Copyright © Agnieszka Kamińska, 2024
Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2024

Redaktorka prowadząca: Weronika Jacak

Marketing i promocja: Agata Gać

Redakcja: Adrian Stachowski

Redakcja merytoryczna: dr Dorota Paczoska Kottmann

Korekta: Anna Gądek, Anna Zientek

Łamanie: Grzegorz Kalisiak | Pracownia Liternictwa i Grafiki

Projekt okładki i stron tytułowych: Ula Pągowska

Fotografia na okładce: © Evgeniy Fesenko | Dreamstime.com

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

ISBN 978-83-68045-98-7

Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o.
ul. Fredry 8, 61-701 Poznań
tel. 61 853-99-10
redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl
www.wydawnictwopoznanskie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

50 lat później

Ślimak

Pierwsze

Z miłości do pań

Ostatnie

Zróbcie miejsce, monsieur

Krowy mają lepiej

Prawo do ciepłej zupy w domu

Wszystkie jesteśmy Hausfrau

Matka Helwecja ma dość

Złota klatka

Czarownica

Obciąć stare warkocze

Wróżka

Kraj w stanie oskarżenia

Nośniczki idei

Od autorki

Bibliografia ogólna

Bibliografia szczegółowa

Przypisy

50 LAT PÓŹNIEJ

Zurych to miasto kobiet.

Widuję je o każdej porze dnia, spędzają czas przy oknach barów w eleganckich domach handlowych. Ze wzrokiem wbitym w jeden punkt patrzą na toczące się za oknem życie, jakby było puszczonym w zwolnionym tempie filmem. Trudno określić ich wiek.

Kobiety z wózkami siłują się z miastem w codziennych zmaganiach z wysokimi stopniami tramwajów. Inne, wpatrzone w ekrany telefonów, popijają w kawiarnianych ogródkach wino z bąbelkami. Niektóre dźwigają plecaki, wypchane wszystkimi tymi rzeczami, które dają poczucie, że nasze życie jest przewidywalne, wystarczy tylko dobrze się przygotować.

Są surowe jak protestanckie katedry. Mistrzynie multitaskingu, na wszystko mają czas, na nic się nie skarżą i niczym nie chwalą. Ich włosy nie mają koloru, a paznokcie są blade. Ubrane w barwy ziemi i wygodne buty, traktują każdy dzień jak wspinaczkę pod niewidzialną górę. W ich gładkich twarzach odbija się blask Jeziora Zuryskiego. To natura tu jest piękna. Wystarczy.

Ich historie z początku wydawały mi się bliskie, na wyciągnięcie ręki. Nie musiałam nurkować po nie do przepastnych archiwów, ponieważ świadkinią mogła być tu każda pani o siwej głowie. W Europie niewiele żyje jeszcze kobiet, które pamiętają, jak to jest nie mieć głosu. Pierwszym krajem, który im go przyznał, była Finlandia – w 1906 roku. Polska dołączyła w 1918 roku, zaraz potem przyszedł czas na Szwedki, Holenderki, Brytyjki, Ukrainki. Lista jest długa. Po drugiej wojnie światowej prawo wywalczyły też Francuzki, Włoszki, Rumunki.

Szwajcarki, w środku Europy, w kolebce demokracji bezpośredniej, czekały na to sto dwadzieścia trzy lata – tyle czasu minęło od uchwalenia pierwszej szwajcarskiej konstytucji, która ustanowiła równość wobec prawa, do momentu, kiedy ta równość stała się faktem. Rebecca Solnit pisała, że historia kobiet jest historią milczenia. Nikt nie wie tego lepiej niż Szwajcarki, ostatnie obywatelki w Europie.

Historia demokracji bez kobiet nadal jest tutaj namacalna, choć trudno dostępna. Trzeba ją sobie wychodzić, wysupłać, wycisnąć. To historia nieco wstydliwa, a o wstydzie albo się milczy, albo krzyczy.

Szwajcarki są ofiarami dobrobytu – powiedziała jedna z moich rozmówczyń. To zdanie wbiło mi się w pamięć i nie dawało spokoju. Wskaźniki zamożności dowodzą, że Szwajcaria jest krajem ekonomicznego sukcesu – ale kto ten sukces tworzy i kto z niego korzysta? Według jakiego kryterium przydzielane są miejsca przy tym stole obfitości? Czy tym kryterium jest płeć? Czy to naprawdę dostatek usypiał dążenia do emancypacji? Jak walczy się o swoje prawa z podsuniętym pod nos kalkulatorem, wciąż pytając: ile to będzie kosztować?

Szwajcarki to kobiety pracujące, ale to właśnie na rynku pracy doświadczają największych nierówności. Zarabiają średnio o 43 procent mniej niż mężczyźni, a z wiekiem ta przepaść jeszcze się powiększa[1]. Co druga kobieta w niemieckojęzycznej części Szwajcarii przyznaje, że nie byłaby w stanie utrzymać się bez finansowego wsparcia drugiej osoby. Wiele z nich pracuje „na procent” – część etatu – co jest postrzegane jako „elastyczne rozwiązanie dla matek”. Odsetek kobiet pracujących w ten sposób podwaja się w grupie matek z jednym dzieckiem. Szwajcarki pierwsze dziecko rodzą średnio w wieku trzydziestu jeden lat, co czyni je jednymi z najstarszych matek w Europie; co piąta kobieta nie decyduje się na macierzyństwo w ogóle.

Im wyżej w hierarchii, tym mniej kobiet – wśród osiemnastu głównych europejskich gospodarek ostatnie trzy miejsca pod względem odsetka kobiet na najwyższych stanowiskach zarządzających i nadzorczych w największych firmach zajmują Szwajcaria, Polska i Luksemburg. W publikowanym przez Światowe Forum Ekonomiczne wskaźniku mierzącym globalną lukę genderową – bierze się w nim pod uwagę takie czynniki jak aktywność ekonomiczna, luka płacowa, szanse na rynku pracy, dostęp do edukacji i służby zdrowia, a także reprezentację polityczną – Szwajcaria otwiera trzecią dziesiątkę państw. Jeśli w kraju w ogóle porusza się temat ubóstwa, to najczęściej w kontekście kobiet, na przykład gdy w 2019 roku okazało się, że z tak zwanych świadczeń uzupełniających – czyli dodatku socjalnego do emerytury – korzystało dwa razy więcej kobiet niż mężczyzn.

We wrześniu 2022 roku demokratyczna większość zdecydowała o podniesieniu wieku emerytalnego kobiet do sześćdziesiątego piątego roku życia – ale gdyby sędziami we własnej sprawie były same kobiety, reforma przepadłaby z kretesem: odrzuciło ją w referendum aż dwie trzecie głosujących obywatelek.

„W szwajcarskich domach niewiele jest już urządzeń, które liczą sobie więcej niż trzydzieści lat, oczywiście poza naszymi żonami” – mówi publicznie minister obrony, przekonując do wydania kolejnych miliardów franków na modernizację armii. Prasowe nagłówki ogłaszają, że jedyne, czego chcą dzisiaj studentki, to bogaci mężowie, a współczesny feminizm prowadzi do tego, że kobiety są zagubione i smutne. Jednocześnie na ulicach miast coraz częściej widać mężczyzn z wózkami, a podczas wyborów w 2019 roku do liczącego 246 osób szwajcarskiego parlamentu dostała się rekordowa liczba kobiet: 96.

W 1927 roku do Szwajcarii na stypendium wybrała się Michalina Grekowicz-Hausnerowa, polska dziennikarka. W korespondencji do „Dziennika Lwowskiego” napisała, że

mimo pewnych zasad demokratycznych, postępowych urządzeń, tolerancji – kraj to dziwnie konserwatywny, co może idzie w parze z bogactwem. Wystarczy przypomnieć, że Szwajcaria dotychczas nie dała kobietom prawa wyborczego, a dzieje się to zapewne nie z powodu ich niewolnictwa, traktowania kobiet za istoty niższego rzędu, ale wskutek zakorzenionego konserwatyzmu, po prostu... z przyzwyczajenia. Kraj to zasiedziałych burżujów, którzy obawiają się jakiejkolwiek zmiany.

Rozmawiałam o tym z wieloma kobietami. Jedna z nich, Daniela, już na wstępie zastrzegła, że nie jest dobrze obeznana z kwestią praw kobiet. Miała osiemdziesiąt pięć lat, z czego bez głosu żyła przez ponad trzydzieści. Kiedy przed 1971 rokiem zagadywano ją w innych krajach o to, że Szwajcarkom wciąż nie wolno głosować, odpowiadała, że dzięki temu mają więcej czasu – chociaż sama nie miała go zbyt wiele, bo w tamtym okresie dużo pracowała. Uważała, że prawo do głosowania nie było dla niej żadnym przełomem. Natomiast Katia, która miała prawie tyle samo lat, co prawo wyborcze Szwajcarek, mówiła, że do demokracji dojrzewała. W jej domu polityka to była „męska” sprawa. Sama zaczęła się nią interesować już jako dorosła kobieta.

A Carina, urodzona w Szwajcarii, która równość kobiet i mężczyzn miała już zapisaną w konstytucji, nie wyobraża sobie, jak można nie korzystać z prawa głosu. Przecież jej matka o nie walczyła.

W lutym 2021 roku Szwajcaria obchodziła pięćdziesięciolecie praw wyborczych kobiet. Uroczystości rozciągały się od Genewy po Szafuzę. Ale entuzjazm i radość z osiągniętego równouprawnienia tłumiło powtarzane w kółko: „Jak wiele jest jeszcze do zrobienia...”.

ŚLIMAK

Na opustoszałym zwykle terenie Viererfeld na obrzeżach Berna latem 1928 roku wyrosła wioska. Proste białe budynki, kryte spadzistymi dachami, z daleka przypominały namioty i wyraźnie odcinały się od zieleni pobliskiego lasu. Osada zajęła powierzchnię stu tysięcy metrów kwadratowych.

Za koncepcję projektu, na który złożyły się mniejsze i większe pawilony wystawiennicze, a także prototypy nowoczesnych domów jednorodzinnych, odpowiadała Lux Guyer z Zurychu, pierwsza kobieta w Szwajcarii z własnym biurem architektonicznym.

Wybór architektki nie był przypadkowy. Zaprojektowana przez Guyer zabudowa miała posłużyć pierwszej Szwajcarskiej Wystawie Pracy Kobiet (SAFFA), której otwarcie zaplanowano na 26 sierpnia. Przy organizacji wydarzenia od miesięcy pracowały przedstawicielki trzydziestu instytucji kobiecych w całym kraju, w tym tych największych i najstarszych – Związku Szwajcarskich Stowarzyszeń Kobiecych i Szwajcarskiego Katolickiego Związku Kobiet. Celem wystawy SAFFA było zaprezentowanie osiągnięć i podkreślenie społeczno-ekonomicznego znaczenia pracy kobiet w Szwajcarii. Swoim rozmachem wystawa miała krzyczeć: zobaczcie, jesteśmy wszędzie!

Prace zakrojono bardzo szeroko. Ekspozycja składała się z czterech bloków tematycznych, dotyczących aktywności kobiet w rodzinie, pracy zawodowej, nauce i sztuce. W jednym z pawilonów zaaranżowano pokój niemowlęcia, gdzie można było zobaczyć, jak prawidłowo przewijać, karmić i kąpać dziecko. W innym miejscu wystawy tradycyjna wiejska zabudowa regionalna z wzorcowym ogrodem opatrzona została szyldem: „Królestwo chłopki”. W kolejnym pomieszczeniu, będącym przykładem nowoczesnego gospodarstwa domowego, odwiedzający mieli zapoznać się ze sposobami na praktyczne projektowanie kuchni. W katalogu towarzyszącym wystawie ogłaszali się producenci najnowszych artykułów gospodarstwa domowego i środków czyszczących: „SAFFA i Persil mają ten sam cel: oszczędność kobiecych sił i czasu”.

„Z piątku na sobotę niejeden mąż w Bernie nie mógł spać spokojnie” – relacjonowała berneńska prasa to, co działo się tuż przed otwarciem wystawy. „Po cichym, księżycowym wieczorze przyszła ponura noc, z silnymi podmuchami wiatru z zachodu i deszczem bębniącym w szyby. Kobiety chodziły po domach bez wytchnienia, załamując ręce. Czy naprawdę otwarcie odbędzie się w deszczu? Ale święta Petronela najwyraźniej przejęła kontrolę nad pogodą, a ponieważ z pewnością jest honorową członkinią komitetu wystawy, w sobotni poranek słońce świeciło już jasno nad kolorowymi budynkami SAFFA”.

Wydarzenie rozpoczęło się zgodnie z planem, przemarszem przez ulice miasta wielotysięcznego korowodu kobiet wszelkich profesji i z wszystkich zakątków kraju. Kosmetyczki i fryzjerki szły, trzymając wielkie atrapy grzebieni. Perukarki prezentowały wyroby na własnych głowach. Krawcowe paradowały w sukienkach w kształcie naparstków i szpulek. Wóz wikliniarek zdobiły ręcznie uplecione kosze i torby, a zegarmistrzek – globus z przywieszonymi na nim czasomierzami. Producentki cygar dały pokaz swoich umiejętności na żywo, a telefonistki pozowały ze swoją „konkurencją”, automatem telefonicznym. Pilotki samolotów i kierowczynie automobilów reprezentowały mniej „typowe” dla kobiet branże – i powiew postępu.

Otwierając wystawę, ówczesny minister gospodarki Edmund Schulthess mówił: „Żywimy największą sympatię dla wszelkich starań kobiet o udział w gospodarce, życiu intelektualnym i kulturalnym kraju. Jesteśmy przekonani, że coraz więcej obszarów działalności będzie stawać przed nimi otworem. Zadaniem mężczyzn jest, aby w interesie dobra wspólnego otworzyli drogę kobietom, a tym samym tchnęli w nasz naród nowe siły”. Ale zaraz nieco zmienił ton: „Proszę nie obwiniać mnie za pogląd, że ze względu na jej godność i wyższe powołanie kobietę należy chronić przed pogrążeniem się w bezlitosnej walce ekonomicznej i w zgiełku walki politycznej, do których nie została stworzona i przeznaczona”.

A jednak swoją obecność we wszystkich obszarach życia społecznego i gospodarczego „kobieta szwajcarska” udowodniła już na długo przed wystawą SAFFA. Wybuch pierwszej wojny światowej i powszechny pobór do wojska sprawiły, że każdy dorosły i zdolny do służby mężczyzna podlegał mobilizacji. Odpowiedzialność za codzienne funkcjonowanie kraju spadła wtedy na kobiety, które zastąpiły mężczyzn w wielu gałęziach przemysłu albo zostały przesunięte tam, gdzie starano się uniknąć przestojów w produkcji.

Ważnym pracodawcą stała się armia – w zakładach produkujących wojskowe materiały ochronne maski przeciwgazowe składały kobiety, a w listopadzie 1916 roku po raz pierwszy wpuściła kobiety na hale produkcyjne wytwarzająca stalowe kształtki firma Georg Fischer. Efektem były spadek wynagrodzeń i niezadowolenie pracowników. Do biura fabryki płynęły skargi: „Życzylibyśmy sobie, żeby wraz z zakończeniem wojny ten nabytek stąd zniknął”.

Wojna sprawiła, że równie ważne jak zarabianie pieniędzy stało się obchodzenie z nimi. Choć neutralnej Szwajcarii nie dotknęły zniszczenia porównywalne z tymi w innych krajach Europy, ludność mocno odczuła niedobory żywności, węgla, paliwa i produktów codziennego użytku. Racjonalne zarządzanie domem w gospodarce niedoborów – zadanie kobiet – nagle stało się działaniem w interesie całego narodu, podobnie jak opieranie mundurów i cerowanie skarpet mężczyzn stacjonujących na granicy. Za czystość i schludność żołnierzy odpowiedzialne były ich matki, siostry i córki. Worki z brudną i zniszczoną bielizną dostarczała im poczta.

Kobiety organizowały też żołnierzom czas wolny. Namiastką domu miały być prowadzone dla nich przez gospodynie Soldatenstube, polowe świetlice, tworzone tam, gdzie stacjonowali Szwajcarzy. Można było w nich porozmawiać, poczytać gazetę i w spokoju napisać list do rodziny. Świetlice miały także chronić mężczyzn przed zbyt częstym zaglądaniem do knajp.

Ze wspomnień Szwajcarek z tamtych czasów przywołanych w pracy doktorskiej historyczki Reguli Stämpfli Mit der Schürze in die Landesverteidigung (Obrona kraju w fartuchach) wyłania się obraz żołnierzy na granicy zabijających czas grą w karty, opalaniem się i paleniem papierosów, podczas gdy ich żony, które zostały w gospodarstwach, tonęły po uszy w robocie, ledwo znajdując kilka godzin na sen.

Osamotnione mężatki otrzymywały pomoc od państwa. Dla niektórych z nich korzystanie ze wsparcia bywało jednak pułapką. Według obowiązującego wówczas prawa wychodząc za mąż za obcokrajowca i przyjmując jego obywatelstwo, kobieta traciła to szwajcarskie. Na wypadek rozwodu czy śmierci mężczyzny istniały procedury, dzięki którym mogła je „odzyskać”. Podczas wojny wzrosła liczba takich wniosków, ponieważ składały je też wdowy po cudzoziemcach internowanych w krajach pochodzenia. Rada Federalna, chcąc ograniczyć ich starania, zaostrzyła procedury, a wnioski kobiet na utrzymaniu państwa lub „niecieszących się nieskazitelną opinią” odrzucano. Zdarzało się, że kobiety deportowano do ojczyzny internowanych mężów. Od 1917 roku organizacje kobiece pomagały zubożałym Szwajcarkom w powrotach i zapewnieniu im finansowego wsparcia.

Po pierwszej wojnie światowej przez zachodni świat przeszła fala demokratyzacji. Prawo głosu otrzymywały kobiety w kolejnych krajach – Brytyjki, Holenderki, Irlandki, Austriaczki, Szwedki, Czeszki, Polki – co rozbudziło nadzieje także wśród aktywistek walczących o prawa wyborcze kobiet w Szwajcarii. „Wypełnianie obowiązków uzasadnia posiadanie praw”, hasło ukute jeszcze podczas wojny, miało przypominać mężczyznom: przydałyśmy się, teraz chcemy współdecydować. Wiara w to, że współodpowiedzialność kobiet za funkcjonowanie kraju w czasach wojny wzmocniła ich pozycję polityczną w czasach pokoju, stała się nową siłą solidaryzującą kobiety. Przed wojną szwajcarskie sufrażystki prowadziły raczej politykę małych kroków, ograniczając swoje działania do lokalnego podwórka. Federalizm dawał nadzieję na to, że jeśli uda się wywalczyć równouprawnienie w jednym kantonie, za jego przykładem pójdą kolejne, co pociągnie za sobą decyzje na szczeblu ogólnokrajowym.

Po wojnie nadeszły chude lata. W dużych miastach, szczególnie tych dotkniętych wprowadzonym w kraju racjonowaniem żywności i spadkiem realnej wartości płac, doraźną pomoc finansową od państwa otrzymała nawet jedna czwarta ludności. Mieszkanki Zurychu organizowały przed ratuszem protesty przeciwko wysokim cenom żywności. Drożyzna dotykała wszystkich, sprawiała, że ramię w ramię na ulicę wychodziły robotnice i mieszczanki.

12 listopada 1918 roku pracownice i pracownicy fabryk w całym kraju zastrajkowali, domagając się poprawy warunków i zabezpieczeń socjalnych. W strajku generalnym wzięło udział ponad 250 tysięcy osób. Wtedy też pojawiła się pierwsza realna szansa na podniesienie postulatów ruchu kobiet. Żądanie aktywnego i biernego prawa głosu dla kobiet znalazło się na drugiej pozycji na liście dziewięciu głównych strajkowych postulatów.

Presja ulicy zadziałała: dwaj posłowie złożyli do parlamentu wnioski o rewizję konstytucji i wpisanie do niej równych praw obywatelskich mężczyzn i kobiet. Rada Federalna, szwajcarska egzekutywa, potraktowała je jednak jako niewiążące postulaty. Na fali protestów usankcjonowano 48-godzinny tydzień pracy w fabrykach, ale sprawa praw wyborczych kobiet wypadła z politycznej agendy.

Lata 1919–1921 były dla ruchu praw kobiet czasem zawiedzionych nadziei. Z inicjatywy socjaldemokratów w czterech kantonach – Neuchâtel, Bazylei, Zurychu i Genewie – doszło do głosowania i we wszystkich mężczyźni odmówili mieszkankom prawa do angażowania się w sprawy lokalnej społeczności, a referendalną retorykę zdominowały teorie o naturalnym porządku ról społecznych. Po triumfie przeciwników praw wyborczych kobiet na jednym z plakatów referendalnych w kantonie Neuchâtel ktoś dopisał: „To my tu nadal rządzimy”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Gender Overall Earnings Gap (ogólna różnica w zarobkach ze względu na płeć) to syntetyczny wskaźnik mierzony przez Eurostat, biorący pod uwagę wszystkie przepracowane godziny kobiet i mężczyzn w wieku od 15 do 64 lat. Ostatnie dane pochodzą z 2018 roku.