© Copyright by Aleksandra Niemczyk and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012

© Copyright for Oczy tego koloru by Rafał Habielski and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków

2012 ISBN 978-83-242-1881-3

Opracowano na podstawie wydania:

Stanisław Mackiewicz, Zielone oczy, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1987.

W książce zachowano styl Autora, uwspółcześniając jedynie pisownię i ortografię. Przypisy i uwagi w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji niniejszego wydania.

Opracowanie redakcyjne

Jan Sadkiewicz

Projekt okładki i stron tytułowych

Ewa Gray

Łuczywo, które gaśnie

Śnieg topniał, las był o kilkanaście kroków, słońce zachodziło na czerwono, kałuże pachniały. Była wyjątkowa cisza. Pomimo zimna poprosiłem dziewczynę o wodę; dała mi ją przez płot w naczyniu blaszanym, które u nas nazywa się „kowszyk”. Kobyła kręciła się pode mną, i woda wylewała się na siodło, moczyła szynel. Byłem wtedy wysłanym w szpicy szeregowym ułanem partyzanckiego oddziału konnego. Był rok 1919 i działo się to w lasach na wschód od Prużan. I wtedy usłyszałem po raz pierwszy w życiu gwizd kuli, potem zaraz drugi i następne. „Uciekaj” – uśmiechnąłem się do dziewczyny, ale ona stała naburmuszona i nieruchoma, wpatrzona w moje wargi; widać bała się, że jej nie oddam kowszyka…

Są w życiu wrażenia nieuchwytne, delikatne, które decydują o pociągach, przywiązaniach człowieka. Zapach lasu… Zapach spoconych włosów dziecka. Zapach dymu od pieczenia chleba, gdy się zimą wieczorem po śniegu kładzie. Ale są inne wrażenia, jeszcze delikatniejsze, subtelniejsze od zapachów. Czy zauważyliście, jak działa światło za oknami?

Gdy się wjeżdża, jeszcze po ciemku, w długą wieś białoruską i pierwsze okienka chat, za którymi pali się komin, łuczywo lub mała lampka naftowa, świecą się jak latarnie w nocy, a potem ciągle blask ich robi się mniej jaskrawy, coraz, w miarę szarzenia ranka, blednie, z początku powoli, potem prędzej i oto przejechałeś wieś; w ostatnim okienku jest już tylko płomyczek malusieńki, żegna cię czymś, co już minęło.

Litwo, Ojczyzno moja, Ty jesteś jak zdrowie...

Ale po cóż ta liryka – jest w niej coś przykrego, jak wyciąganie rąk do czegoś, czego dotknąć już nie można, jak wybałuszanie gałek ocznych w przód przez ślepca. O historii trzeba mówić pogodnie i anegdotycznie.

Im więcej będzie anegdot, tym lepiej zrozumie młodzież to, co chciałeś powiedzieć, i tym więcej ludzie starsi będą przekręcać twoje tendencje; zamiast istoty rzeczy będą czepiać się tego, co powiedziałeś drugorzędnego, personalnego i nieistotnego, ale więcej jest szans, że twoją książkę przeczytają. Książki, które się cieszą powszechnym autorytetem, na które się ludzie powszechnie powołują, równie powszechnie czytane nie są.

– Ty – powiedziała mi moja znajoma – jesteś przeciwieństwem Chaplina. On w sposób groteskowy i płaski coś przedstawia, a wrażenie z tego, co przedstawia, wynosimy tragiczne. Ty piszesz o historii Polski różne rzeczy z intencjami możliwie patetycznymi, dramatycznymi i przede wszystkim z głośno krzykliwym alarmem na ustach, a tymczasem twoja ścisłość historyczna sprawia, że to wszystko wydaje się nam płaskie – oczywiście nam, Polakom – tragicznie płaskie, ale płaskie.

A więc w dniu 30 września 1939 roku powstał nowy rząd Rzeczypospolitej Polskiej w Paryżu. W doskonale, bodaj najlepiej na świecie, redagowanym czasopiśmie „Paris Match” ukazał się nawet cały reportaż pod tytułem: Rząd w hoteliku dla studentów. Istotnie, ministrowie naszego rządu zamieszkali wtedy w hoteliku „Danube”, na ulicy Jacob, na lewym brzegu Sekwany, jeszcze nie najbardziej typowej dla studenckich legowisk części Paryża, ale już na jej granicy. Na ulicy Jacob już pachnie antykwariatami, starymi meblami i książkami, stuletnimi Francuzami i emigrantami rosyjskimi. Jesteśmy w Paryżu najautentyczniejszym w świecie, którego nie dosięgła niszczycielska ręka Napoleona III, który ze swoim Haussmannem burzył stare mury, aby wznosić nowe imponujące, wielopiętrowe domy i ogromne ulice; proste i wspaniałe, jak wielkość Rzymu w epoce cezarów. Dziś bardzo blisko ulicy Jacob mieści się główna kwatera egzystencjalistów, której wtedy, w 1939 roku, oczywiście jeszcze nie było, a na samym hoteliku „Danube”, na skromniutkiej jego ściance od ulicy spoczywa gustowna i skromna tablica, głosząca, że tu w 1939 roku, od dnia tego do dnia takiego, mieszkał generał Sikorski, „chef de l’armée et Président du Conseil des Ministres”. Ubożuchny hotelik jakby się sam dziwi, że mu się coś podobnego wydarzyło.

W reportażu w „Paris Match” był nawet sfotografowany „general en chef” w piżamie pasiastej i ze szczoteczką do zębów w ręku, widać zdążający do umywalni, której w niezbyt luksusowym numerze albo nie było, albo się zatkała. Inni ministrowie tego rządu byli sfotografowani podobnie: albo na krętych wąskich schodach, albo w jadalni zapijający się kawą i pochłaniający cudowne paryskie „brioches”. Było to wszystko napisane bardzo miło i jak najbardziej z punktu dziennikarskiego odpowiednio, aby uchwycić czytelnika paryskiego za serce i jeszcze to serce przydusić. Szkoda, że reporterzy francuscy, z pochodzenia zapewne rosyjscy biali emigranci lub czerwoni Hiszpanie, tak mało znają historię Paryża i literatury francuskiej, bo wiedzieliby wtedy, że właśnie o tym hoteliku, na ulicy Jacob, pisał Alfons Daudet w swej sławnej na cały świat powieści Sapho, jak to bohater powieści po krętych, obrzydliwych, stromych jego schodach niesie na rękach swoją lafiryndę i jak pierwszy zakręt bierze z młodzieńczą radością i pełen wzrastającej lubieżności, drugi z coraz większym poczuciem ciężaru, a zakręt trzeci już z sapaniem, uciskiem płuc i świadomością, że „diabli mi to wszystko nadali”.

Nie wnosiłem na kręte schody hoteliku „Danube” ani kobiety, ani ministra polskiego, co zresztą w polityce na to samo wychodzi, ale myślałem o Alfonsie Daudecie, ile razy miałem tam audiencję u swego rządu.

Ale generał Władysław Sikorski inaczej odczuł reklamę „Paris Match”. Zawsze w czasie swoich pobytów w Paryżu mieszkał w tym biednym hoteliku i bardzo go lubił. Teraz zrozumiał, że dalsze w nim rezydowanie jest mało reprezentacyjne. Przeniósł więc swoje osobiste walizki do jakiegoś luksusowego mieszkania w okolicach Place d’Étoile, a sztab z resztą i biura swego rządu miał w zarekwirowanym w tym celu hotelu „Regina” na ulicy Rivoli, przed którym stał pomnik Joanny d’Arc. Dziewica Orleańska była zresztą odwrócona tyłem do naszego sztabu, co dało powód prof. Kotowi do opowiadania bardzo sprośnej anegdoty o tym, że blondwłosa święta Francji nie lubi patrzeć na pewne rzeczy. Profesor Kot nienawidził z całej duszy naszych oficerów, naszego wojska, naszego sztabu.

Jak do tego wszystkiego doszło? Od wspaniałości naszego zamku w Warszawie, Belwederu, wielogmachowych biur ministerialnych, od państwa, z którym liczyli się wszyscy, do hoteliku na ulicy Jacob i do „Reginy”, do której tyłem odwracała się Joanna d’Arc na swojej szkapie.

Nie może to być przedmiotem studium politycznego, boby po prostu mnie poniosło i zacząłbym wrzeszczeć, że moje artykuły w „Słowie” były prorocze i że trzeba było zupełnie inną politykę uprawiać. Ale czasami sobie myślę, dlaczego i po co Józef Piłsudski zostawił po sobie ekipę: Mościcki, Rydz, Beck. Nawet w ramach naszych ówczesnych sfer rządzących można by było dobrać ludzi z charakterem, wzmocnionych ludźmi z inteligencją. Sławek jako prezydent Rzeczypospolitej, Ignacy Matuszewski jako premier, pułkownik Morawski jako minister wojny, chociażby Szembek jako minister spraw zagranicznych.

Jak do tego jednak doszło, że w dniu 30 września 1939 roku prezydent Władysław Raczkiewicz powołał rząd generała Władysława Sikorskiego?

Odpowiedzieć na to trzeba w dwóch paragrafach: Raczkiewicz i Sikorski.

Według art. 24 konstytucji z kwietnia 1935 roku w razie wojny prezydent wyznacza swego następcę.

Jak wiadomo, niestety, nasz prezydent wrześniowy, Ignacy Mościcki, nasz rząd i – co gorsza – nasi generałowie uważali za stosowne przekroczyć granicę Rumunii. Najbardziej mi wstyd tego, że Rydz-Śmigły nie uważał za stosowne powrócić do walczącej jeszcze wtedy Warszawy. Pochodziło to z tego, że nasi generałowie, ludzie pod względem wojskowym niedouczeni, mieli ogromne ambicje polityczne i stąd myśleli, że najważniejsze dla Polski jest to, żeby oni udali się do zbawiającej nas Anglii i tam nadal politykowali.

Roger Raczyński, ówczesny nasz ambasador w Rumunii, opowiadał mi, że pojechał w dniu 20 września do internowanego w Rumunii w miejscowości Bicaz Ignacego Mościckiego i tłumaczył mu, że jako internowany nie jest w stanie nic robić, jest unieruchomiony i wobec tego powinien skorzystać z art. 24 konstytucji, wyznaczyć następcę i potem na rzecz tego przez siebie wyznaczonego następcy zrezygnować. Datę aktu trzeba oczywiście przesunąć o kilka dni wstecz, aby dokument miał charakter wydanego jeszcze na terytorium polskim. Jako następcę Roger Raczyński wysunął Ignacego Paderewskiego.

Roger Raczyński był to człowiek fantastycznie wszechwiedzący. „Rogerze – zapytał go ktoś – czy twoja babka była z domu Larousse, że tak wiesz wszystko?” Jak wiadomo, Larousse to znana encyklopedia francuska. O wszechwiedzy Raczyńskiego wspomina także Stefan Kisielewski w swej powieści. Poza tą swoją wszechwiedzą Roger Raczyński był także fantastycznie inteligentny i podobno równie leniwy. Ponieważ często mnóstwo rzeczy go nudziło, wielu podwładnych sarkało na jego wielkopańskość. Niedaleko Poznania miał pałac, w którego oficynie mieściły się arcydzieła sztuki malarskiej polskiej i francuskiej. Ojciec jego, mecenas sztuki, ocalił swego czasu od zniszczenia Barbakan i Bramę Floriańską. Po prostu wykupił te klejnoty naszej architektury, a potem procesował się, broniąc ich przed zburzeniem.

Kandydatura Paderewskiego, jako człowieka znanego na Zachodzie, znanego w Ameryce, była dość inteligentna, zwłaszcza że Raczyński nie znał postępów zramolenia wielkiego pianisty. Zresztą Roger Raczyński wysuwa jeszcze kandydatury zapasowe, mianowicie kardynała Hlonda, wojewodę Raczkiewicza i byłego ministra spraw zagranicznych, Zaleskiego.

Ignacy Mościcki dał się przekonać. Niestety, nie znam innych mądrych postanowień tego naszego prezydenta, ale to postanowienie rezygnacyjne było niewątpliwie słuszne, zwłaszcza wśród okoliczności, które miały miejsce.

Ale Ignacy Mościcki nie wyznaczył Paderewskiego, tak jak sobie tego życzył Roger Raczyński. Wysłał za granicę swego szefa kancelarii, p. Stanisława Łepkowskiego, z dwoma dekretami. Jeden z tych dekretów wyznaczał istotnie jakąś osobę, drugi był podpisany in blanco, aby za zezwoleniem prezydenta, po telefonicznym porozumieniu się z nim, można było ten dekret wypełnić.

I oto w kilka dni po rozmowie z Mościckim, bo w dniu 26 września, Roger Raczyński siedzi w swej ambasadzie w Rumunii, otoczonej przez tłumy uciekinierów z Polski, niewiedzących, co z sobą zrobić, i z którymi Raczyński także nie wie, co robić. Telefon dzwoni: p. Thierry, ambasador Francji w Bukareszcie, zaprasza do siebie ambasadora zwyciężonej Polski, tłumacząc, że wobec tłumów oblegających ambasadę polską sam się do niego docisnąć nie może.

Raczyński idzie, siada przed biurkiem reprezentanta Francji, na którym leży depesza:

Rząd francuski został poinformowany przez ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej w Paryżu, że prezydent Mościcki desygnował swego ambasadora w Rzymie jako swego następcę. Proszę spiesznie zakomunikować ustnie p. Mościckiemu, że rząd francuski, nie mając zaufania do wyznaczonej osoby, nie widzi ku żywemu swemu żalowi możliwości uznania jakiegokolwiek rządu powołanego przez generała Wieniawę.

Polskie – arcypolskie

Wieniawa – oto jest człowiek o trzech postaciach. W czasach zawziętej walki endecji z Piłsudskim Wieniawa był straszakiem; jak Polska długa i szeroka opowiadano o jego pijaństwie, o tym, jak Piłsudski go bije, i inne podobne trywialności. Taki wizerunek Wieniawy był jak najbardziej w społeczeństwie polskim rozkolportowany i rozpowszechniony.

Zupełnie inny był Wieniawa żywy. Był to człowiek należący zarówno do naszej napuszonej wojskowości, do tych, którzy ciągle o sobie mówili: „My, żołnierze”, i ciągle jak gdyby pozowali do fotografii z koniem, szablą i armatą – jak i do naszego świata literackiego. W klasie rządzących ekslegionistów reprezentował skrzydło najbardziej liberalne. Był taki jakiś film, który został zdjęty z ekranu, gdyż dopatrzono się w nim obrazy podoficerów czy nawet żon podoficerów. Tego rodzaju korporacyjne drażliwości były oczywiście śmieszne, ale zdarzały się, niestety, dość często; znam pewne miasto, w którym Rada Adwokacka protestowała przeciw jakiejś sztuce teatralnej, że obraża adwokatów; ciekawa rzecz, co miałby robić Molier, gdyby lekarze z jego czasów mieli decydujący głos w administracji publicznej. Otóż Wieniawa właśnie otaczał opieką ten film i zdjęcie go z ekranu uważano za afront mu uczyniony. Wieniawa wprowadzał do naszego życia wesołość, dowcip, liberalizm, jakąś francuskość.

Jarossy, konferansjer teatrzyku „Qui Pro Quo”, opowiadał z estrady: – Pułkownik Wieniawa wzniósł na naszym przyjęciu toast: „Wy, »Qui Pro Quo«, jesteście szwoleżerami polskiego teatru”. Myśmy odpowiedzieli: „A pan, panie pułkowniku, jest »Qui Pro Quo« armii polskiej”.

Kiedy prof. Górka zaatakował w szeregu artykułów Sienkiewicza, Wieniawa udzielił „Polsce Zbrojnej” wywiadu broniącego wielkiego pisarza. Wywiad był utrzymany w formie dysputy współpracownika tego pisma z Wieniawą, przy tym ostatnie słowa Wieniawy brzmiały: „Zresztą, ma pan nade mną tę wyższość, że pan te artykuły Górki czytał, a ja nie”.

W swoich Latach nadziei przytoczyłem wiersz Wieniawy, będący jednocześnie wspaniałą autocharakterystyką. Właśnie taki półlegionowy, półcygańsko-artystyczny, półtradycjonalistyczno-rzewny, półmelancholijno-sceptyczny.

Przeżyłem moją wiosnę szumnie i bogato Dla własnej przyjemności, a durniom na złość , W skwarze pocałunków ubiegło mi lato, I, szczerze powiedziawszy, mam wszystkiego dość...

Ustrojona w purpurę, bogata od złota, Nie uwiedzie mnie jesień czarem zwiędłych kras, Jak pod szminką i pudrem starsza już kokota, Na którą młodym chłopcem nabrałem się raz.

A przeto jestem gotów, kiedy chłodną nocą Zapuka do mych okien zwiędły klonu liść, Nie zapytam go o nic, dlaczego i po co, Lecz zrozumiem, że mówi: „No, czas, bracie, iść”.

Nie żałuję niczego, odejdę spokojnie, Bom z drogi mych przeznaczeń nie schodząc na cal, Żył z wojną jak z kochanką, z kochankami w wojnie, A przeto i miłości nie będzie mi żal...

Bo miłość jest jak karczma w niedostępnym borze, Do której dawno nie zachodził nikt, Gdzie wędrowiec wygodne zwykle znajdzie łoże, Ale – własny ze sobą musi przynieść wikt.

A śmierci się nie boję – bo mi śmierć niedziwna; Nie słałem na nią Bogu żadnych śmiesznych skarg, Więc kiedy z śmieszną kosą stanie przy mnie sztywna, W dwóch słowach zakończymy nasz ostatni targ.

A potem mnie wysoko złożą na lawecie, Za trumną stanie biedny sierota – mój koń, I wy mnie, szwoleżerzy, do grobu zniesiecie, A piechota w paradzie sprezentuje broń.

Ja wiem, że mi tam w niebie przecież łba nie zedrą – Trochę się na mój widok skrzywi Święty Duch – Lecz się tam za mną wstawią Olbromski i Cedro, Bom był, jak prawy ułan, lampart, ale zuch.

Może mnie wreszcie wsadzą w czyśćcu na odwachu, By aresztem o... wodzie spłacić grzechów kwit, Ale myślę, że wszystko skończy się na strachu, A stchórzyć raz – przed Bogiem – to przecie nie wstyd.

Lecz gdyby mi kazały wyroki ponure Na ziemi się meldować – by drugi raz żyć, Chciałbym starą z mundurem wdziać na siebie skórę – Po dawnemu... wojować, kochać się i pić.

W maju 1938 roku Wieniawa wyjeżdża do Rzymu w charakterze ambasadora. Było to po Anschlussie, któremu tak długo opierał się Mussolini. Jak wiadomo, po zamachu na Dollfussa Mussolini mobilizuje swoje wojska, posuwa je ku granicy – wtedy Anschluss wywołałby wojnę. Teraz, w 1938 roku, Mussolini jest przez politykę angielską świadomie i celowo wepchnięty w ramiona Hitlera. Jeszcze w lutym 1938 roku Mussolini ponownie proponuje Anglii odwrócenie aliansów, wspólny front przeciwko Anschlussowi. Anglicy znów go odpychają i oto, gdy wreszcie w marcu 1938 roku dokonany jest zabór Austrii, Mussolini już nie protestuje.

Hitler wtedy wysyła do niego swoją słynną depeszę:

„Mussolini, nigdy ci tego nie zapomnę”.

W kilka tygodni później Wieniawa żegnany jest przez warszawiaków jako ambasador wyjeżdżający do Rzymu. Wychyla się z okna wagonu i woła do Adolfa Dymszy:

– Adolfie, nigdy ci tego nie zapomnę.

Był to dowcip szarżujący na powagę dyplomatyczną.

Szanuję dowcip ponad wszystko. Od czasów greckich gubimy się w specjalnościach, zatracamy poczucie syntezy wszechrzeczy. Nie fizyka czy matematyka lub mechanika, lecz właśnie dowcip wydaje mi się dziedziną, w której najwięcej jest syntezy, spojrzenia z góry, kwintesencji tego, co się dzieje. Wierzę w ludzi dowcipnych. Toteż wierzyłem w Wieniawę jako ambasadora.

Ordynat Zamoyski za czasów swej ambasady w Paryżu rozmawiał tylko z prezydentem Rzeczypospolitej Francuskiej, z premierem, ministrem spraw zagranicznych i z Fochem. Nigdy nie poniżył się do rozmowy z jakimś wiceministrem czy dyrektorem departamentu. Polska była państwem, które musiało nadrobić sobie prestiż. Ten sposób bycia Zamoyskiego stwarzał mu duży autorytet w Paryżu. Właśnie dlatego, że nie uganiał się za nikim, że miał powodzenie u kobiet, że strzelał do celu jak artysta cyrkowy, zasłużył sobie na podziw Francuzów, którym te trzy cnoty wydawały się prawdziwie wielkopańskie.

Z góry zakładałem, że Wieniawa będzie stosował metody wręcz przeciwne, że będzie w Rzymie pospolitował się ze wszystkimi, tak jak w Warszawie ze wszystkimi przechodził na „ty”. Ale ta różnica metody o niczym nie przesądzała. Nie chodzi o chwyty w pracy dyplomatycznej, chodzi o jej rezultaty. Zamoyski dla kontaktów ze wszystkimi miał rauty w ambasadzie i podległych sobie urzędników, Wieniawa wolał własną osobą czarować Włochów.

W tym błogim mniemaniu o kwalifikacjach ambasadorskich Wieniawy, pomimo że go odwiedziłem w Rzymie jeszcze w 1939 roku, trwałem aż do chwili wydania dzienników Szembeka[1], z których się dowiedziałem, że na arcysłuszną uwagę Ciana, iż Anglia jest od nas daleko, odpowiedział on błazeńsko-kabaretową ripostą: „wasz sojusznik Mandżukuo jest od was jeszcze odleglejszy”.

Niestety, zbiór raportów Wieniawy, który został wydany przez Instytut Międzynarodowy, dyskwalifikuje go całkowicie jako dyplomatę w poważnym tego słowa znaczeniu.

Zadałem sobie trud i podkreśliłem niebieskim ołówkiem to, co w tych raportach mówią rozmówcy ambasadora, a co on sam. To jest pierwszy sprawdzian roboty dyplomatycznej. Dla dyplomaty informującego swego ministra ważne powinno być oczywiście tylko to, co mówi mu rozmówca. To, co mu się odpowiada, warto jest zacytować tylko w takim wypadku, kiedy twoje słowa w czymkolwiek wiązały politykę twego kraju. Raporty Wieniawy składają się przeważnie z przytoczenia tych argumentów, które on sam wypowiadał. Gdybyż to były przynajmniej argumenty na poziomie! Ale gdzież tam, śmieszna narodowa chełpliwość i frazesy. Żadnego dostępu do rozumowania logicznego i realnego.

Nie znać w tych raportach, aby Wieniawa rozumiał, że dyplomacja, polityka zagraniczna jest jak architektura. Nie można wznosić dachu, kiedy nie ma ścian, i nie można ścian budować bez fundamentów i tak, aby się pod wiatrem zawalały. Trąby jerychońskie obaliły mury, lecz ich nie zbudowały.

W dzienniku Ciana pod datą 15 maja 1939 roku wpisana jest jego rozmowa z Wieniawą. „Powiedziałem mu – pisze Ciano – że niezależnie od tego, co się stanie, Polska zapłaci koszty konfliktu” i dalej: „(…) Żadna pomoc angielsko-francuska w pierwszej fazie wojny nie jest możliwa…”.

Te słowa nie znajdują miejsca w raporcie Wieniawy do Becka o tej rozmowie. Jego raport z 15 maja składa się ze 106 wierszy o tym, co on, Wieniawa, mówił Cianowi, i z 21 wierszy o tym, co Ciano mówił jemu, przy tym to, co było najważniejsze, w ogóle w raporcie uwzględnione nie zostało.

Okoliczności i czasy, w których piszę artykuł niniejszy, nie pozwalają mi na łatwizny szyderstwa. Ale moje polityczne uwagi i przestrogi ileż razy były lekceważone, niesłuchane z dwóch powodów: że nie byłem urzędnikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych i że byłem tylko podporucznikiem rezerwy, a ci, od których wtedy nasze losy zależały, byli i dyplomatami, i oficerami wysokich rang. Przecież wiadome było, że wojnę z Hitlerem wygramy, bo u nas dowodzi marszałek Rydz, a tam tylko kapral Hitler.

Cóż ma do powiedzenia Wieniawa hrabiemu Cianowi w tych 106 wierszach? Że on, Wieniawa, jest żołnierzem, i wojny z Niemcami się nie boi. A Ciano był nie tylko do nas dobrze usposobiony, lecz w zachowaniu Polski widział interes polityczny Włoch. Doradza nam politykę zwlekania, jaką później wobec Niemców zastosował Stalin, który wojnę z Hitlerem wygrał.

Zresztą żołnierzem Wieniawa jest tylko o tyle, o ile ten wyraz oznacza kawalerzystę idącego z lancą do boju. Wieniawa szczerze wierzy, że damy sobie radę z potęgą niemiecką. Wojskowy z sensem w głowie nie miałby tego rodzaju złudzeń.

Ale na Wieniawie nie spoczywała całość odpowiedzialności. Prawdziwym dla mnie koszmarem jest list Becka, który znajduję w tymże zeszycie. Jakże można tak się nie orientować w rzeczywistości, będąc ministrem spraw zagranicznych! Swoją wymianę deklaracji z Anglią w marcu i kwietniu 1939 roku Beck nazywa polityką „reasekuracji”, przywołując pamięć tradycji największego taktyka dyplomatycznego XIX wieku, Ottona Bismarcka – podczas kiedy to nie była żadna reasekuracja, lecz wystawienie kraju na największe niebezpieczeństwo, naiwne nabranie się na prowokację polityki angielskiej, która w ten sposób chciała odwrócić pierwsze uderzenie Hitlera od wybrzeży angielskich, a zwrócić je na nas, zwrócić je w kierunku Rosji, wiedząc, że to pierwsze uderzenie będzie śmiercionośne. Beck pisze o możliwości objęcia stanowiska premiera w Polsce przez siebie; możliwość taka nie istniała ani przez chwilę.

Swoją Historię dwudziestolecia[2] zakończyłem wyrazami: „Polska jest krajem bohaterskich dzieci”. Definicja ta miała znaczenie poniekąd podwójne. Nasze dzieci są istotnie bohaterskie, czego wielokrotnie dowiodły w nieporównanym heroizmie walk z okupantem. Ci, którzy nami rządzą, czy też raczej rządzili, bo piszę o epoce, którą znam dobrze z obserwacji osobistych, mieli znów mentalność polityczną zupełnie dziecinną.

Kiedy czytam te niemądre raporty dyplomatyczne arcysympatycznego, kulturalnego, rycerskiego Wieniawy, to mam wrażenie, jakby do odpowiedzialnej pracy dyplomatycznej zabrała się ładna mała dziewczynka lat dwunastu. Taki sam świeży i wdzięczny sentymentalizm, taki sam brak pojęcia o tym, co to jest polityka międzynarodowa.

Czy to się zmieni kiedykolwiek, czy może się zmienić? Oto jest tragiczne dla naszego narodu pytanie. Od konfederatów barskich do roku 1939, z jedną jedyną przerwą lat trzynastu, jesteśmy wciąż tacy sami.

Na zakończenie pedantyczna, nudna, nikomu niepotrzebna uwaga. W końcu omawianego zeszytu zamieszczony został dekret prezydenta Mościckiego, w którym Mościcki wyznacza swoim następcą Władysława Raczkiewicza, stwierdzając, że dekret wyznaczający na to stanowisko generała Wieniawę traci moc obowiązującą.

Otóż instytucja „następcy prezydenta” stworzona przez Konstytucję kwietniową nie miała swej ustawy wykonawczej i stąd omawianie jej wykonywania jest utrudnione. Ale z brzmienia art. 13 Konstytucji kwietniowej należy mniemać, że prezydent nie miał prawa odwoływania raz już wyznaczonego następcy. Artykuł 13 wyraźnie przewiduje stanowiska, które prezydent obsadza z prawem odwołania, i stanowiska, które obsadza bez prawa odwołania. Następca prezydenta należy do tej drugiej kategorii. Wtedy, w 1939 roku, należało po prostu poprosić Wieniawę, aby się zrzekł następstwa prezydenta, a nie wydawać dekretu bardzo wątpliwego pod względem prawnym.

1 Zob. J. Szembek, Diariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), t. 1–4, Londyn 1964–1972. Mackiewicz korzystał zapewne ze skróconego wydania francuskiego z 1952.

2 Chodzi o Historię Polski od 11 listopada 1918 do 17 września 1939.

Rafał Habielski

Oczy tego koloru

14 czerwca 1956 roku rejsowym samolotem LOT-u przyleciał do Warszawy Stanisław Mackiewicz. Dla postronnych obserwatorów tego wydarzenia, nie tylko tych, którzy widzieli, jak z maszyną do pisania schodził na płytę lotniska, zdawał się człowiekiem zaczynającym na nowo swoje życie publiczne. Wracał do kraju po 17 latach pobytu na emigracji, podczas których dał się poznać z poglądów tyle niezależnych i wyłącznie swoich, co antykomunistycznych. Walczył piórem o niepodległość Polski widzianej w przedwojennych granicach, działał w Związku Ziem Północno-Wschodnich, u progu decyzji o powrocie był premierem emigracyjnego rządu.

Analizę powodów, które skłoniły Mackiewicza do powrotu, wypada ze względu na ich rozległość odłożyć na inną okazję, trudno jednak w ogóle o nich nie wspomnieć, tym bardziej że mają one związek z Zielonymi oczyma. W oficjalnych enuncjacjach bezpośrednio przedpowrotowych dawał do zrozumienia, że emigracja nie ma szans na realizację stawianych sobie celów, wprowadza w błąd opinię krajową, staje się szkodliwą fikcją[1]. Dyskusyjność tych tez nie zwalnia od wspomnienia o innych przyczynach, natury niekoniecznie pozapolitycznej.

Od czasu zakończenia wojny Mackiewicz żył w Londynie na niskiej stopie, w zasadzie w warunkach permanentnego niedostatku. Jakby tego było mało, wisiał nad nim wyrok sądowy za zniesławienie. Do zapłaty była duża suma, przekraczająca bodaj wszystkie jego zarobki od czasu osiedlenia się w Londynie. Powrót mógł oznaczać zmianę kondycji, tym bardziej że były nim zainteresowane władze Polski Ludowej. Przyjazd kogoś takiego jak on w czasie, w którym odwilż przechodziła w destalinizację, był koronnym dowodem, że sprawy w Polsce idą w dobrym kierunku. Sugestia, że system liberalizuje się, nabierała pragmatycznego wymiaru w polityce wewnętrznej i wobec emigracji. Powrót Mackiewicza mógł być wykorzystany do rozładowania kontestacji intelektualistów krajowych oraz pozyskania tych, którzy temu, co dzieje się w kraju, przyglądali się z Londynu i Paryża. Dla komunistów było to wówczas cenne.

Jeśli brać pod uwagę afiszowany przezeń konserwatyzm, monarchizm, kresowość i ziemiańskość, Mackiewicz wydawał się osobliwym sojusznikiem komunistów, co nie zmienia faktu, że usiłowano traktować go jako instrument polityki. Owszem, byłby narzędziem, gdyby nie jego cechy właściwe, z którymi nie miał zamiaru, a pewnie i nie mógł się rozstać. Świadom swojej sytuacji, w punkcie wyjścia w istocie nie najweselszej (jego przyjazd aranżowała komunistyczna policja polityczna), zdawał sobie sprawę, jaką wartość przedstawia dla władz i na jakie koncesje będą zmuszone pójść, chcąc wykorzystać jego powrót. Układ, jeśli taki został zawarty, musiał dawać korzyści obu stronom. Bądź co bądź, przystępował do niego czołowy przedstawiciel nielicznej w Polsce szkoły Realpolitik, rozumiejący dobrze, że polityka jest sztuką możliwości. Mackiewicz nie musiał składać hołdów systemowi, nabierał natomiast prawa do udziału w krajowym życiu umysłowym. W tym głównie widział sens swojej decyzji, pewny, że potrafi wykorzystać szansę. Na brak energii i animuszu nie narzekał nigdy.

Wierny zasadzie robienia tego, co można w danych warunkach, oraz pamiętający, że w polityce cel jest ważniejszy niż położenie, w jakim znajduje się jej podmiot, nie wracał do Polski z planem walki z komunizmem. Wiedział, na co system nie da zgody, czym jest i do czego służy cenzura. Pisarstwo polityczne, którym zajmował się od początku lat 20., musiał zastąpić inną formą, co nie znaczy – inną treścią. Znakomicie nadawała się do tego eseistyka historyczna. Pomysł ten, który testował w Londynie wojennym i powojennym (Historia Polski…; Lata nadziei…), w warunkach krajowych zdawał się mieć wszelkie pozory oczywistości i, co ważniejsze, powodzenia. Wracający do kraju publicysta, ale przecież i polityk, zdaje relację z tego, co widział i w czym brał udział. Z tego przede wszystkim, co znane było w stopniu dalece niewystarczającym i budziło zainteresowanie nie tylko ze względu na osobę autora. W 1956 roku krajowa publicystyka historyczna najlepsze lata miała dopiero przed sobą. Do tej pory mogła zajmować się zagadnieniami bądź neutralnymi politycznie, bądź takimi, których poruszanie było na rękę władzy, co czyniło ją nudną i jałową. Byłoby przesadą twierdzić, że w Polsce nowy etap w dziejach tego gatunku zaczął się w okolicach powrotu Mackiewicza wyłącznie za sprawą jego pisarstwa. Zachętą do jego uprawiania było zelżenie cenzury i następujące, wolno, ale jednak, zdejmowanie z przeszłości, choć nie całej, pieczęci ideologii. Poza dyskusją pozostaje niemniej jednak fakt, że publicystyka Mackiewicza okazała się dla rozważań o przeszłości reaktywującym impulsem.

Jeśli przyglądamy się okolicznościom powrotu Mackiewicza, wypada powiedzieć o jeszcze jednej sprawie, mianowicie o jego oczekiwaniach kierowanych pod adresem audytorium. Był pisarzem, którego samopoczucie i twórczość nie karmiły się uznaniem czytelników i pochwałami krytyki; nigdy nie był jej ulubieńcem. Daleki od megalomanii, świadom, że to, co ma do powiedzenia, nie zyskuje powszechnego uznania, musiał jednak mieć publiczność. Przyzwyczaił się, że jego pisarstwo wzbudzało odzew, reagowano na nie. Tak było przed wojną w wileńskim „Słowie” i na emigracji, w „Słowie” paryskim, w którym rozliczał się z reżimem przedwrześniowym, oraz w wydawanych własnym sumptem broszurach, którymi walczył z polityką generała Sikorskiego i Stanisława Mikołajczyka. Później, zwłaszcza po likwidacji tygodnika „Lwów i Wilno”, który utrzymywał przy życiu do 1950 roku, było z tym coraz gorzej. Pozornie nie miał powodów do narzekań. Niedługo przed powzięciem decyzji o powrocie jego nazwisko znalazło się w czołówce najpopularniejszych pisarzy „Wiadomości”, pisma będącego najpopularniejszym tygodnikiem emigracyjnym. Lecz nie o taką popularność chodziło. Bardziej niż o miejsce w rankingach szło o oddziaływanie, mierzone polemicznymi reakcjami. Przyjeżdżając do kraju, miał pewność, że nie będzie mógł powiedzieć wszystkiego, na co będzie miał ochotę, i nie wszystko, co powie, spotka się z takim odzewem, na jaki liczył, lecz będzie słuchany, nie tylko zauważany.

Zanim przejdziemy do Zielonych oczu, rzućmy okiem na okoliczności rozstania Mackiewicza z emigracją i jego początki w kraju. W Londynie żegnano go oskarżeniami o zdradę i szyderstwami. Okazał się najbardziej skompromitowanym politykiem pozakrajowym, pamflecistą specjalizującym się w oszczerstwach oraz osobnikiem lubującym się w atmosferze „dostojewszczyzny”. Przypominano jego „germanofilizm” i długi[2]. Był zarozumialcem obarczonym szeregiem „kompleksów”, z których najdonioślejsze skutki miały mieć „antyzachodni” i „kapitulancki”[3]. Przepowiadano, że po powrocie „użyje sobie” na emigracji, dodając, że „jest sobie na czym używać”[4], ekspulsowano ze Związku Dziennikarzy RP oraz Związku Ziem Wschodnich[5].

W Warszawie od początku czuł się obco i, wedle jego własnych słów, „straszliwie” samotnie. Ale w zasięgu ręki czekało to, czego brakowało mu w Londynie. Udział w jego powrocie, trudno powiedzieć jak znaczący, miał Bolesław Piasecki, przywódca Stowarzyszenia PAX. Oferował Mackiewiczowi obecność w swoich pismach oraz możliwość publikacji w Instytucie Wydawniczym PAX. Była to oficyna ciesząca się przywilejami tematycznymi i cenzuralnymi, zapewniająca szybki druk, w miarę wysokie nakłady i godziwe honoraria. Związek z PAX-em, w którym przystań znalazło kilka osób znanych Mackiewiczowi sprzed wojny, między innymi Aleksander Bocheński, miał mimo to pewne mankamenty. Bodaj najpoważniejszym była rezerwa, z którą do Stowarzyszenia i jego wydawnictw podchodzili emancypujący się pisarze i publicyści. Dla nich trybuną był „Przegląd Kulturalny” i „Nowa Kultura”, a niebawem „Tygodnik Powszechny”, który w końcu 1956 roku wrócił do prawowitej redakcji z rąk… PAX-u. Istniały zatem obawy, jeśli nie ostracyzmu, to środowiskowej marginalizacji. Tyle że Mackiewicz drukował, gdzie mógł, nie tylko u Piaseckiego, i nigdy nie przywiązywał wagi do opinii kolegów po piórze. Życie organizacyjne (wstąpił do Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich i Związku Literatów) interesowało go minimalnie. Nie był człowiekiem zbiorowości.

Związki z oficyną i pismami PAX-u nie okazały się więc istotne dla jego położenia, choć po Październiku wypomniano mu je parokrotnie. Mackiewicz nie ofiarował się zresztą Piaseckiemu na wyłączność. Korzystał z innych propozycji, tych zaś początkowo nie brakowało. Jeszcze w 1956 roku, w PAX-ie, wyszła jego biografia Stanisława Augusta, wznowienie książki, która pierwodruk miała w Londynie trzy lata wcześniej. W 1957 roku ukazał się wybór tekstów krytycznoliterackich opublikowanych przed powrotem do kraju (Muchy chodzą po mózgu), który wydało Wydawnictwo Literackie, oraz biografia Dostojewskiego, pochodząca z lat powojennych, ale nieogłoszona po polsku (PAX), a także rzecz nowa, napisany już w Warszawie pamflet Londyniszcze (Czytelnik)[6]. W 1958 roku wyszło pierwsze wydanie Zielonych oczu, po roku drugie.

Mierząc się z tą książką, wypada zacząć od pytania, czym była i dlaczego została napisana. Gatunkowo rzecz jest trudna do precyzyjnej kwalifikacji, jak zresztą duża część prac, które wychodziły spod ręki Mackiewicza. Gdzieniegdzie esej, niekiedy reportaż historyczny, czasami wspomnienia oraz porcja dokumentów. Uprawiał już odmianę tego typu. Podobną metodę przyjął, pisząc Lata nadziei..., książkę, która relacjonowała drogi polityki emigracyjnej w czasie wojny. Wedle pierwotnych zamierzeń Zielone oczy miały się zresztą nazywać Lata nadziei. Edycja druga. Dlaczego zdecydował się na zmianę tytułu? W liście do przyjaciela dawał do zrozumienia, że powodowały nim względy natury prywatnej. Oczy tego koloru miała pewna osoba, która odrzuciła jego uczucia, co nawiasem mówiąc, nie pozostawało bez wpływu na decyzję o powrocie.

Mniejszy problem niż prawidłowe odczytanie książki sprawiało jej pierwszym czytelnikom zaspokojenie ciekawości powodu, dla którego została powołana do życia. Mackiewicz był człowiekiem o stylowych manierach, w związku z czym uważał za naturalne podzielić się refleksją nad tym, co robił i co zamierza. Tak było w Londynie przed wyjazdem, o którym publicznie uprzedził, za co został odsądzony od czci i wiary, i tak musiało być po powrocie. Uważał, że krajowej publiczności należy się sprawozdanie z tego, w czym brał udział przez ostatnie kilkanaście lat, wyjaśniające zarazem powody powrotu. Była też druga przyczyna, bardziej pragmatyczna. Świadomość tego, czego oczekuje krajowy czytelnik, okłamywany dotąd i karmiony papką materializmu historycznego. Ofiarowywał mu więc opowieść o wydarzeniach ważnych, napisaną językiem, którym posługuje się człowiek wolny. Zdawał sobie sprawę, że jego potencjalny odbiorca wiedział o tym, co działo się poza krajem w czasie wojny, a zwłaszcza po jej zakończeniu, zaskakująco niewiele. Wedle obowiązującej dotychczas, oficjalnej wykładni emigracja polityczna była grupką renegatów i bankrutów dyszącą nienawiścią do Polski Ludowej za odebrane im majątki i stanowe przywileje.

Pobieżny rzut oka wystarczał, by dostrzec w książce Mackiewicza tylko tę warstwę. Tak traktowało ją wielu współczesnych czytelników i krytyków, o czym świadczą recenzje, których ukazało się sporo; autor rachował ich liczbę na ponad 40. Niektórzy z usłużnych władzy pismaków pojęli książkę jako płytę nagrobną polityki prowadzonej przez emigrację oraz świata, do którego należał Mackiewicz, kolejne „postępowe” ogniwo dziejów widząc w Polsce Ludowej. Autorowi Zielonych oczu nie szło jednak o niszczenie i dyskwalifikowanie tego, co kochał. Wprawdzie jego świat przeminął, ale żyły wykształcone w nim wartości i sposoby myślenia. Był pewien, że warto je chronić.

Pułapką dla tych, którzy woleli czytać Zielone oczy płytko, była obwoluta książki, dobrana specjalnie przez jej autora. Mackiewicz zdecydował się na reprodukcję obrazu Breughla Starszego Ślepi i kulawi. Widzimy na nim niewidomego, który prowadzi kulawego; jeszcze krok i obaj runą, nieświadomi i nieprzygotowani na stawienie czoła niebezpieczeństwom, których nie potrafią dojrzeć i którym w związku z tym nie mogą zaradzić. Metaforyczność okładki nie budziła wątpliwości, co nie znaczy, że niewtajemniczonym ułatwiała zrozumienie tytułu książki. Do kogo należą zielone oczy? Do przeznaczenia, któremu ulec muszą niewidzący i niesprawni, czy może do śmierci, będącej kresem przeznaczenia?

Mniej powierzchowna lektura Zielonych oczu i wnikliwsza analiza okładki pozwalały na odkrycie czegoś więcej niż tylko opowieści o tym, w czym Mackiewicz brał udział, po czym uznał za stosowne poddać krytyce. Traktował emigrację jako przedmiot dociekań, ale także jako przykład postaw. Zdawał sobie sprawę, że dzieje Polski po wrześniu 1939 roku musiały potoczyć się tak, jak się potoczyły. Niemniej jednak można było uniknąć wielu rozczarowań, upokorzeń i tragedii. Jego relację potraktować można tedy jako wykład mający ambicje historiozoficzne. W takim wypadku nie byłby to jedynie przekaz o czasie minionym, raczej krytyczny rozbiór uprawiania polityki. Opowiadając o Polsce emigracyjnej między 1939 a 1955 rokiem, Mackiewicz analizował błędy i opisywał iluzje, którym ulegali jej przywódcy, ale nie ograniczał się tylko do tego. Jego książka miała także drugie piętro, nie była pozbawiona ambicji bardziej uniwersalnych. Usiłowała tłumaczyć, czym jest polityka i na czym polega sztuka posługiwania się jej narzędziami. Stawiała sobie za cel szukanie odpowiedzi na pytanie o związki pomiędzy usiłowaniami a możliwościami, innymi słowy, o następstwa brania własnych ambicji i marzeń za rzeczywistość. Przypomnienie tego, co działo się poza krajem, uwzględniało rejestr złych decyzji, niekiedy wymuszonych okolicznościami, które nie zaczęły się w przededniu wojny i nie skończyły po tym, jak umilkły działa. Zielone oczy nie służyły tylko rekonstruowaniu pewnego fragmentu przeszłości, raczej tłumaczeniu jej pedagogicznego sensu, przede wszystkim politycznego.

Padło już słowo „cenzura”, pamiętajmy więc, że mimo korzystania z łask systemu, nietrwających – nawiasem mówiąc – długo, Mackiewicz musiał się miarkować, to znaczy nie mógł mówić wszystkiego, na co miał ochotę. Czy mimo tego powiedział wystarczająco dużo? To oceni dzisiejszy czytelnik, mający prawo wiedzieć o sprawach opisywanych przez Mackiewicza znacznie więcej niż czytelnik Anno Domini 1958. Nie zapominajmy, że władze nie godziły się na podważanie kilku zasad interpretacyjnych narzuconych zbiorowemu myśleniu o przeszłości, ani nawet na polemizowanie z nimi. Strzeżono przede wszystkim dobrego imienia Związku Sowieckiego, w figurze „stosunków polsko-radzieckich” widząc istotę racji stanu oraz siłę sprawczą wyjątkowego położenia powojennej Polski, pierwszy raz w dziejach sąsiadującej wyłącznie z przyjaciółmi. Gdy Mackiewicz wrócił do kraju, Józef Stalin nie był już co prawda natchnieniem całej postępowej ludzkości, co nie oznaczało, że można było krytykować politykę Związku Sowieckiego w czasie, kiedy stał na jego czele – ta zawsze była znakomita. Z tej kulawej logiki wynikał dogmat kolejny. Kardynalnym błędem polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej było nienawiązanie w końcu lat 30. bliskich kontaktów z Sowietami, co niechybnie uchroniłoby Polskę przed zgubą ze strony Hitlera.

Wiedząc, że władze nie zgodzą się na dyskwalifikowanie tych zaklęć, Mackiewicz sprowadził wątek stosunków polsko-sowieckich do niezbędnego minimum, zwłaszcza interpretacyjnego. Sprawa polska w drugiej wojnie światowej toczy się w Zielonych oczach nie bez udziału Stalina, ale autor sprawia wrażenie, jakby winowajcę polskiego losu widział, oprócz własnych błędów, w polityce brytyjskiej, nie sowieckiej. Już przed wojną, co miano mu za złe, i po jej zakończeniu nie należał do admiratorów polskich aliansów na Zachodzie. Czy nie lubił Zachodu jako takiego? Tu zdania są podzielone. Wprawdzie dezawuował sięgające końca XVIII wieku pomysły szukania w Paryżu ochrony przed zagrożeniem ze strony Niemiec i Rosji, ale cenił Francję, jej kulturę, literaturę i kuchnię. Inaczej rzecz się miała z Anglią, tu w zasadzie nic nie było dobre. Brytyjska polityka była cyniczna, wyrachowana, wiarołomna, kierująca się jedynie egoistycznie pojmowanym interesem. Wielu, w tym życzliwi krytycy jego pisarstwa, było zdania, że Mackiewicz cierpiał na coś przypominającego anglofobię. Dawał temu wyraz w okresie emigracyjnym, a po powrocie do kraju w Londyniszczu.

Krytycyzmowi Cata wobec polityki brytyjskiej warto poświęcić chwilę namysłu, zwłaszcza gdy przyjmie się, że kryje się w tym krytycyzmie sprzeczność, którą wyjaśnić można chyba tylko współgraniem w pisarstwie Mackiewicza chłodu i realizmu z trudną do okiełznania emocją. Wywód, wedle którego Londyn, udzielając Polsce gwarancji w marcu 1939 roku, de facto wystawiał ją na pierwszy cios Hitlera, za powód mając wyłącznie chęć zyskania na czasie, można przyjąć do wiadomości. Beck dał się złowić złudzeniu, że to on wprowadza Londyn do wojny przeciw Hitlerowi, kiedy w rzeczywistości było na odwrót. Albion był więc przewrotny i cyniczny, ale z lektury Zielonych oczu można wnosić, że Mackiewiczowi marzyło się, by Polacy posiedli zdolność takiego pojmowania zasad polityki, jakie przyswoili sobie Anglicy. Mierzyli zamiary podłóg sił, a nie na odwrót, i dbali wyłącznie o swój interes, będąc świadomi, że każda polityka, przede wszystkim zagraniczna, musi brać się z potencjału tego, kto ją prowadzi. W innym wypadku trzeba się przygotować co najmniej na rozczarowania. Paradoks polegał na tym, że Mackiewicz, chcąc, by o polityce myślano w taki mniej więcej sposób, wybrał nie najlepszą metodę. Krytyka Chamberlaina i Churchilla nie była w Polsce Ludowej środkiem prowadzącym do celu. Sprzeciwiano się temu odruchowo. Niechęć do Moskwy wymuszała aprobatę dla Zachodu, bez względu na jego rzeczywiste i urojone wady.

Jeśli przyjąć, a takie założenie nie jest ryzykowne, że Zielone oczy są w pewnym stopniu relacją, wypada skonfrontować to, co Mackiewicz pisał o sobie, z tym, co robił w czasie wojny i po jej zakończeniu. Te dwa porządki nie nakładają się na siebie, co złożyć można bardziej na karb wymogów czasu, w którym ukazała się książka, niż dostrzegać w tym chęć zatajenia niektórych spraw, choć i tego wykluczyć nie można. Któż chce i potrafi pisać prawdę o sobie samym? W czasie kiedy w lecie 1940 roku upadek Francji był już przesądzony, Mackiewicz zwrócił się do prezydenta Raczkiewicza z sugestią podjęcia rozmów z Niemcami. Była w tym próba nawrotu do jego przedwojennych zapatrywań, to jest do prowadzenia polityki chroniącej Polskę przed konfliktem z Hitlerem, oraz wyraz nieufności do Anglii, która stawała się ostatnim przystankiem. Propozycja ta spotkała się z oburzeniem, tym większym, że Mackiewicz nie był wówczas tylko publicystą, ale i członkiem Rady Narodowej, emigracyjnego parlamentu. Pamiętano mu ją długo, rezultatem był sąd dziennikarski i brak zgody na wznowienie w Londynie „Słowa”.

Nieco inaczej niż pisze o tym w Zielonych oczach, wyglądało premierowanie Mackiewicza. Został nominatem prezydenta Augusta Zaleskiego, pozbawionego, tak jak i on sam, elementarnych możliwości uprawiania polityki godnej tego miana. Mówienie w takim wypadku o najmniejszych nawet sukcesach nie wytrzymuje krytyki. W listopadowym numerze „Kultury” z 1955 roku ukazało się sprawozdanie Mackiewicza z jego urzędowania. Zatytułował je Un travail raté, czyli Praca spudłowana[7]. W obu relacjach, w Zielonych oczach i w „Kulturze”, nie mówi wszystkiego; w książce powiada, że tekst z „Kultury” nie nadaje się do powtórzenia, „bo nie jest historycznie obiektywny”. Być może, ale nie był to powód jedyny. Pomijając chęć zatarcia spraw nieprzynoszących mu chwały, nie mógł napisać wszystkiego tego, co ogłosił w „Kulturze”. Dowodem, pierwszym z brzegu, opinia o jednym z bohaterów dramatu. W Un travail… pisał: „Dla mnie, wilnianina, konserwatysty i byłego ułana Dąbrowskiego, generał Anders musiał być sympatyczny, jako zdecydowany antybolszewik”. W Zielonych oczach: „Jeżeli chodzi o uwagi personalne co do naszych generałów, to osobiście najbardziej sympatyczny był dla mnie generał Anders. Byłem szeregowym ułanem partyzantki majora Dąbrowskiego, później 13. Pułku Ułanów, gdy on był pułkownikiem kawalerii”.

Nie ulega wątpliwości, że urzędowanie Mackiewicza było porażką, na dodatek poniesioną na własne życzenie. Na dobrą sprawę trudno dociec, co spowodowało, że ubiegał się o fotel – czego się spodziewał? Był przecież człowiekiem na tyle obeznanym z polityką, w tym polityką emigracyjną, że nie mógł liczyć na cokolwiek poza kłopotami i uśmiechem politowania, którego nie szczędzili mu nawet przyjaciele. Wieść o objęciu przezeń stanowiska szefa rządu przyjmowano z niedowierzaniem, któremu towarzyszył niepokój. Kazimierz Papée, ambasador rządu na emigracji przy Stolicy Apostolskiej, pisał do generała Andersa: „Premierem i ministrem spraw zagranicznych ma podobno zostać Stanisław Mackiewicz!!!”[8]. A więc czego oczekiwał? Jedynym wytłumaczeniem było przekonanie, że zdoła poukładać stosunki polsko-zachodnioniemieckie oraz zażegnać emigracyjne podziały. W obu wypadkach zadania przekraczające nie tylko jego możliwości. Szczęście, że za sprawą tekstu w „Kulturze”, przetworzonego w Zielonych oczach, wyszedł z opresji z twarzą. Ilu jest polityków, którzy potrafią opowiedzieć o swoich porażkach, traktując je jako przestrogę?

Tej warstwy książki nie chciano zauważyć w Londynie. Wprawdzie od czasu wyjazdu Mackiewicza nie zajmowano się tam nim szerzej, lecz Zielonych oczu nie można było puścić płazem. Aleksander Bregman, który, jak wolno sądzić z tego, co pisał po powrocie Mackiewicza do kraju, nie pałał do niego sympatią, nie zostawił na książce suchej nitki. Mackiewicz miał bezceremonialnie obchodzić się z faktami, ordynarnie kłamać, używać słów, których znaczenia nie rozumiał, grzeszyć brakiem logiki i bezpodstawnie przypisywać „diabelskie motywy” polityce brytyjskiej[9]. Jak to bywa w takich wypadkach, emocje odsłaniały mielizny. Dużo przymiotników, mało argumentów, te zaś, które padły, wydawały się blade, bezradne na tle wyrazistości Mackiewicza. Krytykowanie go zawsze przychodziło łatwiej niż polemizowanie z nim.

Czytając Zielone oczy z ostrożnością, ale i pieczołowitością, na którą zasługuje ta książka, co jak widać z recenzji Bregmana, nie zawsze okazywało się zadaniem łatwym, wypada mieć na uwadze sposób, w jaki Mackiewicz patrzył na emigrację. Na podstawie tego, co pisał, odnieść można wrażenie, że był to organizm na wskroś polityczny, podlegający prawom właściwym zjawiskom tego rodzaju. Tymczasem emigracja wojenna, a w jeszcze większym stopniu powojenna, była także fenomenem kulturalnym i literackim. W czasie, w którym Cat rozstawał się z polskim Londynem, było być może zbyt wcześnie na ocenę pełniejszą, ale patrząc z perspektywy dłuższej, trzeba przyznać, że o ile emigracja zawiodła na polu tradycyjnie uprawianej polityki, o tyle zrekompensowała to, z naddatkiem, w przestrzeni kultury. Jej literatura stała się tym, czym miała być jej polityka. Nadwątlała system komunistyczny, wpływała na postawy, broniła niepodległości i ocalała tożsamość.

Na Zielone oczy patrzymy dzisiaj inaczej, niż robił to pierwszy czytelnik książki. Mniej uwagi zwracamy na fakty, daleko więcej wiemy o autorze. Skorzystał on z przysługującego mu prawa mówienia o tym, o czym chciał powiedzieć; to, co uważał za stosowne, pokrył milczeniem, o niektórych kwestiach musiał milczeć. Niemniej jednak, jak przed laty, Mackiewicz porusza sugestywnością narracji, indywidualnością, odwagą. Nie mniej aktualne pozostaje przesłanie jego wywodów. Sprowadza się ono do tłumaczenia sensu uprawiania polityki, negliżowania złudzeń oraz umiejętności zachowania w niesprzyjających warunkach.

Z walk, które prowadził, Mackiewicz wychodził pokiereszowany, często zawiedziony brakiem rezultatów, na jakie liczył, zawsze jednak z satysfakcją. Jej powodem była niechęć do występowania w roli pasażera własnego przeznaczenia i racja, którą miewał znacznie częściej niż jego krytycy.

1 Informację o powrocie Mackiewicza i jego oświadczenie, wyjaśniające powody tego kroku, opublikował londyński „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1956, nr 138 z 11 czerwca.

2 Por. poświęcone Mackiewiczowi i jego decyzji artykuły w „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza” 1956, nr 140 z 13 czerwca; 142 z 15 czerwca; 143 z 16 czerwca.

3 A. Bregman, Dlaczego nie pojechał przed 10 laty?, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1956, nr 147 z 21 czerwca.

4 Z. Nowakowski, L’elephant terrible, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1956, nr 148 z 22 czerwca.

5 List informujący o usunięciu Mackiewicza ze Związku Ziem Wschodnich (mocą decyzji Rady Naczelnej powziętej 13 VI 1956) ogłoszony został w „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza” 1956, nr 151 z 26 czerwca.

6 Rzecz tę drukował w odcinkach w „Przeglądzie Kulturalnym” 1956, nr 29/203 i nast.

7 „Kultura” 1955, nr 11/97.

8 List Kazimierza Papée do Władysława Andersa z 14 czerwca 1956, Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, kol. 11/199, k. 23.

9 A. Bregman, My, ślepi i kulawi, „Wiadomości” 1958, nr 32/697.

Noty biograficzne

Stanisław Mackiewicz był przeciwnikiem pozostawiania cudzoziemskich imion w oryginalnym brzmieniu, stąd w jego pismach spotkamy Arystydesa Brianda (nie Aristide’a), Piotra Lavala (nie Pierre’a) itp. Jako że zasada oryginalnego zapisu upowszechniła się, zastosowano ją w poniższym indeksie, ale w samym tekście książki pozostawiono zapis zgodny z wolą autora. Poprawiono w nim jednak zapis kilkunastu nazwisk, m.in.: Cvetkowicz na Cvetković, Markowicz na Marković, Pawelicz na Pavelić, Simowicz na Simović, Szwarcbart na Schwarzbart.

Abd el-Krim (1882–1963), berberyjski przywódca powstania antykolonialnego, prawnik i dziennikarz, przywódca republiki Rifu (1921–1926)

Abetz Otto (1903–1958), dyplomata niemiecki, ambasador III Rzeszy przy rządzie Vichy (1940–1944), w 1949 skazany za zbrodnie wojenne na 20 lat ciężkich robót, zwolniony w 1954

Abramczyk Mikoła (1903–1970), białoruski publicysta i polityk emigracyjny pochodzenia ormiańsko-żydowskiego, przewodniczący Rady Białoruskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie (1943–1970)

Adamczyk Alojzy (1899–1959), działacz PPS, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Adenauer Konrad (1876–1967), niemiecki polityk chrześcijańsko-demokratyczny, prawnik, kanclerz RFN (1949–1963), minister spraw zagranicznych (1951–1955)

Alexander Harold Rupert (1891–1969), brytyjski generał, od 1944 marszałek, w 1940 dowodził ewakuacją wojsk brytyjskich pod Dunkierką, w 1943 – ofensywą aliantów w Tunezji, inwazją na Sycylię i południowe Włochy

Anders Irena Renata (pseud. Renata Bogdańska, 1920–2010), z domu Jarosiewicz, artystka rewiowa, pieśniarka, aktorka, oficer WP, działaczka polonijna w Wielkiej Brytanii, druga żona W. Andersa

Anders Władysław (1892–1970), generał, polityk, dowódca Armii Polskiej w ZSRR (1941–1942), Armii Polskiej na Wschodzie (1942–1943), II Korpusu Polskiego (1943–1946), naczelny wódz i generalny inspektor sił zbrojnych na uchodźstwie (1946 –1954), członek Rady Trzech (od 1954)

Anna (ur. 1950), księżniczka brytyjska z dynastii Windsorów, córka Elżbiety II

Arciszewski Tomasz (1877–1955), polityk, działacz PPS, członek RJN (1944), premier rządu RP na uchodźstwie (1944–1947)

Arnim Hans Jürgen von (1889–1962), generał niemiecki, uczestnik kampanii polskiej (1939) i francuskiej (1940) oraz walk w Afryce, gdzie skapitulował (1943)

Attlee Clement Richard (1883–1967), polityk brytyjski, przywódca Partii Pracy (1935–1955), premier Wielkiej Brytanii (1945–1951), uczestnik konferencji w Poczdamie (1945)

Attyla (?–453), wódz Hunów

Auerbach-Aubac Stefan (właśc. S. Auerbach, 1886–1951), dziennikarz polski i francuski, w Londynie pracował m.in. jako ekspert dla Ministerstwa Informacji i Dokumentacji

August III (1696–1763), elektor saski (jako Fryderyk August II) z dynastii Wettinów, król polski (od 1733)

Babiński Wacław (1887–1957), dr nauk społecznych, dyplomata, poseł w Hadze, następnie przy rządzie holenderskim na uchodźstwie (1941–1944), poseł przy rządzie kanadyjskim (1944 –1945), następnie przedstawiciel rządu londyńskiego na Kanadę

Babiński Witold (1897–1985), oficer WP, adiutant i sekretarz gen. K. Sosnkowskiego (1940–1944)

Bagiński Kazimierz (1890–1966), działacz ruchu ludowego, wiceprzewodniczący RJN (1944–1945), sekretarz naczelny PSL (1945–1946), skazany w procesach politycznych: brzeskim (1932) i szesnastu w Moskwie (1945)

Bainville Jacques (1879–1936), historyk i publicysta francuski, członek Akademii Francuskiej, współzałożyciel Action Française, jeden z ideowych mentorów Cata-Mackiewicza

Bajan Jerzy (1901–1966), pilot, pułkownik, w 1934 zwyciężył w międzynarodowych zawodach samolotów sportowych Challenge, żołnierz Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii (1940–1945)

Bakunin Michaił (1814–1876), rewolucjonista rosyjski, twórca i główny ideolog anarchizmu kolektywistycznego

Banaczyk Władysław (1902–1980), działacz ruchu ludowego, wiceprezes Rady Narodowej RP na uchodźstwie (1940–1943), minister spraw wewnętrznych rządu RP na uchodźstwie (1943 –1944), członek Rady Naczelnej PSL, potem ZSL, poseł do KRN i na sejm (1945–1952)

Baudouin Paul (1894–1964), polityk francuski, członek rządu P. Reynauda (1940), minister spraw zagranicznych w rządzie Vichy (1940), w 1947 skazany na więzienie za kolaborację z Niemcami

Beaverbrook William Maxwell Aitken (1879–1964), baron (od 1917), brytyjski wydawca prasowy i polityk, konserwatysta, członek rządu Churchilla (1940 –1945)

Beck Józef (1894–1944), pułkownik, polityk, wicepremier (1930), minister spraw zagranicznych RP (1932–1939), jeden z najważniejszych polityków obozu rządzącego po 1926

Bełch Stanisław (1904–1989), kapelan WP we Francji i Anglii, wydawca „Jestem Polakiem” (Londyn)

Beneš Eduard (1884–1948), polityk czeski, prezydent Czechosłowacji (1935–1938, na uchodźstwie 1940–1945, znowu w kraju 1945 –1948), premier (1921–1922), minister spraw zagranicznych (1918–1935)

Berezowski Zygmunt (1891–1979), polityk, publicysta, członek władz SN (1928–1939 i podczas okupacji niemieckiej), minister spraw wewnętrznych rządu RP na uchodźstwie (1944–1947)

Bevin Ernest (1881–1951), polityk brytyjski, działacz związków zawodowych i Partii Pracy, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii (1945–1951)

Białas Franciszek (1900–1970), działacz socjalistyczny, od 1923 w PPS, od 1940 w PPS-WRN, dyrektor Departamentu Pracy i Opieki Społecznej Delegatury Rządu RP na Kraj (1944–1945), od 1946 na emigracji, członek Wydziału Wykonawczego Rady Politycznej (1949–1954)

Bielecki Tadeusz (1901–1982), polityk, publicysta, jeden z przywódców ND, prezes ZG SN (od 1939), od 1939 na emigracji, przeciwnik polityki gen. Sikorskiego, do 1982 prezes SN

Bismarck Otto von (1815–1898), niemiecki polityk, premier i minister spraw zagranicznych Prus (1862–1890), spiritus movens zjednoczenia Niemiec, pierwszy kanclerz II Rzeszy (1871–1890)

Blomberg Werner von (1878–1946), feldmarszałek niemiecki, minister wojny i naczelny dowódca Wehrmachtu (1935–1938)

Blum Léon (1872–1950), socjalistyczny polityk francuski, premier (1936–1937, 1938, 1946–1947)

Bocheński Adolf Maria (1909–1944), publicysta, działacz i pisarz polityczny, współpracownik, „Buntu Młodych”, „Polityki” i wileńskiego „Słowa”, w czasie II wojny światowej w II Korpusie Polskim, poległ we Włoszech

Bocheński Aleksander (1904–2001), publicysta, eseista, tłumacz, polityk, współpracownik „Buntu Młodych”, „Polityki”, wileńskiego „Słowa”, w PRL związany ze Stowarzyszeniem „Pax”

Bohdanowiczowa Zofia (1898–1965), pisarka, po 1939 na emigracji

Bohusz-Szyszko Zygmunt Piotr (1893–1982), generał, dowódca Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich (1940), szef sztabu Armii Polskiej w ZSRR (1942), zastępca dowódcy II Korpusu Polskiego (1943–1946)

Boothby Robert (1900–1986), brytyjski polityk Partii Konserwatywnej

Bożek Arka (Arkadiusz, 1899–1954), działacz polityczny, uczestnik powstań śląskich i akcji plebiscytowej, działacz ZPwN, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Bór zob. Komorowski Tadeusz

Bracken Brendan Rendall (1901–1958), brytyjski polityk Partii Konserwatywnej, minister informacji (1941–1945)

Brandys Jan (1886–1970), działacz narodowy na Śląsku, ksiądz, współzałożyciel Związku Byłych Powstańców Śląskich, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Bregman Aleksander (1906–1967), dziennikarz, publicysta, po 1939 na emigracji, redaktor i publicysta „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”

Brejski Jan (1863–1934), działacz narodowy i polonijny, dziennikarz, wydawca i redaktor „Wiarusa Polskiego”, wojewoda pomorski (1920–1924)

Breughel (Brueghel) Pieter starszy (między 1526 a 1530–1569), niderlandzki malarz i rysownik

Brockington Leonard Walter (1888 –1966), kanadyjski prawnik i urzędnik

Bronikowska Krystyna, maszynistka w Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP na terenie Francji, później pracownica instytucji polskich w Londynie

Brühl Henryk (1700–1763), polityk saski, minister króla polskiego Augusta III (od 1738)

Brzeski Tadeusz (1884–1958), ekonomista, profesor Uniwersytetu w Poznaniu i Warszawie, pierwszy rektor Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie w Londynie

Brzeszczyński Stefan (1893–1982), oficer armii rosyjskiej, generał WP, attaché wojskowy w ZSRR (1939), w 1940 walczył we Francji, gdzie dostał się do niewoli niemieckiej, po wojnie osiedlił się w Londynie

Bugayski Tadeusz, polityk, emigracyjny minister dla spraw obywateli polskich na obczyźnie (1955–1957)

Bullitt William (1891–1967), dyplomata amerykański, pierwszy ambasador USA w ZSRR (1933–1936), ambasador w Paryżu (1936–1940)

Bystrzanowski Wincenty, drukarz, wydawca

Cadogan Alexander George Montagu (1884–1968), dyplomata brytyjski, stały podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych (1938–1946), stały przedstawiciel Wielkiej Brytanii w Radzie Bezpieczeństwa ONZ (1946–1950)

Car Stanisław (1882–1938), polityk, prawnik, minister sprawiedliwości (1928–1929, 1930), jeden z przywódców BBWR, współtwórca Konstytucji kwietniowej (1935), marszałek sejmu (1935–1938)

Cartroux Georges (1877–1969), francuski generał i dyplomata, uczestnik obu wojen światowych, współpracownik C. de Gaulle’a

Cat zob. Mackiewicz Stanisław

Cazalet Victor (1896–1943), brytyjski oficer i polityk Partii Konserwatywnej, zginął w katastrofie gibraltarskiej wraz z gen. Sikorskim

Cecil Edgar Algernon Robert Gascoyne (1864–1958), syn markiza Salisbury’ego, polityk brytyjski, współtwórca Ligi Narodów

Chamberlain Joe (Chamberlain Joseph, 1836–1914), ojciec Josepha Austena i Neville’a, polityk brytyjski, początkowo w Partii Liberalnej, przywódca unionistów, minister kolonii (1895–1903)

Chamberlain Neville (1869–1940), polityk brytyjski, kanclerz skarbu (1923–1924, 1931–1937), premier Wielkiej Brytanii (1937–1940), autor ugodowej polityki wobec Hitlera, współtwórca układu w Monachium (1938), autor gwarancji niepodległości i sojuszu z Polską (1939)

Chaplin Charles Spencer (1889–1977), angielski aktor, scenarzysta i reżyser filmowy

Chopin (Szopen) Fryderyk (1810–1849), kompozytor i pianista

Churchill Winston (1874–1965), polityk brytyjski, premier Wielkiej Brytanii (1940–1945, 1951–1955), wielokrotny minister różnych resortów

Ciano Galeazzo (1903–1944), włoski polityk faszystowski, minister spraw zagranicznych (1936–1943), zięć Mussoliniego

Ciołkosz Adam (1901–1978), działacz socjalistyczny, historyk, mąż Lidii Ciołkoszowej, poseł na sejm (1928–1930), od 1931 członek władz PPS, skazany w procesie brzeskim (1932), od 1939 na emigracji, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie, przewodniczący PPS w Wielkiej Brytanii (1947–1957)

Clark Kerr Archibald John (1882–1951), dyplomata brytyjski, ambasador w Chinach (1938–1942), w ZSRR (1942–1946) i w USA (1946–1948)

Clausewitz Karl Philipp Gottlieb von (1780–1831), pruski generał, pisarz i teoretyk wojskowy, dyrektor pruskiej Akademii Wojennej

Clemenceau Georges (1841–1929), francuski polityk, publicysta, senator (1902–1920), premier Francji (1906–1909, 1917–1920), współtwórca traktatu wersalskiego

Colette Paul (1920–1995), członek francuskiego ruchu oporu, w 1941 dokonał nieudanego zamachu na dygnitarzy Vichy (m.in. P. Lavala)

Cripps Stafford (właśc. Richard Stafford C., 1889–1952), polityk brytyjski, ambasador Wielkiej Brytanii w ZSRR (1940–1942), kanclerz skarbu (1947–1950)

Curzon George Nathaniel (1859–1925), polityk brytyjski, wicekról Indii (1899–1905), członek Partii Konserwatywnej, minister spraw zagranicznych (1919–1924)

Cvetković Dragiša (1893–1969), polityk jugosłowiański, premier Jugosławii (1939–1941), obalony za przystąpienie Jugosławii do paktu berlińskiego, od 1943 na emigracji

Cyrankiewicz Józef (1911–1989), działacz socjalistyczny i komunistyczny, sekretarz generalny Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS (1945–1948), realizator zjednoczenia PPR i PPS, członek Biura Politycznego KC (1948–1971), premier (1947–1952, 1954–1970), przewodniczący Rady Państwa (1970–1972)

Czang Kaj-szek (Chiang Kai-shek, Jiang Jieshi, 1887–1975), polityk chiński, po śmierci Sun Yat-sena (1925) przywódca Kuomintangu i Republiki Chińskiej (od 1949 na Tajwanie)

Czang Kaj-Szek pani zob. Song Meiling

Czarniecki, handlarz bronią, wydawca „Głosu Polskiego” w Paryżu (1939–1940), nieoficjalnego organu polskiego rządu emigracyjnego

Czartoryski August Aleksander (1697–1782), ojciec Adama Kazimierza i Elżbiety, wuj króla Stanisława Augusta, wojewoda ruski (od 1731), przywódca Familii, rzecznik reform ustrojowych w kraju

Czartoryski Michał Fryderyk (1696–1775), brat Augusta, wuj króla Stanisława Augusta, kasztelan wileński (od 1722), podkanclerzy litewski (od 1724), kanclerz wielki litewski (od 1752), przywódca Familii

Ćwierciakiewiczowa Lucyna (1829 –1901), autorka książek i artykułów o gospodarstwie domowym, sztuce kulinarnej, modzie

d’Aosta Amadeusz Umberto (Amadeusz II, 1898–1942), książę, syn Emanuele Filiberta, włoski generał i polityk, wicekról Etiopii (od 1937), w 1941 skapitulował przed wojskami brytyjskimi

d’Arc Joanna (ok. 1412–1431), bohaterka narodowa Francji, święta [9]

Daladier Édouard (1884–1970), francuski polityk, kilkukrotny minister różnych resortów, premier Francji (1933, 1934, 1938–1940)

Darlan Jean François (1881–1942), francuski polityk, admirał, szef rządu Vichy (1941–1942), zawarł rozejm z aliantami w Afryce Północnej i przeszedł na ich stronę (1942), zamordowany

Daudet Alphonse (1840–1897), ojciec Léona, pisarz francuski

Davis (pseudonim), oficer wywiadu wojskowego USA, w 1950 zawarł porozumienie o współpracy z politykami polskiej emigracyjnej Rady Politycznej (tzw. afera Bergu)

Dąb-Biernacki Stefan (1890–1959), generał, uczestnik I wojny światowej, wojny polsko-bolszewickiej i kampanii 1939, później na emigracji

Dąbrowski (Dąmbrowski) Władysław (1891–1927), major kawalerii WP, dowódca oddziału partyzanckiego na Wileńszczyźnie (1919–1920), uczestnik wojny polsko-bolszewickiej

Déat Marcel (1894–1955), francuski działacz socjalistyczny, później faszystowski, założyciel kolaboracyjnego Zgromadzenia Narodowo-Ludowego (1940), minister pracy i narodowej solidarności w rządzie Vichy (1944), w 1945 skazany zaocznie na karę śmierci, do końca życia ukrywał się w opactwie we Włoszech

Deiholos Tadeusz, działacz emigracyjny, członek Komisji Głównej Skarbu Narodowego

Demidowicz-Demidecki Aleksander (1900–1981), polityk, członek Komitetu Głównego SN (1935–1939), wiceminister spraw wewnętrznych w rządzie RP na uchodźstwie (1943–1944)

Długoszowski-Wieniawa Bolesław (1881–1942), generał, legionista, lekarz, adiutant marsz. Piłsudskiego, ambasador RP w Rzymie (1938–1940), popełnił samobójstwo

Dmowski Roman (1864–1939), polityk i dyplomata, jeden z najważniejszych twórców polskiej myśli politycznej, współtwórca Ligi Narodowej (1893), współtwórca i przywódca ND, współtwórca i prezes KNP w Paryżu (1917–1919), delegat Polski na konferencji pokojowej w Wersalu (1919), minister spraw zagranicznych (1923), założyciel Obozu Wielkiej Polski (1926)

Doboszyński Adam (1904–1949), polityk, członek SN i OWP, organizator tzw. wyprawy myślenickiej (1936), w czasie II wojny światowej w Londynie, przeciwnik gen. Sikorskiego, w 1946 wrócił nielegalnie do kraju, aresztowany, skazany i stracony

Dolanowski Mikołaj zob. Hryniewski Jerzy

Dollfuss Engelbert (1892–1934), polityk austriacki, kanclerz Austrii (1932–34), zamordowany w czasie nieudanego puczu nazistów austriackich

Dołęga-Modrzewski zob. Kauzik Stanisław

Doriot Jacques (1898–1945), polityk francuski, najpierw komunistyczny, później faszystowski, kolaborant

Dormer Cecil (1883–1979), dyplomata brytyjski, ambasador przy rządzie RP na uchodźstwie (od 1941)

Dostojewski Fiodor (1821–1881), pisarz rosyjski

Duchesnay Walter, urzędnik kanadyjski, pracownik ochrony skarbów polskich w Quebecu

Duchiński Franciszek Henryk (1816 –1893), działacz polityczny, historyk, publicysta, związany z Hotelem Lambert, przeciwnik rosyjskiego panslawizmu

Duplessis Maurice Le Noblet (1890 –1959), polityk kanadyjski, przywódca nacjonalistów quebeckich, premier Quebecu (1936 –1939, 1944–1959)

Dymsza Adolf (właśc. Adolf Bagiński, 1900–1975), aktor

Dziadosz Władysław (1893–1980), polityk, wojewoda kielecki (1934 –1939), członek emigracyjnej Rady Rzeczypospolitej, minister w rządzie Mackiewicza (1954–1955)

Éboué Félix (1884–1944), polityk francuski, Murzyn, wysoki urzędnik francuskiej administracji kolonialnej, w 1940 odegrał kluczową rolę w podporządkowaniu Francuskiej Afryki Równikowej de Gaulle’owi

Eden Anthony (1897–1977), polityk i dyplomata brytyjski, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii (1935–1938, 1940–1945, 1951–1955), premier (1955–1957)

Elena Leuchtenberg (1892–1971), córka Jerzego księcia Leuchtenbergu i Anastazji, księżniczki czarnogórskiej, żona Stefana Tyszkiewicza

Esmein Jean Paul (1848–1913), prawnik francuski, historyk prawa

Falter Alfred (1880–1954), działacz gospodarczy, członek władz Lewiatana, członek rządu RP na uchodźstwie (1939–1940)

Filipowicz Tytus (1873–1953), polityk, dyplomata, publicysta, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie (1939–1941, 1949–1953)

Finchley, dyrektor muzeum waszyngtońskiego

Flandin Pierre-Étienne (1889–1958), polityk francuski, premier Francji (1934–1935), minister spraw zagranicznych (1936), szef rządu Vichy (1940–1941)

Foch Ferdynand (1851–1929), marszałek Francji, przyczynił się do zwycięstwa nad Marną (1914), naczelny dowódca sił sprzymierzonych (1918)

Folkierski Władysław (1890–1961), polityk, romanista, działacz SN (członek władz) i OWP, od 1940 w Wielkiej Brytanii, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie, minister prac kongresowych w rządzie Arciszewskiego (1944–1947)

Franco Bahamonde Francisco (1892–1975), generał hiszpański, szef państwa i rządu (od 1936), przywódca Falangi, regent Królestwa Hiszpanii (od 1947)

Freyd, urzędnik polskich instytucji emigracyjnych

Fritsch Werner von (1880–1939), generał niemiecki, dowódca sił lądowych (1934–1938), współtwórca Wehrmachtu

Gamelin Maurice (1872–1958), generał francuski, uczestnik obu wojen światowych, naczelny dowódca wojsk alianckich na Zachodzie (1939 –1940)

Gaulle Charles de (1890–1970), polityk i generał francuski, uczestnik obu wojen światowych, założyciel Komitetu Wolnej Francji po klęsce 1940, szef rządu tymczasowego (1944–1946), premier (1958–1959) i prezydent Francji (1959–1969)

Gawlina Józef (1892–1964), duchowny katolicki, od 1933 biskup polowy WP, po 1939 opiekun wychodźstwa polskiego, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Geisler Bogdan, oficer, działacz emigracyjny, minister dla spraw obywateli polskich na obczyźnie w rządzie Mackiewicza (1954–1955)

Gensoul Marcel (1880–1973), admirał francuski, dowódca okrętów zaatakowanych przez Brytyjczyków w Mers el-Kébir (1940)

Géraud André (pseud. Pertinax, 1882–1974), dziennikarz francuski

Giedroyc Jerzy (1906–2000), wydawca, działacz polityczny, redaktor naczelny tygodnika „Bunt Młodych” (1931–1937, przekształconego w „Politykę” 1937–1939), założyciel i dyrektor Instytutu Literackiego (1946), wydawca i redaktor naczelny paryskiej „Kultury”

Giedymin (ok. 1275–1341), wielki książę litewski (od 1316)

Giertych Jędrzej (1903–1992), ojciec Macieja, działacz polityczny, publicysta, pisarz, przed 1939 działacz ZHP i OWP, członek władz SN, redaktor „Gazety Warszawskiej” i „Warszawskiego Dziennika Narodowego”, po 1945 w Wielkiej Brytanii

Giraud Henri (1879–1949), generał francuski, od 1942 zwierzchnik cywilny i wojskowy w Afryce Północnej, rywal de Gaulle’a, współprzewodniczący Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (1943), wiceprzewodniczący Najwyższej Rady Wojskowej (1948)

Gizowski Józef, marynarz, jeden z sześciu uciekinierów z okrętu „Puszczyk” (1954)

Goebbels Joseph (1897–1945), jeden z głównych funkcjonariuszy III Rzeszy, minister propagandy i informacji (1933–1945), popełnił samobójstwo w oblężonym Berlinie

Goethe Johann Wolfgang (1749–1832), niemiecki poeta, pisarz, myśliciel, uczony

Gomułka Władysław (pseud. Wiesław, 1905–1982), działacz komunistyczny, polityk, sekretarz generalny KC PPR (1945–1948), wicepremier (1944–1949), więziony (1951–1954), I sekretarz KC PZPR (1956–1970)

Goremykin Iwan (1839–1917), polityk rosyjski, minister spraw wewnętrznych (1895–1899) i premier Rosji (1906, 1914–1916)

Göring Hermann (1893–1946), działacz nazistowski, premier Prus i przewodniczący Reichstagu (1933–1945), minister lotnictwa (1933–1945), marszałek Rzeszy (1940–1945)

Górecki, pułkownik

Górka Olgierd (1887–1955), historyk, publicysta, profesor Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Warszawskiego

Grabski Stanisław (1871–1949), polityk, ekonomista, profesor Uniwersytetów Lwowskiego i Warszawskiego, współzałożyciel PPS (1892), później działacz i ideolog ND, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego (1923, 1925–1926), prezes Rady Narodowej RP na uchodźstwie (1942–1945), wiceprezydent KRN (1945–1947)

Grabski Władysław (1874–1938), ekonomista, historyk i polityk, związany z ruchem narodowym, premier RP (1920, 1923–1925), minister skarbu (1919–1920, 1923, 1923–1925), autor reformy walutowej

Graliński Zygmunt (1897–1940), działacz ruchu ludowego, członek władz PSL „Wyzwolenie” i SL, wiceminister spraw zagranicznych rządu RP na uchodźstwie (1939–1940)

Grażyński Michał (1890–1965), polityk, uczestnik III powstania śląskiego (1921), wojewoda śląski (1926–1939), minister propagandy (1939)

Grigg Edward (1879–1955), brytyjski polityk i urzędnik kolonialny

Grydzewski Mieczysław (1894–1970), dziennikarz, publicysta, przed 1939 redaktor naczelny „Pro Arte et Studio”, „Skamandra” i „Wiadomości Literackich”, od 1940 w Londynie, współredaktor „Wiadomości Polskich Politycznych i Literackich”, redaktor naczelny „Wiadomości” (1946–1966)

Grzędziński January (1890–1975), żołnierz Legionów, oficer WP, inżynier, publicysta, pisarz

Guderian Heinz Wilhelm (1888–1954), generał niemiecki, współorganizator niemieckich wojsk pancernych, zwolennik wojny błyskawicznej, dowódca jednostek pancernych w agresji na Polskę (1939), Francję (1940) i ZSRR (1941), szef sztabu generalnego wojsk lądowych (1944–1945)

Günther (Schwarzburg-Günther) Władysław (1885–1974), romanista, pisarz i publicysta, poseł RP w Belgradzie (1931–1935), poseł przy rządzie greckim w Atenach i na uchodźstwie (1936 –1942)

Halifax Edward (1881–1959), polityk brytyjski, wicekról Indii (1925–1931), minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii (1938–1940), ambasador w Waszyngtonie (1941–1946)

Haller Cezary (18751919), brat Józefa, działacz polityczny, oficer WP, zginął w walce z Czechami na Śląsku Cieszyńskim

Haller Józef (1873–1960), polityk, generał, dowódca II Brygady Legionów Polskich i II Korpusu Polskiego w Rosji, dowódca Armii Polskiej we Francji (1918 –1919), członek Rady Obrony Państwa (1920), współzałożyciel Frontu Morges (1936) i SP (1937), członek rządu polskiego na uchodźstwie (1940–1943)

Haller Stanisław (1872–1940), kuzyn Józefa, generał, szef Sztabu Generalnego WP (1923–1925), szef sztabu wojsk wiernych rządowi (1926), zamordowany przez NKWD w Charkowie

Hanke Hugon (1904–1964), działacz Chrześcijańskich Związków Zawodowych i Stronnictwa Pracy na Śląsku, w czasie II wojny światowej żołnierz PSZ na Zachodzie, minister (1950–1954) i premier (1955) rządu RP na uchodźstwie, w 1955 wrócił do kraju

Hankey Robert Maurice Alers (1905–1996), brytyjski dyplomata, sekretarz ambasady brytyjskiej w Warszawie (1936–1939)

Harriman William Averell (1891–1986), amerykański polityk, dyplomata i finansista, ambasador w ZSRR (1943–1946)

Haussmann Georges Eugène (1809–1891), francuski urzędnik administracji i polityk, na polecenie Napoleona III przeprowadził wielką przebudowę Paryża (1852–1856)

Heinz Jack (właśc. Henry John Heinz II, 1908–1987), prezes H.J. Heinz Company (1941–1966), wnuk założyciela firmy

Hemar Marian (właśc. M. Hescheles, 1901–1972), pisarz, satyryk

Henryk Orleański (1908–1999), hrabia Paryża, pretendent do tronu Francji jako Henryk VI (od 1940)

Hitler Adolf (1889–1945), przywódca niemieckiego ruchu narodowo-socjalistycznego, kanclerz (od 1933) i wódz (Führer) Rzeszy (od 1934)

Hlond August (1881–1948), prymas Polski, arcybiskup poznański i gnieźnieński (od 1926), warszawski i gnieźnieński (od 1946), kardynał (od 1927), po 1939 w Rzymie, w 1944 internowany przez Niemców, w 1945 zorganizował polską administrację kościelną na Ziemiach Zachodnich i Północnych

Holland Cedric (1889–1950), wiceadmirał brytyjski, uczestnik obu wojen światowych, w 1940 brał udział w operacji „Catapult”

Holtz (?–1941), oficer niemiecki zamordowany w Nantes, w odwecie Niemcy zastosowali masowe represje

Horn Martin, prawnik, obrońca Ribbentropa na procesie norymberskim

Horne Robert Stevenson (1871–1940), brytyjski przedsiębiorca i polityk Partii Konserwatywnej, kilkukrotny minister różnych resortów

Hossbach Friedrich (1894–1980), oficer niemiecki, autor protokołu konferencji dygnitarzy III Rzeszy z 5 listopada 1937 (tzw. konferencji Hossbach)

Hryniewski Jerzy (właśc. Mikołaj Dolanowski, 1895–1978), polityk, żołnierz POW, sekretarz generalny BBWR (1928–1932), poseł na sejm (1930–1935), wiceminister spraw wewnętrznych (1932–1934), w czasie II wojny światowej działał w Konwencie Organizacji Niepodległościowych, współtwórca emigracyjnej Ligi Niepodległości Polski, premier rządu RP na uchodźstwie (1954)

Iłłakowiczówna Kazimiera (1888–1983), poetka, sekretarka marsz. Piłsudskiego (1926–1935)

Iwan IV Groźny (1530–1584), wielki książę moskiewski (od 1533), pierwszy car Rosji (od 1547)

Jadwiga Andegaweńska (1374?–1399), królowa Polski (od 1384), córka Ludwika Wielkiego, żona Władysława Jagiełły (od 1386)

Jagiellonowie, dynastia założona przez Władysława Jagiełłę, króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego

Jakubowski Mieczysław (1896–1963), polityk ruchu narodowego

Jan II Kazimierz Waza (1609–1672), król polski i wielki książę litewski (1649–1668)

Jankowski Jan, działacz sanacyjny na Śląsku, członek emigracyjnej Rady Politycznej

Januszewski Franciszek (1886–1953), działacz PPS (od 1905), w 1907 wyemigrował do USA, działacz organizacji polonijnych, agent, a od 1930 właściciel „Dziennika Polskiego” w Detroit, współzałożyciel i pierwszy prezes (1943–1944) Instytutu Józefa Piłsudskiego

Jarossy (Járosy) Fryderyk (1890–1960), konferansjer i reżyser pochodzenia węgierskiego

Jaworski Jan, działacz ruchu ludowego, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Jaworski Władysław Leopold (1865–1930), polityk, publicysta, prawnik, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, jeden z przywódców Stronnictwa Prawicy Narodowej, prezes NKN (1914–1916)

Jerzy VI (1895–1952, do 1936 książę Albert Fryderyk Artur Jerzy), król Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (od 1936) oraz cesarz Indii (1936–1947) z dynastii Windsorów, wstąpił na tron po abdykacji brata, Edwarda VIII

Jerzy Windsor (1902–1942), książę Kentu, syn Jerzego V, oficer brytyjski

Jeż Teodor Tomasz zob. Miłkowski Zygmunt

Jędrzejewicz Janusz (1885–1951), działacz polityczny, pułkownik, jeden z przywódców obozu piłsudczykowskiego, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego (1931–1934), premier RP (1933–1934)

Jodl Alfred (1890–1946), generał niemiecki, jeden z najbliższych doradców wojskowych Hitlera, szef Sztabu Dowodzenia Wehrmachtu (od 1939), skazany w procesie norymberskim na karę śmierci, stracony

Jordanowski Stanisław (1914–1993), uczestnik kampanii 1939 i 1940, współorganizator Stowarzyszenia Polskich Kombatantów oraz NiD, prezes Instytutu Piłsudskiego (1983–1993)

Jóźwiak Stanisław (1892–1964), przemysłowiec i polityk, poseł na sejm (1938–1939) z ramienia OZN, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Juin Alphonse (1888–1967), marszałek francuski, naczelny dowódca wojsk francuskich w północnej Afryce (od 1941), w Tunezji (1942–1943), we Włoszech (1943–1944), szef Sztabu Generalnego (1944–1947), dowódca sił lądowych NATO w środkowej Europie (1951–1956)

Jundziłł Zygmunt (1880–1953), polityk i prawnik, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, senator RP (1930–1935), od 1944 na emigracji

Kaczyński Zygmunt (1894–1953), działacz polityczny, publicysta, ksiądz, członek ChD, współzałożyciel Frontu Morges i SP, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego w rządzie Mikołajczyka (1943–1944), od 1945 w kraju, zmarł w więzieniu

Kaden-Bandrowski Juliusz (1885–1944), pisarz, oficer Legionów, adiutant J. Piłsudskiego

Kadłubek Wincenty zob. Wincenty zwany Kadłubkiem

Kamieńska Anna (1920–1986), poetka, tłumaczka

Karaszewicz-Tokarzewski Michał (1893–1964), generał, żołnierz Legionów (1914–1917), komendant SZP (1939), więziony w ZSRR (1940–1941), dowódca 6. dywizji piechoty Armii Polskiej w ZSRR (1941–1942), zastępca dowódcy Armii Polskiej na Wschodzie (1943), minister obrony narodowej w rządach emigracyjnych (1954, 1961–1963)

Karczewski Marceli, redaktor londyńskiego „Dziennika Polskiego” (1940–1943)

Karol (ur. 1948), książę Walii z dynastii Windsorów, następca tronu brytyjskiego, syn Elżbiety II

Katelbach Tadeusz (1897–1977), polityk i publicysta, członek POW i żołnierz WP, w okresie międzywojennym korespondent prasy polskiej w Niemczech i na Litwie, senator (1938 –1939), od 1939 na emigracji, pracował dla rządu emigracyjnego i Radia Wolna Europa

Kauzik Stanisław (1891–1959), pseud. Dołęga-Modrzewski (po II wojnie światowej nazwisko), polityk, prawnik, współpracownik W. Grabskiego, dyrektor Departamentu Informacji Delegatury Rządu RP na Kraj (1944–1945), od 1945 na uchodźstwie

Kazimierz IV Jagiellończyk (1427–1492), wielki książę litewski (od 1440) i król polski (od 1447)

Keitel Wilhelm (1882–1946), feldmarszałek niemiecki, szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (1938–1945), w 1945 podpisał akt bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy, skazany w procesie norymberskim na karę śmierci, stracony

Kennard Howard William (1878–1955), dyplomata brytyjski, ambasador Wielkiej Brytanii w Polsce (1935–1939), następnie przy rządzie polskim na emigracji (1939–1941)

Kentu książę zob. Jerzy Windsor

Kentu księżna zob. Marina

Kesselring Albert (1885–1960), feldmarszałek niemiecki, dowódca obszaru śródziemnomorskiego (1941–1945), w 1947 skazany na karę śmierci (zamienioną na dożywotnie więzienie), w 1952 zwolniony, od 1953 przewodniczący Stahlhelmu w RFN

Kiełpiński Tadeusz (1897–1944), dr filozofii, dziennikarz, oficer WP, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Kiersnowski Tadeusz (1896–1971), prawnik, zesłany do łagrów sowieckich (1940), po uwolnieniu od 1942 m.in. członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie oraz wielu polskich organizacji społeczno-kulturalnych

Kirken Leszek, działacz emigracyjny, wydawca

Kisielewski Stefan (pseud. Kisiel, 1911–1991), publicysta, pisarz, kompozytor

Kleczyński Bohdan (1900–1944), oficer Polskich Sił Powietrznych, w 1942 towarzyszył gen. Sikorskiemu w podróży do USA

Klimecki Tadeusz (1895–1943), generał WP, szef Sztabu Naczelnego Wodza (1940–1943), zginął w katastrofie gibraltarskiej

Klimowicz Antoni (ok. 1930–?), marynarz z okrętu „Jarosław Dąbrowski”, w 1954 poprosił o azyl w Wielkiej Brytanii

Koc Adam (1891–1969), polityk, pułkownik, oficer Legionów, działacz BBWR, redaktor naczelny „Gazety Polskiej” (1929–1930), organizator i szef OZN (1936–1937), minister skarbu oraz przemysłu i handlu w rządzie Sikorskiego (1939)

Koenig Marie Pierre (1898–1970), generał francuski, uczestnik II wojny światowej, naczelny dowódca francuskich wojsk okupacyjnych w Niemczech (1945–1949), minister obrony narodowej (1954–1955), pośmiertnie marszałek

Komorowski Tadeusz (pseud. Bór, 1895–1966), generał, zastępca komendanta ZWZ (1941–1943), dowódca AK (1943–1944), naczelny wódz (1944–1946, obowiązki podjął po zwolnieniu z niewoli niemieckiej w 1945), premier rządu RP na uchodźstwie (1947–1949), członek Rady Politycznej (1949–1954) i Rady Trzech (od 1956)

Konopnicka Maria (1842–1910), pisarka, poetka

Konstanty Mikołajewicz Romanow (1827–1892), wielki książę rosyjski, brat cesarza Aleksandra II, namiestnik Królestwa Polskiego (1862–1863)

Korboński Stefan (1901–1989), polityk, członek PSL „Wyzwolenie” i SL, p.o. delegata rządu RP na Kraj (1945), od 1947 na uchodźstwie

Korfantowa Elżbieta (1882–1966), żona Wojciecha Korfantego, działaczka SP, członkini Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Korfanty Wojciech (1873–1939), polityk, działacz narodowy na Śląsku, jeden z przywódców powstań śląskich (1919–1921), komisarz plebiscytowy, związany z ChD, wicepremier (1923), więziony w twierdzy brzeskiej (1930), współtwórca Frontu Morges

Kossakowska Katarzyna (ok. 1720–1801), z domu Potocka, kasztelanowa kamieńska, działaczka polityczna

Kościałkowski-Zyndram Marian (1892–1946), polityk, legionista, współzałożyciel POW, członek władz: PSL „Wyzwolenie”, Związku Naprawy Rzeczypospolitej oraz BBWR, minister spraw wewnętrznych (1934–1935), premier (1935–1936)

Kot Stanisław (1885–1975), polityk, historyk kultury i wychowania, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1933 w SL, ambasador rządu RP na uchodźstwie w ZSRR (1941–1942), minister stanu na Bliskim Wschodzie (1942–1943), minister informacji (1943–1944), powrócił do kraju (1945), ambasador w Rzymie (1945–1947), od 1947 na emigracji

Kożusznik Bogusław (1910–1996), lekarz, działacz polityczny i społeczny ze Śląska Cieszyńskiego, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Krasicki Ignacy (1735–1801), poeta, powieściopisarz, biskup warmiński, od 1795 arcybiskup gnieźnieński

Krubski Jerzy (1900–1967), żołnierz Legionów, oficer WP

Kukiel Marian (1885–1973), historyk, generał, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1930 dyrektor Muzeum i Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, członek rządu RP na uchodźstwie (1942–1949)

Kulerski Witold Zygmunt (1911–1997), działacz polityczny, sekretarz Prezydium Rady Narodowej na uchodźstwie, członek władz SL i PSL

Kuncewicz Jerzy (1893–1984), prawnik i pisarz, działacz ruchu ludowego, od 1939 na emigracji, lider frakcji przeciwnej polityce Mikołajczyka, w 1962 powrócił do kraju

Kuśnierz Bronisław (1883–1966), prawnik, polityk SP, poseł na sejm (1928–1930), minister sprawiedliwości w rządzie Arciszewskiego (1944–1947)

Kwapiński Jan (właśc. Piotr Chałupka, 1885–1964), działacz socjalistyczny, od 1901 w PPS, od 1906 w PPS-Frakcji Rewolucyjnej, członek Rady Naczelnej PPS (1919–1939), poseł na sejm (1922–1930), więziony przez NKWD (1940–1941), od 1941 w Wielkiej Brytanii, wicepremier rządu RP na uchodźstwie (1943 –1944)

Kwiatkowski Michał (1883–1966), dziennikarz i polityk, działacz polonijny, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Larminat Edgard de (1895–1962), generał francuski, uczestnik obu wojen światowych, w 1940 dołączył do sił Wolnej Francji

Laval Pierre (1883–1945), polityk francuski, wielokrotny minister, premier Francji (1931–1932, 1935–1936), premier rządu Vichy (1940, 1942–1944), po wyzwoleniu skazany na karę śmierci, rozstrzelany

Law Richard (1901–1980), brytyjski polityk Partii Konserwatywnej

Leahy William Daniel (1875–1959), amerykański oficer marynarki, ambasador USA przy rządzie Vichy (1940–1942), osobisty szef sztabu prezydentów Roosevelta i Trumana (1942–1949)

Lebrun Albert (1871–1950), polityk francuski, prezydent Francji (1932–1940)

Lechoń Jan (właśc. Leszek Serafinowicz, 1899–1956), poeta, attaché kulturalny ambasady polskiej w Paryżu (1930–1939)

Leclerc de Hauteclocque Jacques-Philippe (właśc. Philippe-Marie de Hauteclocque, 1902–1947), generał francuski, pośmiertnie marszałek, naczelny dowódca oddziałów Wolnej Francji w środkowej Afryce (1941–1943)

Leese Oliver (1894–1978), generał brytyjski, uczestnik obu wojen światowych, m.in. dowódca 8. armii brytyjskiej (1943–1944)

Lequerica José Félix de (1891–1963), polityk i dyplomata hiszpański, ambasador we Paryżu, później w Vichy (1939–1944), minister spraw zagranicznych Hiszpanii (1944–1945)

Leuchtenberska księżniczka, zob. Elena

Libkind-Lubodziecki zob. Lubodziecki Stanisław

Lieberman Herman (1870–1941), działacz socjalistyczny, adwokat, członek PPSD (od 1893), poseł do austriackiej Rady Państwa, członek Rady Naczelnej PPS (1920–1939), skazany w procesie brzeskim (1932), wiceprezes Rady Narodowej RP na uchodźstwie (od 1939)

Lipski Józef (1894–1958), polityk i dyplomata, ambasador RP w Berlinie (1934–1939), po wybuchu II wojny światowej wstąpił do wojska jako ochotnik, członek Sztabu Naczelnego Wodza (1940–1946), po wojnie przedstawiciel rządu emigracyjnego w USA

Litauer Stefan (1891–1959), dziennikarz, korespondent PAT w Londynie (1936–1941), agent sowiecki, po wojnie w PRL, m.in. pracownik MSZ (1945–1949), korespondent prasy i radia polskiego w Londynie (1950–1959)

Lloyd George David (1863–1945), brytyjski polityk, działacz Partii Liberalnej (jej przywódca 1926 –1931), kanclerz skarbu (1908–1915), premier (1916–1922), jeden z twórców traktatu wersalskiego

Lubodziecki (Libkind-Lubodziecki) Stanisław (1879–1975), generał, polityk, prawnik, sędzia Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie (od 1927), na emigracji minister sprawiedliwości w rządzie Mackiewicza (później także w kolejnych rządach emigracyjnych: 1957–1970)

Ludwik XIV (1638–1715), król Francji z dynastii Burbonów (od 1643)

Luter Marcin (1483–1546), niemiecki teolog i reformator religijny

Ładoś Aleksander (1891–1963), dyplomata, publicysta, członek PSL „Piast” i SL, poseł RP w Rydze (1923–1926), minister bez teki w pierwszym gabinecie Sikorskiego (1939), od 1960 w kraju

Łącki Wincenty (1898–1964), prawnik, urzędnik, działacz społeczny, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Łepkowski Stanisław (1892–1961), prawnik, dyplomata, poseł RP w Budapeszcie (1931–1936), szef Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP (1936–1939)

Łukasiewicz Juliusz (1892–1951), dyplomata, poseł RP w Rydze (1926–1929), w Wiedniu (1929–1931), w Moskwie (1933–1936, od 1934 ambasador), ambasador w Paryżu (1936–1939)

Mackensen Hans Georg von (1883 –1947), dyplomata niemiecki, członek NSDAP, ambasador III Rzeszy w Rzymie (1938–1943)

Mackiewicz Stanisław (pseud. Cat, 1896–1966)

Maginot André (1877–1932), francuski polityk, żołnierz, kilkukrotny minister różnych resortów, rzecznik budowy fortyfikacji na wschodniej granicy Francji (znanych jako Linia Maginota)

Majski Iwan (właśc. Jan Lachowiecki, 1884–1975), dyplomata sowiecki, ambasador ZSRR w Wielkiej Brytanii (1932–1943)

Maksymilian Ferdynand Józef (1832 –1867), arcyksiążę austriacki, brat Franciszka Józefa I, cesarz Meksyku (1864–1867), rzekomy ojciec M. Weyganda

Malczewski Jacek (1854–1929), malarz

Malinowski Tadeusz (1888–1980), generał, prawnik, szef Oddziału V sztabu Ministra Spraw Wojskowych (1920–1923), I zastępca szefa Sztabu Naczelnego Wodza (1939), po 1939 na emigracji, minister obrony narodowej w rządzie Hryniewskiego (1954)

Małgorzata Windsor (1930–2002), królewna brytyjska, córka Jerzego VI, siostra Elżbiety II

Mandel Georges (właśc. Louis-Georges Rothschild, 1885–1944), polityk francuski, współpracownik Clemenceau, wielokrotny minister różnych resortów, w 1940 zwolennik dalszej walki z Niemcami, więzień niemieckich obozów koncentracyjnych, zamordowany na rozkaz władz Vichy

Mander Geoffrey (1882– 1962), brytyjski przemysłowiec i polityk, członek parlamentu (1929–1945)

Mao Zedong (Mao Tse-tung, 1893–1976), chiński działacz komunistyczny, w czasie Wielkiego Marszu (1934–1935) objął przywództwo KPCh, po zwycięstwie nad Kuomintangiem (1949) proklamował ChRL, inicjator kampanii politycznych: Wielki Skok i „rewolucja kulturalna”

Margerie Roland Jacquin de (1899–1990), dyplomata francuski, sekretarz ambasady francuskiej w Londynie przed II wojną światową

Marina (1906–1968), księżniczka grecka z dynastii Glücksburgów, żona Jerzego, księcia Kentu

Marković Aleksandar Cincar- (1889–1952), dyplomata serbski, minister spraw zagranicznych Jugosławii (1939–1941)

Marlborough John Churchill (1650–1722), angielski książę, polityk i wódz, naczelny wódz sił angielsko-holenderskich w wojnie o sukcesję hiszpańską (1702–1714)

Mastek Mieczysław (1893–1942), działacz socjalistyczny, członek Rady Naczelnej PPS (1931–1939), skazany w procesie brzeskim (1932), członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Matejko Jan (1838–1893), malarz

Matłachowski Jan Kanty (1906–1989), działacz narodowodemokratyczny, przywódca akademickiej młodzieży endeckiej, od 1935 członek władz SN, od 1945 jego kierownik w kraju i przedstawiciel w RJN

Matuszewski Ignacy (1891–1946), polityk, publicysta, dyplomata, pułkownik, szef Oddziału II SG (1920–1923), minister skarbu (1929–1931), redaktor naczelny „Gazety Polskiej” (1932–1936), kierował ewakuacją złota Banku Polskiego do Francji (1939)

Maurras Charles (1868–1952), pisarz i publicysta, przywódca rojalistów francuskich, współzałożyciel grupy i pisma „Action Française”

McEwen John (1894–1962), brytyjski oficer i polityk, członek parlamentu (1931–1945)

Mendès-France Pierre (1907–1982), polityk francuski, członek Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, premier (1954–1955)

Metaksas Joanis (Ioannis Metaxas, 1871–1941), grecki generał i polityk, rojalista, premier (od 1936), sprawował rządy dyktatorskie, w 1940 odrzucił ultimatum włoskie i przystąpił do wojny światowej po stronie aliantów

Mickiewicz Adam (1798–1855), poeta

Mieroszewski Juliusz (pseud. J. Calveley, Londyńczyk, 1906–1976), dziennikarz, pisarz polityczny, w latach 30. redaktor „IKC”, redaktor prasy dla wojska polskiego na Zachodzie (1939–1945), współpracownik paryskiej „Kultury” (1949–1976)

Mikiciński Samson (?–1941), awanturnik i aferzysta, współpracownik wywiadu niemieckiego, kurier polskich władz emigracyjnych do kraju, skąd wywoził kosztowności, dzieła sztuki, oraz żony czołowych polskich polityków, zlikwidowany przez oficerów II Oddziału

Mikołaj II Romanow (1868–1918), ostatni cesarz Rosji (1894–1917), zamordowany przez bolszewików

Mikołaj Mikołajewicz Romanow (młodszy, 1856–1929), wielki książę rosyjski, naczelny wódz armii rosyjskiej (1914–1915)

Mikołajczyk Stanisław (1901–1966), polityk, działacz ruchu ludowego, członek władz SL, wicepremier (1940–1943), premier rządu RP na uchodźstwie (1943–1945), po powrocie do kraju prezes PSL (1945–1947), wicepremier i minister reform rolnych TRJN, od 1947 ponownie na uchodźstwie

Miłkowski Zygmunt (pseud. Teodor Tomasz Jeż, 1824–1915), działacz patriotyczny i emigracyjny, powieściopisarz, publicysta, naczelnik sił zbrojnych na Ukrainie w powstaniu styczniowym, jeden z przywódców Zjednoczenia Emigracji Polskiej (1866–1871), współzałożyciel (1887) i prezes Ligi Polskiej

Mitkiewicz-Żołłtek Leon (1896–1972), oficer WP, attaché wojskowy w Kownie (1938–1939), po wybuchu wojny światowej szef Oddziału II i zastępca szefa Sztabu Naczelnego Wodza, przedstawiciel RP w Połączonym Komitecie Szefów Sztabów w Waszyngtonie (od 1943)

Modrzejewska Helena (właśc. Jadwiga Helena Misel, 1840–1909), aktorka

Modrzewski-Dołęga zob. Kauzik Stanisław

Molier (Molière, właśc. Jean-Baptiste Poquelin, 1622–1673), komediopisarz francuski

Mołotow Wiaczesław (właśc. W.M. Skriabin, 1890–1986), rosyjski działacz komunistyczny i polityk, członek Biura Politycznego KC WKP(b) i KPZR (1926–1957), przewodniczący rady komisarzy ludowych ZSRR (1930–1941), ludowy komisarz (od 1946 minister) spraw zagranicznych (1939–1949, 1953–1956)

Morawski-Dzierżykraj Witold (1895 –1944), generał, w 1939 szef sztabu Armii „Karpaty”, następnie Armii „Małopolska”, od 1939 w niewoli niemieckiej, zamordowany w obozie Mauthausen

Mościcki Ignacy (1867–1946), uczony i polityk, profesor chemik, prezydent RP (1926–1939)

Murphy Robert Daniel (1894–1978), dyplomata amerykański, współpracownik F.D. Roosevelta i D. Eisenhowera, charge d’affaires przy rządzie Vichy, współorganizator lądowania aliantów w Afryce Północnej (1942)

Mussolini Benito (1883–1945), przywódca włoskiego ruchu faszystowskiego, premier Włoch (1922–1943)

Napoleon I Bonaparte (1769–1821), pierwszy konsul Republiki Francuskiej (1799–1804), cesarz Francuzów (1804–1815)

Napoleon II (właśc. Napoléon François Charles Joseph Bonaparte, zwany Orlątkiem, 1811–1832), tytularny król Rzymu, syn Napoleona I i Marii Ludwiki, książę Reichstadtu (od 1818)

Napoleon III (właśc. Ludwik Napoleon Bonaparte, 1808–1873), syn króla Holandii Ludwika Bonapartego, prezydent Francji (od 1848), cesarz Francuzów (1852–1870), zdetronizowany po klęsce w wojnie z Prusami

Narutowicz Gabriel (1865–1922), inżynier konstruktor i polityk, minister spraw zagranicznych (1922), pierwszy prezydent RP (1922), zastrzelony przez Eligiusza Niewiadomskiego

Nawrocki, wydawca pisma o orientacji narodowej wychodzącego we Francji

Neubronn von Eisenburg Alexander (1877–1949), generał niemiecki

Neurath Konstantin von (1873–1956), dyplomata niemiecki, minister spraw zagranicznych Rzeszy (1932–1938), protektor Czech i Moraw (1939–1943)

Niewiadomski Eligiusz (1869–1923), malarz, historyk, krytyk sztuki, zabójca prezydenta G. Narutowicza, skazany na karę śmierci i stracony

Noskowski Witold (1873–1939), dziennikarz, krytyk teatralny i muzyczny, współorganizator „Zielonego Balonika”

Nowakowski Zygmunt (1891–1963), aktor, pisarz, publicysta, felietonista, autor sztuk scenicznych, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie, redaktor naczelny „Wiadomości Polskich, Politycznych i Literackich” (1940–1944)

Odorkiewicz Cyprian (1901–1966), oficer WP i AK, uczestnik powstania warszawskiego, służył w PSZ na Zachodzie (1945–1948), pozostał na uchodźstwie

Odzierzyński Roman Władysław (1892–1975), polityk, generał, w 1940 walczył we Francji, od 1942 dowódca artylerii Armii Polskiej na Wschodzie, następnie II Korpusu Polskiego, premier rządu RP na uchodźstwie (1949–1954), członek Rady Trzech (1966–1968)

Okulicz Kazimierz (1890–1981), prawnik, dziennikarz, działacz społeczny, polityk, poseł na sejm (1928–1930), członek emigracyjnej Rady Narodowej, minister sprawiedliwości w rządzie RP na uchodźstwie (1954)

Orlątko zob. Napoleon II

Osterwa Juliusz (właśc. Julian Andrzej Maluszek, 1885–1947), aktor i reżyser teatralny

Ostrowski Krystyn Tomasz (1894–1980), ziemianin, inżynier, w czasie II wojny światowej urzędnik MSW

Ostykowie, ród szlachecki

Owidiusz (Publius Ovidius Naso, 43 przed Chr.–17 lub 18 po Chr.), poeta rzymski

Paderewski Ignacy Jan (1860–1941), pianista, kompozytor, polityk, działacz społeczny, premier i minister spraw zagranicznych (1919), jako przedstawiciel Polski podpisał wersalski traktat pokojowy, jeden z inicjatorów Frontu Morges (1936), od 1940 przewodniczący Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Pająk Antoni (1893–1965), działacz socjalistyczny, żołnierz Legionów i WP, członek Rady Naczelnej PPS (1920–1937), w 1940 roku deportowany na Syberię, delegat ambasady polskiej w Jakucji (1941–1942), minister skarbu w rządach Cata-Mackiewicza i H. Hankego (1954–1955), premier rządu RP na uchodźstwie (1955–1965)

Pańciewicz Jerzy, redaktor naczelny pisma „Jestem Polakiem” (1940), przed 1939 członek zarządu okręgowego SN we Lwowie i redaktor „Słowa Narodowego”

Papée Kazimierz (1889–1979), dyplomata polski, komisarz generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku (1932–1936), poseł w Pradze (1936–1939), ambasador przy Stolicy Apostolskiej (1939–1958)

Paprocki Stanisław (1895–1976), prawnik, działacz polityczny, członek „Zetu” i POW, żołnierz WP, współinicjator powołania i sekretarz Związku Naprawy Rzeczypospolitej, od 1939 na emigracji, założyciel Ligi Niepodległości Polski, członek emigracyjnej Rady Narodowej

Pareto Vilfredo (1848–1923), włoski socjolog i ekonomista

Paszkiewicz Henryk (1897–1979), historyk, od 1945 na emigracji

Paszkiewicz Kazimierz, marynarz, jeden z sześciu uciekinierów z okrętu „Puszczyk” (1954)

Pavelić Ante (1889–1959), polityk chorwacki, założyciel (1930) i przywódca ustaszów, współorganizator zamachu na Aleksandra I (1934), przywódca Niezależnego Państwa Chorwackiego (1941–1945), od 1945 na emigracji

Paweł Karadziordziewić (1893–1976), książę, regent Jugosławii (1934–1941), obalony w wyniku przewrotu przeprowadzonego przez przeciwników współpracy z Niemcami

Pawlikowski Michał Kryspin (1893–1972), pisarz, publicysta, przed 1939 dziennikarz wileńskiego „Słowa”, przyjaciel Cata-Mackiewicza, od 1940 na emigracji

Pehr Otto Karol (1892–1963), prawnik, działacz socjalistyczny, członek władz PPS

Pelczarski Antoni, marynarz, jeden z sześciu uciekinierów z okrętu „Puszczyk” (1954)

Pertinax zob. Géraud André

Pétain Annie (1877–1962), z domu Hardon, żona marszałka Pétaina

Pétain Philippe (1856–1951), marszałek Francji, polityk, bohater I wojny światowej, szef zależnego od Niemiec państwa Vichy (1940–1944)

Piasecki Bolesław (1915–1979), polityk, publicysta, jeden z przywódców ONR (1934), komendant Konfederacji Narodu (1941 –1944), od 1945 przywódca środowiska tygodnika „Dziś i Jutro”, przewodniczący Stowarzyszenia „Pax”, członek Rady Państwa (1971–1979)

Piłsudscy, rodzina szlachecka

Piłsudski Jan (1876–1950), brat Marszałka, poseł na sejm (1928 –1935), wicemarszałek sejmu (1930–1931), minister skarbu (1931–1932), w 1939 aresztowany przez Sowietów i wywieziony do Moskwy, od 1941 w Wielkiej Brytanii

Piłsudski Józef (1867–1935), działacz niepodległościowy, współtwórca Legionów Polskich, marszałek Polski (od 1920), Naczelnik Państwa (1919–1922), po przeprowadzeniu zamachu stanu (1926) premier (1926–1928, 1930), minister spraw wojskowych i generalny inspektor sił zbrojnych (1926–1935)

Piłsudski Kazimierz (1871–1941), brat Marszałka, w 1939 aresztowany przez Sowietów i wywieziony do Moskwy, zmarł w ZSRR

Piłsudski Rowmund (1903–1988), polityk, publicysta, dziennikarz, daleki krewny J. Piłsudskiego, w II RP prezes akademickiej Myśli Mocarstwowej, na emigracji przywódca NiD

Pinkawa Jerzy, marynarz, jeden z sześciu uciekinierów z okrętu „Puszczyk” (1954)

Piotr II Karadziordziewić (1923–1970), król Jugosławii (1934–1945), przejął władzę po zamachu (1941), po inwazji niemieckiej (1941) na emigracji

Piotrowicz Wiktor (1900–1954), przed 1939 urzędnik państwowy, w czasie wojny kierował nasłuchem radiowym działu informacji w Ministerstwie Informacji i Dokumentacji rządu emigracyjnego

Pleven René (1901–1993), polityk francuski, minister Wolnej Francji w czasie II wojny światowej, premier Francji (1950–1951, 1951–1952)

Podhorski Zygmunt (1891–1960), generał, inicjator osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich, dowódca zgrupowania kawalerii „Zaza” w ostatnich dniach kampanii 1939

Podoski Bohdan (1894–1986), polityk, członek POW i PPS, poseł na sejm z ramienia BBWR (1928 –1938), wicemarszałek sejmu (1935–1938), współtwórca Konstytucji kwietniowej

Polkowski Józef Aleksander Krzywda- (1888–1981), architekt, pracownik Muzeum Zamku Królewskiego na Wawelu, jeden z organizatorów ewakuacji zbiorów w 1939 i ich opiekun w Kanadzie, w 1961 wraz ze skarbami wawelskimi wrócił do kraju

Popiel Karol (1887–1977), polityk, działacz ruchu chrześcijańsko-demokratycznego, współzałożyciel i jeden z przywódców NPR oraz SP, więziony w twierdzy brzeskiej, w czasie II wojny światowej w rządzie RP na uchodźstwie

Popławski Jerzy, marynarz, jeden z sześciu uciekinierów z okrętu „Puszczyk” (1954)

Portes Hélène de (1902–1940), kochanka P. Reynauda

Possevino Antonio (1534–1611), jezuita włoski, legat papieski w Polsce (1581), skłonił Stefana Batorego do zawarcia pokoju z Rosją w Jamie Zapolskim (1582)

Poznański Czesław (1885–1957), publicysta, dziennikarz, po 1939 na emigracji, korespondent PAT w Paryżu, współpracownik „Wiadomości”, „Robotnika”, „Polski Walczącej”

Poznański Karol (1893–1971), dyplomata, działacz społeczny i polityczny, uczestnik rokowań z Rosją Sowiecką (1920–1921), konsul RP w Paryżu (od 1927), w Londynie (od 1934)

Pragier Adam (1886–1976), działacz socjalistyczny, ekonomista, członek Rady Naczelnej PPS (1921–1937), minister informacji i dokumentacji rządu RP na uchodźstwie (1944–1947)

Protasewicz Michał (1898–1983), oficer WP, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej i II wojny światowej, szef Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza (1942 –1944)

Pruszyński Ksawery (1907–1950), dziennikarz, pisarz i publicysta, korespondent wojenny w Hiszpanii (1936), w czasie II wojny światowej w polskiej armii i służbie dyplomatycznej na Zachodzie, w 1945 wrócił do kraju, poseł RP w Hadze (1948–1950)

Pruszyński Mieczysław (1910–2005), brat Ksawerego, pisarz i publicysta, oficer PSZ na Zachodzie, mecenas kultury

Przybyszewski Stanisław (1868–1927), pisarz, jeden z pierwszych ekspresjonistów w literaturze europejskiej

Raczkiewicz Jadwiga (?–1970), z domu Niesłuchowska, żona Władysława Raczkiewicza

Raczkiewicz Władysław (1885–1947), polityk, prezes Naczpolu (1917), minister spraw wewnętrznych (1921, 1925–1926, 1935–1936), marszałek senatu (1930–1935), prezydent RP na uchodźstwie (od 1939)

Raczyński Edward (1891–1993), polityk i dyplomata, ambasador RP w Londynie (1934–1945), minister spraw zagranicznych (1941–1943), prezydent RP na uchodźstwie (1979–1986)

Raczyński Roger (1889–1945), polityk i dyplomata, wojewoda poznański (1929–1934), ambasador RP w Bukareszcie (1938–1940)

Radomyski Jan (1914–?), działacz emigracyjny, dziennikarz, publicysta, w 1939 wstąpił do WP i przedostał się do Anglii, gdzie pozostał po wojnie, członek NiD, pracował w BBC (od 1960)

Radoński Karol (1883–1951), biskup włocławski (1929–1951), w czasie II wojny światowej na emigracji, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Radziwiłł Janusz Franciszek (1880 –1967), polityk konserwatywny, jeden z przywódców Stronnictwa Prawicy Narodowej, członek wielu organizacji gospodarczych i społecznych, więziony przez władze sowieckie (1939, 1945–1947)

Radziwiłł Ościkowicz (?–1477), syn Krystyna Ościka, marszałek ziemski (wielki) litewski (ok. 1459–1474), wojewoda trocki (od 1463), kasztelan wileński (od 1475), inicjator potęgi Radziwiłłów

Radziwiłłowie, ród arystokratyczny

Raeder Erich (1876–1960), admirał niemiecki, naczelny dowódca marynarki wojennej (1935–1943), w procesie norymberskim (1946) skazany na dożywotnie więzienie, w 1955 zwolniony

Rajchman Henryk (do 1917 Reichman, pseud. Floyar, 1893–1951), major, działacz polityczny, legionista, minister przemysłu i handlu (1934–1935)

Rajchmanowa Zofia (1904–1978), z domu Małecka, żona Henryka Rajchmana

Rataj Maciej (1884–1940), polityk, działacz ruchu ludowego, marszałek sejmu (1922–1928), prezes SL (1935–1938), zamordowany przez Niemców

Reichstadtu książę zob. Napoleon II

Retinger Józef Hieronim (1888–1960), polityk, doradca polityczny W. Sikorskiego (1939–1943), działacz na rzecz współpracy i integracji europejskiej

Reynaud Paul (1878–1966), polityk francuski, premier Francji (1940)

Ribbentrop Joachim von (1893–1946), niemiecki dyplomata, ambasador w Londynie (1936–1938), minister spraw zagranicznych III Rzeszy (1938–1945), skazany na śmierć w procesie norymberskim i powieszony

Rojek Marian Emil (1905–1968), działacz polityczny, członek ND, publicysta, redaktor emigracyjnej „Myśli Polskiej”

Rommel Erwin (1891–1944), feldmarszałek niemiecki, dowódca w Afryce Północnej (1941–1943), w północnych Włoszech i we Francji (1943–1944), podejrzany o kontakty ze spiskowcami na życie Hitlera, zmuszony do samobójstwa

Roosevelt Anna Eleanor (1884–1962), żona Franklina Delano, bratanica Theodora, amerykańska działaczka społeczna i polityczna, publicystka

Roosevelt Franklin Delano (1882–1945), amerykański polityk, prawnik, demokrata, prezydent z ramienia Partii Demokratycznej (1933–1945, wybrany czterokrotnie)

Rostworowski Mikołaj (1925–1984), poeta, publicysta, działacz Stowarzyszenia „Pax”

Rougier Louis (1889–1982), francuski profesor filozofii, tajny wysłannik marszałka Pétaina do Londynu (1940)

Rousseau Jean-Jacques (1712–1778), francuski pisarz i filozof

Rowmund zob. Piłsudski Rowmund

Rozmarek Karol (1897–1973), działacz polonijny w USA, adwokat, prezes Kongresu Polonii Amerykańskiej (1944–1968)

Rudomina Dusiacki Witold, ziemianin, facecjonista, po 17 września 1939 aresztowany, prawdopodobnie zginął w ZSRR

Rudzki Adam (1901–1987), działacz emigracyjny, członek NiD i Rady Politycznej

Rundstedt Gerd von (1875–1953), feldmarszałek niemiecki, uczestnik agresji na Polskę, Francję i ZSRR, naczelny dowódca na froncie zachodnim (1942–1945), skazany i więziony przez władze brytyjskie (1945–1949)

Rusinek Zygmunt (1893–1984), działacz tajnych organizacji młodzieżowych i oświatowych, polityk, sekretarz naczelny PSL „Piast”, poseł na sejm (1922–1927)

Rydz-Śmigły Edward (1886–1941), wojskowy i polityk, marszałek Polski (1936), generalny inspektor sił zbrojnych (1935–1939), naczelny wódz w wojnie obronnej 1939

Sacha Stefan (1888–1943), działacz polityczny, publicysta, członek władz ZLN, następnie SN, od 1941 prezes konspiracyjnego SN, rozstrzelany przez Niemców

Saint-Laurent Louis Stephen (1882 –1973), polityk kanadyjski, prawnik, minister spraw zagranicznych (1946–1948), premier Kanady (1948–1957)

Samozwaniec Magdalena (1894–1972), córka Wojciecha Kossaka, siostra Jerzego Kossaka i Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, żona Jana Starzewskiego, pisarka

Sapieha Eustachy (1881–1963), polityk i dyplomata, poseł RP w Londynie (1919–1920), minister spraw zagranicznych RP (1920–1921)

Schwarzbart Izaak Ignacy (1888–1961), adwokat, działacz ruchu syjonistycznego, poseł na sejm (1938–1939), członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Seyda Marian (1879–1967), działacz polityczny, publicysta, członek KNP w Paryżu, minister spraw zagranicznych (1923), członek władz SN (1928–1936), w rządzie RP na uchodźstwie (1939–1941, 1942–1944)

Shawcross Hartley (1902–2003), brytyjski prawnik i polityk, członek Partii Pracy, główny brytyjski prokurator podczas procesu norymberskiego

Sieniewicz Konrad (1912–1996), prawnik, podczas okupacji m.in. działacz SP i żołnierz AK, po wojnie na emigracji, wrócił do kraju w 1992

Sienkiewicz Henryk (1846–1916), pisarz

Sikorski Władysław (1881–1943), wojskowy i polityk, szef departamentu wojskowego NKN (1914–1917), premier (1922–1923), minister spraw wojskowych (1923–1925), premier i naczelny wódz (1939–1943) 7, 8, 10, 32–35, 40, 42, 43, 45, 59, 60, 73–80, 85–87, 91, 94, 95, 107, 109–112, 114, 127, 128, 130, 155, 173, 175–179, 186, 189, 192–

Simović Dušan (1882–1962), generał jugosłowiański, w 1941 obalił rząd D. Cvetkovicia i został premierem, po napaści Niemiec szef rządu na wygnaniu (do 1942)

Skarbek Krystyna (właśc. Maria Krystyna Skarbek-Giżycka, 1908 –1952), hrabianka polska, agentka wywiadu brytyjskiego

Składkowski Felicjan Sławoj (1885 –1962), lekarz, generał, polityk, minister spraw wewnętrznych (1926–1929, 1930–1931), premier RP (1936–1939)

Skrzyński Aleksander (1882–1931), polityk, premier II RP (1925–1926), minister spraw zagranicznych (1922–1923, 1924–1926)

Sławek Walery (1879–1939), działacz niepodległościowy i polityk, żołnierz Legionów, najbardziej zaufany współpracownik J. Piłsudskiego, premier RP (1930, 1930–1931, 1935), popełnił samobójstwo

Słonimski Antoni (1895–1976), poeta z grupy Skamandra, komediopisarz, felietonista „Wiadomości Literackich”

Słowacki Juliusz (1809–1849), poeta

Sojka Edward (1905–1979), polityk SN, wiceminister w rządzie Arciszewskiego, szef Wydziału Krajowego Rady Politycznej, uczestnik współpracy z wywiadem amerykańskim (tzw. afera Bergu)

Sokołowski Mieczysław (1889–1981), ekonomista, działacz polityczny, minister spraw zagranicznych polskiego rządu na uchodźstwie (1949–1953)

Sokołowski Wasilij (1897–1968), marszałek Związku Radzieckiego, dowódca radzieckich wojsk okupacyjnych w Niemczech (1946–1949)

Sommerville James (1882–1949), admirał brytyjski, uczestnik obu wojen światowych, dowodził m.in. operacją „Catapult” (1940), brał udział w pościgu za „Bismarckiem”

Song Meiling (ok. 1898–2003), chińska działaczka polityczna, druga żona Czang Kaj-szeka

Sopicki Stanisław (1903–1976), dziennikarz i działacz SP, minister odbudowy administracji publicznej w rządzie Arciszewskiego

Sosnkowski Kazimierz (1885–1969), polityk, generał, jeden z przywódców OB PPS, żołnierz Legionów Polskich (1914–1917), współpracownik J. Piłsudskiego, minister spraw wojskowych (1920–1924), uczestnik kampanii 1939, komendant główny ZWZ z siedzibą w Paryżu (1939–1940), następca prezydenta RP (1939–1941), naczelny wódz (1943–1944)

Spaak Paul Henri (1899–1972), polityk belgijski, minister spraw zagranicznych i premier Belgii (1936–1957, z przerwami), współinicjator Beneluxu, współzałożyciel NATO (sekretarz generalny 1957–1961) i EWG, minister spraw zagranicznych i wicepremier (1961–1966)

Spears Edward (1886–1974), brytyjski generał, polityk, dyplomata, współpracownik W. Churchilla

Spengler Oswald (1880–1936), filozof niemiecki

Stahl Zdzisław (1901–1987), polityk ruchu narodowego, poseł na sejm (1930–1935), w czasie kadencji przeszedł do obozu sanacyjnego, po wkroczeniu Armii Czerwonej zesłany do łagru, od 1941 w armii gen. Andersa

Stalin Józef (właśc. Iosif Dżugaszwili, 1879–1953), działacz rewolucyjny, sekretarz generalny RKP(b) (od 1922), dyktator ZSRR

Stanisław August Poniatowski (1732–1798), król polski i wielki książę litewski (1764–1795)

Stańczyk Jan (1886–1953), działacz socjalistyczny, członek Rady Naczelnej PPS (1919–1939, 1945 –1948), minister pracy i opieki społecznej w rządzie RP na uchodźstwie i TRJN (1939–1946)

Starzewski Jan (1895–1973), dyplomata, poseł RP w Kopenhadze (1936–1940), urzędnik emigracyjnego MSZ w Londynie (1941 –1952)

Stevenson Ralph (1895–1977), dyplomata brytyjski, poseł przy królewskim rządzie Jugosławii (1943–1946)

Stołypin Piotr (1862–1911), polityk rosyjski, premier i minister spraw wewnętrznych (1906–1911), zginął w zamachu

Strasburger Henryk (1887–1951), polityk, prawnik, generalny komisarz RP w Gdańsku (1924–1932), w rządzie RP na uchodźstwie (1939–1944, m.in. minister skarbu)

Stroński Stanisław (1882–1955), romanista, publicysta, polityk związany z ruchem narodowym, potem z Frontem Morges, wicepremier i minister informacji w rządzie gen. Sikorskiego (1939–1943), autor sformułowania „Cud nad Wisłą”

Strumiłło Marian Zygmunt (1865–1951), adwokat, polityk, senator RP (1935)

Strumph-Wojtkiewicz Stanisław (1898–1986), pisarz i publicysta, oficer PSZ na Zachodzie (1941–1944)

Stucki Walter (1888–1963), szwajcarski polityk i dyplomata, ambasador w Paryżu, później w Vichy (1938–1944)

Studnicki (Gizbert-Studnicki) Władysław (1867–1953), polityk, ekonomista, publicysta, jeden z ideowych mentorów Cata-Mackiewicza, współtwórca Aktu 5 listopada 1916, czołowy przedstawiciel orientacji niemieckiej w II RP, po 1945 na emigracji

Szapiro Jerzy (1895–?), dziennikarz, działacz PPS, pierwszy redaktor naczelny „Dziennika Polskiego” (1940)

Szczerbiński Józef, działacz socjalistyczny, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Szczyrek Jan (1882–1947), dziennikarz i działacz socjalistyczny, więziony przez NKWD (1940–1941), po uwolnieniu w 1941 wyjechał z ZSRR, członek Komitetu Zagranicznego PPS (1941 –1945)

Szembek Jan (1881–1945), dyplomata, poseł RP w Budapeszcie (1919–1924), Brukseli (1924–1927) i Bukareszcie (1927–1932), podsekretarz stanu w MSZ (1932–1939)

Szerer Mieczysław (1884–1981), prawnik, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie, sędzia Sądu Najwyższego (1945–1962)

Szewczyk Wiesław, marynarz, jeden z sześciu uciekinierów z okrętu „Puszczyk” (1954)

Szurlej Stanisław (1878–1965), prawnik, adwokat, obrońca w największych procesach karnych, m.in. w procesie brzeskim (1931–1932)

Szymanowski Józef (?–1942), górnik, działacz polonijny, prezes Związku Polaków we Francji, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Szymczak Miecislaus Stephen (1894–?), ekonomista amerykański polskiego pochodzenia, członek Rady Gubernatorów Federalnego Systemu Rezerw (1931–?)

Szyszko-Bohusz zob. Bohusz-Szyszko

Ścibor-Kamiński Jerzy Kamil (1906 –1990), żołnierz WP i AK, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, kampanii 1939 i powstania warszawskiego, od 1947 w Wielkiej Brytanii, minister spraw wewnętrznych rządów emigracyjnych (1955–1957), wiceprzewodniczący Rady Rzeczypospolitej (1958–1963)

Talleyrand-Périgord Charles-Maurice de (1754–1838), francuski dyplomata i polityk, minister spraw zagranicznych w okresie dyrektoriatu, konsulatu i cesarstwa (1797–1807), reprezentant Francji na kongresie wiedeńskim (1815)

Tarnowski Adam (1892–1956), dyplomata, poseł RP w Sofii (1930–1941), poseł przy rządzie czechosłowackim w Londynie (1941–1944), minister spraw zagranicznych w rządach emigracyjnych (1944–1949)

Teleki Pál (1879–1941), hrabia i polityk węgierski, minister spraw zagranicznych Węgier (1919–1920) premier (1920–1921, 1939 –1941), popełnił samobójstwo nie mogąc zaakceptować udziału Węgier w napaści na Jugosławię

Terlecki Tymon (1905–2000), historyk literatury, krytyk literacki i teatralny, po 1939 na emigracji

Thierry Adrien, dyplomata francuski, w 1939 ambasador francuski w Bukareszcie

Thugutt Mieczysław (1902–1979), polityk, działacz ludowy

Timur Chromy (Tamerlan, 1336–1405), władca środkowoazjatycki, twórca państwa ze stolicą w Samarkandzie

Tito (właśc. Josip Broz, 1892–1980), jugosłowiański przywódca komunistyczny, Chorwat, przywódca KP Jugosławii (od 1937), organizator partyzantki komunistycznej (od 1941), z czasem także struktur komunistycznej federacji jugosłowiańskiej, szef rządu (od 1945), od 1948 skłócony z ZSRR, prezydent Jugosławii (od 1953)

Tokarzewski-Karaszewicz zob. Karaszewicz-Tokarzewski Michał

Tomaszewski Tadeusz (1881–1950), adwokat, działacz PPS, prezes NIK (1939–1949), premier rządu RP na uchodźstwie (1949–1950)

Tuczapski Emil, działacz Stronnictwa Pracy, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Tychota Kazimierz, pracownik Wydziału Krajowego Rady Politycznej, uczestnik współpracy z wywiadem amerykańskim (tzw. afera Bergu), której szczegóły ujawnił wiosną 1953

Tyszkiewicz Stefan (1894–1976), hrabia, inżynier, konstruktor i wynalazca, żołnierz armii gen. Andersa, po 1945 pozostał za granicą

Tyszkiewiczowie, rodzina szlachecka

Valera Eamon de (1882–1975), irlandzki przywódca niepodległościowy, uczestnik powstania wielkanocnego (1916), przywódca partii Sinn Féin (od 1917), prezydent republikańskich władz irlandzkich (1919–1922), założyciel (1926) i przywódca partii Fianna Fáil (do 1959), szef rządu (1932–1948, 1951–1954, 1957–1959), prezydent Irlandii (1959–1973)

Verlaine Paul Marie (1844–1896), poeta francuski

Vuillemin Joseph (1883–1963), francuski generał lotnictwa, uczestnik obu wojen światowych

Welsh, oficer wywiadu amerykańskiego

Weygand Maxime (1867–1965), generał francuski, w czasie I wojny światowej szef sztabu F. Focha, naczelny wódz armii francuskiej (1940), minister obrony w rządzie Vichy (1940), internowany w Niemczech (1942–1945)

Wielopolski Aleksander (1803–1877), margrabia Gonzaga Myszkowski, polityk, naczelnik rządu cywilnego Królestwa Polskiego (1862–1863), inicjator ogłoszenia tzw. branki w styczniu 1863, która sprowokowała wybuch powstania styczniowego

Wieniawa zob. Długoszowski-Wieniawa Bolesław

Wierzbiański Bolesław (1915–2003), dziennikarz, wydawca, działacz polonijny, od 1939 na emigracji, inicjator i prezes (1947–1953) Międzynarodowej Federacji Wolnych Dziennikarzy

Wilhelm II Hohenzollern (1859–1941), cesarz niemiecki i król Prus (od 1888), abdykował (1918), zmarł na emigracji w Holandii

Wilk Franciszek (1914–1990), działacz ludowy i dziennikarz, więzień łagrów (1940–1942), sekretarz osobisty S. Kota, członek emigracyjnej Rady Narodowej RP, po wyjeździe Mikołajczyka jeden z liderów PSL na uchodźstwie

Wilson Henry Maitland (1881–1964), brytyjski generał, od 1944 marszałek, dowódca aliantów w obszarze śródziemnomorskim (1944)

Wincenty zwany Kadłubkiem (ok. 1150–1223), kronikarz, biskup krakowski (1208–1218), beatyfikowany (1767), autor Kroniki polskiej

Witold (ok. 1352–1430), wielki książę litewski (od 1401), syn Kiejstuta

Witos Wincenty (1875–1945), polityk, przywódca PSL „Piast” i SL, premier RP (1920–1921, 1923, 1926)

Władysław II Jagiełło (1351 lub 1361–1434), wielki książę litewski (od 1377), król polski (od 1386)

Władysław III Warneńczyk (1424–1444), król polski (od 1434), węgierski (od 1440) z dynastii Jagiellonów, syn Władysława Jagiełły, poległ pod Warną

Włodzimierz Kiriłłowicz Romanow (1917–1992), wielki książę rosyjski, głowa rosyjskiej rodziny carskiej i tytularny imperator Wszechrosji (od 1938)

Wohnout Wiesław (1902–1988), pisarz, dziennikarz i publicysta polityczny

Wojciechowski Stanisław (1869–1953), polityk, współtwórca PPS, prezydent RP (1922–1926)

Wojtala Jan, marynarz, jeden z sześciu uciekinierów z okrętu „Puszczyk” (1954)

Wyspiański Stanisław (1869–1907), malarz, dramatopisarz, poeta

Zaleska Zofia (1895–1974), polityk, członkini Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Zaleski August (1883–1972), polityk i dyplomata, minister spraw zagranicznych (1926–1932, 1939–1941), prezydent RP na uchodźstwie (1947–1972)

Zalutyński Bohdan (1885–1954), ziemianin, facecjonista

Zamoyski Maurycy (1871–1939), działacz niepodległościowy, polityk i dyplomata, wiceprezes KNP w Warszawie i KNP w Paryżu, poseł RP w Paryżu (1919–1924), minister spraw zagranicznych (1924)

Zaremba Władysław (1902–1972), działacz ruchu ludowego, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Zarychta Apoloniusz (1899–1972), oficer, geograf, podróżnik, adiutant J. Piłsudskiego (1925), naczelnik wydziału w MSZ (od 1931)

Zawadzki-Żenczykowski Tadeusz zob. Żenczykowski Tadeusz

Zawarzin Pawieł, oficer Ochrany

Zawisza Aleksander (1896–1977), polityk, dyplomata, radca polskiej ambasady w Rzymie (od 1940), konsul RP w krajach Afryki (1942–1945), minister spraw zagranicznych rządu emigracyjnego (1955–1970), premier rządu RP na uchodźstwie (1965–1970)

Ząbkowski Ludwik (1891–1973), generał WP, żołnierz PSZ na Zachodzie w czasie II wojny światowej, minister obrony narodowej w rządzie Mackiewicza (1954–1955)

Zbyszewski Karol (1904–1990), dziennikarz, publicysta, przed 1939 współpracownik „Prosto z mostu”, po 1939 na emigracji, redaktor „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” (1940–1984), współpracownik sekcji polskiej RWE

Zbyszewski Wacław Alfred (1903–1985), brat Karola, dziennikarz, publicysta, przed 1939 współpracownik „Czasu” i wileńskiego „Słowa”, po 1939 na emigracji

Zdziechowski Jerzy (1880–1975), polityk, działacz gospodarczy, uczestnik zamachu na rząd J. Moraczewskiego (1919), minister skarbu (1925–1926), działacz ZLN i SN, członek Rady OWP (1926–1933), po II wojnie światowej członek Rady Politycznej w Londynie

Zdziechowski Kazimierz (1878–1942), prozaik, zginął w obozie Auschwitz

Zilberg, Żyd kijowski, właściciel drukarni w Londynie

Zygelbojm Szmul (1895–1943), działacz Bundu, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie, popełnił samobójstwo, by zaprotestować przeciw obojętności polityków i społeczeństw zachodnich wobec Holocaustu

Zygmunt II August (1520–1572), król polski i wielki książę litewski (od 1548)

Żeligowski Lucjan (1865–1947), generał, przywódca tzw. „buntu Żeligowskiego” (1920), minister spraw wojskowych (1925–1926), członek Rady Narodowej RP w Londynie

Żenczykowski Tadeusz (pseud. Zawadzki, 1907–1997), działacz polityczny, historyk, publicysta, od 1940 w BiP KG ZWZ-AK, po 1945 na emigracji, redaktor oraz zastępca dyrektora sekcji polskiej RWE

Zyndram-Kościałkowski Marian zob. Kościałkowski-Zyndram Marian

Żmigrodzki Józef, urzędnik polskich władz emigracyjnych

Żółkiewski Stanisław (1547–1620), hetman polny koronny (od 1588), hetman wielki i kanclerz wielki koronny (od 1618)

Fot. z zasobu Narodowego Archiwum Cyfrowego

Stanisław Mackiewicz (1896–1966), publicysta, pisarz, polityk, z wykształcenia prawnik. W okresie I wojny światowej członek Zetu i POW, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Redaktor naczelny wileńskiego dziennika „Słowo” (1922–1939), działacz grupy wileńskich konserwatystów, poseł na sejm z ramienia BBWR (1928–1935). Monarchista, piłsudczyk, czołowy zwolennik porozumienia polsko-niemieckiego w latach 30. Więziony w Berezie Kartuskiej (1939). Po 17 września 1939 na emigracji. Członek Rady Narodowej na uchodźstwie (1940–1941), przeciwnik polityczny gen. Władysława Sikorskiego, redaktor pisma „Lwów i Wilno” (1946–1950), premier rządu emigracyjnego (1954–1955). Po powrocie do kraju (1956) zajął się przede wszystkim działalnością pisarską. Był autorem licznych, pełnych oryginalnych sądów i polemicznej werwy publikacji, głównie o tematyce politycznej, historyczno-politycznej i literackiej. Zmarł w Warszawie.

Pseudonim „Cat” zaczerpnął z opowiadania Rudyarda Kiplinga o kocie, który chodził własnymi ścieżkami.

Stanisław CAT-MACKIEWICZ

pisma wybrane

wybór i opracowanie

Jan Sadkiewicz

Kropki nad i • Dziś i jutro

Myśl w obcęgach.

Studia nad psychologią społeczeństwa Sowietów

Historia Polski

od 11 listopada 1918 do 17 września 1939

O jedenastej – powiada aktor – sztuka jest skończona.

Polityka Józefa Becka

Lata nadziei:

17 września 1939 – 5 lipca 1945

Był bal

Europa in flagranti

Herezje i prawdy

Dom Radziwiłłów

Zielone oczy

Stanisław August

Table of Contents

Łuczywo, które gaśnie

Polskie – arcypolskie

Rafał Habielski

Oczy tego koloru

Noty biograficzne