki czy reguła?

- Zbiorowy ratunek Żydów na okupowanej przez Niemców polskiej prowincji

- część II wokół metodologii

- Moralność w czasach pogardy

- Socjologia to też nauka: braki metodologiczne nie tylko w historii

- Czyje kamienice? Prawny status mienia opuszczonego w świetle prawa powojennego

- Prawo własności prywatnej a godność jednostki: przykład Kuby

- Dyskurs neostalinowski w polskich studiach historycznych w Stanach Zjednoczonych

- część III kontekst historyczny

- Polacy i Żydzi na Kresach Wschodnich RP we wrześniu 1939 r.

- Polscy narodowcy: a ntyżydowskość głównie teoretyczna

- Polscy narodowcy a Żydzi: praktyka dnia codziennego w czasie okupacji niemieckiej na przykładzie żołnierzy NSZ

- biogramy

- Przypisy