© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: dr hab. Wojciech Lis, prof. KUL

Wydawca: Joanna Szejba

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Anna Gidaszewska

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Lipka

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24424-8

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.045

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

DR HAB. N. O ZDR. Rafał Patryn, PROF. UML

Pracownia Prawa Medycznego i Farmaceutycznego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

*********************************************

DR HAB. N. FARM. Tomasz Baj

Zakład Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych w Lublinie

DR HAB. N. O ZDR. Bartłomiej Drop, PROF. UML

Zakład Informatyki i Statystyki Medycznej
z Pracownią e-Zdrowia
Katedra Nauk Przedklinicznych
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

DR HAB. Mariola Drozd, PROF. UML

Zakład Nauk Humanistycznych i Medycyny Społecznej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

DR N. FARM. Dariusz Duma, PROF. UML

Zakład Diagnostyki Laboratoryjnej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

DR HAB. N. O ZDR. I N. MED. Marzena Furtak-Niczyporuk, PROF. UML

Katedra i Zakład Zdrowia Publicznego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

DR N. O ZDR. Agnieszka Kowalska-Olczyk

Pracownia Prawa Medycznego i Farmaceutycznego
Katedra Psychospołecznych Aspektów Medycyny
Wydział Nauk Medycznych
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

DR N. O ZDR. ORAZ RADCA PRAWNY Sylwia Kiełbasa

Kancelaria Radcy Prawnego Sylwia Kiełbasa

DR N. FARM. ORAZ MGR N. PRAWN. ORAZ PR. KAN. Adam Majewski

Wydział Farmaceutyczny
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

DR HAB. N. O ZDR. Anna Pacian, PROFESOR UM W LUBLINIE

Kierownik Zakładu Edukacji Zdrowotnej
Katedra Rozwoju Pielęgniarstwa
Wydział Nauk o Zdrowiu
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Collegium Maximum

DR HAB. N. PRAWN. Jolanta Pacian, PROF. UM

Pracownia Prawa Medycznego i Farmaceutycznego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

PROF. DR HAB. N. MED. Jakub Pawlikowski

Zakład Nauk Humanistycznych i Medycyny Społecznej niwersytet Medyczny w Lublinie

DR HAB. N. PRAWN. Joanna Pawlikowska

Wydział Prawa
Uniwersytet w Białymstoku

PROF. DR HAB. N. MED. Grzegorz Teresiński

Katedra i Zakład Medycyny Sądowej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Fragment

Autorzy

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział 1. Prawne uwarunkowania wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty - Rafał Patryn

1.1. Uwarunkowania wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty

1.2. Informowanie pacjenta, innych uprawnionych

1.3. Zgoda na udzielenie świadczenia zdrowotnego

1.4. Tajemnica lekarska

1.5. Obowiązki lekarza, lekarza dentysty związane z wykonywaniem zawodu

1.6. Obowiązki lekarza podczas prowadzenia adań naukowych

1.7. Odpowiedzialność zawodowa lekarza

Rozdział 2. Medycyna sądowa, zadania lekarza związane z opiniodawstwem sądowym - Grzegorz Teresiński

2.1. Definicja specjalności

2.2. Zakres i cele działania

2.3. Opiniodawstwo sądowe

2.4. Obszary wnioskowania

2.5. Stwierdzanie zgonu

2.6. Karta zgonu

2.7. Podejrzenie zgonu w wyniku przestępstwa

2.8. Oględziny zwłok na miejscu ich ujawnienia

2.9. Ocena czasu zgonu

2.10. Obieg dokumentacji zgonu

2.11. Prawo pochowania zwłok

2.12. Migracja obowiązku stwierdzenia zgonu

2.13. Prawne obowiązki lekarza dentysty

2.14. Zgon dziecka

2.15. Sekcja zwłok

2.15.1. Pobieranie tkanek ze zwłok

2.16. Obdukcja lekarska

2.17. Protokół badania sądowo-lekarskiego

2.17.1. Identyfikacja stosowania przemocy wobec dziecka

2.17.2. Postępowanie wobec ofiar przestępstw seksualnych

2.17.3. Pedofilia

2.18. Kwalifikacja następstw urazu

2.19. Opinia biegłego

2.20. Rola lekarzy sądowych

2.21. Błąd medyczny

2.22. Urazy głowy w stanie nietrzeźwości

2.23. Stany naglące w medycynie sądowej

Rozdział 3. Orzekanie o niezdolności do pracy w systemie ubezpieczeń społecznych (stan prawny na 31.12.2024 r.) - Marzena Furtak-Niczyporuk

3.1. Wprowadzenie do systemu ubezpieczeń społecznych

3.1.1. Prawo do zabezpieczenia społecznego

3.1.2. Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym

3.2. Orzekanie o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby, pobytu w szpitalu albo innym zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego, wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne albo konieczność osobistego sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny

3.2.1. Upoważnienie do wystawiania zaświadczeń lekarskich

3.2.2. Cofnięcie lub stwierdzenie wygaśnięcia upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich

3.2.3. Tryb orzekania o czasowej niezdolności do pracy

3.2.4. Treść i forma zaświadczenia lekarskiego o czasowej niezdolności do pracy

3.2.5. Wystawianie zaświadczenia lekarskiego o czasowej niezdolności do pracy

3.2.6. Kontrola w zakresie orzekania o niezdolności do pracy i wystawianie zaświadczenia lekarskiego przez lekarza orzecznika ZUS

3.3. Orzekanie o niezdolności do pracy

3.3.1. Definicja osoby niezdolnej do pracy

3.3.2. Zasady orzekania o niezdolności do pracy

3.3.3. Ocena stopnia niezdolności do pracy

3.3.4. Przewidywany okres niezdolności do pracy

Rozdział 4. Ochrona danych osobowych (RODO) i e-medycyna w zawodzie lekarza, lekarza dentysty - Bartłomiej Drop

4.1. Wstęp

4.2. RODO w ochronie zdrowia

4.2.1. Pojęcia podstawowe

4.2.2. Podstawy prawne ochrony danych osobowych w Polsce

4.2.3. Zasady przetwarzania danych osobowych na podstawie RODO

4.2.4. Dane medyczne

4.2.4.1. Dane wrażliwe w sektorze ochrony zdrowia

4.2.5. Administratorzy danych w ochronie zdrowia. Odpowiedzialność i sankcje

4.2.5.1. Rodzaje sankcji administracyjnych

4.2.5.1.1. Kary pieniężne

4.2.5.1.2. Kary niemające charakteru finansowego

4.2.5.2. Kluczowe aspekty odpowiedzialności lekarza, lekarza dentysty

4.2.6. Wyzwania związane z implementacją RODO w ochronie zdrowia

4.3. E-medycyna

4.3.1. E-zdrowie – Platforma P1 w polskim systemie informacji w ochronie zdrowia. System lekarz–pacjent

4.3.2. Elektroniczna dokumentacja medyczna – główne zasady i obowiązki lekarza

4.3.3. E-recepta, recepty online, receptomaty

4.3.4. Teleporady – podstawy i zasady

4.4. Medycyna zdalna – główna rola lekarza, przykład robotyki medycznej DaVinci

4.4.1. Roboty

4.4.1.1. Roboty chirurgiczne

4.4.1.2. Roboty diagnostyczne i obrazujące

4.5. E-bazy danych medycznych – znaczenie dla lekarza

4.6. Big data w medycynie

4.7. AI w medycynie – podstawy i zasady

4.8. Zakończenie

Rozdział 5. Etyka medyczna i bioetyka. Znaczenie w praktyce zawodowej lekarza - Jakub Pawlikowski, Joanna Pawlikowska

5.1. Wprowadzenie

5.2. Historia etyki medycznej i bioetyki

5.3. Zagadnienia ogólne

5.3.1. Cele medycyny

5.3.2. Dobro pacjenta

5.3.3. Sumienie w praktyce lekarskiej

5.4. Zagadnienia szczegółowe

5.4.1. Problemy etyczne związane z prokreacją i okresem prenatalnym

5.4.2. Opieka nad chorymi w stanach terminalnych

5.4.3. Tajemnica lekarska

5.4.4. Prawo pacjenta do informacji i wyrażenia zgody

5.4.5 Decyzje w sytuacjach ograniczonych zasobów

5.4.6. Informowanie o praktyce lekarskiej

5.4.7. Relacje lekarza z przemysłem farmaceutycznym

5.4.8. Problemy etyczne związane ze stosowaniem nowych technologii medycznych: inżynieria genetyczna, sztuczna inteligencja, transplantacje

5.4.9. Etyka badań naukowych

5.5. Etyka kliniczna

5.6. Podsumowanie

Rozdział 6. Regulacje prawne wykonywania zawodu farmaceuty - Mariola Drozd

6.1. Farmaceuta – samodzielny zawód medyczny

6.2. Wykonywanie zawodu farmaceuty

6.3. Sprawowanie opieki farmaceutycznej

6.4. Udzielanie usług farmaceutycznych

6.5. Wykonywanie zadań zawodowych

6.6. Prawo wykonywania zawodu farmaceuty

6.7. Zasady wykonywania zawodu farmaceuty

6.8. Szkolenie podyplomowe

6.9. Przepisy karne

6.10. Podsumowanie

Rozdział 7. Obszar ustawowych regulacji związanych z zawodem farmaceuty - Adam Majewski, Tomasz Baj

7.1. Wizerunek apteki jako placówki ochrony zdrowia

7.2. Apteka jako przedsiębiorstwo handlowe

7.3. Apteka jako szczególny rodzaj prowadzenia działalności gospodarczej

7.4. Dystrybucja detaliczna produktów leczniczych

7.5. Pojęcie i zadania apteki

7.6. Apteki internetowe

7.7. Zasady i warunki prowadzenia apteki

7.8. Wymagania dotyczące lokali aptecznych

7.9. Zezwolenie na prowadzenie apteki

7.10. Asortyment apteki

7.11. Reklama farmaceutyczna w kontekście działalności aptek

7.12. System kontroli aptek i obrotu produktami leczniczymi

Rozdział 8. Obszar prawny związany z zawodem diagnosty laboratoryjnego - Dariusz Duma

8.1. Zasady i warunki wykonywania czynności medycyny laboratoryjnej

8.2. Osoby uprawnione do wykonywania czynności medycyny laboratoryjnej

8.3. Wykonywanie zawodu diagnosty laboratoryjnego

8.4. Zasady i warunki wykonywania zawodu diagnosty laboratoryjnego

8.5. Kontrola i ocena wykonywania czynności medycyny laboratoryjnej przez diagnostę laboratoryjnego

8.6. Odpowiedzialność zawodowa diagnostów laboratoryjnych

Rozdział 9. Obszar ustawowych czynności zawodowych związanych z zawodami pielęgniarki i położnej - Jolanta Pacian

9.1. Wstęp

9.2. Uprawnienie pielęgniarek i położnych do stwierdzania zgonu, do którego doszło podczas akcji medycznej

9.3. Wykonywanie przez pielęgniarki i położne zleceń lekarskich oraz prawo do odmowy ich wykonania

9.4. Uprawnienia pielęgniarek i położnych do ordynowania leków i wyrobów medycznych oraz wystawiania na nie recept, a także skierowań na badania diagnostyczne

9.5. Inne prawa i obowiązki pielęgniarek i położnych związane z obszarem czynności zawodowych

9.6. Podsumowanie

Rozdział 10. Organizacja ratownictwa medycznego w Polsce. Regulacje prawne dotyczące wykonywania zawodu ratownika medycznego - Sylwia Kiełbasa

10.1. Organizacja ratownictwa medycznego w Polsce

10.1.1. System Państwowe Ratownictwo Medyczne

10.1.2. Organy administracji rządowej

10.1.3. Jednostki systemu

10.1.4. Dyspozytornie medyczne

10.1.5. Jednostki współpracujące z systemem

10.2. Systemy wspierające funkcjonowanie systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego

10.2.1. System Wspomagania Dowodzenia Państwowego Ratownictwa Medycznego

10.2.2. System powiadamiania ratunkowego

10.3. Planowanie i organizacja systemu

10.3.1. Wojewódzki plan działania systemu

10.3.2. Elementy wojewódzkiego planu działania systemu

10.3.3. Parametry czasu dotarcia zespołu ratownictwa medycznego na miejsce zdarzenia

10.4. Regulacje prawne dotyczące wykonywania zawodu ratownika medycznego

10.4.1. Warunki formalne dopuszczenia do wykonywania zawodu ratownika medycznego

10.4.2. Prawo wykonywania zawodu i rejestr ratowników medycznych

10.4.3. Podstawowe zasady związane z wykonywaniem zawodu ratownika medycznego

10.4.4. Doskonalenie zawodowe

10.4.5. Czynności wykonywane przez ratownika medycznego

10.4.6. Działalność równoważna

10.4.7. Samorząd ratowników medycznych

10.4.8. Odpowiedzialność zawodowa

Rozdział 11. Ustawowe zasady wykonywania zawodu fizjoterapeuty - Agnieszka Kowalska-Olczyk

11.1. Fizjoterapeuta – zawód medyczny regulowany

11.2. Zakres wykonywania zawodu fizjoterapeuty w świetle ustawy

11.3. Wykonywanie zawodu fizjoterapeuty

11.4. Prawo wykonywania zawodu fizjoterapeuty

11.5. Warunki przyznania prawa wykonywania zawodu fizjoterapeuty

11.6. Stwierdzenie prawa wykonywania zawodu fizjoterapeuty

11.7. Fizjoterapeuta – zawód objęty standardem kształcenia

11.8. Fizjoterapeuta – samodzielny zawód medyczny

11.9. Odmowa udzielenia świadczenia przez fizjoterapeutę

11.10. Współpraca fizjoterapeuty z lekarzem

11.11. Obowiązki fizjoterapeuty związane z dokumentacją medyczną

11.12. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej i ochrony danych osobowych

11.13. Obowiązki informacyjne w zawodzie fizjoterapeuty

11.14. Fizjoterapeuta – zawód zaufania publicznego

11.15. Wygaśnięcie prawa wykonywania zawodu fizjoterapeuty

11.16. Przerwa w wykonywaniu zawodu fizjoterapeuty

11.17. Krajowy Rejestr Fizjoterapeutów

11.18. Prawo i obowiązek podnoszenia kwalifikacji zawodowych

11.19. Zasady etyczne wykonywania zawodu fizjoterapeuty

11.20. Odpowiedzialność zawodowa fizjoterapeuty

11.21. Podsumowanie

Rozdział 12. Wybrane zagadnienia zdrowia publicznego dla studentów wydziałów medycznych - Anna Pacian

12.1. Wprowadzenie

12.2. Zdrowie publiczne – definicja, zakres i zadania

12.3. Promocja zdrowia i profilaktyka medyczna

12.4. Zdrowie jako wartość dla społeczeństwa. Odpowiedzialność za zdrowie

12.5. Stan zdrowia i zachowania zdrowotne populacji w Polsce

Zakończenie

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wykaz skrótów

3D – trójwymiarowość obrazów

ADA – American Dental Association

AI – Artificial Inteligence – Sztuczna Inteligencja

AOS – Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna

art. – artykuł

CEM – Centrum Egzaminów Medycznych

CIOMS – (Council for International Organizations of Medical Sciences) – Rada Międzynarodowych Organizacji Nauk Medycznych

CT – Computed Tomography – tomografia komputerowa

Da Vinci – Da Vinci Surgical System – system robotyczny do wykonywanie operacji na odłegłość

DPD – Dobra Praktyka Dystrybucyjna – (GDP, Good Distribution Practice)

Dz.U. – Dziennik Ustaw

Dz.Urz. UE L – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej – seria L

e-ZLA – elektroniczne zwolnienie lekarskie

EBM – evidence-based medicine – medycyna oparta na dowodach

EDM – Elektroniczna Dokumentacja Medyczna – (EHR, Electronic Health Records)

EHDS – European Health Data Space – Europejska Przestrzeń Danych o Zdrowiu

EKG – elektrokardiografia

ESOP – Europejskie Stowarzyszenie Farmaceutów Onkologicznych

ETS – Europejski Trybunał Sprawiedliwości

FUS – Fundusz Ubezpieczeń Społecznych

GDPR – General Data Protection Regulation

GHO – Global Health Observatory

GUS – Główny Urząd Statystyczny

IKP – Internetowe Konto Pacjenta

IoT – Internet of Things – internet rzeczy

IRAC – Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem

IT – Information technology – informatyka

IVR – Interactive Voice Response – system interaktywnych zapowiedzi głosowych

k.c. – Kodeks cywilny

k.p. – Kodeks pracy

k.p.k. – Kodeks postępowania karnego

KE – Komisja Europejska

KEF – Kodeks Etyki Farmaceuty RP

KEL – Kodeks Etyki Lekarskiej

KIF – Krajowa Izba Fizjoterapeutów

KRF – Krajowa Rada Fizjoterapeutów

KZF – Krajowy Zjazd Fizjoterapeutów

KZM – kleszczowe zapalenie mózgu

MCR – medyczne czynności ratunkowe

ML – Machine Learning – uczenie maszynowe

MNiSW – Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

MRI – magnetic resonance imaging – rezonans magnetyczny

NBIA – National Biomedical Imaging Archive

NCBI – National Center for Biotechnology Information

NIOSH – Narodowy Instytut Bezpieczeństwa i Higieny Pracy

NMHSD – National Mental Health Services Dataset

NN – osoba o nieznanej tożsamości

NRA – Naczelna Rada Aptekarska

NSA – Naczelny Sąd Administracyjny

ORA – Okręgowa Rada Aptekarska

OTC – leki dostępne bez recepty

OTC – leki wydawane bez przepisu lekarza

P1 – platforma e-zdrowie

PdOZ – pomieszczenie dla osób zatrzymanych

PESF – Państwowy Egzamin Specjalizacyjny Farmaceutów

PESFZ – Państwowy Egzamin Specjalizacyjny Fizjoterapeutów

pkt – punkt

POZ – Podstawowa Opieka Zdrowotna

PTFarm – Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne

QuspoS – Quality Standard for the Oncology Pharmacy Service

RKO – resuscytacja krążeniowo-oddechowa

RODO – Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych

ROLE – recognition of life extinct – stany jednoznacznie kojarzone ze śmiercią

RP – Rzeczypospolita Polska

r.s.w. – Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 września 2002 r. w sprawie szczegółowych ymogów, jakim powinien odpowiadać lokal apteki

RSV – wirus syncytialny układu oddechowego

RTG – radioisotope thermoelectric generator – rentgenografia

SOR – Szpitalny Oddział Ratunkowy

SWD PRM – System Wspomagania Dowodzenia Państwowego Ratownictwa Medycznego

system PRM – system Państwowe Ratownictwo Medyczne

TCGA – The Cancer Genome Atlas

TCIA – The Cancer Imaging Archive

u.i.a. – ustawa o izbach aptekarskich

u.p.f. – ustawa Prawo farmaceutyczne

u.p.n. – ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii

u.p.p. – ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

u.z.f. – ustawa o zawodzie farmaceuty/ustawa o zawodzie fizjoterapeuty

u.z.p.p. – ustawa z 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej

UE – Unia Europejska

UODO – Europejska Rada Ochrony Danych, Ochrony Osób Fizycznych w zakresie Przetwarzania Danych Osobowych

URPL – Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych

USA – Stany Zjednoczone Ameryki

ust. – ustęp

UZL – ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty

VR i AR – VR (Virtual Reality) – wirtualna rzeczywistość, AR (Augmented Reality) – rozszerzona rzeczywistość

WHO – World Health Organisation – Światowa Organizacja Zdrowia

WIF – Wojewódzki Inspektor Farmaceutyczny

WMA – World Medical Association – Światowe Stowarzyszenie Lekarzy

WSA – Wojewódzki Sąd Administracyjny

WZW – wirusowe zapalenie wątroby

ZM – zlecenie medyczne

ZRM – zespół ratownictwa medycznego

ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Wstęp

Przedmiot niniejszej monografii jest spójnym tematycznie opracowaniem naukowym dotyczącym uwarunkowań prawnych związanych z wykonywaniem zawodów medycznych regulowanych ustawowo, tj. lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, ratownika medycznego i fizjoterapeuty. Współczesne obszary różnych dziedzin nauki są złożone i często wymuszają określone regulacje. Tak jest z dziedziną dotycząca nauk medycznych (dziedzina nauk medycznych i nauk o zdrowiu) oraz dziedziną prawa. Bardzo istotny i znaczny obszar oddziaływania społecznego, jaki zajmują nauki medyczne wymaga precyzyjnych regulacji prawnych. Dotyczy to regulowania wyodrębniających się w tej dziedzinie nowych zawodów (np. fizjoterapii), dokonywania zmian w istniejących zasadach dotyczących funkcjonowania zawodów medycznych, a także regulacji nowych obszarów wiedzy w dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu.

Monografia koncentruje się na prezentacji aktualnych uwarunkowań prawnych, które dotyczą zasad związanych z wykonywaniem zawodów medycznych wraz z ich szczegółowym omówieniem. Poszczególne rozdziały są poświęcone aktualnej tematyce związanej z zasadami organizacji opisanych zawodów medycznych. W przypadku części zawodów medycznych istnieje kilka aktów prawnych, które wyznaczają ten obszar zawodowy, tak jest w przypadku zawodu lekarza, lekarza dentysty, pielęgniarki, położnej, czy farmaceuty. Regulacje prawne dotyczą zasad i warunków uzyskiwania uprawnień zawodowych, a także obowiązków związanych z wykonywaniem takiego zawodu w praktyce.

W obszarze regulującym wykonywanie zawodów medycznych występują określone obowiązki prawne i powinności etyczne, które są wyszczególnione w innych źródłach wiedzy, jak na przykład w kodeksach zawodowych (np. Kodeks Etyki Lekarskiej), aktach prawa międzynarodowego czy unijnego, a także przepisach, które określają szczególne obowiązki osób wykonujących zawody medyczne. Również rozwój nowoczesnych technologii medycznych, technologii cyfrowych (AI), czy procedur związanych ze specyfiką określonych czynności zawodowych jest kształtowany w obowiązującym porządku prawnym.

W zakresie przedstawionej wiedzy znalazły się zagadnienia, które są ważne i ściśle powiązane z problematyką medyczną, jak znaczenie medycyny sądowej, orzecznictwa lekarskiego, obowiązku ochrony danych osobowych pacjentów (RODO), wykorzystania obszaru e-medycyny i algorytmów AI w praktyce lekarskiej, zagadnień bioetycznych spotykanych w medycynie, jak również istotnych kwestii z obszaru zdrowia publicznego.

Książka składa się z 12 rozdziałów, które przedstawiają uwarunkowania dotyczące wykonywania zawodu: lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki i położnej, diagnosty laboratoryjnego, ratownika medycznego i fizjoterapeuty.

W zakresie pojęcia zawodów medycznych mieszczą się zawody regulowane odrębnymi aktami prawnymi (ustawami), omówionymi na łamach niniejszej publikacji. Od 2023 roku w zakresie pojęcia zawodów medycznych znajdują się również tzw. niektóre zawody medyczne regulowane jedną Ustawą z dnia 17 sierpnia 2023 r. o niektórych zawodach medycznych. Pojęcie tzw. niektórych zawodów medycznych dotyczy osób, które wykonują pracę: asystentki stomatologicznej, elektroradiologa, higienistki stomatologicznej, instruktora terapii uzależnień, opiekuna medycznego, optometrysty, ortoptystki, podiatry, profilaktyka, protetyka słuchu, technika farmaceutycznego, technika masażysty, technika ortopedy, technika sterylizacji medycznej i terapeuty zajęciowego. Uregulowania zawarte w tej ustawie z pewnością zasługują na odrębne opracowanie.

Monografię cechuje aktualność i rzetelność przedstawionych treści wraz z praktycznym wymiarem przedstawionych zagadnień. Jako podręcznik jest przeznaczona dla studentów kierunków medycznych, ale aktualna i omawiana problematyka może stanowić cenne źródło informacji dla innych zainteresowanych – studentów kierunków pozamedycznych, osób wykonujących zawody medyczne, jak i prawników, którzy w swojej pracy zajmują się tematyką prawa medycznego. Stan prawny przedstawiony w podręczniku to luty 2025 roku.

Rafał Patryn

Rozdział 1.

Prawne uwarunkowania wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty

Rafał Patryn

Zawód lekarza, lekarza dentysty jest zawodem prawnie regulowanym, co oznacza, że jego wykonywanie jest możliwe dopiero po odbyciu kształcenia akademickiego i uzyskaniu dyplomu, na podstawie którego okręgowa rada lekarska przyznaje prawo wykonywania zawodu lekarza albo lekarza dentysty. W obszarze regulującym wykonywanie zawodu lekarza i lekarza dentysty występują obowiązki prawne i powinności etyczne, które są wyszczególnione w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty (zwanej dalej Ustawą) i w Kodeksie Etyki Lekarskiej (zwanym dalej KEL) [1], [2]. Przepisy zawarte w ustawie mają znaczenie priorytetowe dla lekarza, lekarza dentysty podczas wykonywania przez niego czynności zawodowych, dlatego w przypadku ich nieprzestrzegania lub niestosowania, może dojść do odpowiedzialności zawodowej, którą określają przepisy ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich [3].

Należy zaznaczyć nieco inną specyfikę czynności zawodowych w przypadku wykonywania zawodu lekarza dentysty w Polsce. Poza małymi różnicami dotyczącymi uprawnień interpretowane zasady, dotyczące wykonywania zawodu lekarza w Polsce, są takie same. Przepisy określają, że ilekroć w Ustawie jest mowa o lekarzu bez bliższego określenia, rozumie się przez to również lekarza dentystę. Naturalnie lekarz dentysta odbywa staż podyplomowy w zakresie charakterystycznym dla specyfiki udzielanych świadczeń zdrowotnych [4]. Ustawa określa, że wykonywanie zawodu lekarza dentysty polega na udzielaniu przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje, potwierdzone odpowiednimi dokumentami, świadczeń zdrowotnych (określonych w ust. 1), w zakresie chorób zębów, jamy ustnej, części twarzowej czaszki oraz okolic przyległych [5]. Co należy podkreślić w przypadku ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, lekarz dentysta może udzielać świadczeń zdrowotnych, przypisanych lekarzom ogólnym w szczególności: badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapobieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich.

Lekarz dentysta nie ma prawa do wystawiania karty zgonu, której wypisanie może być uzależnione od przeprowadzenia sekcji zwłok. Również nie ma prawa wystawienia takiej karty na podstawie dokumentacji badania pośmiertnego przeprowadzonego przez innego lekarza lub inną uprawnioną osobę, a także na podstawie dokumentacji stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (śmierci mózgu) lub nieodwracalnego zatrzymania krążenia poprzedzającego pobranie narządów, o których mowa w art. 43a [6]. W poniższej treści zastosowane słowo lekarz odnosi się również do lekarza dentysty.

1.1. Uwarunkowania wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty

W Ustawie znajdują się informacje dotyczące tego, jak jest definiowany zawód lekarza, w jakim trybie uzyskuje się prawo wykonywania tego zawodu, jak przebiega kształcenie lekarzy po otrzymaniu dyplomu i uzyskaniu prawa wykonywania zawodu, czyli kształcenie specjalistyczne. Istotny artykuł 4 nakłada na lekarza obowiązek wykonywania zawodu, zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością [7]. Analizując ten przepis, warto zwrócić uwagę na obowiązek wykonywania zawodu przez lekarza zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej. Taka wiedza jest definiowana w teorii medycyny, w periodykach naukowych, w standardach leczenia czy w zaleceniach towarzystw naukowych. To pojęcie bazuje na ugruntowanej wiedzy klinicznej i wiarygodnych dowodach naukowych opublikowanych w czasopismach naukowych. Drugą istotną kwestią jest warunek dostępności metod i środków zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, który także łączy się z tą zasadą. Lekarz powinien wykonywać swój zawód, mając odpowiednie i wymagane wyposażenie w sprzęt, aparaturę i technologię medyczną. Ten obowiązek trzeba interpretować zawsze w odniesieniu do realnych możliwości zastosowania tego, co jest dostępne w danym podmiocie leczniczym. Lekarz musi wykonywać czynności zawodowe z należytą starannością. Jest to przestrzeganie i stosowanie się do określonych reguł i zasad postępowania, które mogą być zarówno sformalizowane i określone w procedurach postępowania, jak i wynikające z doświadczenia i praktyki związanej z wykonywaniem zawodu. Można zdefiniować tę zasadę jako wykonywanie określonej czynności podczas udzielania świadczenia zdrowotnego w sposób precyzyjny, umiejętny, z zaangażowaniem i uwagą, czyli w możliwie najlepszy i odpowiedzialny sposób. Podczas wykonywania czynności zawodowych lekarz musi przestrzegać treści zawartych w Kodeksie Etyki Lekarskiej, które są opisane w ponumerowanych artykułach [8].

Rozdział Zasady wykonywania zawodu lekarza opisuje procedurę postępowania z pacjentem podczas udzielania świadczenia zdrowotnego i definiuje podstawowe zasady ważne dla prawidłowego wykonywania lekarskich czynności zawodowych. W artykule 30 zostaje określona bardzo ważna zasada związana z obowiązkiem lekarskiej pomocy w sytuacjach zagrożenia życia i zdrowia człowieka, lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia [9].

W myśl tego artykułu prawnym obowiązkiem lekarza jest podjęcie specjalistycznego działania (pomocy, ratowania, leczenia) w sytuacji i okolicznościach, które swoją dynamiką takiej pomocy wymagają (np. stany nagłe). Zwłoka w udzieleniu pomocy medycznej może być interpretowana jako odkładanie pomocy na później. Procesy funkcjonowania organizmu podlegają pod determinanty czasowe, czyli odpowiedniego czasu zachodzenia reakcji chemicznych przyczyniających się do ich prawidłowego funkcjonowania. Czas właściwej interwencji medycznej (bez zwłoki) jest związany z biologicznym funkcjonowaniem ludzkiego organizmu i zachodzących w nim procesów. W sytuacji niebezpieczeństwa utraty życia, czyli w sytuacji zwłoki, rozumianej jako nieudzielenie pomocy medycznej w odpowiednim czasie, osoba oczekująca na pomoc mogłaby z tego powodu stracić życie.

Do pojęcia czasu zwłoki dochodzą także inne elementy, jak: warunki i okoliczności udzielanej pomocy, czasu dojazdu, wymaganej diagnozy, czas podjęcia określonych czynności medycznych. Zwłoka w udzielaniu pomocy może doprowadzić do ciężkiego uszkodzenia ciała, czyli obiektywnego i określonego uszczerbku związanego z jego naturalną budową, przeznaczeniem i zasadami działania. Ciężki rozstrój zdrowia to pozbawienie człowieka określonej i naturalnej funkcji organizmu (czy konkretnego organu) lub zmiana jego funkcjonowania na inne, nieprawidłowe, powodujące określone dolegliwości czy objawy. Zwłoka w udzieleniu pomocy medycznej od momentu wystąpienia objawów czy zajścia jakiegoś zdarzenia do podjęcia określonych czynności medycznych powinna być jak najkrótsza [10].

1.2. Informowanie pacjenta, innych uprawnionych

Obowiązek informowania pacjenta (art. 31) dotyczy obowiązku udzielania (przekazania) przez lekarza informacji pacjentowi lub określonym przez prawo podmiotom [11]. Lekarz ma obowiązek udzielać pacjentowi lub jego ustawowemu przedstawicielowi przystępnej informacji o:

1) jego stanie zdrowia;

2) rozpoznaniu;

3) proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, a także o dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania;

wynikach leczenia [12];

4) rokowaniu.

Przekazana przez lekarza informacja powinna zawierać wystarczającą liczbę danych i szczegółów, które mają umożliwić pacjentowi podjęcie decyzji co do dalszego leczenia czy innego postępowania. Lekarz ma obowiązek udzielać tych informacji innym osobom tylko za zgodą pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego [13]. Zapis ten wymaga wiedzy pacjenta na temat możliwości informowania innych osób. Pacjent ma prawo do niewiedzy, gdy na jego wyraźne żądanie lekarz odstępuje od udzielenia informacji.

W kolejnym przepisie (art. 31. ust. 4) decyzję o przekazaniu bądź nieokreślonych informacji podejmuje samodzielnie lekarz, co trzeba podkreślić w sytuacjach wyjątkowych. Gdy rokowanie jest niepomyślne dla pacjenta, lekarz ma prawo do ograniczenia informacji o stanie zdrowia. Jest to działanie podyktowane dążeniem do nieobciążania psychicznego pacjenta przy niekorzystnym czy źle rokującym rozpoznaniu. Przesłanką takiego postępowania jest nienarażanie pacjenta na dodatkowy stres czy depresję. W takich przypadkach lekarz informuje przedstawiciela ustawowego pacjenta (jeśli jest ustanowiony i ma z nim kontakt) lub osobę upoważnioną przez pacjenta do otrzymywania informacji. Na żądanie pacjenta lekarz ma jednak obowiązek udzielić mu wyjaśnień w całości.

Informowania pacjenta niepełnoletniego, czyli takiego, który nie ma skończonych 18 lat, dotyczy kolejny ustęp artykułu 31 Ustawy. Obowiązek przekazania informacji w takim przypadku dotyczy pacjenta, który ma skończony 16. rok życia. Wówczas ważna dla zdrowia informacja (np. rozpoznanie) jest przekazywana przez lekarza zarówno samemu pacjentowi, jak i jego rodzicom lub, jeśli taki małoletni pacjent nie ma rodziców, ustanowionemu przedstawicielowi ustawowemu. W sytuacji, gdy pacjent nie ukończył 16 lat lub jest nieprzytomny bądź niezdolny do zrozumienia znaczenia informacji, lekarz udziela informacji osobie bliskiej [14]. Pacjentowi, który nie ukończył 16 lat (art. 31. ust. 7), lekarz udziela informacji (jeśli jest taka potrzeba i rozwój emocjonalny dziecka na to pozwala) w zakresie i formie potrzebnej do prawidłowego przebiegu procesu diagnostycznego lub terapeutycznego i wysłuchuje jego zdania w tej kwestii.

1.3. Zgoda na udzielenie świadczenia zdrowotnego

Proces udzielenia świadczenia zdrowotnego musi być poprzedzony przekazaniem pacjentowi informacji związanej ze stanem jego zdrowia. Na podstawie tej wiedzy pacjent podejmuje decyzję i precyzuje swoją wolę, podpisując formularz zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego [15].

Lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w Ustawie, po wyrażeniu zgody przez pacjenta (art. 32) [16]. Według standardów medycznych taką zgodę definiuje się jako zgodę świadomą (uświadomioną). Przepis ten podkreśla prawo do wyrażenia (bądź nie) zgody udzielonej przez pacjenta pełnoletniego, świadomego i zaznajomionego ze swoim stanem zdrowia. Wówczas, poza potwierdzeniem pełnoletności i podpisem, zgoda nie wymaga niczego ponadto. Pacjent ma także prawo do odmowy proponowanych świadczeń medycznych. Wtedy nie wyraża na nie zgody, co jest odnotowywane w dokumentacji. W takim przypadku lekarz powinien przekazać informacje związane z możliwą sytuacją zdrowotną pacjenta bez zastosowania proponowanych procedur medycznych czy leczenia. Bezwzględne jest, by pacjent zrozumiał takie informacje i wiedział, jak będzie wyglądać jego stan zdrowia w sytuacji, gdy odmówi leczenia [17].

W praktyce medycznej spotyka się sytuacje, gdy z uwagi na stan zdrowia pacjenta i na jego sytuację prawną otrzymanie przez lekarza świadomej zgody nie jest możliwe, wtedy trzeba uzyskać zgodę zastępczą. Taka zgoda jest wyrażana przez uprawniony podmiot (przedstawiciel ustawowy, sąd opiekuńczy, opiekun faktyczny) w sytuacjach, które z uwagi na stan pacjenta najczęściej tego wymagają [18]. Dlatego w przypadku pacjenta małoletniego lub pacjenta niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody, wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego lub porozumienie się z nim jest niemożliwe – zezwolenie sądu opiekuńczego [19]. Zgodę tylko na badanie pacjenta małoletniego bądź niezdolnego do wyrażenia zgody może wyrazić opiekun faktyczny [20]. Opiekun faktyczny może wyrazić (bądź nie) zgodę na badanie osoby, którą się opiekuje, po otrzymaniu niezbędnych informacji związanych z potrzebą ich wykonania i ich wagą. Należy zawsze pamiętać, że gdy lekarz udzieli informacji takiemu opiekunowi, to powinien odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej pacjenta.

W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej zgodę wyraża jej przedstawiciel ustawowy (jeśli jest ustanowiony), a jeżeli osoba taka jest w stanie z rozeznaniem wypowiedzieć się w sprawie badania, konieczne jest ponadto uzyskanie jej zgody. Jak stanowi punkt 5, w przypadku pacjenta, który ukończył 16 lat, wymaga się również jego zgody. Jeżeli małoletni (który ukończył 16 lat), osoba ubezwłasnowolniona albo pacjent chory psychicznie lub upośledzony umysłowo, lecz dysponujący dostatecznym rozeznaniem sprzeciwia się czynnościom medycznym, poza zgodą jego przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego albo w przypadku niewyrażenia przez nich zgody, wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego. W przypadku pacjentów małoletnich, osób całkowicie ubezwłasnowolnionych, a także pełnoletnich, którzy z jakichś powodów nie mogą podpisać formularza świadomej zgody, zgoda może być wyrażona ustnie albo nawet przez takie ich zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje na wolę poddania się proponowanym przez lekarza czynnościom medycznym [21]. Gdy pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego ani opiekuna faktycznego albo porozumienie się z tymi osobami jest niemożliwe, lekarz po przeprowadzeniu badania może przystąpić do udzielania dalszych świadczeń zdrowotnych dopiero po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego, chyba że co innego wynika z przepisów ustawy.

Warto pamiętać, że lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych bez zgody przedstawiciela ustawowego pacjenta bądź zgody właściwego sądu opiekuńczego, gdy zwłoka spowodowana postępowaniem w sprawie uzyskania zgody groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. W takim przypadku lekarz ma obowiązek, o ile jest to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza, w miarę możliwości tej samej specjalności. O wykonywanych czynnościach lekarz niezwłocznie zawiadamia przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub sąd opiekuńczy. Sądem opiekuńczym właściwym miejscowo dla udzielania zgody na wykonywanie czynności medycznych jest sąd, w którego okręgu czynności te mają być wykonane.

Również ze względu na stan zdrowia lub wiek pacjenta badanie lub udzielenie pacjentowi innego świadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne, jeżeli wymaga on niezwłocznej pomocy lekarskiej, a nie może wyrazić zgody i nie ma możliwości porozumienia się z jego przedstawicielem ustawowym lub opiekunem faktycznym (art. 33.1) [22]. W tym przypadku, ze względu na stan medyczny pacjenta, wykluczone jest otrzymanie zgody w tradycyjny sposób. Czynność pominięcia zgody powinna być poprzedzona konsultacją z innym lekarzem i należy ten fakt odnotować w dokumentacji medycznej pacjenta. Lekarz może wykonać zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pacjenta, po uzyskaniu jego pisemnej zgody. W przypadku znacznego ryzyka lekarz jest zobowiązany udzielić dokładnej informacji na temat specyfiki zabiegu [23].

Lekarz może wykonać zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pacjenta wobec pacjenta małoletniego, ubezwłasnowolnionego bądź niezdolnego do świadomego wyrażenia pisemnej zgody po uzyskaniu zgody jego przedstawiciela ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela lub gdy porozumienie się z nim jest niemożliwe − po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego. W przypadku pacjentów w przedziale wiekowym 16–18 lat wymagana jest także ich pisemna zgoda. Jeżeli małoletni, który ukończył 16 lat, osoba ubezwłasnowolniona albo pacjent chory psychicznie lub upośledzony umysłowo, lecz dysponujący dostatecznym rozeznaniem, sprzeciwia się proponowanym czynnościom medycznym, poza zgodą jego przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego albo w przypadku niewyrażenia przez nich zgody wymagane jest zezwolenie sądu opiekuńczego. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, zgoda pacjenta pełnoletniego, małoletniego, niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody, osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej może być wyrażona ustnie albo nawet poprzez takie ich zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje na wolę poddania się proponowanym przez lekarza czynnościom medycznym.

W przypadku konfliktu decyzyjnego pomiędzy wolą przedstawiciela ustawowego (pacjenta małoletniego, ubezwłasnowolnionego bądź niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody) a proponowanymi przez lekarza czynnościami stwarzającymi podwyższone ryzyko, ale niezbędnymi dla usunięcia niebezpieczeństwa utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała bądź ciężkiego rozstroju zdrowia, lekarz może wykonać takie czynności po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego.

Jednak w sytuacji, gdy zwłoka spowodowana postępowaniem w sprawie uzyskania zgody groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, lekarz może wprowadzić wspomnianą metodę leczenia lub diagnostyki bez zgody przedstawiciela ustawowego pacjenta i bez zgody właściwego sądu opiekuńczego. W takim przypadku ma obowiązek, o ile jest to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza, w miarę możliwości tej samej specjalności. O wykonywanych czynnościach lekarz niezwłocznie zawiadamia przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub sąd opiekuńczy, a także dokonuje odpowiedniej adnotacji wraz z uzasadnieniem w dokumentacji medycznej.

Artykuł 35 Ustawy dotyczy poszerzenia pola wykonywanego przez lekarza zabiegu czy interwencji. Jest to najczęściej wyjątkowe działanie lekarza polegające na zmianie przedstawionego i uzgodnionego zakresu zabiegu, który miał wyraz w podpisanej zgodzie [24]. W takim przypadku dochodzi najczęściej do rozszerzenia zakresu interwencji z uwagi na nowe okoliczności ujawnione podczas jego przeprowadzania. Jeśli podczas wykonywania zabiegu dojdzie do wystąpienia nowych okoliczności i potrzeby jego rozszerzenia (np. wycięcie dodatkowego organu), lekarz ma takie prawo bez uzyskiwania dodatkowej zgody, bądź rozszerzania zgody dotychczasowej. Naturalnie nieuwzględnienie tych nowych okoliczności i brak interwencji lekarza mógłby grozić pacjentowi utratą życia, ciężkim uszkodzeniem ciała lub poważnym rozstrojem zdrowia. Oczywiście nie ma możliwości niezwłocznego uzyskania zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego na jego rozszerzenie. W takim przypadku lekarz ma obowiązek, o ile jest to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza, w miarę możliwości tej samej specjalności. Podstawowym warunkiem przy tych specyficznych okolicznościach operacji lub zabiegu, gdzie poszerza się jego zakres, jest realne zagrożenie dla życia lub zdrowia pacjenta, które zostało ujawnione nagle i niespodziewanie, czyli podczas wykonywania określonego zabiegu [25]. W takim przypadku dokonuje się odpowiedniej adnotacji w dokumentacji medycznej oraz informuje pacjenta, przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego czy sąd opiekuńczy, o zaistniałym fakcie i tym określonym medycznym postępowaniu. Można również wskazać okoliczności, w których lekarz jest uprawniony do podjęcia wykonania świadczenia zdrowotnego bez odbierania zgody. Dotyczy to regulacji zawartych między innymi w: Ustawie o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi; Ustawie o ochronie zdrowia psychicznego czy w Kodeksie karnym wykonawczym, gdzie znajdują się odpowiednie przepisy, które dopuszczają działanie lekarza bez zgody zainteresowanego [26].

Reasumując, wyrazić skuteczną zgodę (świadomą) na zabieg w normalnym trybie może tylko sam pacjent lub, w sytuacji zgody zastępczej (podyktowanej powodem niemożliwości wyrażenia zgody w przyjętej formie), uprawnione podmioty (np. przedstawiciel ustawowy).

1.4. Tajemnica lekarska

Lekarz podczas wykonywania czynności zawodowych: pozyskuje, otrzymuje, zaznajamia się, czy zadając pytania, uzyskuje określone informacje dotyczące stanu zdrowia pacjenta. Informacje te są bardzo często ściśle związane ze sferą prywatności, mają charakter poufny, bardzo osobisty i są często skrywane. Dlatego w interpretacji relacji pomiędzy pacjentem a lekarzem wykształcił się obowiązek zachowania określonych faktów dotyczących okoliczności leczenia pacjenta (udzielania świadczenia medycznego) w tajemnicy. Lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu [27]. Zakres tajemnicy lekarskiej jest bardzo szeroki i będą to informacje: uzyskane od pacjenta, z historii jego choroby, z samodzielnych ustaleń lekarza i z informacji przekazanych czy ujawnionych przez osoby trzecie. Obszar takich informacji może stanowić osobiste, indywidualne i wrażliwe informacje, które pacjent chce zachować tylko dla siebie. Do tego przepisu jest wymieniony katalog możliwych odstępstw od ogólnej zasady utrzymania w tajemnicy informacji na temat pacjenta. Lekarz nie ma obowiązku zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, w przypadku:

1) gdy, tak stanowią ustawy. Jest to odesłanie do ustaw, gdzie są zawarte dyspozycje dotyczące konieczności przekazania wiadomości, które posiada lekarz [28].

2) gdy badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych, na podstawie odrębnych ustaw, organów i instytucji; wówczas lekarz jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje. Lekarz na podstawie badania ocenia i formułuje określoną diagnozę, opinię, ekspertyzę, którą następnie przekazuje w określonym trybie zlecającemu podmiotowi. Lekarz w takim przypadku jest wykonującym zlecenie i naturalnie ma zachować w tajemnicy otrzymane informacje, oraz przekazuje je zlecającemu w formie poufnej.

3) gdy zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób. Sytuacja ta może dotyczyć realnych i obiektywnych zdarzeń, gdy zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób. W tym przypadku decyzja o ujawnieniu informacji i o jej zakresie należy tylko do lekarza i nie ma tutaj znaczenia sprzeciw pacjenta na ujawnienie takich informacji. Przyczyna ujawnienia tajemnicy, czyli zagrożenie życia lub zdrowia pacjenta, lub innych osób musi być rzeczywista, poparta medycznymi i faktycznymi ustaleniami. Przykład to sytuacja pacjentów będących nosicielami chorób zakaźnych, którzy nie chcą poddać się leczeniu. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi nakłada na lekarza, który podejrzewa lub rozpoznaje zakażenie, chorobę zakaźną lub zgon z powodu zakażenia lub choroby zakaźnej, obowiązek zgłoszenia tego faktu właściwemu Inspektorowi Sanitarnemu [29].

4) gdy pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy, po uprzednim poinformowaniu o niekorzystnych dla pacjenta skutkach jej ujawnienia. Sytuacja, w której pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy zezwalają lekarzowi na przekazywanie informacji jego dotyczących wówczas każdemu, kto takie informacje chce uzyskać. Pacjent w takim przypadku powinien wiedzieć, że ma takie prawo [30].

5) gdy zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie lekarzowi sądowemu. Podstawowym zadaniem lekarza sądowego jest ocena stanu zdrowia wskazanej osoby z punktu widzenia jej możliwości uczestniczenia w procedurze prawnej. Lekarz sądowy stwierdza zdolność albo niezdolność (z powodu choroby) do stawienia się wskazanej osoby na wezwanie uprawnionego organu, wystawiając odpowiednie zaświadczenie.

6) gdy zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń. Wtedy odstępstwo od obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej jest podyktowane przesłanką wymiany ważnych informacji dotyczących pacjenta (głównie medycznych) pomiędzy lekarzami biorącymi udział w wykonywaniu całego świadczenia zdrowotnego. Dlatego lekarz jest zwolniony z obowiązku dochowania tajemnicy także wtedy, gdy zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń. Trzeba zaznaczyć, że w sytuacjach powyższych ujawnienie tajemnicy może nastąpić wyłącznie w niezbędnym zakresie (na podstawie konkretnych pytań, bądź podyktowane okolicznościami sprawy). Obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem trwa nadal po udzieleniu świadczenia zdrowotnego.

Lekarz jest związany tajemnicą również po śmierci pacjenta z wyjątkiem sytuacji, gdy zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń. Druga taka sytuacja, to gdy zgodę na ujawnienie tajemnicy po śmierci pacjenta wyrazi jego osoba bliska. Osoba bliska wyrażająca zgodę na ujawnienie tajemnicy może określić zakres i szczegóły jej ujawnienia (tj. okoliczności, które zna lekarz). Jednak zwolnienia z tajemnicy lekarskiej nie stosuje się, jeśli ujawnieniu tajemnicy sprzeciwi się inna osoba bliska, poprzez dołączony do dokumentacji medycznej pacjenta dokument sprzeciwu na przekazanie informacji objętych tajemnicą. W takim przypadku, czyli sporu między osobami bliskimi, zgodę na jej ujawnienie wyraża sąd właściwy dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w postępowaniu nieprocesowym na wniosek osoby bliskiej lub lekarza. Lekarz może wystąpić z wnioskiem do sądu także w przypadku uzasadnionych wątpliwości, czy osoba występująca o ujawnienie tajemnicy lub sprzeciwiająca się jej ujawnieniu jest osobą bliską. Sąd, wyrażając zgodę na ujawnienie tajemnicy, może określić zakres jej ujawnienia [31]. W przypadku, gdy pacjent za życia sprzeciwił się ujawnieniu tajemnicy lekarskiej (poprzez oświadczenie), również sąd w postępowaniu nieprocesowym na wniosek osoby bliskiej może wyrazić zgodę na ujawnienie tajemnicy i określić zakres jej ujawnienia, jeżeli jest to niezbędne:

1) w celu dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia, z tytułu śmierci pacjenta;

2) dla ochrony życia lub zdrowia osoby bliskiej.

W sytuacji wystąpienia z takim wnioskiem sąd bada: interes uczestników, rzeczywistą więź osoby bliskiej ze zmarłym pacjentem, wolę zmarłego pacjenta i okoliczności wyrażenia sprzeciwu. Lekarz nie może podać do publicznej wiadomości danych umożliwiających identyfikację pacjenta bez jego zgody. Informacje dotyczące stanu zdrowia pacjenta, a także inne informacje łączące się z osobą pacjenta, które uzyska lekarz podczas wykonywania zawodu, również stanowią tajemnicę lekarską.

1.5. Obowiązki lekarza, lekarza dentysty związane z wykonywaniem zawodu

1. Obowiązek poszanowania intymności i godności. Do obowiązku poszanowania intymności i godności osobistej pacjenta przez lekarza podczas udzielania świadczeń zdrowotnych odnosi się artykuł 36 [32]. Pacjentem stajemy się najczęściej w specyficznej sytuacji, związanej ze stanem zdrowia wymagającym pomocy medycznej. Zakres czynności zawodowych wykonywanych przez lekarzy często wymaga ingerencji w sferę fizyczną i osobistą człowieka, z reguły wstydliwą i ukrytą. Przepisy prawne wymagają od lekarzy poszanowania zarówno intymności, jak i godności pacjenta. Intymność można tłumaczyć prawem człowieka do zachowania pewnej, określonej w subiektywny sposób sfery osobistych informacji czy danych istniejących „tylko dla siebie”. Z intymnością może łączyć się np. wstyd przed nagością, czyli przed pokazywaniem swojego ciała obcym, czy wstyd swojego ciała spowodowany przez zmiany chorobowe. Powyższy nakaz dotyczy całego personelu, który ma kontakt z pacjentem w czasie jego pobytu w placówce leczniczej. Zgodnie z nim lekarz ma dbać również o to, by inny personel medyczny (osoby zawodów medycznych biorące udział w udzielanym świadczeniu zdrowotnym, studenci wydziałów medycznych) przestrzegał zasady poszanowania intymności i godności pacjenta. Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych powinien być obecny tylko niezbędny personel medyczny, a uczestnictwo innych osób wymaga zgody pacjenta i lekarza. Praktyka i zdrowy pragmatyzm ograniczają ten warunek ze względu na możliwość nauki i pogłębiania wiedzy przez studentów wydziałów medycznych. Sytuacja ta głównie dotyczy klinik i szpitali uniwersyteckich, medycznych jednostek badawczo-rozwojowych i innych uprawnionych do kształcenia studentów. W przypadku demonstracji o charakterze pozadydaktycznym (np. komercyjnym) konieczne jest uzyskanie zgody pacjenta, po uprzedzeniu poinformowaniu go o tym zamiarze i szczegółach prezentacji [33].

2. Konsylium lekarskie. Gdy lekarz ma wątpliwości diagnostyczne lub terapeutyczne dotyczące dalszego postępowania z leczonym pacjentem, wtedy zgodnie z artykułem 37 Ustawy ma prawo, gdy uzna to za uzasadnione w świetle wymagań aktualnej wiedzy medycznej, zasięgnąć opinii właściwego lekarza specjalisty. Lekarz w takiej sytuacji ma także możliwość zorganizowania określonego pod kątem danego przypadku tzw. konsylium lekarskiego. Jest to wówczas przyjęcie wspólnej decyzji dotyczącej dalszego postępowania medycznego z pacjentem. Oczywiście przesłanką do konsultacji w tej formie może być również wniosek pacjenta czy jego przedstawiciela ustawowego.

3. Odstąpienie od wykonywania czynności zawodowych. Prawo lekarza do odstąpienia od leczenia pacjenta jest opisane w artykule 38. Takie postępowanie jest możliwe w sytuacji, gdy nie zachodzi przypadek zagrożenia życia i zdrowia, obligujący lekarza do działania bez zbędnej zwłoki, o którym mowa w artykule 30. W sytuacji odstąpienia lekarz musi dostatecznie wcześnie uprzedzić o tym pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego. W przypadku gdy lekarz wykonuje swój zawód na podstawie stosunku pracy (relacja jest regulowana przez Kodeks pracy) lub w ramach służby, może nie podjąć lub odstąpić od leczenia, jeżeli istnieją poważne ku temu powody, po uzyskaniu zgody swojego przełożonego. Przy tym należy odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej pacjenta. W myśl tego artykułu możliwe jest powołanie się na lekarza w przypadku zabiegu zbędnego z punktu widzenia przesłanek medycznych (czy zabiegu niedozwolonego), którego oczekuje bądź nawet chce wymusić pacjent. Może zaistnieć i taka sytuacja, że przesłanki, które występują, nie w pełni przemawiają za medycznym kontekstem ingerencji, na przykład ze względu na zbyt duże ryzyko czy nawet zakres zabiegu. Wtedy lekarz, mając na względzie kryteria typowo medyczne (warunek aktualnej wiedzy medycznej, realna możliwość przeprowadzania określonej procedury, poziom ryzyka zabiegu), może odmówić wykonania zabiegu, do którego nie jest przekonany, jeśli chodzi o jego skuteczność i powodzenie. Z pewnością do takiej odmowy może dojść, gdy jest zagrożone bezpieczeństwo osobiste lekarza. To zagrożenie może być ze strony samego agresywnego pacjenta lub jego otoczenia, jak rodzina, czy znajomi. Wówczas odstąpienie od wykonywania czynności zawodowych przez lekarza jest zrozumiałe, taka sytuacja powoduje najczęściej strach, obawę o własne życie, zdrowie. Założenie skutecznej pracy lekarza w takiej atmosferze i w takich okolicznościach nie jest praktycznie możliwe.

Klauzula sumienia (art. 39) jest kolejnym przypadkiem prawa, które daje lekarzowi możliwość odstąpienia od wykonywania czynności zawodowych. Przepis ten określa, że lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30 (przypadek zagrożenia życia i zdrowia, obligujący lekarza do działania bez zbędnej zwłoki), z tym że ma obowiązek odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej. Lekarz wykonujący zawód na podstawie stosunku pracy albo w ramach służby ma także obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego [34]. W takim przypadku dochodzi do konfrontacji ze sferą wewnętrznych wartości lekarza, ponieważ to, co jest oczekiwane przez pacjenta, może być niezgodne właśnie z sumieniem lekarza. Definiując pojęcie sumienia, trzeba zaznaczyć, że jest to „obszar” odbywający się w świadomości człowieka, tym bardziej jego precyzyjne i pełne określenie nie jest łatwe [35]. Sumienie definiowane w etyce określa zdolność ludzkiej psychiki, która jest odpowiedzialna za doświadczanie niespekulatywnego, intuicyjnego, wewnętrznego, prostego, autorytatywnego przekonania połączonego z reakcją emocjonalną, o złu lub dobru moralnym danego zamierzonego bądź wykonanego czynu [36]. W definicji etycznej jest mowa o intuicyjnym i wewnętrznym (subiektywnym) przekonaniu o tym, że określony czyn może być dobry bądź zły. Postępowanie niezgodne z tak subiektywnie określonym sumieniem może powodować psychiczny dyskomfort, wyrzuty sumienia, rozterki, skruchę, żal, negatywne doznania psychiczne. Klauzula sumienia jest zatem uprawnieniem lekarzy do wyrażania swej subiektywnej decyzji w sferze podejmowanych czynności zawodowych. Dlatego proces ten przywołuje pojęcie sprzeciwu sumienia (przed tym, co jest np. oczekiwane przez pacjenta) i przyjęcie określonej normy nazwaną klauzulą sumienia, która pozwala na odmówienie wykonania określonej procedury czy postępowania [37]. W takiej sytuacji lekarz ma odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej i, jeśli charakter pracy lekarza jest podległy (stosunek pracy, stosunek służbowy), ma powiadomić o tym fakcie na piśmie swojego przełożonego.

4. Dokumentacja medyczna. Lekarz ma obowiązek prowadzenia indywidualnej dokumentacji medycznej pacjenta. Bezpośrednio do tego artykułu nawiązuje Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 kwietnia 2020 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania [38]. Dokumentacja medyczna jest prowadzona przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych w postaci elektronicznej i do takiej postaci dokumentacji ma dostęp lekarz za pomocą platformy cyfrowej. Dokumentacja może być prowadzona w postaci papierowej wyjątkowo w określonych przypadkach, np. braku dostępu do systemu informatycznego przez lekarza i w nagłej potrzebie podania leku i wypisania w tym celu recepty. Także w przypadku, gdy stanowią tak przepisy rozporządzenia lub warunki organizacyjno-techniczne, które uniemożliwiają prowadzenie dokumentacji w postaci elektronicznej. System teleinformatyczny, w którym jest prowadzona dokumentacja, umożliwia dostęp lekarza do dokumentacji i zawiera między innymi identyfikacje osoby, która sporządza dokumentacje i informację o czasie jej sporządzenia oraz dokonania wpisu lub innej zmiany. Dokumentacja nazwana EDM (elektroniczna dokumentacja medyczna) to zbiór dokumentów, które są związane z procesem udzielania świadczenia zdrowotnego pacjentom w formie cyfrowej i umieszczane na centralnej platformie P1 (taką funkcję pełni platforma P1 do raportowania zdarzeń medycznych). Lekarz przekazuje do tej bazy: e-recepty, e-skierowania, dokumentację medyczną bądź jej części (nowe dokumenty), dane o zdarzeniach medycznych.

5. Stwierdzanie zgonu jest obowiązkiem dotyczącym wszystkich lekarzy bez względu na specjalizacje czy miejsce pracy. Jest to w praktyce zespół określonych czynności o charakterze medycznym i formalnym, który jest wykonywany zarówno na podstawie badań, jak i ustaleń poczynionych przez lekarza (np. okoliczności znalezienia zwłok). Postępowanie to można rozróżnić w zależności od okoliczności pozwalających zarówno stwierdzić lekarzowi z pewnością zgon, jak i jego przyczynę. W sytuacji braku wątpliwości co do okoliczności zgonu osoby, lekarz wystawia kartę zgonu, w przypadku wątpliwości ma zaś określone obowiązki postępowania (jak powiadomienie policji). Lekarz może stwierdzić zgon na podstawie osobiście wykonanych badań i ustaleń. Jednak taka sytuacja nie zawsze ma miejsce i wówczas w uzasadnionych przypadkach lekarz (z wyłączeniem lekarza dentysty) może uzależnić wystawienie karty zgonu od przeprowadzenia sekcji zwłok. Lekarz, z wyłączeniem lekarza dentysty, może wystawić kartę zgonu również na podstawie dokumentacji badania pośmiertnego przeprowadzonego przez innego lekarza lub inną uprawnioną osobę, a także na podstawie dokumentacji stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (śmierci mózgu) lub nieodwracalnego zatrzymania krążenia poprzedzającego pobranie narządów, o których mowa w przepisach [39].

6. Ordynowanie leków i wypisywanie recept. Według art. 45 ust. 1 lekarz może ordynować leki, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego, które są dopuszczone do obrotu w Rzeczypospolitej Polskiej na zasadach określonych w odrębnych przepisach, oraz wyroby medyczne, wyposażenie wyrobów medycznych, systemy i zestawy zabiegowe, w rozumieniu odpowiednich przepisów. Lekarz jest obowiązany zgłosić podmiotowi odpowiedzialnemu za wprowadzenie produktu leczniczego na rynek i Prezesowi Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, działanie niepożądane produktu leczniczego (art. 45a) [40]. Lekarz nie może sprzedawać (oferować do sprzedaży) produktów leczniczych, wyrobów medycznych, wyposażenia wyrobów medycznych, systemów i zestawów zabiegowych, w rozumieniu przepisów rozporządzenia 2017/745, oraz wyrobów medycznych do diagnostyki in vitro i wyposażenia wyrobów medycznych do diagnostyki in vitro, w rozumieniu przepisów rozporządzenia 2017/746, oraz środków pomocniczych.

Należy dodać, że zasady postępowania lekarzy w sytuacjach związanych ze szczególnym zagrożeniem zdrowia publicznego, uwzględniając w szczególności rodzaj i zakres zagrożenia (np. pandemie), także są opisane w Ustawie. Takie zasady, a przede wszystkim szczegóły określonego postępowania lekarzy, określa właściwy minister do spraw zdrowia, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Lekarskiej w drodze rozporządzenia. Również lekarz, wykonujący zawód na podstawie szczególnych przepisów, może być powołany przez uprawniony organ do udzielania pomocy lekarskiej w celu zwalczania skutków katastrof, epidemii i klęsk żywiołowych na czas ich trwania. Ma także obowiązek uczestniczenia w pracach komisji lekarskich, określających zdolność poborowych do czynnej służby wojskowej, na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

Wymaga podkreślenia fakt, że lekarzowi podczas wykonywania czynności, w ramach świadczeń pomocy doraźnej (np. wypadek, nagła pomoc) lub w przypadku zagrożenia życia i zdrowia, który obliguje lekarza do działania bez zbędnej zwłoki, przysługuje ochrona prawna należna funkcjonariuszowi publicznemu [41]. Taka ochrona przysługuje również lekarzowi, który wykonuje zawód w podmiocie wykonującym działalność leczniczą, który zawarł umowę o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych.

Przypisy

[1] Załącznik do uchwały nr 5 Nadzwyczajnego XVI Krajowego Zjazdu Lekarzy z dnia 18 maja 2024 r., Kodeks Etyki Lekarskiej, obowiązujący od dnia 1 stycznia 2025 roku. https://nil.org.pl/uploaded_images/1723037323_kel-2305.pdf.

[2] Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. 2024 r., poz. 1287).

[3] Ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 1342, z 2023 r., poz. 1234).

[4] Program stażu podyplomowego lekarzy stomatologów dotyczy: 1) chirurgii stomatologicznej, stomatologii dziecięcej, ortodoncji, periodontologii i chorób błony śluzowej, protetyki stomatologicznej oraz stomatologii zachowawczej z endodoncją; 2) szkolenia z zakresu bezpieczeństwa pacjenta, w tym profilaktyki zakażeń, w szczególności HIV, diagnostyki i leczenia AIDS, diagnostyki i leczenia HCV, w przypadku odbywania stażu podyplomowego w dziedzinie periodontologii; 3) szkolenia z profilaktyki onkologicznej; 4) szkolenia z leczenia bólu; 5) kursu z medycyny ratunkowej – których czas trwania oraz sposób realizacji określa ramowy program stażu podyplomowego lekarza dentysty.

[5] W szczególności: badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapobieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich w zakresie chorób zębów, jamy ustnej, części twarzowej czaszki oraz okolic przyległych.

[6] Zagadnienia transplantacji komórek, tkanek i narządów poruszają: ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2024 r., poz. 1287, z 2023 r., poz. 1234); ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów. (Dz.U. z 2023 r., poz. 1185), Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 4 grudnia 2019 r. w sprawie sposobu i kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (M.P. z 2020 r., poz. 73).

[7] Brak należytej staranności podczas udzielania świadczenia zdrowotnego. Orzeczenie Okręgowego Sądu Lekarskiego w Gdańsku 2017 r. (OSL-04/Wu/2017). Lekarz (specjalista chirurg) podczas udzielania pomocy medycznej pacjentce wykazał brak staranności diagnostycznej poprzez zaniechanie (niezlecenie) wykonania badania radiologicznego. Skutkowało to brakiem rozpoznania złamania przynasady dalszej lewej kości promieniowej i w konsekwencji opóźnieniem rozpoczęcia właściwego leczenia. Pokrzywdzona doznała urazu lewego nadgarstka w wyniku upadku. Tego samego dnia zgłosiła się do obwinianego lekarza. Opisała zdarzenie lekarzowi, który po jej zbadaniu odnotował w karcie historii zdrowia i choroby: uraz nadgarstka lewego, fizykalnie bez zmian. Lekarz zalecił pacjentce okłady z Altacetu. Pokrzywdzona z powodu utrzymujących się dolegliwości bólowych nadgarstka w dniu następnym udała się do szpitala, gdzie stwierdzono (w badaniu fizykalnym) niewielki obrzęk, tkliwość i ból przy poruszaniu oraz tkliwość w odcinku lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa. Wykonano zdjęcie rentgenowskie nadgarstka lewego, które wykazało złamanie kości promieniowej w miejscu typowym z niewielkim przemieszczeniem odłamu dystalnego. Postępowanie Obwinionego stoi w sprzeczności z zakresem pomocy udzielonej pokrzywdzonej w dniu następnym na Oddziale Ratunkowym, gdzie rozpoznano złamanie kości promieniowej i zastosowano właściwe unieruchomienie. Obwiniony mógł i powinien był wykonać badanie radiologiczne, ale go zaniechał, uznając uraz za nieistotny, czym opóźnił właściwe rozpoznanie i leczenie. Należało uznać, że Obwiniony w czasie swego karygodnego czynu nie dał posłuchu zasadom etyki, szczegółowo opisanym w Kodeksie Etyki Lekarskiej. Okręgowy Sąd Lekarski wymierzył obwinionemu lekarzowi karę upomnienia. Sąd wymierzając taką karę, uznał, że będzie ona adekwatna do stopnia winy i naruszenia zasad etyki lekarskiej. Biorąc powyższe pod rozwagę, zdaniem Sądu można w sposób uzasadniony przypuszczać, że na skutek tak wymierzonej kary Obwiniony lekarz dołoży większej staranności i sumienności w wykonywaniu zawodu lekarza.

Por. również Wyrok SN z 2019 r. (I KK 24/19). Lekarz ginekolog naruszył zasady etyki poprzez brak należytej staranności zawodowej. Lekarz powinien przeprowadzać wszelkie postępowanie diagnostyczne, lecznicze i zapobiegawcze z zasadą należytą starannością, poświęcając im niezbędny czas. Naczelny Sąd Lekarski wnikliwie zbadał okoliczności sprawy, a opinie biegłych sądowych nie pozwalały dojść do odmiennych wniosków. W analizowanym przypadku potrzebna była dalsza diagnoza w warunkach szpitalnych, a wadliwość sprzętu KTG nie przekonała sądu, gdyż lekarz mając na względzie zasadę należytej staranności, mógł skorzystać w razie wątpliwości z dwóch innych aparatów.

[8] Treści Kodeksu Etyki Lekarskiej zawierają 83 artykuły, które dotyczą: postępowania lekarza z pacjentem, tajemnicy lekarskiej, roli lekarza w stanach terminalnych, transplantacji komórek, tkanek i narządów, prokreacji, dokumentacji medycznej, zadań lekarza podczas prowadzenia badań naukowych, związków lekarza z przemysłem, ludzkiego genomu, relacji pomiędzy lekarzami, zasad postepowania w praktyce lekarskiej i zadań lekarza w stosunku do społeczeństwa.

[9] Art. 30. ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2024 r., poz. 1287).

[10] Wyrok SA z 2006 r. (I ACa 310/06), stwierdza, że gdyby lekarz nie podjął decyzji o skierowaniu pacjentki do innego szpitala, bądź też – podejmując taką decyzję – zapewnił jej transport medyczny (karetkę) w drodze do innego szpitala, to do opisanego zdarzenia, o tak dramatycznym przebiegu, by nie doszło. Zatem interwencja lekarska powinna być podjęta we właściwym czasie i z taką intensywnością, by opisane niebezpieczeństwo nie nastąpiło. W konsekwencji nieudzielenia prawidłowej pomocy lekarskiej lekarz podjął ryzyko wystąpienia powikłań, które mogły nawet spowodować utratę życia lub ciężki rozstrój zdrowia zarówno rodzącej, jak i noworodka. Zatem zachowanie lekarza polegające na odesłaniu pacjentki własnym transportem do innego szpitala bez pomocy lekarskiej stanowiło zachowanie sprzeczne z zasadami wiedzy, doświadczenia zawodowego, a także przepisami prawa, w tym powołanego art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dntysty, było więc bezprawne.

[11] Art. 31. ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2024 r., poz. 1287).

[12] Wyrok SN z 2020 r. (IV CSK 49/19) dotyczy obowiązku przekazania przez lekarza informacji. Lekarz jest obowiązany udzielać pacjentowi informacji, które pozostają w jego dyspozycji w trakcie np. wizyty lekarskiej, np. w drodze przedstawienia wyników wykonanych badań czy analiz. Sąd w analizowanej sprawie uznał także, że w pewnych przypadkach wywodzony obowiązek lekarza dążenia do dotarcia do pacjenta z informacją o diagnozie, np. w razie pozyskania wyników badań świadczących o dotknięciu poważną chorobą, wymaga pilnego zawiadomienia pacjenta o stanie zdrowia i umożliwienia osobie chorej podjęcia decyzji, czy chce podjąć walkę o zdrowie. W celu wykluczenia zaniedbań tzw. podmiot leczniczy, czyli placówka, w której wykonujemy zawód jako lekarze, niewątpliwie powinien więc w odpowiedni sposób zorganizować system obiegu informacji medycznych, w tym przekazywania danych o przeprowadzonych badaniach.

[13] Przedstawiciel ustawowy jest ściśle związany z instytucją ubezwłasnowolnienia i potrzebą ustanowienia podmiotu celem reprezentacji osoby, która takiej pomocy potrzebuje. Artykuł 12 Kodeksu cywilnego określa: nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Dzieci i osoby ubezwłasnowolnione całkowicie nie mają zatem zdolności do czynności prawnych, czyli do składania oświadczeń woli, które mogą wywołać określone skutki prawne (jak np. zgoda na leczenie). Natomiast § 2 stanowi: Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską. Do przedstawicieli ustawowych zalicza się:

• rodziców – są oni przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską;

• opiekuna – na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego, opiekun jest przedstawicielem ustawowym małoletniego, a także osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie;

• kuratora – jest przedstawicielem ustawowym dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską, którego nie może reprezentować żadne z rodziców;

• kuratora – dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, gdy postanowi tak sąd opiekuńczy;

• jednego z małżonków – w przypadku, gdy reprezentuje ona drugiego małżonka w granicach wskazanych w art. 29 Ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ( t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 2809).

[14] Osoba bliska w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 2 Ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 581) to wyszczególniony krąg osób, jak: małżonek pacjenta, krewny do drugiego stopnia, powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciel ustawowy, osoba pozostającą we wspólnym pożyciu, osoba wskazana przez pacjenta.

[15] Wyrok SA z 2013 r. (sygn. VI ACa 1013/12) dotyczy treści udzielonej przez pacjenta zgody. Zgoda świadoma wyrażona przez pacjenta musi być ujawniona w sposób wyraźny i obejmować ściśle określone czynności medyczne. Powinna obejmować i dotyczyć poszczególnych faz udzielania świadczenia zdrowotnego: badanie, diagnostykę, leczenie, pielęgnację, rehabilitację i postępowanie po zakończeniu postępowania terapeutycznego.

[16] Art. 32. Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1287).

[17] Wyrok SA z 2006 r. (I ACa 973/05, OSA 2008, nr 1, poz. 2), w którym stwierdzono, że pacjent – udzielając zgody na zabieg – powinien znać przedmiot zgody, metodę leczenia, ryzyko i następstwa, zwłaszcza nieodwracalne. Znaczenie jego zgody polega na tym, iż nadaje ona działaniu lekarza cechę prawnej interwencji, a także akceptuje ryzyko zabiegu i przejmuje je na siebie. Zabieg medyczny dokonany bez zgody jest czynnością bezprawną nawet wówczas, gdy wykonany jest zgodnie z zasadami wiedzy.

[18] Art. 32 ust. 2–33 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1287) – zgoda zastępcza dotyczy najczęściej pacjentów małoletnich (w tym dzieci i pacjentów w przedziale wiekowym 16–18 lat), ubezwłasnowolnionych, niezdolnych do świadomego wyrażenia zgody i gdy ustawy tak stanowią.

[19] Sąd opiekuńczy. Sąd proceduralny w strukturze sądów rejonowych, który rozstrzyga w sprawach dotyczących: kurateli, opieki, przysposobienie, leczenia pacjenta bez jego zgody bądź zgody przedstawiciela ustawowego.

[20] Opiekunem faktycznym jest osoba, która realnie opiekuje się pacjentem. Taka osoba z racji wykonywanych czynności opiekuńczych czy nawet tylko pomocowych wie i orientuje się w sytuacji podopiecznego, jego rodziny czy opiekunów. W świetle art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 581), opiekun faktyczny – osoba sprawująca, bez obowiązku ustawowego, stałą opiekę nad pacjentem, który ze względu na wiek, stan zdrowia albo stan psychiczny opieki takiej wymaga.

[21] Tzw. zgoda konkludentna – zgoda komunikowana przez zachowanie się pacjenta, np. gest kiwnięcia głową, jako aprobata.

[22] Według Ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 146) świadczenie zdrowotne to działanie służące profilaktyce, zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działanie medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich wykonania.

[23] Wyrok SA (sygn. I ACa 846/07). Lekarz nie poinformował pacjentki o ryzyku zabiegu przy badaniu kręgosłupa z wykorzystaniem roztworu błękitu metylenowego. 43-letnia pacjentka została sparaliżowana od piersi w dół. Lekarz nie powinien użyć tego kontrastu, gdyż znane było już wtedy ryzyko z nim związane (w krótkim okresie wycofano go z użycia). Sąd Apelacyjny nakazał zbadanie, czy pacjentka została prawidłowo poinformowana o ryzyku związanym z zabiegiem. Zgodnie z ustawą o zawodzie lekarza (art. 31) lekarz ma obowiązek udzielać pacjentowi (lub jego przedstawicielowi) informacji m.in. o dających się przewidzieć następstwach zabiegu i rokowaniach. Lekarz zeznał, że informował o procedurach (ale to nie to samo co ryzyko), powódka i jej mąż mówili, że nie ostrzegł jej, więcej, on i asystujący lekarz byli weseli, co odebrała jako znak, że nie ma ryzyka.

[24] Por. Wyrok SA (sygn. akt I ACa 679/17).

[25] Dobrze sformułowany formularz aktu zgody (formularz świadomej zgody) powinien w swym zakresie zawierać punkt dotyczący możliwości rozszerzenia pola operacji z wyszczególnieniem podstawowych warunków tego specyficznego postępowania lekarza.

[26] Ustawa z dnia 6 czerwca z 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 706). Art. 118 § 2. W wypadku gdy życiu skazanego grozi poważne niebezpieczeństwo, stwierdzone co najmniej przez dwóch lekarzy, można dokonać koniecznego zabiegu lekarskiego, nie wyłączając chirurgicznego, nawet mimo sprzeciwu skazanego.

[27] Wyrok SA z 2013 r. (I ACa 596/13). Mężczyzna zgłosił się do specjalisty psychiatry, u której jego żona była dzień wcześniej z prośbą o wydanie zaświadczenia o stanie zdrowia żony. Lekarka wydała zaświadczenie o treści: „Po badaniu ambulatoryjnym nie jestem w stanie stwierdzić, na jaką chorobę psychiczną i czy na pewno cierpi pacjentka. Dlatego wskazana jest obserwacja psychiatryczna celem ustalenia stanu zdrowia”. Mężczyzna użył tej notatki jako argumentu w sprawie o ubezwłasnowolnienie żony. Lekarka, która wydała to zaświadczenie, została pozwała. W tej sprawie sąd stwierdził, że doszło do naruszenia tajemnicy lekarskiej, ponieważ „pozwana wydała zaświadczenie lekarskie nieuprawnionemu, które wprawdzie nie zawierało jednoznacznej diagnozy co do stanu zdrowia powódki, ale zawierało wskazówki, które sugerowały istnienie u niej schorzeń określonej natury. Mąż powódki nie był zaś upoważniony do uzyskania tego rodzaju zaświadczenia, w którym lekarz psychiatra wypowiedział się, iż jego zdaniem wskazana jest obserwacja psychiatryczna powódki. W związku z powyższym sąd zasądził zadośćuczynienie dla pacjentki. https://prawalekarzy.pl/artykuly/wazne-orzeczenia-sadowe-tajemnica-lekarska-210 [dostęp: 10.11.2024 r.].

[28] Przykładowo: ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 46). Art. 180 § 2. Osoby obowiązane do zachowania tajemnicy notarialnej, adwokackiej, radcy prawnego, doradcy podatkowego, lekarskiej, dziennikarskiej lub statystycznej oraz tajemnicy Prokuratorii Generalnej, mogą być przesłuchiwane co do faktów objętych tą tajemnicą tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. W postępowaniu przygotowawczym w przedmiocie przesłuchania lub zezwolenia na przesłuchanie decyduje sąd, na posiedzeniu bez udziału stron, w terminie nie dłuższym niż 7 dni od daty doręczenia wniosku prokuratora. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie.

[29] Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 924).

[30] Art. 40, 2a. ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1287). Zakres ujawnienia tajemnicy może określić pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy i taka dyspozycja powinna być dla lekarza wiążąca.

[31] Art. 40, 3b. ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1287).

[32] Naruszenie godności pacjenta i prawa pacjentów do informacji o stanie zdrowia. Orzeczenie Okręgowego Sądu Lekarskiego w Gdańsku (OSL-03/Wu/2017). Obwiniany lekarz zachowywał się sprzecznie z zasadami etyki wykonywania zawodu i z naruszeniem praw pacjenta, ponieważ: Wobec pacjentki (leczonej z powodu pooperacyjnej niedoczynności tarczycy) wypowiadał niewłaściwe, złośliwe, lekceważące i naruszające godność Pacjentki uwagi, odmówił wyjaśnienia opisu badania USG tarczycy, polecając skorzystanie z encyklopedii lub wizyty w gabinecie prywatnym, co było powodem dokonania przez Pacjentkę zmiany endokrynologa i placówki leczniczej. Wobec pacjenta, który przyszedł na konsultację specjalisty endokrynologa, zachował się niekulturalnie, „chamsko”, ubliżająco, przy przedstawianiu problemu zdrowotnego polecił, aby się zamknął, opis badania USG jamy brzusznej określił „świstkiem”, a specjalistę nefrologa kierującego zapytanie „pindologiem”, tym samym nie poinformował Pacjenta o stanie zdrowia (pacjent w poczuciu doznanego upokorzenia podjął decyzję, że jest to druga i ostatnia wizyta u tego lekarza). Wobec pacjentki (leczonej z powodu przewlekłego zapalenia tarczycy i zgłaszającej pogorszenie stanu zdrowia) zachował się niekulturalnie, ordynarnie, nie poinformował Pacjentki o istotnych aspektach stanu zdrowia i stosowanego leczenia, a lekarza POZ i specjalistę ginekologa, których opinie Pacjentka przywołała określił jako „pipsińskich”. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, że lekarz zachował się wobec pacjentów grubiańsko, arogancko i lekceważąco, stwarzając u pacjentów poczucie upokorzenia. Nie informował o stanie ich zdrowia i interpretacji wykonanych badań, ignorując ich prośby. Jest to sprzeczne z zasadami etyki zawodowej i niezgodne z prawami pacjenta. Nie budzi wątpliwości, że Obwiniony naruszył prawa ww. pacjentów do informacji o swoim stanie zdrowia, jak również to, że Obwiniony lekarz nie podołał obowiązkowi życzliwego i kulturalnego traktowania pacjentów, naruszając ich godność osobistą. W tym przypadku doszło do naruszenia art. 53 ustawy o Izbach Lekarskich, art. 31 ust. 1 i art. 36 ust.1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, art. 12 pkt 1 i pkt 3 Kodeksu Etyki Lekarskiej, art. 13 pkt 1 i 2 Kodeku Etyki Lekarskiej, art. 9 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Sąd uznał winnym zarzucanego mu przewinienia zawodowego i ukarał go karą pieniężną.

[33] Do klinik i szpitali akademii medycznych, medycznych jednostek badawczo-rozwojowych i innych jednostek uprawnionych do kształcenia studentów nauk medycznych, lekarzy oraz innego personelu medycznego w zakresie niezbędnym do celów dydaktycznych nie stosuje się art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 581). Osoby wykonujące zawód medyczny, inne niż udzielające świadczeń zdrowotnych, uczestniczą przy udzielaniu tych świadczeń tylko wtedy, gdy jest to niezbędne ze względu na rodzaj świadczenia lub wykonywanie czynności kontrolnych na podstawie przepisów o działalności leczniczej.

[34] Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1287; z 2023 r. poz. 1234).

[35] Stach R., Sumienie i mózg. O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych. Wydawnictwo UJ, Kraków 2012.

[36] Definicja „sumienie”. http://etykapraktyczna.pl/encyklopedia/etyka-ogolna/sumienie.html [dostęp: 2.12.2024 r.]

[37] Klauzula sumienia (jako sprzeciw lekarzy) jest najbardziej znana w swym szerszym wymiarze w sytuacji dotyczącej przerywania ciąży w Polsce. Możliwość przeprowadzenia tego zabieg w zależności od uwarunkowań politycznych jest albo liberalizowana, albo zaostrzana.

[38] Rozporządzenie z dnia 6 kwietnia 2020 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 798).

[39] Karta zgonu to sformalizowany dokument wypełniany przez lekarza (w określonych przypadkach przez ratownika medycznego), w którym stwierdza zgon osoby fizycznej. Karta jest potrzebna do wymaganych prawem formalności związanych z wystawieniem w urzędzie aktu zgonu, który umożliwia np. pochowanie zwłok. Wzór karty zgonu i zasady jej wypełniania są określone prawnie w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie wzoru karty zgonu (Dz.U. z 2023 r., poz. 2734).

[40] Działanie niepożądane produktu leczniczego. Substancje chemiczne zawarte w lekach mogą różnie oddziaływać na przyjmujących je pacjentów. Może dojść do reakcji niespodziewanej w postaci działań niepożądanych, czyli najczęściej innych niż te, które są zakładane przy przeznaczeniu i stosowaniu leku. Takie reakcje są bardzo niebezpieczne i mogą powodować śmierć i negatywne konsekwencje dla zdrowia. Zgłoszenia dokonuje lekarz na formularzu składanym w postaci elektronicznej.

[41] Artykuł 222 Kodeksu karnego (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 383) określa, że kto narusza nietykalność cielesną funkcjonariusza publicznego lub osoby do pomocy mu przybranej podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.