Zdrowie publiczne

Redakcja naukowa

Prof. zw. dr hab. n. med. Teresa Bernadetta Kulik

Dr n. med. Anna Pacian

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2014

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Zespół

Korekta: Alicja Staśkiewicz

Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Bator, michal.bator@oink.com.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r.

(wyd. I) Warszawa 2014

ISBN 978-83-200-4856-8 (ePub)

ISBN 978-83-200-4857-5 (Mobi)

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-40-33

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 22 695-44-80

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

infolinia: 801-142-080

www.pzwl.pl

www.nursing.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Autorzy

- Wstęp

- Część I

- 1. Koncepcja zdrowia w medycynie - Teresa Bernadetta Kulik

- 2. Zdrowie publiczne a medycyna społeczna - Maciej Latalski, Anna Pacian

- 3. Zdrowie publiczne jako dyscyplina naukowa - Leszek Wdowiak, Irena Woźnica

- 4. Czynniki kształtujące stan zdrowia - Ewa Rudnicka-Drożak

- 5. Zachowania zdrowotne i ich związek ze zdrowiem - Dorota Żołnierczuk-Kieliszek

- 6. Zagrożenia zdrowia psychicznego - Marta Makara-Studzińska (red.)

- 7. Profilaktyka chorób cywilizacyjnych i społecznych - Agata Stefanowicz

- 8. Opieka medyczna w szkole w ramach zdrowia publicznego - Anna Pacian

- 9. Profilaktyka zakażeń wirusem HIV i uzależnień wśród dzieci i młodzieży - Anna Pacian

- 10. Elementy prawa w zdrowiu publicznym - Jolanta Pacian

- 11. Systemy informacyjne w zdrowiu publicznym - Mirosław Jarosz, Anna Włoszczak-Szubzda, Andrzej Horoch

- Część II

- 12. Założenia Narodowego Programu Zdrowia - Ewa Joć

- 13. Ubezpieczenia zdrowotne i społeczne - Jolanta Pacian

- 14. Polityka zdrowotna - Zbigniew Orzeł

- 15. Zagadnienia polityki zdrowotnej w skali międzynarodowej - Kinga Zdunek

- 16. Podstawy nadzoru sanitarno-epidemiologicznego - Anna Jabłońska-Chmielewska

- 17. Koncepcja medycyny pracy - Katarzyna Kocka

- 18. Marketing i jakość w promocji zdrowia - Mariola Janiszewska

- 19. Opieka medyczna nad rodziną w zdrowiu i w chorobie - Hanna Skórzyńska

- 20. Opieka nad zdrowiem osób starszych - Hanna Kachaniuk

- 21. Opieka paliatywna (hospicyjna) - Bożena Zboina

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Autorzy

Dr n. med. Andrzej Horoch

Instytut Medycyny Wsi w Lublinie

Dr n. med. Anna Jabłońska-Chmielewska

Katedra Zdrowia Publicznego, II Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. o zdr. Mariola Janiszewska

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. med. Mirosław Jarosz

Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie

Instytut Medycyny Wsi w Lublinie

Dr n. med. Ewa Joć

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Hanna Kachaniuk

Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Pracownia Pielęgniarstwa Środowiskowego, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Katarzyna Kocka

Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Pracownia Pielęgniarstwa Środowiskowego, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Prof. zw. dr hab. n. med. Teresa Bernadetta Kulik

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Prof. zw. dr hab. n. med. Maciej Latalski

Katedra Zdrowia Publicznego, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Prof. dr hab. n. o zdr. Marta Makara-Studzińska

Zakład Psychologii Stosowanej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Mgr Joanna Milanowska

Zakład Psychologii Stosowanej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. o zdr. Zbigniew Orzeł

Departament Zdrowia i Polityki Społecznej, Urząd Marszałkowski w Lublinie

Dr n. med. Anna Pacian

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. praw. Jolanta Pacian

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Mgr Agnieszka Rolińska

Zakład Psychologii Stosowanej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. med. Ewa Rudnicka-Drożak

Zakład Kwalifikowanej Pomocy Medycznej z Pracownią Ratownictwa Medycznego, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Aleksandra Rutkowska

Zakład Psychologii Stosowanej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Hanna Skórzyńska

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Agata Stefanowicz

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Prof. zw. dr hab. n. med. Leszek Wdowiak

Instytut Medycyny Wsi w Lublinie

Dr n. med. Anna Włoszczak-Szubzda

Zakład Informatyki i Statystyki Zdrowia, Instytut Medycyny Wsi w Lublinie

Dr n. med. Irena Woźnica

Instytut Medycyny Wsi w Lublinie

Dr hab. n. hum. Bożena Zboina

Katedra Pielęgniarstwa, Wyższa Szkoła Biznesu i Przedsiębiorczości w Ostrowcu Świętokrzyskim

Dr n. o zdr. Kinga Zdunek

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Dorota Żołnierczuk-Kieliszek

Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Wstęp

Zdrowie Publiczne jako młoda dziedzina wiedzy jest obszarem interdyscyplinarnym skupiającym zagadnienia zarówno z zakresu medycyny, ekonomii, prawa, zarządzania, jak i socjologii oraz psychologii.

Zdrowie Publiczne jest niezwykle ważne zarówno dla osób zdrowych, jednym z jego nadrzędnych celów jest bowiem promowanie zdrowego stylu życia, jak i osób leczonych z powodu różnych chorób. Dotyczy organizacji opieki nad pacjentami i ich edukacji oraz obejmuje wiele czynności z zakresu prewencji i profilaktyki. W zakres Zdrowia Publicznego wchodzą również działania związane z funkcjonowaniem systemu opieki zdrowotnej, ochroną zdrowia pracujących oraz prawem medycznym.

Książka stanowi gruntowne omówienie problematyki Zdrowia Publicznego. Adresowana jest w pierwszej kolejności do studentów zdrowia publicznego, pielęgniarstwa, położnictwa, fizjoterapii, ratownictwa medycznego, kosmetologii i dietetyki oraz medycyny. Zdecydowana większość zagadnień jest przeznaczona dla lekarzy i innych osób uprawiających zawody medyczne, w szczególności zaangażowanych w problematykę Zdrowia Publicznego.

Opracowany podręcznik przyczyni się do poszerzenia wiedzy i rozwinięcia zainteresowań poznawczych studentów i absolwentów nauk o zdrowiu, a także do przygotowania wysoko wykwalifikowanej kadry, która znacząco wpłynie na kształtowanie prawidłowych postaw zdrowotnych społeczeństwa i przyczyni się do poprawy funkcjonowania systemu ochrony zdrowia.

Treści zawarte w podręczniku są dostosowane do aktualnych programów kształcenia studentów kierunków medycznych i nauk o zdrowiu. Podręcznik Zdrowie Publiczne składa się z dwóch części obejmujących rozdziały poprzedzone celami kształcenia i zakończone pytaniami, które mogą być pomocne w utrwaleniu treści. Każdy rozdział zaopatrzony został w bibliografię.

W podręczniku zaprezentowano cele, funkcje zdrowia publicznego, jak również czynniki kształtujące zdrowie jednostki i całego społeczeństwa. Omówiono także problematykę polityki zdrowotnej w Polsce i w krajach europejskich. Ważnym problemem poruszanym w tej publikacji są współczesne zagrożenia zdrowia rodziny oraz formy pomocy rodzinie z problemami zdrowotnymi. Istotne znaczenie wśród prezentowanych zagadnień ma problematyka urazów i wypadków w szkole, zakażeń wirusem HIV oraz profilaktyka uzależnień.

W książce ukazana jest koncepcja medycyny pracy z profilaktyką chorób zawodowych i parazawodowych. Podręcznik Zdrowie Publiczne przedstawia zagadnienia dotyczące współczesnej profilaktyki chorób społecznych i cywilizacyjnych oraz zagrożeń zdrowia psychicznego.

Istotne znaczenie ma rozdział poświęcony aspektom prawnym w zdrowiu publicznym, który prezentuje treści dotyczące obowiązków pracowników ochrony zdrowia oraz ich odpowiedzialności cywilnej, karnej i zawodowej.

Kolejny rozdział podręcznika przedstawia podstawowe zasady prowadzenia marketingu społecznego dla potrzeb promocji zdrowia. Na uwagę zasługuje również rozdział poświęcony systemom informacyjnym w zdrowiu publicznym, a także zagadnieniom nadzoru sanitarno-epidemiologicznego. Duże znaczenie ma też problematyka ubezpieczeń zdrowotnych i społecznych – omówiono ich zasady oraz zakres podmiotowy i przedmiotowy.

Niezmiernie istotne są rozdziały poświęcone problematyce starzenia się społeczeństwa i opiece paliatywnej, obejmujące podstawową wiedzę z zakresu medycyny paliatywnej. Zwrócono uwagę na działania mające na celu udzielanie wsparcia zarówno psychicznego, duchowego, jak i socjalnego w czasie trwania opieki oraz w okresie osierocenia. Omówiono też zasady komunikacji z pacjentem i jego rodziną oraz podstawowe zasady etyczne w opiece paliatywnej.

Prezentowana tematyka podręcznika Zdrowie Publiczne będzie przydatna w kształceniu teoretycznym i praktycznym studentów wielu kierunków i uczestników specjalizacji medycznych.

Redaktorzy

Prof. zw. dr hab. n. med. Teresa Bernadetta Kulik

Dr n. med. Anna Pacian

Część I

1 Koncepcja zdrowia w medycynie

Teresa Bernadetta Kulik

Cele rozdziału

1. Poznanie stanowisk i podejść naukowych do definiowania zdrowia.

2. Różnicowanie pojęć medycznych: promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, profilaktyka, wychowanie zdrowotne.

3. Umiejętność wykorzystania analizowanych pojęć medycznych w rozumieniu zdrowia.

1.1. Historyczno-ewolucyjna koncepcja zdrowia

Rozwój medycyny w ostatnim dwudziestoleciu to głównie nowe możliwości diagnostyczne i terapeutyczne, ale wiele miejsca zajmują także takie obszary, jak edukacja zdrowotna, promocja zdrowia, zdrowie publiczne. Coraz więcej autorów opowiada się za taką koncepcją pojęcia zdrowia, która obejmowałaby zdrowie w sposób całościowy i komplementarny, czyli za tworzeniem zwięzłych definicji oddających nie tylko istotę zagadnienia, ale szerszy kontekst jego znaczenia, a mianowicie w postaci paradygmatu.

W niniejszym rozdziale przedstawione zostanie ewolucyjno-historyczne podejście do definiowania zdrowia, jego uwarunkowań i związku oraz wpływu na działania w systemie ochrony zdrowia.

W kulturze europejskiej jednym z pierwszych, który uporządkował całokształt poglądów na zdrowie, był Hipokrates, później nazwany ojcem medycyny europejskiej. W myśl jego poglądów dobre samopoczucie – zdrowie, złe – choroba zależy od równowagi między tym, co nas otacza, a nami. Zewnętrzna równowaga między człowiekiem a środowiskiem pozwala na stworzenie równowagi wewnętrznej [1, 5]. Ocena zdrowia dokonana przez Hipokratesa jako kategorii „dobrego i złego samopoczucia” dopuszcza wiele subiektywizmu, który zawężał pojęcie zdrowia do indywidualnego odczuwania i odbierania otoczenia. Obiektywność pojawiła się dopiero w sformułowaniu zależności zdrowia od równowagi między człowiekiem a otoczeniem.

W relacjach człowiek – otoczenie można obserwować zdrowie jakby z zewnątrz – jego oznaki, cechy i efekty możliwe i poddawane ocenie innych ludzi. To właśnie człowiek jest kryterium obiektywności w ocenie i formułowaniu potencjału zdrowia swojego i innego człowieka, bowiem przed innym człowiekiem (i ludźmi) manifestowane są zachowania wskazujące na posiadanie zdrowia lub jego brak.

Rycina 1.1. Konsekwencje paradygmatu socjomedycznego.