Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Wstęp

Rozdział I. Przed powstaniem

Referat Tadeusza Bora-Komorowskiego nt. sytuacji na frontach i położenia Polski jesienią 1943 r.

List Bora-Komorowskiego do Naczelnego Wodza o sytuacji na ziemiach polskich, 7 stycznia 1944 r.

Memoriał ppłk. dypl. Mariana Drobika

Dzieje Polski po 1944 r. mogły być inne

Jan Rzepecki. Gibraltar i ulica Spiska

Bór-Komorowski o koniecznych reformach społecznych, grudzień 1943 r.

Projekt depeszy Bora-Komorowskiego w sprawie postulatów reform społecznych, 22 stycznia 1944 r.

Odezwa Bora-Komorowskiego w sprawie „polskiej racji stanu”, styczeń 1944 r.

Ocena położenia 14.I.44 r.

Płk. Jana Rzepeckiego (1899-1983) (ps. Rejent) Ocena położenia dnia 16.III.44 r., będąca surową analizą Polskiego Państwa Podziemnego

List NW do Bora-Komorowskiego w sprawie warunków rozpoczęcia „Burzy”

Jan Rzepecki – Przed „Burzą”

List Zygmunta Hempla do Komendanta Głównego AK, lipiec 1944 r.

Upoważnienie RM Delegata Rządu do decyzji o wywołaniu powstania, po 20 lipca 1944 r.

Depesze na linii Warszawa Londyn nt. zrzutów i rozmów premiera Mikołajczyka w Moskwie, 12–16 sierpnia 1944 r.

Rozdział II. W dniach powstania

Jan Rzepecki. Wybuch powstania warszawskiego

Wspomnienia z okresu powstania mjra Włodzimierza Kozakiewicza

List Cedre do Dołęgi nt. sytuacji powstańczej Warszawy

Notatka z rozmowy Szefa Sztabu Naczelnego Wodza gen. Stanisława Kopańskiego z ministrem wojny ekonomicznej lordem Selborne, 1 sierpnia 1944 r.

Notatka z rozmowy gen. Kazimierza Sosnkowskiego z gen. Hastingem Ismayem, nt. zrzutów dla powstańczej Warszawy, 7 sierpnia 1944 r.

Odpowiedź Naczelnego Wodza gen. Sosnkowskiego na pismo jego Szefa sztabu gen. Stanisława Kopańskiego do gen. Władysława Andersa w sprawie wysłania komandosów na pomoc walczącej Warszawie, 5 sierpnia 1944 r.

Rozkaz Komendanta Głównego Okręgu AK Warszawa w sprawie podniesienia dyscypliny w szeregach wojska i zwalczania pijaństwa, 13 sierpnia 1944 r.

Rozkaz komendanta Obwodu Żoliborz „Żywiciela” w sprawie rabunków, kradzieży i samowolnych rekwizycji, 13 września 1944 r.

Raport kpt. Eugeniusza Czarnowskiego, członka Rady Jedności Narodowej dla KG AK informujący o sytuacji ludności Warszawy w powstaniu, 8 sierpnia 1944 r., Warszawa

Depesza KG AK do szefa sztabu w sprawie niskiej efektywności pomocy Londynu dla walczącej Warszawy, 11 sierpnia 1944 r.

Ulotka „Armii Polskiej do Wehrmachtu” wzywająca do zaprzestania walki, 11 sierpnia 1944 r.

Upoważnienie rządu do ograniczenia Burzy

Meldunek PSW „Zarzyckiego” do BIP KG AK, informujący o sytuacji powstańców na Woli i w Śródmieściu, 14 sierpnia 1944 r.

Depesza gen. H. Reinefahrta do komendanta SIPO i SD w Warszawie o sytuacji powstańców i w AK, 22 sierpnia 1944 r.

Działania powstańcze na Woli 1-11.VIII.44 /Streszczenie pracy „Wola w powstaniu warszawskim”/

Wyroki WSS Okręgu AK Warszawa za współpracę z Niemcami i przestępstwa pospolite w powstaniu, 21 sierpnia 1944 r.

Układ o zaprzestaniu działań wojennych, 2 października 1944 r.

Rozdział III. Ludobójstwo na Woli

Rzeź Woli: nieukarane ludobójstwo

Dzielnica Wola w powstaniu warszawskim

Masakra Woli

Polska Niobe. Zeznanie Wandy Lurie

Wszędzie leżały trupy

Nierozliczona rzeź na Woli

Dowódca morderców

Rozkaz: Warszawiaków wymordować

Bezkarni kaci Warszawy

Wykaz skrótów

Przypisy

Redaktor prowadzący: Ilona Morżoł

Projekt okładki: Iza Mierzejewska

Skład i łamanie: Dorota Markowska-Burbelka

Copyright 2024: Fundacja Oratio Recta

Zdjęcia: © Narodowe Archiwum Cyfrowe, Muzeum Powstania Warszawskiego, Bundesarchiv, Imperial War Museum, Krzysztof Żuczkowski, Artur Barbarowski, Joachim Joachimczyk, East News, www.nordschleswiger.dk, www.deutsche-polen.eu, Wiesław Chrzanowski „Wiesław”, Edward Wojciechowski, Wojciech Olkuśnik East News, Wikipedia

Wszystkie prawa zastrzeżone
Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana ani przechowywana, jako źródło danych i przekazywana w jakiejkolwiek formie elektronicznej, mechanicznej fotograficznej lub innej formie zapisu bez zgody posiadacza praw

Warszawa 2024

ISBN 978-83-67220-26-2

Wydawca:

Fundacja Oratio Recta
ul. Inżynierska 3 lok. 7
03-410 Warszawa
tygodnikprzeglad.pl
sklep.tygodnikprzeglad.pl
e-mail: redakcja@tygodnikprzeglad.pl

Niech liczą trupy

Ci, co wydali pierwszy rozkaz do walki

niech policzą teraz nasze trupy.

Niech pójdą przez ulice

których nie ma

przez miasto

którego nie ma

niech liczą przez tygodnie przez miesiące

niech liczą aż do śmierci

nasze trupy[1].

Anna Świrszczyńska

Wstęp

Paweł Dybicz

Powstanie warszawskie, którego 80. rocznicę wybuchu obchodzimy w tym roku, jest traumą, z którą nadal ciężko się zmierzyć. Choć historycy napisali już dziesiątki książek o zrywie warszawiaków, opublikowano tysiące artykułów naukowych i prasowych, nakręcono wiele filmów, to nadal trudno bez emocji odpowiedzieć na pytanie: czy musiało ono wybuchnąć? A przede wszystkim, czy musiało pochłonąć tyle ofiar, czy musiało zginąć prawie 200 tysięcy Polaków? Z tym pytaniem zmagają się nie tylko żyjący jeszcze ostatni uczestnicy powstania, ale i następne pokolenia, dziś głównie urodzonych po wojnie. By przekonać się o tym, że ciągle żywa jest pamięć o tamtych, tragicznych 63 dniach, wystarczy nawet pobieżnie wejrzeć do Internetu. Wpisy na temat powstania wywołują gorące dyskusje, nieraz wręcz diametralnie różne opinie: od oddawania czci powstańcom, po pełne oburzenia zarzuty wobec tych, którzy wezwali ich do walki. Zresztą, powstanie niemalże już w chwili wybuchu budziło dyskusje nad jego zasadnością, a później nad kosztem, jaki zapłaciła nie tylko Warszawa.

Powstanie warszawskie nie było lokalnym wydarzeniem, pojedynczym zrywem warszawiaków, miało swoje podłoże międzynarodowe i takowe konsekwencje. Było pochodną polityki Wielkiej Trójki, ale także, a może nawet przede wszystkim, polskich elit, które nie do końca dobrze poinformowane, nie rozumiały, nie chciały (?!) pojąć konsekwencji dla Polski bitwy pod Stalingradem, a potem pod Kurskiem – tego, że Rosja Stalina będzie zwycięzcą w wojnie z III Rzeszą i ona będzie miała decydujący wpływ na losy Europy Wschodniej, a więc i Polski.

Idea powszechnego antyniemieckiego powstania zrodziła się na długo przed 1 sierpnia 1944 roku. Wstępnie zaczęto na dobre o nim mówić, planować je jeszcze w 1942 roku i miało się ono rozpocząć z chwilą przekroczenia polskiej granicy sprzed września 1939 roku przez Armię Czerwoną, co stało się 4 styczniu 1944 roku na Wołyniu.

Po ujawnieniu zbrodni katyńskiej i zerwaniu przez Związek Radziecki stosunków dyplomatycznych z rządem gen. Władysława Sikorskiego, relacje polsko-radzieckie zależne były w znacznym stopniu od postawy i decyzji Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Bez wsparcia tych sojuszników ZSRR, rząd w Londynie miałby niewielkie szanse na rozmowy ze Stalinem, nie mówiąc już o uzyskaniu czegokolwiek.

Powstanie warszawskie było swoistą odpowiedzią na sytuację, w jakiej znalazły się władze polskie, te w Londynie i te w Warszawie. Odpowiedzią też na utworzenie pod auspicjami Moskwy Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i na postępowanie Armii Czerwonej w stosunku do... sojusznika sojuszników. Nie bez znaczenia były także aresztowania i represje, jakie spotkały żołnierzy Armii Krajowej, którzy pomagali w walkach z Niemcami choćby na terenach Wileńszczyzny.

Wreszcie, powstanie warszawskie miało wzmocnić pozycję premiera Stanisława Mikołajczyka w czasie jego wizyty w Moskwie, na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku. Nie stanowiła ona żadnego przełomu w stosunkach polsko-radzieckich, a i rozmowy Mikołajczyka z kierownictwem PKWN niewiele dały. Można więc rzec, że powstanie nie miało szans, nie tylko dlatego, że Niemcy wykonali kontruderzenie na przedpolach Warszawy, ale także dlatego, że Stalin podjął decyzję o skierowaniu ofensywy na południe.

Dwutomowa publikacja, którą przedstawiamy czytelnikom, nie jest wykładem na temat historii powstania warszawskiego. Nie jest też kroniką ówczesnych wydarzeń od dnia, kiedy warszawiacy chwycili za broń aż po klęskę. W poszczególnych rozdziałach pokazujemy dramat miasta, tragedię, którą najlepiej wyraża tytuł książki Andrzeja Leona Sowy – najlepszej wydanej ostatnimi czasy monografii poświęconej temu powstaniu – Kto wydał wyrok na miasto. Bo jak inaczej nazwać to, co stało się z Warszawą w wyniku powstania, jeśli nie wyrokiem? Wyrokiem na warszawiaków, których wraz z powstańcami zginęło blisko 200 tysięcy. A miasto zostało prawie całkowicie unicestwione.

Paweł Jasienica, żołnierz AK na Wileńszczyźnie napisał przed laty znamienne zdanie, że powstanie było wymierzone „militarnie przeciw Niemcom, politycznie przeciw Sowietom, demonstracyjnie przeciw Anglosasom, a faktycznie przeciw Polsce”. Te dwa tomy pozwolą czytelnikom odpowiedzieć na pytanie, czy ten wybitny publicysta miał rację kreśląc te słowa.

W ułożonej chronologiczno-tematycznie publikacji, w niewielkim stopniu prezentujemy działania militarne, opisy walk w poszczególnych dzielnicach zajmują stosunkowo niedużo miejsca. Skupiliśmy się natomiast na politycznych i społecznych aspektach powstania, bo one najbardziej wymownie pokazują jego przyczyny i przebieg, w tym przede wszystkim los warszawiaków, niezwykle bolesną gehennę ludności cywilnej, rozpoczętą już w pierwszym tygodniu powstania. Wtedy to niemieckie oddziały SS i policji, wraz z podległymi im oddziałami „ukraińców”, wymordowały od 50 do 60 tysięcy osób. To było ludobójstwo, za które, rzec można, jego sprawcy nie odpowiedzieli. Realizując rozkazy Adolfa Hitlera i Heinricha Himmlera dokonano rzezi mieszkańców Woli. W tym tomie przytaczamy pierwszą ocenę eksterminacji warszawiaków, ocenę, która najprawdopodobniej wyszła spod pióra prof. Stanisława Płoskiego, powstańca, późniejszego dyrektora Instytutu Historii PAN.

Trzeba pamiętać, że podobnych zbrodni ludobójstwa, choć na mniejszą skalę, Niemcy dopuścili się w tym czasie na Ochocie, w innych dzielnicach także dochodziło do mordów cywili. A kiedy w Śródmieściu, na Mokotowie, na Powiślu toczyły się zażarte walki, Niemcy rozpoczęli przymusową wywózkę warszawiaków. Ponad 50 tysięcy z nich trafiło do obozów koncentracyjnych, a 150 tysięcy wywieziono na roboty przymusowe do III Rzeszy.

Obecne wydanie Zakłamanej historii powstania zostało znacznie poszerzone w stosunku do poprzedniej serii. Nowe teksty stanowią ponad połowę niniejszej publikacji. Składają się na nie dwa rodzaje materiałów: teksty dziennikarskie i oryginalne dokumenty, zgromadzone w archiwach krajowych oraz w Instytucie Sikorskiego w Londynie. Uznaliśmy, że archiwalia są najlepszym wzmocnieniem prezentowanych w tekstach publicystycznych tez i treści. Zachowaliśmy w nich oryginalną pisownię i interpunkcję.

Rozdział 1

Przed powstaniem

Referat Tadeusza Bora-Komorowskiego[2] nt. sytuacji na frontach i położenia Polski jesienią 1943 r.

Referat Komendanta Sił Zbrojnych na posiedzeniu KRP[3]

ZAGADNIENIE POWSTANIA

Działania wojenne polsko-niemieckie nie zostały zakończone z chwilą ostatecznego rozegrania kampanii wrześniowej. Zostały one prawie natychmiast podjęte przez Wojsko Polskie poza granicami kraju. W kraju całe społeczeństwo przeciwstawiło niemieckiej okupacji opór, początkowo bierny, który z biegiem czasu zaostrzał się i przeradzał w opór czynny. W tej fazie wojny jesteśmy obecnie i warunki zmuszają nas do prowadzenia walki z ukrycia, czyli działamy teraz, jak to się przyjęło mówić, „konspiracyjnie”. Jednakże walka prowadzona w tym okresie [czyli] bieżąca dywersja, akty odwetu, partyzantka, nie jest sama w sobie celem naszych działań. Głównym naszym obecnym zadaniem jest przygotowanie podziemnej siły zbrojnej i całego społeczeństwa do zaskoczenia nieprzyjaciela w stosownej chwili jawnym działaniem orężnym, pobicia go, obalenia wrogiej okupacji i wywalczenia w wojnie z Niemcami zwycięskiego dla nas rozstrzygnięcia. Tym działaniem zbrojnym jest powstanie. Zasadnicza różnica między działaniami w konspiracji, a w powstaniu rysuje się więc wyraźnie:

Konspiracja działa z ukrycia i stawia sobie jako cel główny przygotowanie narodu do powstania, a jako cel uboczny podtrzymanie i zaostrzenie oporu, przez co zaprawia naród do walki, a także podrywa ducha u wroga.

Powstanie działa jawnie i zmierza do rozstrzygającego pobicia nieprzyjaciela, jest więc działaniem głównym.

Z tych założeń wychodząc, podjęliśmy duży wysiłek koncepcyjny i organizacyjny, by stworzyć sobie obraz przewidywanego powstania, oraz odpowiednio się do niego przygotować.

Podwaliną tych prac jest teza, że stoimy w obliczu tak zmienionych warunków pod względem metod i techniki prowadzenia wojny w ogóle, a metod stosowanych przy współczesnej okupacji podbitego Kraju w szczególności, że nie sposób jest wzorować przewidywanego powstania, ani na jakichkolwiek dotychczasowych ruchach wolnościowych czy rewolucyjnych, ani na metodach walk regularnych sprzed 1939 r., ani nawet na walkach prowadzonych współcześnie. Przewidywana walka powstańcza, jaką zamierzamy podjąć, różnić się musi od wyliczonych działań tak zasadniczo, że należy ją traktować jako akcję bez precedensu i wysiłek myślowy kierować przede wszystkim na uchwycenie różnic, a nie analogii.

Odpowiedzialnym zadaniem Komendy Sił Zbrojnych w Kraju było przebić się pracą myśli i wyobraźni przez trudności stąd powstałe i w miarę posiadanych sił praca ta została dokonana.

Dzisiejszym moim zadaniem jest podzielić się z Panami jej rezultatami. Będą Panowie mogli poddać swej ocenie realizm przyjętych przez nas założeń i zapoznać się w zarysie ze stanem przygotowań.

I

Pojawienie się nowoczesnych środków dowodzenia, przede wszystkim radia, oraz broni szybkich, jak lotnictwo i broń pancerno-motorowa, przesunęło niepomiernie stosunek sił zwycięzcy do sił rozbrojonego, podbitego narodu na korzyść okupanta. W czasach ubiegłych, ujarzmiony naród utrzymywała w niewoli przede wszystkim przewaga liczebna przeciwnika lub bardzo już wyraźna różnica wartości intelektualnych i moralnych (kolonie). Obecnie wyliczone techniczne środki walki pozwalają słabemu liczebnie przeciwnikowi trzymać pewnie pod okupacją znaczne i licznie zamieszkałe obszary.

Nowoczesna sieć łączności pozwala okupacyjnemu dowództwu na błyskawiczną ocenę położenia i równie szybkie wydawanie potrzebnych rozkazów. Lotnictwo zaś i broń pancerno-motorowa są w stanie niezmiernie szybko i skutecznie interweniować w każdym zagrożonym punkcie i natychmiast przerzucać się w inne miejsca wymagające reakcji. Zmotoryzowany baon SS lub szwadron samochodów pancernych mogą być użyte jednego dnia w Białymstoku i drugiego w Białowieży, parę zaś jednostek lotniczych stacjonowanych w Warszawie czy Radomiu może natychmiast interweniować w dowolnym punkcie Polski. Można by powiedzieć, że o ile dawniej przewaga okupanta nad powstańcem wyrażała się wyższością karabinu nad dubeltówką, o tyle teraz obrazuje ją przewaga czołgu i samolotu nad zardzewiałym karabinem.

Czy wobec takiego stanu rzeczy powstanie we współczesnych warunkach jest w ogóle realne i nie będzie jedynie zbrodnią takiego skrwawienia narodu, że może to być równoznaczne z wykreśleniem jego istnienia z historii?

Na pytanie to odpowiadam z pełną powagą. Ryzyko każdego powstania jest zawsze ogromne. Ryzyko współczesnego powstania jest szczególnie wielkie. Dlatego też jako naczelne hasło wszystkich naszych poczynań zostało postawione:

„Powstanie nie może się nie udać”.

Wykluczyć tu musimy działanie na oślep, które by mogło zakończyć się katastrofą, z jakiej trudno by się było narodowi podnieść.

Sumienne rozpatrzenie różnorodnych aspektów zagadnienia doprowadza do wniosku, że jest możliwe zapewnić powstaniu niezbędne szanse zwycięstwa, muszą jednak być po temu spełnione pewne konieczne warunki.

1. Pierwszym z nich jest współzależność powstania od całości działań wojennych. Powstanie oderwane od ogólnego planu działań musiałoby być w krótkim czasie zduszone.

Powstanie ściśle zgrane z operacjami na innych teatrach wojny korzysta z bezpośredniej osłony, jaką mu te operacje zapewniają, przynajmniej zaś ze związania przez nie sił npla, których w przeciwnym razie mógłby on użyć do stłumienia naszego ruchu zbrojnego. W tych warunkach powstanie staje się nie tylko bezpośrednią potrzebą narodu, ale też jednym z ważkich i uchwytnych czynników zwycięstwa w ogólnych kalkulacjach najwyższego alianckiego kierownictwa wojną, a jedynie jako takie może być należycie politycznie przez Rząd nasz wyeksploatowane.

Nie rozwijam szerzej tych myśli, gdyż Panowie, mając ścisły kontakt z naszymi przedstawicielami politycznymi na emigracji, najlepiej wyczuwają i rozumieją jak bardzo przedstawicielstwa te potrzebują tego rodzaju atutów w ich trudnych rozgrywkach politycznych ze sprzymierzonymi. Chcę jedynie podkreślić fakt, jak bardzo szerokim i ujemnym echem odbija się w sferze ogólnej polityki Polski każde najmniejsze niedociągnięcie na drodze do pełnego zespolenia społeczeństwa w kraju wokół wyzwoleńczego wysiłku zbrojnego. Ma to szczególną doniosłość, jeśli chodzi o podniesienie znaczenia Polski w rodzinie podbitych lub uzależnionych od Niemców narodów środkowej Europy z przedłużeniami tego obszaru na Skandynawię i Bałkany, a więc wśród narodów, z którymi po wojnie będą nas musiały łączyć bliższe węzły polityczne czy gospodarcze. Najlepszą drogą do wyrobienia tu Polsce odpowiedniej pozycji w czasie pokoju jest podjęcie jeszcze w okresie wojny roli ośrodka nie tylko najpoważniejszego pod względem wojskowym, ruchu powstańczego, ale też ośrodka koordynacji, a w pewnym stopniu także reprezentacji sprzymierzonych ruchów wyzwoleńczych otaczających nas narodów. Rząd na odcinku politycznym i Naczelny Wódz na odcinku wojskowym, prowadzą już od dawna odpowiednią akcję. Na tym tle dopiero daje się ostro odczuć, że jakiekolwiek zgrzyty w Kraju w pracy nad stworzeniem jednolicie kierowanych powstańczych sił zbrojnych są kamieniami rzucanymi Polsce bezpośrednio pod nogi na jej trudnej i najeżonej niebezpieczeństwami drodze ku wielkości[4].

2. Z omówioną kwestią współzależności z całością działań wojennych łączy się zagadnienie wyboru właściwego momentu wybuchu powstania. Jest to czynnik zdolny najskuteczniej zapewnić nam spełnienie podstawowego warunku, że „Powstanie nie może się nie udać”. Do doniosłej tej sprawy powrócę raz jeszcze w rozważaniach szczegółowych.

3. Z chwilą, gdy powstanie staje się jednym z czynników zwycięstwa – poważnie branych w kalkulacjach sztabowych, nabiera realizmu sprawa wsparcia powstania z zewnątrz przez wojska desantowe, przede wszystkim przez lotnictwo, oraz sprawa zaopatrzenia oddziałów powstańczych w materiał wojenny również drogą lotniczą.

Współczesne powstanie musi być uodpornione na działanie dwóch głównych swoich wrogów: interwencyjnego nieprzyjacielskiego lotnictwa i broni pancerno-motorowej. W tym celu musi być ono osłonięte przez działanie własnego lotnictwa oraz musi być wyposażone chociażby w najniezbędniejszą ilość broni przeciwpancernej.

Na tle daleko posuniętych przygotowań taktycznych, wyszkoleniowych i organizacyjnych odbijają [się] szczególnie braki w powstańczym uzbrojeniu. Nasza broń przechowywana z 1939 r. niszczeje mimo wszelkich wysiłków konserwacyjnych. Ilość broni uzyskiwana z zakupu, ze zdobyczy przez specjalne w tym celu organizowane akcje zbrojne i z własnej produkcji, jakkolwiek jest poważną, pozytywną pozycją, stanowi jednak zaledwie kroplę w morzu naszych powstańczych potrzeb. Stąd też pokładam wielkie nadzieje w zaopatrzeniu z zewnątrz, drogą lotniczą. Zrozumieją Panowie obecnie moje stanowisko, że wobec tak wielkich wysiłków nad zdobyciem broni i obaw, aby ani jeden pistolet nie został użyty niecelowo, muszę piętnować jako ciężki występek przeciw sprawie ogólnej wszelkie złodziejskie, czy warcholskie rozdrapywanie materiału pochodzącego ze zrzutów spadochronowych.

Rozpatrzyłem nieodzowne warunki powstania, wynikające z jego powiązań zewnętrznych. Widzieli tu Panowie ciekawe wzajemne zazębianie się potrzeb: aby móc podjąć powstanie, tak ze względu na bezpośrednie potrzeby własne, jak i dla osiągnięcia dalszych i szerszych celów politycznych, trzeba zapewnić mu wsparcie z zewnątrz. Aby zaś uzyskać to ostatnie, trzeba móc wzniecić powstanie w wybranej chwili jako poważny, jednolicie kierowany zryw zbrojny całego narodu.

Przechodzę do rozpatrzenia koniecznych warunków wewnętrznych współczesnego powstania.

4. Powstanie musi być nowocześnie dowodzone. Doskonałej sieci dowodzenia i łączności, jaką rozporządza npl., umożliwiającej mu szybką i celową reakcję, musimy przeciwstawić z jednej strony szeroko zakrojoną akcję paraliżującą w żądanym momencie nieprzyjacielskie środki łączności i dowodzenia, z drugiej zaś łączność własną, pewną i szybką oraz sprawne, jednolite dowództwo. Nie sprosta tym zadaniom kurier, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę potrzeby łączności z lotnictwem wsparcia. Oczywiste jest, że podstawowym środkiem dowodzenia w powstaniu musi być radio. Potrzeby nasze w tym względzie nie są niestety jeszcze całkowicie zaspokojone.

5. Powstanie musi być jednoczesne, powszechne, gwałtowne i krótkotrwałe. Stwierdziliśmy, że głównymi wrogami powstania są współcześnie szybkie środki obezwładniające i przełamujące, jakimi rozporządza npl. – w postaci lotnictwa i broni pancerno-motorowej. Dzięki tym środkom oraz odpowiedniej organizacji ruchowych odwodów npl. może skupiać miażdżące siły kolejno w miejscach najbardziej potrzebujących interwencji. Powstanie niejednoczesne i przewlekłe będzie w tych warunkach niewątpliwie stopniowo i straszliwie zgniecione, mimo początkowych znacznych nawet sukcesów w pewnych miejscach.

Najskuteczniejszym sposobem uchylenia się od tych ciosów obok wsparcia z zewnątrz lotnictwem własnym i bronią przeciwpancerną, jest jednoczesne zaatakowanie wszystkich istotnych skupisk siły npla, oraz rozegranie walki tak gwałtowne i krótkotrwałe, by nieprzyjaciel nie był w stanie uruchomić swych odwodów i środków szybkiej interwencji. Wreszcie wybór pory dnia musi dać przewagę powstańcom, a utrudnić działanie nieprzyjacielskich środków ogniowych, lotnictwa i broni pancernej.

Oto główne czynniki, jakie warunkują, zdaniem Komendy Sił Zbrojnych w Kraju, powodzenie współczesnego powstania. Żadne rozumowanie ludzkie, a tym bardziej rozumowanie sięgające w przyszłość, nie może być wolne od błędów, nie są też na pewno od nich wolne wyciągnięte przez nas wnioski. Jedno jednak jest pewne. Zadanie, na które się porywamy, nie jest na pospolitą miarę. Powstanie w dobie radia, lotnictwa i broni pancernej nie daje się porównać z walkami naszymi na przestrzeni lat 1794–1920. Zadanie niezwykłej miary, wymaga niezwykłej miary środków. Głównym z nich jest jednolitość i zjednoczenie zbrojnego wysiłku całego narodu.

Iluż ludzi w Polsce nie uświadomiło sobie omówionych powyżej kolosalnych różnic i, mówiąc o powstaniu, myśli kategoriami 1863 r. Jakże pusto dźwięczą zapewnienia niektórych z nich o „współdziałaniu” z ruchem wyzwoleńczym lub przyłączeniu się do niego we „właściwym czasie”, tj. w ostatniej chwili. Jakąś fikcją są te zapewnienia na tle naszkicowanej przed chwilą, a w moim najgłębszym przekonaniu jedynie realnej we współczesnych warunkach koncepcji powstania, gdzie wszystko zawisło od sumienności i drobiazgowości długich przygotowań oraz błyskawiczności właściwej rozgrywki. A przy tym jakże często trwają w tym błędzie ci właśnie, którzy najchętniej i najłatwiej szermują zarzutami o zacofaniu i wstecznictwie poglądów sfer wojskowych.

Jeśli nie wszystko zostało zrobione na drodze zespolenia zbrojnego wysiłku całego narodu wokół sprawy jego wyzwolenia, to przyczyny tego mogą być dwojakie. Albo naiwność myślenia wojskowego i zupełny brak wyczucia realizmu dzisiejszego pola walki, albo zła wola pragnąca pod fałszywymi pozorami oszczędzić krwi własnej, by w pierwszym, najsilniejszym zwarciu skrwawili się inni. W tym ostatnim wypadku pobudką może być albo zwykłe tchórzostwo, albo wyrachowanie, obliczające, że jedni będą się bić, a inni uchwycą w swe ręce wpływy polityczne. Złudne to i zbrodnicze obliczenia. Wpływu na życie Odrodzonej Polski mieć nie powinni ci jej synowie, którzy obojętnie – przez nieświadomość, czy złą wolę nie staną do broni w najkrytyczniejszym dla Ojczyzny momencie.

Niech Panowie mi wybaczą ostre słowa. Jeżeli sobie pozwoliłem na te gorzkie uwagi, to zrobiłem to, ufając we wpływy Panów wśród niepodporządkowanych jeszcze Siłom Zbrojnym środowisk organizacyjnych.

Wierzę, że gdyby kierownicy tych środowisk odbyli wraz z nami pracę myślową, choćby tak pobieżną, jak to mogliśmy zrobić przed chwilą, porzuciliby swe separatystyczne stanowiska, na których w olbrzymiej większości wypadków utrzymują ich zwały niezrozumienia i nieporozumień, niedających się na skutek specyficznych warunków życia konspiracyjnego wyjaśnić.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Anna Świrszczyńska, poetka i dramatopisarka, sanitariuszka w powstaniu warszawskim opublikowała ten wiersz w 1974 roku w tomie „Budowałam barykady”.

[2] Tadeusz Komorowski „Bór” (1895-1966), generał bryg., komendant główny Armii Krajowej.

[3] Krajowa Reprezentacja Polityczna, organ doradczy Delegata Rządu na Kraj, utworzony 15 sierpnia 1943 r. Składał się on z przedstawicieli partii politycznych, które tworzyły koalicję rządową.

[4] Ten akapit to nawiązanie do urojonej jeszcze przez sanację koncepcji tzw. Międzymorza pod przywództwem Polski, z którą współcześnie występuje też III RP.