Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

O autorce i pomyśle na książkę

Wyspy Zielonego Przylądka – czy na pewno zielone?

Kilka słów o Kabowerdeńczykach

Relacje damsko-męskie na wyspach

Wyspiarska codzienność

Od Portugalczyków na Santiago po turystów na Sal

Słynni Kabowerdeńczycy

Muzyka z Cabo Verde

Lokalne festas

Kreolska kuchnia

Symbole Cabo Verde

Polsko-kabowerdeńskie wątki

Dookoła wysp

Cabo Verde praktycznie

Słownik słów kabowerdeńskich

Podziękowania

Bibliografia

Moje miejsca w sieci

Przypisy

Autorka: Kamila Kowalewska

Redakcja: Agnieszka Krawczyk Ocean Baśni

Korekta: Aurelia Hołubowska słowa-litery-znaki

Projekt graficzny okładki, makiety i skład: Emilia Pryśko TMM3

Opracowanie map: Aneta Kaczmarek (aktualizacja)

Redaktor techniczna: Aneta Kaczmarek

Wszystkie tłumaczenia z języka kreolskiego na polski pochodzą od autorki.

Zdjęcia: Shutterstock.com: Samuel Borges Photography (71)

Pozostałe zdjęcia: Kamila Kowalewska

Redaktor prowadząca: Ewelina Wolna-Olczak

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Kamila Kowalewska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2025

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-508-9

Konwersja: eLitera s.c.

UKOCHANYM RODZICOM

„Oi Cabo Verde terra estimada

Terra di paz, terra di gozo

Tudo quem djobêl pa se rêgos

El ca ta ba, el crê ficá

Ma s’el mandado el ta tchorá

Ês dez graozinho di terra

Qui Deus espaiá na meio di mar

El é di nos é ca tomado na guerra

É Cabo Verde terra querida”

„Cabo Verde, ukochana kraino

Kraino pokoju, kraino radości

Wszyscy, których przyjęłaś

Nie chcą wyjeżdżać, lecz zostać

Ale jak zostaną zmuszeni, to będą płakać

Te dziesięć ziarenek ziemi

Które Bóg rozrzucił na morzu

Są nasze, żadna wojna ich nie zabrała

To Cabo Verde, ukochana kraina”

Cesária Évora, Cabo Verde terra estimada

O autorce i pomyśle na książkę

Podczas wycieczek, które organizuję jako przewodniczka po Wyspach Zielonego Przylądka, często przedstawiam się w następujący sposób „Jestem Kami i oddycham Cabo Verde”. Od siedmiu lat Wyspy Zielonego Przylądka są centrum mojego życia.

Wszystko zaczęło się od przypadku. Pracowałam przez kilka lat jako pilotka wycieczek i jednego dnia dostałam telefon: „Poprowadzi pani grupę na Wyspach Zielonego Przylądka?”. Od razu wiedziałam, że tak. Pojechałam na dwa tygodnie i... przepadłam. Zakochałam się w różnorodnej, ujmującej przyrodzie, lokalnej muzyce i tańcach, a przede wszystkim w ludziach, ich sposobie bycia i podejściu do życia.

Pierwsze kontakty z wyspiarzami miałam już jednak dużo wcześniej. W 2008 roku pojechałam na wymianę Erasmus do portugalskiego miasteczka uniwersyteckiego – Coimbry. Tam, na moim wydziale, poznałam dwóch Kabowerdeńczyków. Wtedy sama nazwa archipelagu (Wyspy Zielonego Przylądka) jawiła mi się jako egzotyczna i nieco tajemnicza. Od razu zauważyłam, że owi Kabowerdeńczycy byli pełni radości i optymizmu. Na początku naszej znajomości zaprosili mnie na cachupę – narodowe kabowerdeńskie danie na bazie kukurydzy, fasoli i warzyw. Przyznam szczerze, że potrawa ta mi wtedy nie posmakowała, a teraz zajadam się nią, kiedy tylko mogę.

To był jeden z impulsów do rozbudzenia mojego zainteresowania dawnymi koloniami portugalskimi. Podjęłam decyzję, że chciałabym poznać je wszystkie. Zaczęło się od Brazylii, chwilę mieszkałam też w Timorze Wschodnim, a pierwszą byłą kolonią portugalską w Afryce, której odwiedzenie rozważałam, były właśnie Wyspy Zielonego Przylądka.

W podjęciu decyzji o konkretnej dacie wyjazdu na wyspy ubiegł mnie... były pracodawca. Byłam wtedy pilotką wycieczek i ze względu na moją znajomość języka portugalskiego, zostałam wysłana do pilotowania grupy na Cabo Verde. Już podczas pierwszego pobytu zachwyciły mnie zarówno krajobrazy, jak i ludzie. To była miłość od pierwszego wejrzenia i już wtedy instynktownie czułam, że zwiążę się z tymi wyspami.

Przed osiedleniem się na Wyspach Zielonego Przylądka mieszkałam jeszcze we wspomnianej już Portugalii, Bośni i Hercegowinie, Australii i Timorze. Ludzie pytają mnie, dlaczego wybrałam akurat Cabo Verde, skoro żyłam już w takich wyjątkowych państwach. Myślę, że to wypadkowa klimatu, spokojniejszego życia, cudownych ludzi i możliwości rozwijania biznesu w mojej dziedzinie. Oczywiście bliskie mi osoby również przyczyniły się do tego, że zostałam tu na dłużej.

Paradoksalnie pomogła mi w tym... pandemia. Jako pilotkę wysyłano mnie w różne miejsca na świecie. Choć od pierwszego pobytu chciałam jak najwięcej przebywać na Cabo Verde, to i tak raz na jakiś czas jeździłam pilotować wycieczki w innych państwach. Przez pandemię praca w turystyce stanęła. Po otwarciu granic wszyscy w branży nieśmiało marzyliśmy, że sytuacja się unormuje. Rzeczywistość była jednak zgoła odmienna. Do pracy w turystyce w 2020 roku wróciły jednostki.

Nie czekając na oferty wyjazdów, zajęłam się pracą biurową. Z góry założyłam, że będzie to praca tymczasowa, do momentu powrotu do turystyki. Miałam szczęście, że moja ówczesna szefowa zgodziła się, bym pracowała zdalnie z Cabo Verde.

Dzięki temu wróciłam na Sal w pierwszej połowie 2021 roku. Dostałam od razu kilka propozycji pracy jako przewodniczka od lokalnych firm, ale na tak słabych warunkach, że ich nie przyjęłam. To wtedy zobaczyłam, że albo stworzę swój biznes na swoich zasadach, albo nie będę miała co robić na Cabo Verde.

I... zaczęłam. Wymyśliłam coś, czego jeszcze na Sal nie było. Wycieczki po mniej znanych miejscach na wyspie, w małych, kameralnych grupach, bez limitu czasowego. A przede wszystkim – z godnym wynagrodzeniem dla moich lokalnych współpracowników, bo uważam, że za dobrą pracę należy się dobra płaca. Byłam pierwszą osobą, która zaczęła otwarcie mówić, że na turystyce na wyspie zarabiają przede wszystkim obcokrajowcy kosztem Kabowerdeńczyków i że należy to zmienić.

Choć mieszkam w Santa Maria, najbardziej turystycznym miasteczku archipelagu, to przez lata poznałam wszystkie dziewięć zamieszkałych wysp. Na niektórych z nich (jak São Vicente i Santo Antão) byłam kilkadziesiąt razy ze względu na pracę.

Od przełomowego 2021 roku nie ma tygodnia, by kilkadziesiąt osób z Polski nie wyruszało ze mną na wycieczki po Sal. „Nie nudzi ci się ciągłe opowiadanie o tym samym?” – pytają mnie moi klienci. Nie, zupełnie nie, bo każda grupa, każdy turysta jest inny. Padają inne pytania, wątpliwości, podejmujemy różne tematy...

„Opowiadasz nam tyle fascynujących historii, powinnaś napisać książkę!” – takie zdanie słyszałam wiele razy zarówno od turystów, jak i od specjalistów z branży. Nie powiem, napisanie książki od wielu, wielu lat było moim marzeniem. Teraz właśnie je spełniam.

Zapraszam do odkrywania Wysp Zielonego Przylądka oczami Kami na Cabo!

Kami na Cabo na wyspie São Nicolau

Wyspy Zielonego Przylądka – czy na pewno zielone?

„Gdzie ta zieleń?” – to pytanie, które prawie zawsze pada wśród pasażerów lotów na Sal przy lądowaniu, kiedy przez okno widać tylko brunatną ziemię. Faktycznie, Sal w zdecydowanej większości jest półpustynią. Pada tu zaledwie kilka razy w roku, a pojedyncze opady deszczu trwają przeciętnie pół godziny. Nie dziwne więc, że na tej małej wyspie roślinności jest niewiele.

Skąd zatem określenie Wyspy Zielonego Przylądka, które może kojarzyć się z bujną, tropikalną roślinnością? Otóż wszystko wzięło się od... Przylądka Zielonego. To dawniej uznawany za wysunięty najdalej na zachód skrawek Afryki kontynentalnej. Znajduje się na terenie Senegalu, a konkretnie Dakaru i, co ciekawe, podobno w ogóle nie jest zielony. Kto wie, być może kilka wieków temu wyglądał zupełnie inaczej?

Alto Mira – wioska w górach Santo Antão

Portugalczycy jako pierwsi Europejczycy dotarli na wyspy i to właśnie im zawdzięczamy nazwę całego archipelagu. Wyspa Santiago, na której w pierwszej kolejności się osiedlili, jest położona na tej samej szerokości geograficznej co wspomniany Przylądek Zielony. Na samym początku to Santiago nazywali Ilha de Cabo Verde (Wyspa Zielonego Przylądka), jednak nazwa ta szybko została rozciągnięta na pozostałe wyspy.

Jak widać, nie ma ona nic wspólnego z samym archipelagiem. Ale Cabo Verde, wbrew temu, co widać na przykład na Sal, jest bardzo różnorodne. I choć część wysp faktycznie jest półpustynna i praktycznie pozbawiona roślinności, to chociażby na Santo Antão, Santiago, São Nicolau czy Bravie po okresie deszczowym znajdziemy miejsca, gdzie zieleń aż bije po oczach.

Ja sama nazwałabym ten archipelag Wyspami Różnorodnego Przylądka lub Kolorowego Przylądka. Dlaczego? Bo różnorodność związana z krajobrazami, ukształtowaniem terenu, historią, sposobem zasiedlania i kulturą poszczególnych wysp jest ogromna i będę ją przybliżać w tej książce.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki