Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

CZĘŚĆ PIERWSZA. ŻAL ODZYSKANY

1. SZKODLIWE PRZEKONANIE O ŻYCIU BEZ ŻALU
„Żal nie jest czymś niebezpiecznym czy nieprawidłowym, nie stanowi odchylenia od ustalonej ścieżki ku szczęściu. Jest zdrowy i uniwersalny, to integralna część człowieczeństwa. Żal jest również cenny. Rozjaśnia. Poucza. Przeżywany odpowiednio nie musi nas załamywać; może nas podnieść na duchu”.

2. DLACZEGO ŻAL CZYNI NAS LUDŹMI
„Innymi słowy, nieumiejętność odczuwania żalu – w pewnym sensie szczyt tego, do czego zachęca filozofia «bez żalu» – nie okazała się stanem korzystnym. Była to oznaka uszkodzenia mózgu”.

3. PRZYNAJMNIEJ ORAZ GDYBY TYLKO
„Dwie dekady badań nad myśleniem kontrfaktycznym ujawniają pewną osobliwość: myśli dotyczące przeszłości, które sprawiają, że czujemy się lepiej, są relatywnie rzadkie, podczas gdy myśli, które sprawiają, że czujemy się gorzej, są zdecydowanie częstsze. Czyżbyśmy byli masochistycznymi autosabotażystami?”.

4. DLACZEGO ŻAL CZYNI NAS LEPSZYMI
„Nie unikajmy emocji. Nie pławmy się w nich. Zmierzmy się z nimi. Wykorzystajmy jako katalizator dla przyszłych zachowań. Jeśli myślenie jest dla działania, odczuwanie może nam pomóc w myśleniu”.

CZĘŚĆ DRUGA. ŻAL ODKRYTY

5. ŻAL WSTĘPNIE ROZPOZNANY
„Ludzkie życie obejmuje wiele sfer – jesteśmy rodzicami, synami, córkami, współmałżonkami, partnerami, pracownikami, szefami, studentami, nabywcami, inwestorami, obywatelami, przyjaciółmi i nie tylko. Dlaczego żal również nie miałby obejmować różnych sfer?”.

6. CZTERY PODSTAWOWE ŻALE
„To, co widzialne i łatwe do opisania – sfery życia takie jak rodzina, wykształcenie i praca – jest o wiele mniej ważne niż ukryta architektura ludzkiej motywacji oraz aspiracji, które znajdują się głębiej”.

7. ŻALE FUNDAMENTALNE
„Żale fundamentalne mają swój początek w nieodpartym uroku, natomiast kończą się nieubłagalną logiką”.

8. ŻALE ZWIĄZANE Z ODWAGĄ
„W centrum wszelkich żalów związanych z odwagą tkwi zaprzepaszczony potencjał rozwoju. Nieumiejętność stania się osobą – szczęśliwszą, odważniejszą, bardziej rozwiniętą – jaką mogliśmy się stać. Nieumiejętność zrealizowania kilku ważnych celów w czasie, jaki wyznacza nam indywidualne życie”.

9. ŻALE MORALNE
„Oszustwo. Niewierność. Kradzież. Zdrada. Świętokradztwo. Czasami żale moralne, o których pisali ludzie w naszej ankiecie, przypominają notatki z produkcji filmu szkoleniowego dotyczącego dziesięciorga przykazań”.

10. ŻALE DOTYCZĄCE RELACJI
„Ostatecznie problem, z którym mierzymy się jako ludzie, jest niezwykle prosty. Tym, co nadaje naszemu życiu znaczenie i pozwala z niego czerpać satysfakcję, są głębokie relacje. Jednak gdy te relacje się rozpadają, celowo lub przez nieuwagę, odczuciem, które stoi na przeszkodzie do ich naprawienia, jest skrępowanie. Obawiamy się, że nasze starania o odnowienie więzi będą niezręczne, że druga strona poczuje się jeszcze bardziej niekomfortowo. Jednak obawy te niemal zawsze są niesłuszne”.

11. OKAZJA I OBOWIĄZEK
„Żal działa niemal w ten sam sposób. Cztery podstawowe żale pełnią rolę fotograficznego negatywu dobrego życia. Jeżeli wiemy, czego ludzie żałują najbardziej, możemy odwrócić ten obraz, by ukazać, co najbardziej cenią”.

CZĘŚĆ TRZECIA. ŻAL ODMIENIONY

12. NAPRAWIANIE ORAZ DOSTRZEGANIE PRZYNAJMNIEJ
„Jednak w przypadku żalów związanych z działaniem nadal mam szansę, by ponownie skalibrować teraźniejszość – nacisnąć Ctrl+Z na mojej egzystencjalnej klawiaturze”.

13. UJAWNIENIE, WSPÓŁCZUCIE I DYSTANS
„Postępując według prostego, trójetapowego procesu, możemy ujawnić żal, zmienić nasz sposób postrzegania zarówno żalu, jak i nas samych, oraz wyciągnąć lekcję z tego doświadczenia, by nasze kolejne decyzje ją uwzględniały”.

14. PRZEWIDYWANIE ŻALU
„Uniwersalny lek, jakim jest przewidywanie żalu, posiada kilka niebezpiecznych skutków ubocznych. Ale to nie jedyny związany z nim problem”.

Epilog. Żal i odkupienie

Podziękowania

Przypisy

Tytuł oryginału: THE POWER OF REGRET:
How Looking Backward Moves Us Forward

Przekład: Małgorzata Małecka

Projekt okładki: MDESIGN Michał Duława

Redakcja i korekta: Halina Tchórzewska-Kabata, Michał Kabata

Copyright © 2022 by Daniel H. Pink

All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form. This edition published by arrangement with Riverhead Books, an imprint of Penguin Publishing Group, a division of Penguin Random House LLC.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Studio EMKA
Warszawa 2022

Z wdzięcznością dziękujemy za zgodę na przedruk:
strona 79, tweet copyright © 2020 by Ely Kreimendahl.
Wykorzystane za zgodą.

Wszelkie prawa, łącznie z prawem do reprodukcji tekstów i ilustracji w całości lub w części, w jakiejkolwiek formie – zastrzeżone.

Wydawnictwo Studio EMKA
wydawnictwo@studioemka.com.pl

www.studioemka.com.pl

ISBN 978-83-67107-61-7

Konwersja: eLitera s.c.

„Nawet gdybyśmy chcieli żyć bez żalu i niekiedy z dumą upieramy się, że go w ogóle nie odczuwamy, nie jest to tak naprawdę możliwe, chociażby dlatego że jesteśmy śmiertelni”.

JAMES BALDWIN, 1967

CZĘŚĆ PIERWSZA

ŻAL ODZYSKANY

1.

SZKODLIWE PRZEKONANIE
O ŻYCIU BEZ ŻALU

Dwudziestego czwartego października 1960 roku kompozytor Charles Dumont przybył do eleganckiego paryskiego apartamentu Édith Piaf z obawą w sercu i nutami w teczce. Piaf była wówczas najsławniejszą artystką estradową we Francji i jedną z najbardziej znanych śpiewaczek na świecie. Była również dość wątłego zdrowia. Chociaż miała dopiero czterdzieści cztery lata, nałogi, wypadki i w ogóle niełatwe życie odcisnęły piętno na jej organizmie. Ważyła niecałe czterdzieści pięć kilogramów. Trzy miesiące wcześniej była w śpiączce z powodu niewydolności wątroby.

Pomimo swej kruchości Piaf była znana z nieprzewidywalnego i wybuchowego temperamentu. Uważała Dumonta, jak i towarzyszącego mu w trakcie wizyty jego zawodowego partnera, tekściarza Michela Vaucaire’a, za drugorzędnych artystów. Wcześniej tego dnia jej sekretarka zostawiała im wiadomości, próbując odwołać spotkanie. Początkowo Piaf nie chciała się zobaczyć z mężczyznami, skazując ich na niezręczne oczekiwanie w salonie. Jednak tuż przed udaniem się na spoczynek artystka ustąpiła i pojawiła się, odziana w błękitny szlafrok.

Posłucha jednej piosenki, oznajmiła. To wszystko.

Dumont usiadł przy pianinie Piaf. Spocony i zdenerwowany, zaczął grać, recytując półgłosem słowa napisane przez Vaucaire’a[1].

Non, rien de rien.

Non, je ne regrette rien.

Nie, absolutnie niczego.

Nie, nie żałuję niczego.

Piaf poprosiła Dumonta, aby zagrał piosenkę jeszcze raz, zastanawiając się na głos, czy naprawdę jest jego autorstwa. Potem przywołała kilkoro przyjaciół, którzy byli u niej w odwiedzinach, aby wysłuchali utworu. Następnie zebrała domowy personel, by oni również posłuchali kompozycji.

Mijały godziny. Dumont grał swoją kompozycję raz za razem, według jednej z relacji, ponad dwudziestokrotnie. Piaf zatelefonowała do dyrektora Olympii, najlepszej sali koncertowej w Paryżu, i ten tuż przed świtem przybył, by posłuchać utworu.

Non, rien de rien.

Non, je ne regrette rien.

C’est payé, balayé, oublié.

Je me fous du passé.

Nie, absolutnie niczego.

Nie, nie żałuję niczego.

Wszystko spłacone, pozamiatane, zapomniane.

Nie obchodzi mnie przeszłość.

Kilka tygodni później Piaf zaśpiewała trwającą dwie minuty i dziewiętnaście sekund piosenkę w paryskiej telewizji. W grudniu, gdy wykonała ją jako porywający finałowy numer koncertu, który pomógł uchronić Olympię przed bankructwem, bisowała dwadzieścia dwa razy. Do końca kolejnego roku fani artystki kupili ponad milion egzemplarzy nagrania Je ne regrette rien, co sprawiło, że z szansonistki stała się ikoną.

Trzy lata później Piaf nie żyła.

W pewien zimny niedzielny poranek, w lutym 2016 roku, Amber Chase obudziła się w swoim mieszkaniu w Calgary, w zachodniej Kanadzie. Jej ówczesny chłopak, a obecnie mąż, wyjechał z miasta, dlatego poprzedniego wieczoru spotkała się z koleżankami. Kilka z nich spędziło u niej noc. Przyjaciółki rozmawiały i popijały drinki Mimoza, kiedy Chase pod wpływem kombinacji natchnienia i nudy zaproponowała: „Zróbmy sobie dzisiaj tatuaże!”. Wsiadły do auta i wylądowały w Jokers Tattoo & Body Piercing przy autostradzie numer jeden, gdzie tamtejszy artysta wytatuował na skórze Chase dwa słowa.

Tatuaż, na jaki tamtego dnia zdecydowała się Chase, był niemal identyczny z tym, który pięć lat wcześniej i niemal cztery tysiące kilometrów dalej wybrała Mirella Battista. Battista dorastała w Brazylii, ale przeprowadziła się do Filadelfii, by tam studiować. Miasto z wyboru przypadło jej do gustu. Studiując, podjęła pracę w miejscowej firmie zajmującej się księgowością. Nawiązała mnóstwo przyjaźni. Zaczęła nawet na poważnie spotykać się z pewnym Filipińczykiem. Wydawało się, że wezmą ślub, ale po pięciu latach związek się rozpadł. I tak, dziewięć lat po przybyciu do Stanów, szukając, jak to określała, „nowego otwarcia”, Battista wróciła do Brazylii. Jednak kilka tygodni przed powrotem wytatuowała sobie za prawym uchem dwa słowa.

Nie wiedziała, że jej brat, Germanno Teles, rok wcześniej zdecydował się na niemal identyczny tatuaż. Teles od dzieciństwa fascynował się motocyklami, chociaż jego przeczuleni na punkcie bezpieczeństwa rodzice – oboje lekarze – nie podzielali i nie wspierali tej pasji. Mimo to chłopak nie przestawał uczyć się o jednośladach i odkładał centavos tak długo, aż wreszcie kupił sobie motocykl suzuki. Uwielbiał go. Pewnego popołudnia, gdy jechał autostradą niedaleko rodzinnego miasta Fortaleza, uderzył go z boku inny pojazd – Teles miał obrażenia lewej nogi, co mogło znacznie utrudniać mu jazdę w przyszłości. Niedługo potem tuż pod kolanem uszkodzonej kończyny wytatuował sobie wizerunek motocykla. Obok niego znalazły się dwa słowa, których ozdobne litery biegły łukiem obok blizny.

Tatuaż, który tego dnia zrobił sobie Teles, był niemal identyczny z tym, jaki w 2013 roku wybrał Bruno Santos z Barcelony. Santos jest dyrektorem działu HR i nie zna ani Chase, ani Battisty, ani Telesa. Pewnego popołudnia, sfrustrowany pracą, wyszedł z biura i udał się prosto do salonu tatuażu. Wyszedł z niego z trójsylabowym hasłem uwiecznionym na prawym przedramieniu.

Cztery osoby, mieszkające na trzech kontynentach, każda z tatuażem składającym się z tych samych dwóch słów:

BEZ ŻALU.

CZARUJĄCA, ALE NIEBEZPIECZNA ZASADA

Niektóre przekonania funkcjonują dyskretnie, niczym muzyka w tle naszego istnienia. Inne stają się hymnem danego sposobu życia. Niewiele jest haseł tak głośnych jak to, że żal jest niemądry – że stanowi stratę czasu szkodliwą dla naszego dobrostanu. Ten przekaz wylewa się z niemal każdego zakamarka naszej kultury. Zapomnijcie o przeszłości; chwytajcie przyszłość. Unikajcie tego, co gorzkie; rozkoszujcie się słodyczą. Dobre życie skupia się na jednym celu (naprzód) i ma niezmienną wartość (pozytywną). Żal szkodzi jednemu i drugiemu. Zachęca do spoglądania wstecz i jest nieprzyjemny – to toksyna w krwiobiegu szczęścia.

Nic dziwnego zatem, że piosenka Piaf pozostaje klasyczną pozycją, do której odwołują się muzycy. Wśród artystów, którzy nagrali piosenkę zatytułowaną No Regrets, możemy znaleźć legendę jazzu Ellę Fitzgerald, gwiazdora pop Robbiego Williamsa, kapelę grającą muzykę Cajun, Steve Riley & the Mamou Playboys, amerykańskiego bluesmana Toma Rusha, nową w Alei Sław muzyki country Emmylou Harris i rapera Eminema. Opowiadają się za tą filozofią zarówno marki luksusowych samochodów, czekoladowych batoników, jak i firmy ubezpieczeniowe, wykorzystując piosenkę Piaf w reklamach telewizyjnych swoich produktów[2].

Jakaż może być poważniejsza deklaracja wiary w zespół przekonań niż wypisanie jej na własnej skórze – jak w przypadku Bruno Santosa, który poprosił, by ważne dla niego hasło zostało uwiecznione czarnymi literami pomiędzy łokciem a nadgarstkiem jego prawej ręki.

Jeśli nie przekonują was tysiące wytatuowanych części ciała, posłuchajcie dwojga gigantów amerykańskiej kultury, których nie łączy płeć, religia ani poglądy polityczne, a którzy zgadzają się co do tego „dogmatu wiary”. „Nie żałuj niczego”, doradzał pionier pozytywnego myślenia Norman V. Peale, który ukształtował dwudziestowieczne chrześcijaństwo i doradzał Richardowi Nixonowi oraz Donaldowi Trumpowi. „Nie marnuj czasu na... żal”, radzi sędzia Ruth Bader Ginsburg, druga kobieta zasiadająca w amerykańskim Sądzie Najwyższym, wyznawczyni judaizmu, która pod koniec życia osiągnęła niemal boski status wśród amerykańskich liberałów[3].

Albo uwierzcie celebrytom, jeśli wolicie. „Nie wierzę w żal”, mówi Angelina Jolie. „Nie wierzę w żal”, mówi Bob Dylan. „Nie wierzę w żal”, mówi John Travolta. Oraz gwiazda transgender Laverne Cox. Oraz chodzący po rozżarzonych węglach mistrz motywacyjny Tony Robbins. Oraz potrząsający grzywą gitarzysta Guns N’ Roses, Slash[4]. Oraz zapewne połowa publikacji dostępnych w dziale poradników waszej lokalnej księgarni. Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych ma w swoich zbiorach ponad pięćdziesiąt książek zatytułowanych Bez żalu[5].

Prawdziwość wyśpiewywanej w piosenkach, ozdabiającej skórę i wyznawanej przez mędrców filozofii życia bez żalu tak bardzo nie wymaga uzasadnienia, że częściej stwierdza się ją jako fakt, niż jej dowodzi. Po co fundować sobie ból, gdy możemy go uniknąć? Po co wzywać deszczowe chmury, gdy możemy wygrzewać się w promieniach pozytywnego nastawienia? Po co żałować tego, co zrobiliśmy wczoraj, jeśli możemy marzyć o nieograniczonych możliwościach jutra?

Taki światopogląd ma intuicyjny sens. Wydaje się właściwy. Brzmi przekonywająco. Ale ma też jedną dość poważną wadę.

Jest całkowicie nieprawdziwy.

To, co proponują przeciwnicy żalu, nie stanowi sposobu na dobrze przeżyte życie. Ich propozycja jest – wybaczcie terminologię, ale kolejne słowa wybrałem niezwykle starannie – wierutną bzdurą.

Żal nie jest czymś niebezpiecznym czy nieprawidłowym, nie stanowi odchylenia od ustalonej ścieżki ku szczęściu. Jest zdrowy i uniwersalny, to integralna część człowieczeństwa. Żal jest również cenny. Rozjaśnia. Poucza. Przeżywany odpowiednio nie musi nas załamywać; może nas podnieść na duchu.

I nie są to mrzonki, ckliwe zapewnienia, które mają sprawić, że zrobi nam się ciepło na sercu i poczujemy, że ktoś się o nas troszczy w tym zimnym i okrutnym świecie. To wniosek z prowadzonych przez naukowców badań, które rozpoczęły się ponad pół wieku temu.

Ta książka mówi o żalu – świdrującym żołądek poczuciu, że teraźniejszość wyglądałaby lepiej, a przyszłość zapowiadałaby się jaśniej, gdybyśmy tylko w przeszłości nie dokonali tak fatalnego wyboru, nie podjęli złej decyzji lub nie zachowali się tak niemądrze. Mam nadzieję, że dzięki kolejnym trzynastu rozdziałom tej książki spojrzycie na żal w nowym, właściwszym świetle i nauczycie się wykorzystywać jego podatność na metamorfozę dla własnego dobra.

Nie ma powodu wątpić w szczerość ludzi, którzy twierdzą, że nie żałują niczego. Traktujmy ich jednak jak aktorów odgrywających rolę – wcielających się w nią wystarczająco często i z takim zaangażowaniem, że zaczynają uważać to za prawdę. Ten psychologiczny mechanizm oszukiwania samego siebie jest dość powszechny. Bywa wręcz dobroczynny. Jednak odgrywanie ról uniemożliwia na ogół wykonanie niełatwej pracy, która rodzi autentyczne zadowolenie.

Przywołajmy Piaf, spełnioną artystkę. Twierdziła – a wręcz obwieszczała wszem i wobec – że nie żałuje niczego. Jednak szybki rzut oka na czterdzieści siedem lat, które spędziła na ziemi, ujawnia życie wypełnione tragediami i problemami. Mając siedemnaście lat, urodziła dziecko, które przekazała innym pod opiekę i które umarło, zanim skończyło trzy lata. Czy nie czuła choćby cienia żalu na myśl o tej śmierci? Przez pewną część życia była uzależniona od alkoholu, a przez kolejne lata od morfiny. Czy nie żałowała, że uzależnienia tłamsiły jej talenty? Prowadziła, delikatnie mówiąc, dość burzliwe życie osobiste, na które złożyły się katastrofalne małżeństwo, śmierć kochanka, a potem drugie małżeństwo i popadający przez nią w długi mąż. Czy nie zdarzało się jej żałować przynajmniej niektórych wyborów uczuciowych? Trudno wyobrazić sobie Piaf na łożu śmierci celebrującą swoje decyzje, skoro wiele z nich przyczyniło się do tego, że umierała kilkadziesiąt lat za wcześnie.

A może przyjrzyjmy się naszemu rozsianemu po całym świecie, wytatuowanemu towarzystwu. Porozmawiajmy z nimi chwilę, a okaże się, że zewnętrzna deklaracja „Bez żalu” – to, co na pokaz – i wewnętrzne doświadczenie całkowicie się rozchodzą. Na przykład Mirella Battista poświęciła wiele lat poważnej relacji. Po zerwaniu z partnerem czuła się okropnie. Gdyby miała szansę na powtórkę, zapewne dokonałaby innych wyborów. To jest żal. Jednak uznała fakt, że jej decyzje były nie najlepsze i wyciągnęła z nich nauczkę. „Każda decyzja doprowadziła mnie do miejsca, w którym obecnie jestem, i uczyniła mnie tym, kim jestem”, powiedziała mi. To pozytywne skutki żalu. I wcale nie oznacza to, że Battista wykreśliła żal ze swojego życia. (W końcu słowo to ma na zawsze wypisane na ciele). Niekoniecznie też żal zminimalizowała. Zamiast tego postanowiła go zoptymalizować.

Trzydziestopięcioletnia Amber Chase, kiedy pewnego wieczoru rozmawialiśmy przez Zooma, powiedziała mi: „W życiu można wybrać tyle niewłaściwych ścieżek”. Jedną z nich było jej pierwsze małżeństwo. W wieku dwudziestu pięciu lat wyszła za człowieka, który, jak się okazało, „miał wiele problemów”. Związek bywał burzliwy i często czuła się nieszczęśliwa. Pewnego dnia jej mąż zniknął bez uprzedzenia. „Wsiadł do samolotu i przepadł [...], nie wiedziałam, gdzie był przez dwa tygodnie”. Kiedy w końcu zadzwonił, oświadczył: „Już cię nie kocham. Nie wracam”. Jej małżeństwo skończyło się w mgnieniu oka. Gdyby Chase miała szansę przeżyć wszystko raz jeszcze, czy wyszłaby za tego człowieka? Nie ma mowy. Jednak tamta niemądra decyzja stała się dla niej początkiem podróży do szczęśliwego związku, w którym jest obecnie.

Zresztą tatuaż Chase drwi nieco z filozofii, którą deklaruje. Zamiast „bez żalu”, głosi „bez rzalu” – przy czym w tym drugim słowie błąd pojawia się specjalnie. To ukłon w stronę filmu Millerowie, niewartej zapamiętania komedii z 2013 roku, w której Jason Sudeikis gra Davida Clarka, drobnego handlarza marihuaną, który musi zebrać fałszywą rodzinę (żonę i dwoje nastoletnich dzieci), by odpracować dług u ważnego dilera. W jednej ze scen David spotyka Scottiego P., podejrzanego młodego chłopaka, który przyjechał na motocyklu, by zabrać na randkę „córkę” Davida.

Scottie P. ma na sobie przybrudzony biały podkoszulek odsłaniający liczne tatuaże, w tym jeden biegnący wzdłuż obojczyków, który składa się z drukowanych liter tworzących hasło Bez Rzalu. Rodzina siada, by przez chwilę porozmawiać z gościem, a David wypytuje o tatuaże Scottiego P., co prowadzi do następującego dialogu:

DAVID

(wskazując na tatuaż „Bez Rzalu”)

A to co za tatuaż?

SCOTTIE P.

A, ten? To moje motto życiowe. Bez żalu.

DAVID

(ze sceptycznym wyrazem twarzy)

Coś takiego. Niczego nie żałujesz?

SCOTTIE P.

Nie...

DAVID

Na przykład... ani jednej litery?

SCOTTIE P.

Nie, nic nie przychodzi mi do głowy.

Jeśli Scottie P. zacznie się kiedyś zastanawiać nad tym, jakie słowa biegną wokół jego szyi, nie będzie sam. Mniej więcej jedna na pięć osób, które decydują się na tatuaże (w tym zapewne również osoby z tatuażami o treści „Bez żalu”), ostatecznie żałuje podjętej decyzji. Z tego powodu branża usług usuwania tatuaży w samych Stanach Zjednoczonych generuje przychody rzędu stu milionów dolarów rocznie[6]. Jednak Chase nie żałuje, że ma tatuaż, być może dlatego że prawie nikt go nie zobaczy. Tej chłodnej niedzieli w Calgary, w 2016 roku, zdecydowała się umieścić tatuaż na pośladku.

POZYTYWNY POTENCJAŁ NEGATYWNYCH EMOCJI

Na początku lat pięćdziesiątych XX wieku Harry Markowitz, absolwent ekonomii Uniwersytetu Chicago, stworzył koncepcję na tyle podstawową, że teraz wydaje się oczywista – ale jednocześnie na tyle rewolucyjną, że zapewniła mu Nagrodę Nobla[7]. Ważny pomysł autorstwa Markowitza stał się znany jako „nowoczesna teoria portfelowa”. Udało mu się rozpracować – jeśli mogę nieco rzecz uprościć w imię kontynuowania opowieści – teorię matematyczną znajdującą się u podstaw powiedzenia „Nie wkładaj wszystkich jajek do jednego koszyka”.

Nim pojawił się Markowitz, wielu inwestorów wierzyło, że sposobem na bogactwo jest zainwestowanie w akcje jednej lub dwóch firm z rozwojowym potencjałem. W efekcie nawet kilka akcji często generowało kolosalny zysk. Postawcie na zwycięzców, a zbijecie majątek. Wskutek tej strategii często kupowało się niewypały. Ale, hej, w końcu na tym polega inwestowanie. Jest ryzykowne. Markowitz udowodnił, że inwestorzy, zamiast postępować zgodnie z tą regułą, mogą ograniczać ryzyko inwestycji i notować zadowalające zyski dzięki dywersyfikacji. Zainwestujcie w koszyk akcji zamiast w jeden ich rodzaj. Zwiększcie swoje szanse, inwestując w wachlarz branż. Inwestorzy nie zanotują wysokiego zysku na każdej akcji, ale w perspektywie czasowej zarobią o wiele więcej przy znacznie ograniczonym ryzyku. Jeśli część waszych oszczędności została zainwestowana w fundusze indeksowe lub ETF-y, to z powodu nowoczesnej teorii portfelowej.

Teoria Markowitza jest niezwykle wnikliwa, jednak często zaniedbujemy stosowanie jej w innych dziedzinach życia. Weźmy taki przykład: ludzie dysponują czymś, co można by określić portfelem emocji. Niektóre z nich są pozytywne – na przykład miłość, duma, podziw, inne zaś negatywne – smutek, frustracja czy wstyd. Zwykle mamy skłonność do przeceniania pierwszej kategorii i umniejszania drugiej. Zgodnie z radami innych oraz własną intuicją zapełniamy nasze portfele pozytywnymi emocjami, wyzbywając się tych negatywnych. Jednak takie podejście do emocji – odrzucanie negatywnych i gromadzenie pozytywnych – jest tak samo niewłaściwe jak podejście do inwestowania, które przeważało przed pojawieniem się nowoczesnej teorii portfelowej.

Owszem, pozytywne emocje są niezbędne. Bez nich bylibyśmy zgubieni. Ważne jest, aby patrzeć na świat optymistycznie, myśleć pozytywnie, dostrzegać światełko w ciemnościach. Z optymizmem jest łączone lepsze zdrowie fizyczne. Emocje takie jak radość, wdzięczność czy nadzieja znacząco poprawiają nasz dobrostan[8]. Potrzebujemy wielu pozytywnych emocji w naszym portfelu, które będą przeważały nad tymi negatywnymi[9]. Jednak przeładowanie naszych inwestycji emocjonalnych pozytywnym nastawieniem niesie za sobą pewne zagrożenia. Taka nierównowaga może zakłócać proces uczenia się, blokować rozwój i ograniczać nasz potencjał.

Dzieje się tak, ponieważ emocje negatywne również są potrzebne. Pomagają nam przetrwać. Strach wygania nas z płonącego budynku i sprawia, że stąpamy ostrożnie, by nie nadepnąć na żmiję. Obrzydzenie chroni nas przed truciznami i każe porzucić niewłaściwe zachowanie. Gniew ostrzega nas przed zagrożeniem i prowokacją ze strony innych, wyostrza nasze wyczucie tego, co dobre i złe. Oczywiście zbyt dużo negatywnych emocji ma szkodliwy wpływ, jednak ich zbyt mała ilość również bywa destrukcyjna[10]. Partner ciągle nas wykorzystuje; żmija wbija zęby w naszą nogę. Wy, ja oraz wszyscy nasi wyprostowani dwunożni, obdarzeni dużym mózgiem bracia i siostry nie bylibyśmy tutaj dzisiaj, gdybyśmy od czasu do czasu, ale systematycznie, nie poczuli dyskomfortu.

A gdy już zgromadzimy w rzędzie wszystkie negatywne emocje – smutek obok pogardy, przycupniętej przy poczuciu winy – jedna okaże się najbardziej przenikliwa i dotkliwa.

Żal.

Celem tej książki jest odzyskanie żalu jako niezbędnej emocji, jak również wskazanie wam, jak wykorzystać wiele mocnych stron żalu do podejmowania lepszych decyzji, poprawy wydajności w pracy i szkole oraz nadania większego znaczenia waszemu życiu.

Zacznę od projektu odzyskania. W części pierwszej – która składa się z tego rozdziału oraz trzech następnych – pokażę, dlaczego żal ma znaczenie. W moich analizach wykorzystam w znacznej mierze obszerny materiał naukowy, który powstał w ostatnich kilkudziesięciu latach. Ekonomiści oraz teoretycy gier, pracujący w cieniu Zimnej Wojny, zaczęli studiować to zagadnienie w latach pięćdziesiątych XX wieku, kiedy to unicestwienie planety za pomocą bomby atomowej wydawało się skrajnie nieodpowiedzialnym zamiarem. Wkrótce kilkoro zbuntowanych psychologów, w tym legendarni już Daniel Kahneman i Amos Tversky, zdali sobie sprawę, że żal umożliwia wgląd nie tylko w negocjacje na szczycie, ale również w ludzki umysł. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zakres badań uległ dalszemu poszerzeniu, gdy mechanizmy związane z żalem zaczęli badać psychologowie społeczni, rozwojowi oraz kognitywni.

Siedemdziesiąt lat badań można sprowadzić do dwóch prostych, acz ważnych konkluzji.

Żal czyni nas ludźmi.

Żal czyni nas lepszymi.

Po tym, jak odzyskam żal, przejdę do ujawniania jego treści. Część druga tej książki „Żal odkryty” opiera się w znacznej mierze na dwóch rozległych projektach badawczych mojego autorstwa. W 2020 roku, pracując z niewielką grupą specjalistów w dziedzinie ankiet badawczych, opracowaliśmy i przeprowadziliśmy największą, jakiej kiedykolwiek dokonano, analizę ilościową nastawienia Amerykanów wobec żalu. Był to American Regret Project (Amerykański Projekt Żal). Zbadaliśmy opinie i skategoryzowaliśmy żale 4489 osób, które wspólnie stanowiły reprezentatywną próbkę amerykańskiej populacji[1*]. Jednocześnie uruchomiliśmy stronę internetową poświęconą światowemu badaniu żalu (www.worldregretsurvey.com), która pozwoliła nam zgromadzić ponad szesnaście tysięcy powodów do żalu, uzyskanych od osób zamieszkujących sto pięć krajów. Przeanalizowałem zebrane odpowiedzi i przeprowadziłem dalsze rozmowy z ponad setką osób, które podzieliły się z nami opowieściami o tym, czego żałują. (Na wydzielonych stronicach tej książki, pomiędzy kolejnymi rozdziałami, ale również w jej głównym tekście zapoznacie się z głosami uczestników World Regret Survey i zajrzycie w zakamarki ludzkiego doświadczenia).

Te dwa niezwykle rozległe badania posłużą w drugiej części tej książki (kolejnych siedem rozdziałów), do przeanalizowania tego, czego ludzie naprawdę żałują. Większość badań akademickich dzieli żale na kategorie powiązane z ludzkim życiem – na te dotyczące pracy, rodziny, zdrowia, relacji, finansów i tak dalej. Ja jednak pod tą powierzchnią odkryłem głęboką strukturę żalu, która przekracza te dziedziny. Okazuje się, że niemal wszystkie nasze żale przynależą do jednej z czterech podstawowych kategorii – żale fundamentalne, żale związane z odwagą, żale moralne i żale dotyczące relacji. To właśnie ta głęboka struktura, dotychczas ukryta, dostarcza nowych refleksji na temat ludzkiej kondycji, jak również wskazuje ścieżki ku dobremu życiu.

W części trzeciej, „Żal odmieniony”, opisuję, w jaki sposób zmienić negatywną emocję żalu w pozytywny instrument wspierający doskonalenie życia. Nauczycie się, jak naprawić i przeformułować pewne żale, by zmienić teraźniejszość. Poznacie też prosty, trójetapowy proces przekształcania innych żalów w sposób, który przygotuje was do działania w przyszłości. Przeanalizuję również, jak przewidywać żal, co stanowi behawioralne lekarstwo pomagające podejmować mądrzejsze decyzje, chociaż należałoby dołączyć do niego ulotkę z ostrzeżeniem.

Kończąc lekturę tej książki, zyskacie nowe rozumienie tej naszej najmniej rozumianej emocji, będziecie też dysponować zestawem technik pozwalających sprawniej radzić sobie w skomplikowanej rzeczywistości i z głębszą świadomością tego, co was napędza i co sprawia, że warto żyć.

.

„Żałuję, że zastawiłam mój flet. Uwielbiałam go w szkole średniej, ale kiedy poszłam na studia, byłam spłukana i zastawiłam go za trzydzieści dolarów, a potem nigdy nie miałam pieniędzy, żeby go wykupić. Moja mama ciężko pracowała, żeby zapłacić za ten instrument, gdy zaczynałam grać w orkiestrze, a ja go wręcz uwielbiałam. Był najcenniejszą rzeczą, jaką miałam. Wiem, że to brzmi niemądrze, bo to tylko ‘rzecz’, ale dla mnie znaczył o wiele więcej – troskę mojej mamy i to, jak spłacała raty za flet, na który nie było nas stać, długie godziny ćwiczeń, by opanować grę, szczęśliwe wspomnienia związane z udziałem w paradach razem z przyjaciółmi z orkiestry. Jego utrata jest czymś, czego nie mogę zmienić, ale co jakiś czas pojawia się w moich snach”.

Kobieta, lat 41, Alabama

■

„Żałuję, że tak się pospieszyłem z małżeństwem. Dorobiłem się trójki dzieci i teraz nie da się cofnąć czasu, a rozwód by je zranił i załamał.

Mężczyzna, lat 32, Izrael

■

„Kiedy byłam mała, mama wysyłała mnie do niewielkiego sklepiku po drobne sprawunki. Często kradłam batonik, kiedy właściciel nie patrzył. Od sześćdziesięciu lat mam wyrzuty sumienia z tego powodu”.

Kobieta, lat 71, New Jersey

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

1. Szkodliwe przekonanie o życiu bez żalu

[1] Powyższa relacja powstała na podstawie dwóch biografii Piaf (Carolyn Burke, No regrets: The life of Édith Piaf, Londyn: A&C Black, 2012; Jean Noli, Édith Piaf: Trois ans pour mourir, Pocket Pesses 1978) oraz wywiadu z Charlesem Dumontem, przeprowadzonego w 2003 r. (John Lichfield, Charles Dumont: Regrets? Too few to mention, „The Independent”, 9 października 2003).

[2] Richard Heldenfels, TV mailbag: What’s the song in the Allstate commercial?, „Akron Beacon Journal”, 8 października 2020; Ben Wilder, New Allstate commercial – actors, location, and music, „Out of the Wilderness”, 13 grudnia 2020. Dostęp: https://outofthewilderness.me/2020/11/08/allstate/.

[3] Norman Vincent Peale, No room for regrets, „Guideposts”, 10 grudnia 2008; Richard Wolf, Ruth Bader Ginsburg, in her ‘own words’, „USA Today”, 3 października 2016; Gwenda Blair, How Norman Vincent Peale taught Donald Trump to worship himself, „Politico Magazine”, 6 października 2015; George Vecsey, Norman Vincent Peale, preacher of gospel optimism, dies at 95, „New York Times”, 26 grudnia 1993; Linda Greenhouse, Ruth Bader Ginsburg, Supreme Court’s feminist icon, is dead at 87, „New York Times”, 18 września 2020.

[4] Joyce Chen, Angelina Jolie wrote foreword to ex‐husband Billy Bob Thornton’s new memoir, „New York Daily News”, 23 lutego 2012; Natalie Robhemed, Laverne Cox on breaking down barriers in Hollywood and beyond, „Forbes”, 13 maja 2016; Richard Feloni, Tony Robbins reveals what he’s learned from financial power players like Carl Icahn and Ray Dalio, „Business Insider”, 18 listopada 2014; Paul Elliot, Slash: A decade of drugs was not money well spent, „Classic Rock”, 12 czerwca 2015. Nie mogłem niestety znaleźć źródeł cytatów z Dylana i Travolty, są jednak powszechnie przytaczane i o ile mi wiadomo, autorzy się ich nie wyparli. (Zob. np., https://www.reddit.com/r/quotes/comments/bdtnn5/i_dont_believe_in_regrets_regrets_just_keep_you/.)

[5] https://catalog.loc.gov.

[6] Walter Liszewski, Elizabeth Kream, Sarah Helland, Amy Cavigli, Bridget C. Lavin, Andrea Murina, The demographics and rates of tattoo complications, regret, and unsafe tattooing practices: A cross‐sectional study, „Dermatologic Surgery” 41, nr 11 (2015): 1283–1289; Ivan Kurniadi, Farida Tabri, Asnawi Madjid, Anis Irawan Anwar, Widya Widita, Laser tattoo removal: Fundamental principles and practical approach, „Dermatologic Therapy” (2020): e14418; Poll Harris, Tattoo takeover: Three in ten Americans have tattoos, and most don’t stop at just one, 10 lutego 2016. Dostęp: https://bit.ly/35UIndU; Leigh, Harri, Tattoo removal revenue about to hit record, „Lehigh Valley Public Media”, 16 października 2018; Allied Market Research Tattoo removal market size: Industry forecast by 2027, październik 2020. Dostęp: https://www.alliedmarketresearch.com/tattoo‐removal‐market; Katherine Ellison, Getting his tattoo took less than 20 minutes. Regret set in within hours, „Washington Post”, 31 maja 2020.

[7] Harry Markowitz, Portfolio selection, „Journal of Finance” 7 (1952), s. 77–91; Harry M. Markowitz, Foundations of portfolio theory, „Journal of Finance” 46, nr 2 (1991), s. 469–477.

[8] M. J. C. Forgeard, M. E. P. Seligman, Seeing the glass half full: A review of the causes and consequences of optimism, „Pratiques Psychologiques” 18, nr 2 (2012), s. 107–120; Heather N. Rasmussen, Michael F. Scheier, Joel B. Greenhouse, Optimism and physical health: A meta‐analytic review, „Annals of Behavioral Medicine” 37, nr 3 (2009), s. 239–256.

[9] Sonja Lyubomirsky, Laura King, Ed Diener, The benefits of frequent positive affect: Does happiness lead to success?, „Psychological Bulletin” 131, nr 6 (2005), s. 803.

[10] Zob. np. Brett Q. Ford, Phoebe Lam, Oliver P. John, Iris B. Mauss, The psychological health benefits of accepting negative emotions and thoughts: Laboratory, diary, and longitudinal evidence, „Journal of Personality and Social Psychology” 115, nr 6 (2018), s. 1075.

[1*] Całość ankiety oraz jej rezultaty są dostępne pod adresem www.danpink.com/surveyresults.