„Obiecaj, że wrócisz” – zaszumiał ocean, gdy okręt królowej Saby kierował się już ku brzegom. „Wrócę” – obiecała królowa i wrzuciła do wody naszyjnik z pereł. „To zbyt mało za łaskawość moich fal i przychylność wiatru” – ocean zaszumiał mocniej. Królowa uśmiechnęła się i cisnęła w fale szkatułę pełną klejnotów. Skrzynia uderzyła o dno, otworzyła się, a ze skarbów królowej powstały wyspy archipelagu Zanzibar.

.

Za każdym razem zaczyna się od ZACHWYTU. Szeroko otwarte oczy chłoną krajobrazy utkane z fal, piasku, chmur i słońca. Intensywne kolory kobiecych kang łopoczą na wietrze. Aż po horyzont ciągną się niemożliwe odcienie błękitu, turkusu, szmaragdu. Uszy to pieści papierowy stukot palmowych liści, głos muezina, pieśń taarab, to drażni zgiełkliwy chaos uliczek, głośne nawoływania rybaków i handlarzy. Nos zanurza się w tysiącu nowych zapachów: w mieszaninie świątynnej słodyczy kadzideł, kuszących zmysły olejków, dojrzałych ananasów, smrodzie rybich odpadków i odurzającym zapachu jaśminu, róży i langi langi. Skóra z rozkoszą poddaje się ciepłym podmuchom wilgotnego, słonego wiatru, a stopy, wreszcie wolne i nagie, nurzają się to w bieli, to w błękicie. I jeszcze boski smak pierwszego mango rozgrzanego słońcem, którego nie da się zapomnieć ani z niczym porównać. Spływający po brodzie sok, w porę niezlizany, kapie bezkarnie na ręce, na stopy. Niech kapie, zaraz spłucze go kolejna turkusowa fala, zaraz wysuszy go wielkie, złote słońce, wiszące hen, wysoko nad głową. Tak wysoko, że cień to tylko malutka plamka błąkająca się u stóp.

Zachwyt to apetyt. Więc szukasz kolejnych smaków, woni, dźwięków, widoków. Zachłannie sycisz nimi zmysły. Aż poczujesz, że dość, że pierwszy głód tego świata, tak innego i niezwykłego, zaspokojony. A wtedy już wolniej, uważniej smakujesz, przyglądasz się, słuchasz.

Czarna jak smoła kawa w maleńkiej czarce przywodzi na myśl berberyjski namiot, w którym wieczni wędrowcy schronili się gdzieś wśród piasków pustyni. Ale przecież wyraźnie czujesz także zaczepny smak kardamonu, który przywędrował hen z dalekiej Azji, aż z Wysp Korzennych.

W wąskich uliczkach mijają się afrykańskie kangi w wysyconych słońcem barwach z czarnymi buibui i chustami zawiązanymi ciasno przy twarzy na muzułmańską modłę. Mężczyźni w długich białych kanzu spieszą do meczetu, inni w spodniach, piłkarskich T-shirtach i czapkach zawadiacko naciągniętych daszkiem do tyłu śmigają na skuterach między wózkami tragarzy.

Watoto kwenda nyumbani – matka woła dzieci do domu, tak samo jak w środku wioski na afrykańskiej sawannie. Thelathini, arobaini, hamsini – kupiec na bazarze odlicza, tak samo jak w Omanie czy Jemenie, i skwapliwie przekłada z ręki do ręki metalowe krążki.

Pieśniarka ubrana w hojnie haftowaną złotem suknię niczym z Baśni z tysiąca i jednej nocy śpiewa ekstatycznie i składa skrzyżowane dłonie na sercu. Muzycy mocno wybijają dłońmi rytm na bębnach o membranach z koziej skóry i szarpią struny perskiej liry kanun.

Smużka kadzidlanego zapachu prowadzi do sklepiku pełnego olejków, buteleczek z perfumami, słoiczków z oudi. Tuż obok, w następnych drzwiach, na tacach piętrzą się krążki chapati i kulki katchori, które z uśmiechem podaje klientom dziewczyna w hinduskim sari.

Napotkane twarze witają wesołym Jumbo!, uprzejmym Habari! albo pełnym szacunku Shikamoo! Twarze ciemne jak heban i złociste jak skórka chleba. Pociągłe i okrągłe. O ustach wąskich albo pełnych i wydatnych, o oczach wyciętych w kształt migdałów albo dużych i krągłych niczym kulki shoki shoki.

Na Zanzibarze spotyka się rozmaite typy urody: ciemne twarze o szerokich nosach i jasnobrązowe o migdałowych oczach. Od wieków miesza się tu krew Afrykanów, Arabów, Persów i Hindusów.

I pojawia się ZADZIWIENIE. To tak, jak gdyby podróżować przez pół świata. Jednocześnie przez Afrykę, Indie, Arabię, daleką Azję, starą Persję. A przecież zaledwie krążysz po uliczkach starego, kamiennego Stone Town, wędrujesz białymi plażami wzdłuż rybackich wsi nad oceanem. Skąd to pomieszanie? Gdzie właściwie jesteś?

Cokolwiek cię tu przywiodło – dobry los, ciekawość, przyjaciele – trafiłeś do raju. Jak przed wiekami żeglarze i kupcy z Arabii, Indii, Persji, Indonezji czy Chin, których łodzie niesione monsunem w końcu cumowały tu, na wschodnim wybrzeżu Afryki. Jak potem żądza zysku przygnała tu Portugalczyków. Tu, gdzie przybysze z początku nieśmiało stawiali stopy na gościnnych brzegach krainy Zandż, „krainy czarnych ludzi”. Ciekawi jej mieszkańców, ziemi i jej darów wymieniali pozdrowienia, towary, potrawy. Afrykanie byli równie zaciekawieni. Więc przybysze zostawali, budowali domy, płodzili dzieci i mieszali krew. Razem tworzyli nowy świat, nowy język, nową kulturę. Inną niż te, w których wyrośli, zgodnie łączącą to, co afrykańskie, arabskie, hinduskie, perskie. W jedno. Nowe.

Powstała jedyna w swoim rodzaju kultura Suahili, kosmopolityczna i otwarta, bo zrodzona z wielu tradycji. Bogata i różnorodna. Afryka dała jej witalność, rytmy, obrzędy i moc trwania, Arabia islam, poezję i żeglarski kunszt, Indie i daleka Azja przyprawy i zmysł do handlu, Persja muzykę i bogactwo wzorów. Wymieszały się smaki, zapachy, stroje, zwyczaje, wierzenia i języki. I powstał kulturowy klejnot – jedyny, niepowtarzalny. Niczym te ze szkatuły królowej Saby.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Spis treści

Motto

Pierwsze zauroczenie

Niesione monsunem

O sułtanach i niewolnikach

Miasto zachodzącego słońca

Po drugiej stronie

Pamiątka z Zanzibaru

Zaczyna się od drzwi

O hardych księżniczkach

Salme

Bi Khole

Czerwone trampki

Mrembo znaczy piękność

Zapach cenniejszy niż złoto

Mowa kang

Unyago – rytuał przejścia

Szmaragdowa panna młoda

Shamba ya mwani

Mój brat Kongwa

Bahari hatari

Chakula kitamu!

Kraina karafuu

Paradise czy mission impossible

Zanzibar po polsku

Subiri kidogo...

Bibliografia

Przypisy

Karta redakcyjna

Projekt serii
Justyna Tarkowska / MileWidziane

Ilustracja na okładce
Nastka Drabot

Przygotowanie okładki do druku
Karolina Żelazińska

Zdjęcia
Beata Lewandowska-Kaftan
oraz
Magdalena Sadkowska – s. 6–7, 41, 45, 46–47, 50, 54, 56, 60, 67, 68–69, 74, 80–81, 90, 92, 104–105, 112, 119, 121, 123, 134, 146, 151, 152, 158–159, 162, 168; Capital Art Studio – s. 72, 115, 116, 120, 125, 126; Jacek Kaftan – s. 87, 149, 364, 372; Monika Hołodowska-Ünaldi – s. 131; Agata Rychcik-Skibińska – s. 181; Sophie James/Shutterstock – s. 208, Jurate Buiviene/Shutterstock – s. 217; Paweł Pachura – s. 414; Laura Kuzak-Markowska – s. 417, 421; Michał Dzikowski – s. 423; Julia Zabrodzka – strony rozdziałowe

Redaktor prowadząca
Monika Koch

Redakcja
Redaktornia.com

Korekta
Redaktornia.com
Teresa Zielińska

Copyright © Beata Lewandowska-Kaftan, 2023
Copyright © by Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2023

Wydanie drugie rozszerzone i uzupełnione

ISBN 978-83-8032-921-8

Wielka Litera Sp. z o.o.
ul. Wiertnicza 36
02-952 Warszawa

Konwersja: eLitera s.c.