© Copyright by Demart SA, Warszawa 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część ani całość wydawnictwa Wygrasz jak przegrasz nie może być reprodukowana ani przetwarzana w sposób elektroniczny, mechaniczny, fotograficzny i inny; nie może być użyta do innej publikacji oraz przechowywana w jakiejkolwiek bazie danych bez pisemnej zgody Wydawcy.

Wydawca: Demart SA

02-495 Warszawa

ul. Poczty Gdańskiej 22a

tel. 22 662 62 63; faks 22 824 97 51

www.demart.com.pl

e-mail: info@demart.com.pl

Dział zamówień:

Sprzedaż hurtowa:

tel. 22 498 01 77/78, faks 22 753 03 57

e-mail: biuro.handlowe@demart.com.pl

Sprzedaż detaliczna:

www.demart.com.pl

Redakcja: Marzena Wieczorek, Kamila Baranowska

Projekt okładki: Krzysztof Stefaniuk

Korekta językowa: Edyta Malinowska-Klimiuk

ISBN: 978-83-7427-947-5

Spis treści

Pamięć genów

Zmiana

Sztuka iluzji

Rok 1990

Rok 1992

Rok 1994

Rok 1997

Rok 1998

Rok 1999

Rok 2000

Rok 2001

Rok 2003

Rok 2004

Rok 2005

Rok 2006

Rok 2007

Rok 2008

Rok 2009

Rok 2010

Rok 2011

Rok 2012

Rok 2013

Rok 2014

A jeżeli się doszło

tam gdzie miało się dojść

nadspodziewanie wcześnie

to

wracać –

czy rozbić ścianę?

Pokora nakazuje siąść

jeżeli tak

to w stronę okna –

czy w stronę drzwi?

i

jeżeli w sufit patrzeć

to czy

otwartymi czy zamkniętymi oczami

usypiać

bezużyteczną ochotę

do pytań?

Joanna Szczepkowska

Pamięć genów

Wygrasz jak przegrasz

– Ty wygrasz, jak przegrasz.

Pamiętam dobrze ten wieczór. Siedziałam w gronie znajomych i nagle mój kolega, aktor, tak właśnie powiedział.

A to były późne lata siedemdziesiąte, dla mnie zawodowo rewelacyjne. Nie można użyć innego słowa. Moja matka często wtedy pytała:

– Czy ty to doceniasz? Tak przecież nie będzie zawsze.

Każdego miesiąca dostawałam propozycję głównej roli w Teatrze Telewizji, co rano budziły mnie telefony z zaproszeniami na jakieś spotkania, dziennikarze ciągle dzwonili z propozycjami wywiadów. I nagle te dziwne słowa:

– Ty wygrasz, jak przegrasz.

Mogłam o nich zapomnieć, to w końcu tylko taka impresja po winie. A jednak te słowa podziałały na mnie tak, jakby ktoś nacisnął guzik fotograficznego aparatu. Ktoś utrwalił, dotknął, nazwał czuły punkt we mnie samej: za dobrze to wszystko idzie, to nie moja historia. Trzeba, żeby było trudniej, trzeba inaczej przeżyć życie. Jakim cudem on zobaczył ten mój niepokój, kiedy odnosiłam tyle sukcesów, nie wiem. Wiem tylko, że to jest tytuł drugiej części mojego życia. Pierwsza część tej autobiografii pt. Kto ty jesteś dotyczyła mojej rodziny, poszukiwań korzeni, prawdy o przodkach.

Zaprowadziła mnie do wielu miejsc w Polsce i na Ukrainie, do archiwów, bibliotek, małych kościelnych parafii. Ślady po rodzinie tak się rozgałęziały, że nie wiedziałam już, na kim poprzestać. Jedna z gałęzi zaprowadziła mnie aż do bitwy pod Grunwaldem, inna do greckokatolickiej cerkwi, inna do ksiąg żydowskich, a jeszcze inna niemieckich. Otaczały mnie dziesiątki starych zdjęć ludzi, których nie znałam, a od których pochodzę:

Szczepkowscy – rycerze zaciężni jeszcze spod Grunwaldu,

Parandowscy – Polacy, urodzeni w Mościskach (dzisiejsza Ukraina), skromni, niezamożni,

Bartoszewscy – inteligencja ukraińska,

Rechtowie – repatrianci niemieccy,

Helclowie – ortodoksyjni Żydzi lwowscy, których prawdziwe dzieje poznałam dopiero po napisaniu Kto ty jesteś.

Ciąg dalszy

Pierwsza część mojej historii skończyła się na wspomnieniu słów: Proszę państwa. 4 czerwca skończył się w Polsce komunizm i na takiej wieczornej rozmowie z moją matką:

– Oni ci tego nigdy nie wybaczą – powiedziała.

– Mamo – mówię – przecież oni naprawdę nie mają już wiele do powiedzenia.

A ona:

– Nie chodzi o komunistów. Nie wybaczą ci, że się wysunęłaś na pierwszy plan, że możesz przejść do historii.

[…]

– Ale ja się nie ścigam!

– Ale oni się ścigają – powiedziała jakoś tak przejmująco smutno.

– Dam radę.

Od następnego dnia telefon dzwonił bez przerwy.

To był koniec części pierwszej. Teraz mam opisać moje życie dalej, od tego dnia. Dobrze.

Zmiana

Co pani narobiła?

Telefon dzwonił bez przerwy, a ja musiałam wysłuchać podnieconych głosów znajomych i przyjaciół, którzy mówili albo „to niesamowite, jaka odwaga”, albo „coś ty narobiła, przecież teraz już tylko to będzie się w twoim życiu liczyło, żaden reżyser cię nie zaangażuje, nie pomyślałaś o tym?”. Nie pomyślałam. W ogóle idąc tam do studia, ani przez chwilę o sobie nie myślałam. Ani o swojej przyszłej karierze, ani o tym, co ktoś sobie o mnie pomyśli. A następnego dnia…

Była niedziela i postanowiłam się przejść. Mieszkałam wtedy na ulicy Długiej w okolicach warszawskiego Starego Miasta i idąc zamyślona, znalazłam się na Krakowskim Przedmieściu. Pamiętam dobrze, że kupiłam sobie kulkę lodów waniliowych. Była jakaś dziesiąta rano, ale już panował odświętny ruch. Ja szłam wolniej niż inni, wpatrzona w ziemię, dlatego ktoś z przechodniów potrącił mnie i wtedy podniosłam głowę. Przede mną była brama Uniwersytetu Warszawskiego, a na niej wisiał ogromny transparent. Tam wielkimi literami było napisane: „Joanna Szczepkowska nie żyje”. Stałam osłupiała z rozpływającym się lodem w ręku, popychana przez kolejnych przechodniów. Po raz któryś w życiu miałam wrażenie, że znalazłam się w środku snu albo oszalałam. To było o tyle prawdopodobne, że stałam przed swoim nazwiskiem napisanym na bramie uniwersytetu, a mnie tu, na ulicy, nikt nie poznawał. Nie widział może? Dopiero po kilku chwilach wpatrując się w napis, zauważyłam jeszcze dwie litery, które schowały się za załomem materiału. To nie było „nie żyje” tylko „niech żyje”.

– Żyjesz? – ktoś położył mi rękę na ramieniu. To był mój kolega, aktor z Teatru Ateneum – Bo przed moim teatrem też wisi taki plakat, a ja zamiast „Joanna Szczepkowska niech żyje”, przeczytałem „nie żyje” i rozdzwoniłem się po kolegach z taką wiadomością – śmieje się, przytula mnie mocno i odchodzi.

Patrzę uważnie na tę bramę i na plakat. „Pomarańczowa Alternatywa” jest podpisane pod spodem. To podziemna organizacja opozycyjna, bardzo prężna i wciąż jeszcze aktywna. Nie mogłam się ruszyć z wrażenia. Ta brama była dla mnie symbolem walk z ’68 roku. To tu stałam jako nastolatka, patrząc na demonstrujących studentów, to tu pierwszy raz w życiu widziałam publiczny sprzeciw, walki, dymy, pałki i milicyjne wozy. I teraz jest na niej napisane moje nazwisko. I słowa „niech żyje”. A ja patrzę na to, stojąc po drugiej stronie ulicy, niezauważana przez nikogo, nawet przez tych, którzy przystają, żeby przeczytać ten napis.

Idę dalej. Nagle podchodzi do mnie jakiś starszy, elegancki mężczyzna i mówi:

– Mogę pani zająć chwilę? Pani mnie nie zna, ale ja panią znam. Chodzę do teatru, oglądam panią w Teatrze Telewizji. Z racji rodzinnych w pewnym sensie jestem blisko pani środowiska. Czy nie miałaby pani ochoty wypić kawy ze starszym i niegłupim człowiekiem? – patrzył na mnie jakoś tak bardzo ciepło i rzeczywiście mądrze, więc się zgodziłam. Zaprosił mnie do kawiarni Hotelu Europejskiego. – Co pani narobiła? – zapytał mnie po chwili milczenia, a potem powtórzył słowo w słowo to, co powiedziała moja mama. – Przecież oni pani tego nie wybaczą. A publiczność nie zrozumie, dlaczego właśnie pani to zrobiła. Dlaczego aktorka coś takiego powiedziała.

Miał rację. Nie zastanawiałam się nad tym od tej strony. Dla wielu byłam po prostu aktorką, a aktorka zajmuje się sobą, a nie polityką. Przecież nie muszą, a nawet nie mają jak śledzić mojego życia konspiracyjnego, moich zainteresowań, wyborów i tego, co dla mnie ważne. Dla nich jestem Zosią z „Con Amore”, Muszką z Zapolskiej, ciepłą, subtelną blondynką z kręconymi włosami.

– Takiej pani potrzebują, taką panią kochają – mężczyzna jakby ciągnął moją myśl.

– Kochają? – pytam od razu.

– Niech pani nie udaje – uśmiecha się ten mężczyzna. – Publiczność panią kocha za to, co już zanika. Za ciepło, za brak pazerności, za granie, a nie gwiazdorstwo. Przecież pani o tym dobrze wie.

Wiem. To prawda. Ten stosunek publiczności, wyrażany na ulicy, w listach można nazwać miłością, a moje dotychczasowe życie… Rok poprzedni na przykład, 1988, był pod względem zawodowym po prostu rewelacyjny. Właśnie w tym roku zagrałam Lady Makbet. Rolę, o której nawet nie marzyłam, bo przecież nikt nie mógłby mnie skojarzyć z tak mrocznym charakterem. A jednak pewnego dnia zadzwonił do mnie reżyser Krzysztof Nazar i złożył mi taką właśnie propozycję. Robi „Makbeta” w Teatrze Telewizji i chce, żebym zagrała Lady Makbet.

– Ja? – spytałam. – Dlaczego ja?!

– Bo to będzie naprawdę interesujące. Makbeta zagra Daniel Olbrychski – odpowiedział, ale ja jeszcze poprosiłam go o czas do namysłu. Nie dlatego, że chciałam się wycofać, nie.

Tyle tylko, że na ten sam termin umówiłam się już na nagranie innego Teatru Telewizji, na zagranie Marii Wisnowskiej, znanej polskiej aktorki, która zginęła z rąk swojego kochanka. Jej osobowość, jej niesamowite życie pełne dramatów i zagrożeń postanowiła zekranizować reżyserka Barbara Borys-Damięcka. To był jej scenariusz, wielka praca od początku pisana z myślą o mnie. Terminy identyczne jak w wypadku Lady Makbet. Oba spektakle wymagają wielkich przygotowań, bo są obliczone na duże widowiska. Co ja mam zrobić? Napisałam list do Barbary Borys-Damięckiej, że muszę zrezygnować z roli Wisnowskiej. Po prostu wiedziałam, że ona mnie zrozumie. Nie rezygnuje się z Lady Makbet. I nagle dostaję od niej odpowiedź, że w takim razie telewizja przesuwa nagranie Wisnowskiej. Cała produkcja dostosuje się do moich terminów. Taki to był dla mnie czas.

Ledwo skończyłam kilkumiesięczne nagrania „Makbeta” w Krakowie i zaraz zaczęłam Wisnowską. Przedtem była jeszcze „Antygona” w reżyserii Andrzeja Łapickiego i „Mewa” Czechowa w reżyserii Jana Englerta – wielki repertuar, role, o jakich się marzy. I jeszcze rodzinne życie.

Panienka z dworku

– Oczywiście… – starszy mężczyzna w kawiarni mówił tak, jakby wszystko od rana przemyślał, wiedząc, że mnie spotka. – …te słowa „Proszę państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm” powiedziała pani też ciepło i z uśmiechem, który będziemy pamiętać, ale to jednak polityka. To jednak ciężkie słowo „komunizm”. To nie pasuje do panienki z dworku, za jaką ma panią publiczność. W tym pani postępku jest taka rewolucyjna bezczelność, a w pani osobowości niczego takiego nie ma – mężczyzna patrzył na mnie z uwagą, ale też z troską.

I przecież miał rację, choć tylko połowicznie. Ten obraz „panienki z dworku” wynika z mojej prawdziwej natury, ale tamten rewolucyjny gest też.

Czy mogą istnieć w jednej osobie tak sprzeczne temperamenty? Refleksyjność Jana Parandowskiego i krewka bitewność Szczepkowskich. To się próbuje ze sobą połączyć w jednej osobie, ale czy taka mieszanka jest możliwa? A może zawsze do głosu dochodzić będzie raz jedno, raz drugie?

Długo gadaliśmy w tej kawiarni. Ten starszy człowiek prosił, żebym bardzo uważała na to, w którą stronę idzie moje życie. Mogę pozostać aktorką, kochaną przez ludzi, mogę też „poszarpać” tę aurę i zyskać sobie wielu wrogów, jeśli zdecyduję się mówić swoim głosem.

– Jako „panienka z dworku” jest pani bezpieczna. Nikt nie może i nie chce z panią konkurować. Do roli rewolucjonistki ma pani konkurentki, a one potrafią walczyć o publiczność.

– Ale ja nie chcę walczyć o publiczność – powiedziałam. On wyjął z kieszeni niewielki, zielony notatnik.

– Kupiłem to wczoraj, ale jeszcze nic nie zapisałem. Proszę, niech to pani weźmie i zapisuje zdarzenia z każdego dnia.

– Dziękuję panu – powiedziałam. – Ale to najtrudniejsza rzecz, jaką można mi polecić. Ja mam wielki kłopot z systematycznością, z pamiętaniem o zwykłych, codziennych rytuałach.

Nie dokończyłam. Mężczyzna machnął ręką.

– Niech się pani nad sobą nie roztkliwia, tylko zapisuje – powiedział i odszedł. Przyrzekłam sobie wtedy, że spełnię jego prośbę, ale nie udało mi się robić tego codziennie, tylko raz na kilka dni, potem na kilka miesięcy, a potem kilka razy w roku. Jednak ten notatnik bardzo mi pomógł przy pisaniu tej książki.

Wracałam do domu bardzo powoli. Nikt nigdy dotąd nie uświadomił mi, jak bardzo moje życie artystyczne jest spełnione. Nikt może poza moja mamą, która co jakiś czas pytała: „Czy ty to doceniasz?”.

A ja chyba nie bardzo doceniałam, bo po prostu nie było czasu na refleksje. Poza tym zawsze miałam jakiś rodzaj powściągliwości wobec sukcesów, osiadania na laurach i lekkości bytu.

Słodkie życie

Druga połowa lat siedemdziesiątych. Dla mnie czas beztroskiego szaleństwa, życia w artystycznej bohemie. Całe dnie przebywaliśmy ze sobą, całe dnie drinkowaliśmy, przysiadając w kawiarniach. Zaczęło się dla mnie coś, czego nigdy wcześniej nie zaznałam i nie spodziewałam się po mojej samotniczej naturze. Stałam się częścią grupy. Po próbach włóczyliśmy się ulicami, potrzebowaliśmy się nawzajem, często chwile samotności przerywały mi telefony. „Gdzie jesteś? Czekamy na ciebie!”.

Wpadliśmy na pomysł, żeby jeździć po Polsce wszędzie tam, gdzie odbywają się teatralne premiery. Wchodziliśmy całą grupą na bankiety popremierowe, czasem zagarniając nowych znajomych. Czasem nad ranem pytaliśmy przechodniów, która godzina i jakie to miasto.

Śpiewaliśmy i tańczyliśmy na szarych polskich ulicach. Któregoś dnia weszliśmy na pokład wodolotu. Bardzo nas to bawiło, więc nasze tańce i śpiewy było słychać na całym pokładzie. I nagle jedna z siedzących tam kobiet odwróciła się i spojrzała mi w oczy. W jej spojrzeniu nie było ani zgorszenia, ani nagany. Była za to powaga. Głęboka, smutna powaga.

Tego dnia wyszliśmy z wodolotu i wyjmując z siatki nową butelkę wina, ruszyliśmy plażą przed siebie. Szłam razem ze wszystkimi, ale nie było mi już tak wesoło. Nie mogłam zapomnieć tej kobiety. Po jakimś czasie, wytrąciłam się z rytmu całej grupy i coraz bardziej zostawałam w tyle. Nie wiem nawet, kiedy zauważyli moją nieobecność – czy kiedy zniknęłam z plaży, czy może dopiero wtedy, kiedy siedziałam już w pociągu do Warszawy. Wiedziałam jedno: tak dalej nie może być.

Kilka dni później wyjechałam nad morze. Godzinami chodziłam po plaży i rozmawiałam ze sobą. O co mi chodzi właściwe? Co mi umyka przez to lekkie życie? Czy chcę założyć rodzinę i jeśli tak, to czy w takim rozkosznym bytowaniu to się w ogóle może udać? Nie wyglądało na to. Żaden mężczyzna, którym byłam zainteresowana z wzajemnością, nie chciał rodziny, a już w żadnym wypadku dzieci.

– To atawizm. Tobie się tylko wydaje, że chcesz być matką – mówili.

Albo:

– Nie nadajesz się do tego. Jesteś artystką i siłą rzeczy egocentryczką. Nie wychowasz swoich dzieci.

Albo:

– Ja nie chcę żadnych bachorów, żadnych wrzasków po nocach.

Nawiasem mówiąc, każdy z nich potem spotkał kobietę, która nie przejmowała się tym, co mówią, i urodziła im dzieci, a oni oszaleli z miłości do nich, porozpieszczali je, świat im się zmienił. No więc ja tam wtedy na tej plaży myślałam, czy chcę mieć dzieci, czy tylko mi się tak wydaje. Może to rzeczywiście tylko atawistyczne wzory kultury, w jakiej się wychowałam, sama nie wiedząc, czego chce moja natura? Czy znam swoją naturę?

Następnego dnia wsiadłam w pociąg i pojechałam do Oświęcimia. Weszłam na teren obozu i poprosiłam o przewodnika.

– Ile osób? – zapytał.

– Jedna. Tylko ja. Proszę mnie oprowadzić po obozie, opowiedzieć wszystko to, co opowiada pan wycieczkom.

Opowiadał mi więcej, bo o więcej pytałam. Często nie pytałam o nic, tylko staliśmy w milczeniu tyle czasu, ile ja chciałam tak stać.

Po prostu musiałam tu przyjechać. Nie rozumiałam dlaczego. Latami odrzucałam tę myśl, podejrzewając, że to dziwna potrzeba zbliżenia się do śmierci, do cierpienia. Wreszcie jednak pojechałam. To było mi potrzebne tak, jak głęboko wierzącemu potrzebny jest Kościół. A może nawet nie wierzącemu głęboko, tylko właśnie żyjącemu w pędzie, w niepokoju, temu, kto potrzebuje równowagi. Oczywiście można żyć po prostu jazzowo, przedowcipkować wszystko. Tyle tylko, że wewnętrzna pustka prędzej czy później rozsadzi cię od środka. Niedługo potem wyprowadziłam się od rodziców i zamieszkałam w maleńkim mieszkanku na skromnym, warszawskim osiedlu. Jak tam było, jak spotkaliśmy się z Mirkiem, opisywałam w pierwszej części. Potem były dzieci, praca – naprawdę dobre, szczęśliwe życie.

U Parandowskich

„Jak pani godzi życie zawodowe i prywatne?”– nie pamiętam, jak odpowiadałam na to rutynowe pytanie w licznych swoich wywiadach, ale dziś tak naprawdę nie mam pojęcia, jak to godziłam.

Mirek też sporo grał, miał próby. Mieliśmy dwoje dzieci, a jednak wszystko szło jakoś, a ja się bardzo starałam, żeby córki nie odczuły żadnego pośpiechu. Obiad zawsze o trzeciej, jak u mnie w domu rodzinnym, jak u moich dziadków. Gotowanie sprawiało mi zawsze przyjemność. To zresztą ciekawe, że na ogół wszyscy się dziwią, że ja umiem gotować. A umiem i lubię. Wtedy, po rozmowie w kawiarni z tamtym starszym mężczyzną, pierwszy raz zadałam sobie pytanie: „Czy teraz wszystko się zmieni?”.

Pies

Jednak kiedy wróciłam do domu, trzeba było zapomnieć o tej rozmowie, bo pojawił się temat psa. I Hania, i Marysia od dawna prosiły, wręcz błagały o jakieś zwierzątko. Kiedy poszły spać, zasiedliśmy do zasadniczej rozmowy. Był późny wieczór, a nasza decyzja ciągle była niejasna. Nagle usłyszeliśmy za drzwiami jakiś szmer. To nie były ani czyjeś kroki, ani pukanie, do niczego to nie było podobne, tyle tylko, że czuliśmy jakąś obecność za drzwiami. W wizjerze jednak nie było widać nikogo. Otworzyłam drzwi, naprzeciwko nas stał wielki, czarno-biały seter.

Pies sprawiał wrażenie zmęczonego. Wpuściliśmy go, nalałam mu miskę wody, a on wypił wszystko, położył się i zasnął w naszym ciasnym przedpokoju. Przespał całą noc, a rano… Rano dziewczynki się obudziły, a on obwąchał je czujnie, cofając się trochę, kiedy piszczały z radości. Za chwilę jednak był płacz, bo trzeba było powiedzieć im, że pies się pewnie zgubił i trzeba dać ogłoszenie. Zrobiliśmy to od razu, ale przez kilka dni nie było odpowiedzi.

Następnego dnia, w związku z moim wystąpieniem, ukazał się artykuł Jerzego Urbana. Napisał, że mam tylko ćwierć mózgu. To jednak nie przejęło mnie wcale, w odróżnieniu od prześmiewczej notatki Stanisława Tyma w „Gazecie Wyborczej”. Nie chodziło o to, że była prześmiewcza, tylko o to, że taka zgryźliwa jakaś. „Kobiety powariowały” – pisał. Kobiety? Ja przecież nie zrobiłam tego jako kobieta i nie w imię kobiet. Zdziwił mnie ten ton, zwłaszcza w „Wyborczej”, która miała być taka antyszowinistyczna. No trudno. Zaczęły się też prywatne listy i przesyłki. Jedna szczególnie wzruszająca, bo to była garść ziemi katyńskiej, którą przysłał mi ktoś w podziękowaniu. Dostałam też ze Szwajcarii paczkę, w której było kilkadziesiąt czekolad, w Polsce jeszcze wtedy był to prawdziwy rarytas. Na ulicy przechodnie trącali się na mój widok, niektórzy z sympatią, inni z zaciętością.

A po psa przyszli właściciele. Właśnie miałam z nim wychodzić, kiedy zadzwonił telefon, a w słuchawce głos pełen nadziei. Po poszukiwaniach w różnych psich przytułkach natknęli się na nasze ogłoszenie. Poprosiłam tylko, żeby przyszli, kiedy dzieci będą w szkole, bo tego odprowadzania, pożegnań nie mogłam sobie wyobrazić. Oczywiście, że potem był płacz, ale łatwiej było opowiadać im, jak pies się ucieszył na widok swojego pana, niż żeby widziały to same. Jedno już było pewne. Jedyne, co mogło ukoić ich smutek, to jakiś rozkoszny szczeniaczek. Wiedzieliśmy tylko, że to musi być mały pies, bo w tym naszym ciasnym mieszkanku nie było miejsca dla dużego.

Lekcja

– Jest dla pani niezwykła propozycja – powiedział mój nowy dyrektor Zygmunt Hübner. W Teatrze Powszechnym, dokąd przyszłam z Teatru Polskiego, od początku zapowiadano, że mam zacząć sezon czymś atrakcyjnym. – Jest pisana sztuka specjalnie dla Tadeusza Łomnickiego i dla pani – powiedział Hübner. – Ma reżyserować Andrzej Wajda. To historia prawdziwa, dotycząca ostatnich lat życia Tadeusza Kościuszki, które spędził w Szwajcarii. Tam spotkał dziewczynkę, właściwie kobietę, zresztą sama pani przeczyta, jak sztuka powstanie. Pisze ją Anna Bojarska, siostra żony Łomnickiego.

Niedługo potem dostałam gotowy egzemplarz. Sztuka nazywała się „Lekcja polskiego”.

Tadeusz Kościuszko już pod koniec życia mieszka w szwajcarskim domu. Tam uczy polskiego Emilkę, dziewczynkę, z którą się zaprzyjaźnia i opowiada jej o swoim życiu. Dziewczynka jednak ma w sobie jakąś tajemnicę. Wreszcie na jednej z lekcji zdobywa się na odwagę i wyjawia całą prawdę. Jej dziecięce zachowanie jest tylko grą. Pod dziewczęcą sukienką kryje się kobieta, która ze względu na skomplikowane sytuacje rodzinne musi udawać młodszą, niż jest. Między obojgiem bohaterów nawiązuje się coś więcej niż przyjaźń i tak jest do śmierci Kościuszki.

Zaczęłam próby z jednym z największych polskich aktorów, ze swoim profesorem i mistrzem. Moja rola w dużym stopniu polegała na słuchaniu tego, co on mówi na scenie do momentu ogromnego monologu Emilki. Musiałam więc zagrać najpierw dziewczynkę, a potem zaskoczyć zupełnie inną osobowością. Nic lepszego dla aktora być nie może.

Tadeusz Łomnicki, Andrzej Wajda i ja / fot.: Renata Pajchel, Archiwum Teatru Powszechnego w Warszawie

Mieszkaliśmy z Łomnickim w tej samej dzielnicy i dlatego jeździliśmy razem i razem wracaliśmy z prób. Siedzieliśmy w jego samochodzie czasem w dobrych nastrojach, czasem wściekli i pokłóceni. Bo temperatura prób była naprawdę wysoka. Łomnicki próbował grać monolog Kościuszki na różne sposoby i drażnił go każdy ruch z mojej strony. Był dla mnie prawdziwym mistrzem, i kiedy na próbie krzyknął: „Nie ruszaj się, kiedy mówię!”, powstrzymałam pierwszą reakcję. Gdyby tak krzyknął na mnie ktokolwiek inny, z pewnością wyszłabym z sali. Pewnie jednak widział moje emocje, bo tego samego dnia wieczorem przyszedł do mnie do domu. Gadaliśmy potem długo o sztuce słuchania na scenie. On miał po prostu rację. Uzmysłowił mi, jak dużo będzie znaczył jeden mój gest, jeśli przedtem nie wykonam żadnego.

Od pierwszych prób poprosiłam o to, żeby moja postać miała okulary, a raczej małe, okrągłe okularki. Emilka była więc okularnicą, dziecięco wpatrzoną w Kościuszkę. W trakcie monologu zdejmowałam nagle okulary, zmieniałam głos, sposób zachowania z dziecięcego na kobiecy.

Premiera była sukcesem. Tłumy ludzi. Recenzje wspaniałe.

Tadeusz (byliśmy już na ty) zawsze czekał na mnie po zejściu ze sceny, odwoził mnie po spektaklu, a czasem jeździliśmy w kółko po mieście i gadaliśmy jeszcze długo. Kiedyś zaskoczył mnie na scenie.

W rozmowie Kościuszki z Emilką był taki moment, kiedy on zapowiada:

– A teraz będziemy ćwiczyć zaimki zwrotne.

Emilka odpowiada: – No więc…

Kościuszko mówi: – No więc…

Emilka jednak przerywa, mówiąc, że musi mu coś powiedzieć, na co Kościuszko: – Słucham, Emilko.

I wtedy zaczyna się monolog Emilki. Pewnego wieczoru jednak, kiedy jak co wieczór powiedziałam, że najpierw wyjawię tajemnicę, on nagle mi przerwał:

– Nie! Najpierw wymienisz wszystkie zaimki zwrotne.

Zatkało mnie. W nagłej improwizacji nie umiałam przypomnieć sobie ani jednego zwrotnego zaimka. On miał w oczach iskierki śmiechu, które mnie też zaraziły i zaczęliśmy prywatnie chichotać, ale oczywiście tak, że publiczność nie zauważyła. Następnego wieczoru przyszłam na spektakl wyuczona wszystkich zaimków zwrotnych i tym razem ja go zaskoczyłam. Kiedy więc Kościuszko powiedział: – A teraz zaimki zwrotne, Emilko, ja zamiast tekstu odpowiedziałam:

– No więc… – i po prostu wymieniłam całą listę zaimków.

I od tego czasu każdego wieczora bawiliśmy się gramatyką. To był taki nasz intymny moment prywatności.

Pamiętam, jak starał się o to, żeby zagrać w Warszawie „Króla Leara”, jak opowiadał o tym, że nikt nie chce się podjąć takiego spektaklu, wreszcie o decyzji, że zagra w Poznaniu.

– Ale czy mam na to siły? – mówił. – Ja mam rozrusznik serca.

Zmarł na scenie w czasie próby generalnej. Zaraz rozdzwoniły się telefony. Proszono mnie o teksty na temat Łomnickiego, o krótkie i długie wypowiedzi. Pisałam je oczywiście, pisałam wszystko to, co o nim myślałam, jak go widziałam, jakie były nasze rozmowy. Nie przypuszczałam wtedy, do głowy mi nie przyszło, że to może mieć jakieś konsekwencje. Ale to dopiero po kilku miesiącach.

{ recenzja }

Tadeusz Łomnicki w roli Tadeusza Kościuszki tym razem gra z prostotą, ukazując prostoduszność człowieka wielkiego formatu, który już patrzy ze szczególnej perspektywy na ludzi i na siebie samego. Można sądzić, że artysta ma równie silny sentyment do Kościuszki i do Emilii. Joanna Szczepkowska – specyficzną, łagodną rozlewnością swego aktorstwa ułatwia ekspozycję młodzieńczej żarliwości Emilii. Artystka w sposób perfekcyjny, a jednocześnie jakby zupełnie spontaniczny, naturalny, jest 12-letnim dzieckiem i po chwili młodą kobietą. Warto zwrócić uwagę na jej aktorstwo: potrafi być autentycznie naiwna, dziecinna lub młodziutka, ale refleksyjna. Potrafi wzbogacić niedopowiedziany, jakby niedoświetlony tekst i uspokoić, pogłębić swój monolog, swoje kwestie tam, gdzie łatwo by można wpaść w egzaltację, w banalną malowniczość.

Hanna Szczawińska, Lekcja polskiego,

„Słowo Powszechne” nr 28, 23 lutego 1989

Przestrzeń

Dzwoni moja koleżanka, telefon odbiera Marysia. Czerwienieje z radości i woła:

– Mamo! Są szczeniaki! Żywły!!!

– Wyżły, jak rozumiem. Tylko tu wyżła brakowało – już chcę powiedzieć „nie”, ale obie dziewczynki skaczą po pokoju podniecone i szczęśliwe. Żyweł będzie!!! Nie ma rady. Mirek zaangażował się do Poznania i nie ma go w Warszawie, a ja podejmuję decyzję: jedziemy po „żywła”. Kiedy wracamy ze szczeniakiem na rękach, chyba tylko ja zdaję sobie sprawę, jak bardzo zmieni się teraz nasze życie.

Wyżeł musi biegać. To nie jest to samo, co mały piesek, który drepcze przy swoim panu. To pies myśliwski, musi mieć przestrzeń, ptaki, za którymi goni, wysokie trawy. Ale, prawdę mówiąc… ja też. Nic nie było mi bardziej potrzebne niż ten obowiązek codziennych wypraw. Oczywiście problem w tym, że nie prowadzę samochodu.

Mam prawo jazdy. Mój egzaminator powiedział nawet, że muszę uważać, bo z pewnością będę jeździć prędko. A ja? Zrobiłam to prawo jazdy, wsiadłam do samochodu i nagle przestraszyłam się samej siebie. No dobrze, wiem, jak ruszyć, ale czy nie zapomnę, jak się hamuje? Od pokoleń nikt u nas nie prowadził samochodu. Ani mój dziadek, ani mama, która nawet nie chciała o tym myśleć, mój ojciec też nie, choć nigdy nie rozumiałam dlaczego. A ja siedząc w samochodzie, nie poczułam tej radości wyzwolenia, o jakim opowiadają inne kobiety za kółkiem. To nie był mój „przyjaciel”, który zawiezie mnie, dokąd chcę, tylko maszyna złożona z niezliczonych części. Byłam przez nią osaczona, sparaliżowana ze strachu.

Więc z Tufą jeździłam autobusami aż za Warszawę. Codziennie, czasem… taksówką. Nie było to zbyt mądre od strony finansowej, ale ja bardzo dużo wtedy grałam, zarabiałam nieźle, a takiego zjawiska jak oszczędzanie nikt u nas w rodzinie nie znał. Ani Parandowscy, ani Szczepkowscy nie mieli tego nawyku i nie wpoili go swoim dzieciom.

Co do tych wypraw z Tufą, można oczywiście zapytać, dlaczego nie poprosiłam kogoś, żeby mnie zawiózł, pojechał ze mną. Nie chciałam nikogo na tych spacerach. Samotnicza natura wędrownika. Szczepkowscy. Wędrowni rycerze najemni.

Sztuka iluzji

Rodzina

Wydawałoby się, że jesteśmy idealną rodziną: mąż, żona, dwoje dzieci i pies. Niezupełnie. Po prawie dziecięciu latach małżeństwa już naprawdę nie dało się ukryć, że ja i Mirek jesteśmy całkiem nie do pary. Staramy się bardzo, nikt z nas nie chce rozbijać małżeństwa, ale postrzegamy świat zupełnie inaczej. Pobraliśmy się oboje z ogromnej potrzeby rodzinnego życia. Po tych dziesięciu latach silnie czujemy, że mamy zupełnie inne potrzeby, inne marzenia, a siły do wspólnego życia po prostu się wyczerpują. Koło nas biegają szczęśliwe dzieci i szczęśliwy pies. Co z tym zrobić?

Szkło

Pojechałam z dziewczynkami i z psem na wakacje do Sobieszewa. Byli z nami też moi znajomi – Maja i Jerzy Żuławscy. Kiedy tylko znaleźliśmy się w pięknej leśniczówce, powitała nas kobieta w zaawansowanej ciąży.

– Mam taką prośbę – powiedziała. – Niedługo pojadę rodzić. Proszę wtedy gotować sobie w pokojach na kuchence, a do męża odzywać się jak najmniej. To miły, ale bardzo specyficzny człowiek.

Nagle kobieta zgięła się wpół i zaczęła rodzić. Z domu wybiegł jakiś mężczyzna i natychmiast przegonił nas do pokojów. Tak zaczął się ten pobyt. Potem codziennie w milczeniu schodziliśmy na dół, mijając „specyficznego człowieka”, który opiekował się kilkorgiem dzieci.

{ zapisałam }

Przyjechał Adam z Basią i zabrali mnie z dziećmi do Wałęsów, gdzie on jeździ łowić ryby. Danuta Wałęsowa miła i życzliwa, Wałęsa dziwnie ponury. Myślałam, że on mnie w ogóle nie poznaje, ale nagle powiedział:

– I po co się pani wyrywała z tym 4 czerwca? Taka chce pani ważna być?

Potem się w ogóle nie odzywał.

Po powrocie od Wałęsów zeszliśmy z Mają i Jerzym do obszernego salonu w leśniczówce. Mężczyzna nawet lekko uśmiechnął się na nasz widok. Urodził mu się syn. Z pewnym wahaniem przyjął zaproszenie na kieliszek wina. Zauważyłam, że jego ruchy są bardzo powolne, że każdą czynność wykonuje z wyjątkowym skupieniem. Tak właśnie stawiał na stole kieliszki i butelkę wina. Zapalił tylko niewielką lampkę i w pokoju było dość ciemno. Nie mówił wiele, odpowiadał na pytania dopiero po chwili, jakby sprawiało mu to jakąś trudność. Rozmowa się nie kleiła, coraz częściej zapadało milczenie. Nagle usłyszeliśmy jakiś trzask. Jakby coś się rozbiło, pękło.

Mężczyzna nawet nie drgnął, tylko był jeszcze bardziej napięty. Za chwilę dźwięk się powtórzył. To coś trzasnęło tuż za plecami mężczyzny. Odwrócił głowę, wstał powoli, otworzył drzwi serwantki i wyjął z niej dwie rozbite szklanki.

– Przepraszam – powiedział. – Czasem tak jest. Szkło przy mnie pęka.

Chcieliśmy bardzo dowiedzieć się czegoś więcej, ale mężczyzna schował butelkę wina, kieliszki i powiedział, że chce zostać sam.

Następnego dnia obudziłam się z uczuciem zmęczenia. Trudno mi było wstać, a na wspólnym spacerze nie miałam ochoty rozmawiać. Tak było do wieczora, a kolejnego ranka mój stan się pogorszył.

– Nie wiem, co się dzieje – mówiłam znajomym, kiedy przynosili mi obiad. Ja się przecież nigdy ze sobą nie pieszczę. To nie do pomyślenia, żeby mi ktoś przynosił jedzenie.

Kiedy wreszcie udawało się namówić mnie na spacer, szłam tylko kilka kroków i musiałam wracać z powrotem, jakby droga była dla mnie zamknięta. Cokolwiek by to było, myślałam, dzieci nie mogą mnie widzieć w takim stanie. Moi rodzice byli wtedy w Juracie, więc uprosiłam ich, żeby wzięli dziewczynki na kilka dni, zanim poradzę sobie z tym czymś, co się ze mną dzieje. Rodzice wzięli dzieci chętnie, uznając, że to po prostu przemęczenie i stres.

Zawirowanie

– Odpocznij – powiedzieli, kiedy wsiadałam do pociągu.

W domu od razu położyłam się spać, a rano powiedziałam sobie, że cokolwiek to jest, muszę to przewalczyć. Zebrałam jakieś ubrania, podeszłam do pralki, chciałam ją otworzyć i nagle poczułam, że to nie jest możliwe. Nie otworzę tych małych, okrągłych drzwi. Nie otworzę żadnych drzwi, żadnego okna. Boję się każdego ruchu. Boję się wszystkiego. Zaczęłam nagle płakać, robiło mi się słabo. Nie pamiętam, kto wtedy zadzwonił, ale wiem, że tylko dzięki tej rozmowie wyszłam z domu i poszłam do lekarza.

Lekarz wysłuchał mnie, zaczął zadawać szereg pytań, a potem powiedział:

– Pani Joanno, chciałbym mieć dla pani jakąś ciekawszą informację, ale ma pani typową, banalną depresję. Nagły spadek serotoniny, który trzeba uzupełnić.

Przypomniałam sobie tamtego mężczyznę z Sobieszewa.

– Czy… depresją można się zarazić?

– Nie można – odpowiedział z uśmiechem. – Depresja przychodzi nagle, zresztą możliwe, że miała pani już kiedyś takie stany, tylko w lżejszej formie. Teraz koniecznie trzeba działać lekami.

Zapisał mi prozac, ale postanowiłam wykupić go dopiero następnego dnia. Po prostu nie miałam siły na to, żeby pójść do apteki, poza tym postanowiłam pojechać na Bugaj do rodziców i odwiedzić Pajekę, która została sama i przez cały dzień nie odbierała telefonu.

Pajeka

Kto nie czytał pierwszej części książki, powinien teraz się dowiedzieć, że Pajeka to towarzyszka życia naszej rodziny. Mama poznała ją w szpitalu, gdzie się urodziłam, Pajeka przychodziła potem do nas pomagać w pierwszym tygodniu połogu. Kiedy mama powiedziała: „No to dziękuję pani bardzo, już sama dam sobie radę”, ona odpowiedziała: „A mnie tu dobrze” – i została na całe życie.

Ten smutek. Tak, to on. To nasz smutek, babciu Heleno

Ale teraz na mój dzwonek do drzwi nikt nie odpowiadał. Na szczęście miałam klucze. Kiedy weszłam do mieszkania, nikt nie wyszedł się ze mną przywitać, tylko z łazienki dochodził jakiś jęk. Weszłam tam szybko. Pajeka leżała w wannie cała we krwi.

Poszła się wykąpać i dostała krwotoku. Gdybym nie przyszła, nie żyłaby już pewnie. Wołam więc pogotowie, jadę z nią do szpitala, diagnozują nowotwór.

– To pani rodzina?

– Tak, jakby rodzina, nawet więcej.

– Będzie żyła jeszcze jakieś trzy miesiące – mówi lekarz.

Od tego dnia nie opuszczałam jej w szpitalu. Po operacji doszła do siebie dość łatwo, ale przecież była pielęgniarką i mimo moich kłamstw domyślała się wszystkiego. Przywożę ją ze szpitala, nocuję na Bugaju, opiekuję się nią tak, jak ona mną przez całe moje życie. A moja depresja? Jaka depresja? Śladu po niej nie ma. Jestem silniejsza niż kiedykolwiek. Pajeka doszła do zdrowia i żyła jeszcze wiele lat. Recepta straciła ważność.

Potem musiałam ją jednak odnowić. Depresja wróciła po kilku tygodniach ze zdwojoną siłą. Lekarz, który zapisał mi wtedy prozac, uprzedził, że kuracja potrwa około ośmiu tygodni. A ja po pięciu dniach poczułam się tak, jakby mi ktoś zdjął z pleców ogromną belkę.

– To możliwe – powiedział lekarz. – Przy nagłym spadku serotoniny mogła pani tak zareagować, ale musi się pani liczyć z nawrotem depresji za kilka lat. Taki typ wrażliwości.

Depresja. Po kim to mam? Moja babka Irena? Nie, z całą pewnością. Wiecznie aktywna, a smutna tylko kiedy nudno. Jan Parandowski? Wszystko, tylko nie depresja. Jego milczenie, oddalenie nie miało nic wspólnego ze spadkiem sił do życia. Ich córka, a moja mama z pewnością też nie była depresyjna. Chwiejna, niekonsekwentna, raz radosna, raz rozpaczająca, ale nie depresyjna. Mój ojciec? Czy ja wiem? Nigdy nie widziałam, żeby odeszła mu ochota do porannego wstawania. Dziadek Michał? O depresji się nie śni. Za dużo sił do życia raczej. Natomiast moja babka Helena… Nic o tym nie wiem, wnioskuję tylko ze zdjęć.

Tchórzofretka

Gram dużą rolę w filmie „Panny i wdowy”. Wchodzimy z ekipą do domu dziecka. Tu będą kręcone jakieś sceny, a statystować mają tutejsze dzieci od dwóch do pięciu lat, te najmniejsze. Mają stać w łazience i myć zęby. Operator zaczyna stawiać światła i w obecności tych dzieci krzyczy na maszynistów, wymyśla im, że za wolno pracują. Nie przebiera w słowach. Dzieci stoją równiutko i grzecznie, a on wrzeszczy „niżej, k…wa!”, „wyżej, k…wa!”. Patrzę na te dzieci, takie słowa nie są im obce, ani taki krzyk. Ktoś je przecież tu w tym domu dziecka umieścił, od czegoś uwolnił. A tu przyjeżdża pan filmowiec i jak się okazuje, tak samo wrzeszczy jak pijany tatuś.

– Biorę te dzieci i wychodzę z nimi na spacer – mówię do operatora.

– A jak ja mam bez nich ustawić plan?

– Nie wiem – odpowiadam. – Przyjdę dopiero jak się uspokoisz.

Poszłam z nimi na huśtawki i wróciłam dopiero, jak wszystko było gotowe.

Inna scena i inny film. Wchodzimy do wnętrza, a tam w klatce siedzi jakieś zwierzątko – tchórzofretka chyba. Wobec tak wielkiej liczby ludzi sprawia wrażenie spłoszonej. Kiedy zapalają się filmowe światła, robi się niepodziewanie jasno i gorąco, zwierzątko wciska się w głąb klatki. Malują mnie, ubierają, a ja nie mogę przestać patrzeć na to zwierzę. Jest potrzebne do jakiegoś małego ujęcia. Wołają mnie na plan, przed kamerę, a ja nie mogę sobie przypomnieć tekstu.

– Może najpierw skręćcie scenę z tym zwierzęciem i wypuścicie je? – pytam kierownika produkcji. – Ja mogę poczekać.

Wszyscy wzruszają ramionami i szykują się do zdjęcia. Stojąc przed kamerą patrzę na tchórzofretkę i widzę zmiany na jej sierści. Może to tylko światła.

– Słuchajcie – mówię – ona się zrobiła jakaś srebrna.

– Osiwiała – mówi ktoś z ekipy – ze stresu.

– Kamera! – słyszę głos operatora, ale nie mogę wymówić ani słowa tekstu. Mówię, że muszą najpierw wypuścić to zwierzę, inaczej nie będę grała. Słyszę pomruki: „z nią się nie da pracować”.

Rok 1990

Goniec

Wracam do domu z próby, niosę zakupy na obiad i nagle widzę na podwórku ogromną postać mężczyzny. W jego twarzy było coś demonicznego i jednocześnie łagodnego. Podszedł do mnie.

– Czekam na panią. Nazywam się Maciej Nowak i zakładam niezależne teatralne pismo środowiskowe „Goniec Teatralny”. Czy chciałaby pani pisać tam felietony raz na tydzień?

Zgodziłam się od razu. „Goniec” miał tylko trzy kartki i był drukowany amatorsko, jak podziemna „Bibuła”. Felietony musiały więc być naprawdę króciutkie, trzeba było zmieścić wszystko w kilkudziesięciu zdaniach. Napisałam pierwszy tekst, potem drugi i zaczęło się coś, o czym pisząc, nawet nie pomyślałam. Niespodziewany odbiór czytelników, gorące komentarze. To było to, co w pisaniu sprawia największą satysfakcję – poczucie, że list doszedł do adresata, że jest przeczytany i przemyślany.

Pisałam o sprawach teatru dla swojego środowiska i środowisko to odbierało. Przynależałam do niego, ale nie poprzez fizyczną obecność, tylko z boku, niewidzialnie jakby. Zrozumiałam, że ten rodzaj komunikacji sprawia mi największą radość. O wiele większą niż granie. Jak i kiedy to się stało?

Romeo i Julia

Jesień. Mam kłopoty ze zdrowiem i czeka mnie operacja. Nic poważnego, ale lekarze mówią, że powinnam teraz przystopować z pracą, odetchnąć. Dopiero w szpitalu czuję, jak bardzo był mi potrzebny czas izolacji i ciszy. I nagle zadzwonił Andrzej Wajda. Ma dla mnie propozycję, a zacząć trzeba właściwie zaraz. Ta propozycja to rola… Julii w Szekspirowskim dramacie.

Piotr Kozłowski i ja / fot.: Renata Pajchel, Archiwum Teatru Powszechnego w Warszawie

Wiedziałam, że Wajda ma to robić w Teatrze Powszechnym. Wiedziałam też, że Julię ma zagrać gościnnie Dorota Segda, aktorka z Krakowa, która jak mało kto nadawała się do tej roli. Co się stało? Dlaczego nagle zmieniono zdanie? Dorota Segda miała próby do innego spektaklu, a Wajda nie chciał zrezygnować z tej sztuki w tym terminie. Wymyślił, że ja mogę to zagrać. Julia? Może kiedyś, dawno temu, z pewnością.

– Ale ja mam trzydzieści siedem lat! Dwoje dzieci! – mówię do Wajdy. – Publiczność wie o tym przecież! Jak mogę zagrać małoletnią dziewicę?!

Wajda zaczyna mnie przekonywać.

– To jest teatr – mówi. – W teatrze wszystko jest nieprawdziwe. Musisz to po prostu zagrać, a publiczność doceni twoją sztukę.

Ale ja mam lęk wysokości – żartuję. – Nie mogę grać na balkonie!

Z tym lękiem wysokości to zresztą prawda, ale on nie potraktował tego serio.

– A kto ma grać Romea?

– Piotr Kozłowski. To świetny aktor.

– Świetny, ale młodszy ode mnie o dziesięć lat! Czegoś takiego chyba jeszcze nie było!

– I bardzo dobrze – mówi Wajda. – To będzie właśnie popis aktorskiej sztuki, ponad realnością.

– Ale ja już zagrałam Lady Makbet! Nie ma chyba na świecie aktorki, która gra Szekspira w takiej kolejności!

– No to świetnie. Będziesz pierwsza.

Już nawet nie mówiłam, że lekarze każą mi odpocząć. Mogłam odmówić roli filmowej, mogłam rezygnować z kariery dla osobistego życia, ale jak zrezygnować z takiej przygody jak Julia w reżyserii Wajdy? Zgodziłam się oczywiście.

Biedny Piotrek Kozłowski! Jaki on starał się być dla mnie miły, jaki twórczy! Co z tego? Czułam, jakie męki przeżywa Romeo, mając za zadanie kochać Julię, starszą o dziesięć lat! Do tego Piotr jest refleksyjny, inteligencki raczej niż żywiołowy. Bardzo utalentowany, ale nic wspólnego nie miał z południowym temperamentem. Bardzo trudna była miłość tego Romea do tej Julii i tej Julii do tego Romea.

Kiedy zamontowano dekoracje, okazało się, że Krystyna Zachwatowicz zaprojektowała balkon jako czystą platformę, bez żadnej podpórki.

– Nie mogę na tym stać – powiedziałam. – Ja naprawdę mam lęk wysokości. Nie dam rady.

Krystyna nie zgodziła się jednak na zmiany. Wajdzie natomiast bardzo podobało się, że Julia na balkonie ma w oku bezgraniczny strach. No tak, tylko że lęk wysokości łączy się z zawrotami głowy i naprawdę można po prostu runąć w dół. Całe szczęście, że miałam za sobą zespół techniczny tego teatru. Po kryjomu przybili na platformę niewielką listwę, żeby moja stopa czuła jakieś oparcie. Trochę to pomogło, ale i tak ciężko było na takim balkonie mówić Szekspirowskie monologi. W ogóle nic się tu nie udawało, każdy z nas, aktorów, ciągle szukał właściwego tonu. Cały spektakl wyglądał trochę tak, jakby orkiestra stroiła instrumenty i nie mogła zacząć grać. A za kulisami dział się mały ludzki dramat.

– Nie dam rady – szepnęła mi przerażona garderobiana na próbie kostiumowej.

Miałam uszyte do tej roli dwie suknie: jedna z nich zapinana była na kilkadziesiąt haftek. I właśnie tę suknię trzeba było założyć w błyskawicznej przebiórce za kulisami. Nikt nie zapnie tylu haftek w kilka sekund. Poszłam do Krystyny Zachwatowicz, mówiąc, że trzeba haftki zamienić na niewidoczny zamek błyskawiczny, bo inaczej garderobiana dostanie zawału, a ja wyjdę w niedopiętej sukience. Nie zgodziła się. Więc co wieczór, przed najważniejszymi moimi scenami, słuchałam szeptu garderobianej:

– O Jezu, Jezu. Nie dam rady, pani Joasiu.

A ja zamiast się skupić, szeptałam:

– Spokojnie, damy radę, spokojnie. Czy to warto tak się denerwować?

To były chyba pierwsze momenty moich zwątpień w sens sztuki teatru. Co jest bardziej przejmujące? Słowa miłości Romea czy purpurowa z przejęcia twarz tej kobiety? Czy współczesny twórca to ten, który widzi tylko sztukę, czy ten, który widzi człowieka? Na scenę wychodziłam zawsze w niedopiętej sukni, a mój monolog tak się zaczynał.

Ach! Niech będzie wielka ta godzina, w której ma miłość się objawiła.

Grając, kątem oka widziałam, jak za kulisami garderobiana opiera się o ścianę, mokra od potu i bardzo blada. Znacznie bardziej współczułam jej niż umazanemu szminką Romeo.

fot.: Renata Pajchel, Archiwum Teatru Powszechnego w Warszawie

Pewnego wieczoru nie miałam z kim zostawić swoich córek, więc wzięłam je do teatru. Marysia miała wtedy dziesięć, Hania siedem lat. Zostawiłam je w teatralnym bufecie i poszłam na scenę. Wreszcie doszło do sceny balkonowej. Wchodzę na tę platformę i, jak zawsze, mam przed sobą balkon dla publiczności. Po prostu mój balkon był zbudowany na tej samej wysokości, co balkon widowni. Spektakl nie był bardzo oblegany przez publiczność, więc na ogół balkon był pusty. Tym razem jednak, już wchodząc, zobaczyłam tam dwie małe dziewczynki. To były moje córki. Wymknęły się spod opieki bufetowej, usiadły w pierwszym rzędzie na balkonie, ale nie były bardzo zainteresowane sztuką. Grając, widziałam jak się śmieją i bawią. Na scenę wszedł Romeo. Wyciągam do niego ręce, rozpaczam, mówię o miłości, a jednocześnie widzę, jak Hania na balkonie podnosi jedną nogę w górę, potem przekłada ją przez barierkę… Czy ktoś może sobie wyobrazić, co czuje matka w takim momencie? Co czuje matka-aktorka? Matka-Julia? Kilka sekund błyskawicznych myśli – co mam wybrać?! Krzyknąć do Hani, żeby zdjęła nogę, bo spadnie, czy krzyczeć: „Romeo! Czemuż ty jesteś Romeo!”. Kim ja jestem, aktorką czy matką?!

Hania powoli cofnęła nogę. Może się znudziła, może wyczuła moje myśli, może po prostu Marysia ją namówiła, nie wiem. Wiem tylko, że od tego czasu wzmogły się moje wątpliwości. Czy ja na pewno chcę należeć do świata iluzji?

Rok 1992

Faustyna

Dzieje się mnóstwo, gram, piszę do „Gońca”, Mirek gra w teatrze w Poznaniu i właściwie każdy dzień rozłąki utwierdza nas w tym, że nasze małżeństwo już nie istnieje. Pewnie musieliśmy się spotkać, żeby urodziła się Marysia i Hania i chyba już tylko to przekonanie nas łączy. Wreszcie w porozumieniu z Mirkiem piszę pozew do sądu, pozew łagodny, za porozumieniem stron.

I właśnie w tym czasie przychodzi propozycja głównej roli w filmie. Powstaje film o św. Faustynie, a reżyser nie wyobraża sobie innej aktorki niż ja. Czytam scenariusz. Niestety, jest dość słaby. Czytam więc wszystko, co tylko można o zakonnicy, która zobaczyła Chrystusa i kazała go namalować dokładnie według swojej wizji. Czytam jej dzienniki, czytam opracowania tych dzienników i wszystko to zaczyna mnie bardzo wciągać. Rodzi się szereg pytań. Scenariusz zawsze można poprawić. Zgadzam się. Podpisuję umowę. Nie bez wątpliwości moralnych. Mówię reżyserowi, że się rozwodzę.

– No to co?

– Nie wiem, czy powinnam podchodzić do takiej postaci, jeśli… – reżyser puka się w czoło, wszyscy zresztą, których o to pytam, też wzruszają ramionami.

– Czy gdybyś grała niewidomą, to też miałabyś wyrzuty sumienia, że widzisz? Jesteś aktorką.

Najważniejsze dla mnie jest jednak rozstrzygnięcie kilku pytań, które wiążą się ze stanem widzeń. Na szczęście znam księdza, który może mi pomóc w znalezieniu kompetentnej osoby. Ksiądz próbuje zresztą przy okazji odwieść mnie od rozwodu, ale niezależnie od tego znajduję duchownego, który jako teolog zajmuje się tym zjawiskiem. Moje pytania dotyczą nie tylko widzeń.

– W „Dziennikach” Faustyna opisuje obraz piekła. Ten obraz to też rodzaj jej widzenia, ale jak prymitywny! Diabły, kotły, smoła. Czy mam przez to wierzyć, że piekło tak właśnie wygląda?

Duchowny odpowiada, że Bóg zsyła widzenia na miarę wyobraźni człowieka, na miarę jego doświadczeń.

Kolejne moje pytanie dotyczyło tak zwanych ciemnych nocy. Z „Dzienników” wynika wyraźnie, że Faustyna doznawała psychicznych i cielesnych męczarni związanych z ciemnymi siłami. Według wiedzy, jaką w tej sprawie posiadłam, święci miewają takie doświadczenia, połączone z przekleństwami, bluźnierstwem i innymi objawami skrajnego niepokoju. W scenariuszu nie było takiej sceny, a przecież nawet z punktu widzenia narracji wniosłaby wiele energii, zwłaszcza że oparta jest na prawdziwym przekazie. Zapytałam, czy scenariusz bez takiej sceny jest w ogóle coś wart.

Ksiądz odpowiedział, że jeśli to ma być film afirmacyjny, to taka scena może zaszkodzić, ale z punktu widzenia biograficznej prawdy byłaby wskazana.

Kolejne pytanie dotyczyło pojawienia się osoby Chrystusa.

– Czy widzenie jakiejś osoby jest tak realne, że zasłania przedmioty? Czy gdyby teraz ukazał się nam Chrystus, to zasłoniłby tę półkę?

Odpowiedź była mi potrzebna do tego, żeby wiedzieć, poczuć, czy widzenie jest niezależne od tego, czy oczy są otwarte czy zamknięte. Ksiądz nie odpowiedział, ale zapisał sobie to pytanie.

Zaczęłam chodzić na modlitwy na ulicę Szczecińskiego do Zgromadzenia Sióstr Jezusa Miłosiernego. Byłam przekonana, że mnie to wynudzi, zmęczy. Modlitwę traktuję jako coś najbardziej intymnego, nie umiem się skupić w zbiorowości. Tutaj jednak, w Zgromadzeniu, monotonia wspólnej modlitwy uspokajała i wprowadzała jakiś mądry, dobry porządek. Zaczęłam tam chodzić z radością.

W tym czasie rusza produkcja filmu. Zapraszają mnie na przymiarkę kostiumu – to czarny habit zakonny. Zakładam go i to jest przeżycie inne niż zwykła przymiarka kostiumu. Przecież każda kobieta ma w życiu taką myśl, czy by się nadawała, czy sprostałaby życiu klasztornemu. Ale tylko aktorka ma szansę na to, żeby zobaczyć siebie w lustrze ubraną w strój zakonny.

Nagle zadzwoniła producentka filmu. Zmieniono reżysera. Teraz będzie nim Jerzy Łukaszewicz, operator filmowy, brat aktora Olgierda Łukaszewicza. Kiedy zadzwonił do mnie, powiedziałam, że musimy porozmawiać o zbyt monotonnym scenariuszu, że trzeba tutaj wiele zmienić. Zwłaszcza chodzi mi o „ciemne noce”, o duchową mękę Faustyny, o trudne doświadczenia. I wtedy nagle reżyser powiedział:

– Nie możesz tego zagrać.

Następnego dnia poszłam do wytwórni, a on powtórzył, że nie zagram tej roli. No cóż, ma prawo. Jest reżyserem. Wychodząc, natknęłam się znowu na producentkę i wtedy dopiero uświadomiłam sobie, że przecież mam podpisaną umowę. Poprosiłam o kopię i usiadłam na korytarzu. Przy końcu umowy znalazłam zapis, który mówi:

W wypadku niepodjęcia zdjęć nie z winy aktora, producent wypłaci 50 proc. honorarium.

Nie była to mała suma. Faustyna to postać cały czas śledzona przez kamerę, jej osoba wypełnia całą akcję filmu, krótko mówiąc, wiele dni zdjęciowych. Dotąd pracując nad Faustyną, nie myślałam o tym, że to będzie naprawdę spory zarobek. Za dużo było innych, ciekawszych problemów. Ale teraz? Reżyser ma swoje prawa, ale ja też mam swoje. Miałam przed sobą dokument, gdzie czarno na białym opisana była moja sytuacja i wynikające z niej konsekwencje. Wracam do producentki. Ona rozkłada ręce – nie może sprostać temu, co jest napisane w umowie, nie mają takich pieniędzy. Nie chciałam się z nią kłócić. To naprawdę bardzo miła osoba, świetna producentka i rzeczywiście chyba w tej sytuacji bezradna. Zapytałam więc tylko, kto właściwie finansuje ten film. Telewizja publiczna. No więc jadę do TVP na Woronicza. Obmyślam szybki, choć szalony plan. Przy bramce rzucam ochroniarzom „dzień dobry” i daję do zrozumienia, że bardzo się spieszę. Znają mnie dobrze, otwierają. Szefem od filmów był człowiek, którego znałam tylko z widzenia. Dostać się do jego gabinetu tak z marszu to po prostu niemożliwe. Wchodzę, mijam zdumioną sekretarkę i otwieram drzwi, za którymi on urzęduje.

– Proszę, tu jest moja umowa, tu punkt ten i ten, należy mi się więc taka i taka suma.

On uśmiecha się z rozczuleniem.

– Pani Joanno, ma pani prawo oczywiście być rozżalona, taka rola pani przepadła, ale chyba pani rozumie, że nie możemy wypłacić takiej sumy. Ten film, ten religijny film ma już określony budżet.

– Czyli ta umowa jest fikcyjna? A gdybym ja nie wywiązała się na przykład z punktu, który mówi o tym, że w wypadku przerwania zdjęć z winy aktora ponoszę taką a taką karę, to też byście przymknęli oko? Mogłabym tak po prostu nie przyjść na plan i rozeszłoby się po kościach?

Uśmiecha się dalej. Jest właściwie rozbawiony. Rozkłada ręce. Taki świat, takie życie.

– Jednym słowem, nie mogę liczyć na wywiązanie się telewizji z treści umowy?

– Przykro mi.

Wstaję.

– Powtórzy to pan przy dziennikarzach? – patrzę na zegarek. – Zwołałam konferencję prasową. Za pół godziny będę w radio.

Spoważniał. Widzi przed sobą osobę zdesperowaną i zdolną pewnie do tego, żeby zwołać dziennikarzy. Nie wie o tym, że nie tylko nikt w żadnym radio na mnie nie czeka, ale też o tym, że nie mam pojęcia, jak zwołuje się prasowe konferencje. Podchodzę do drzwi, a on mówi:

– Chwileczkę. Niech pani usiądzie. Bardzo proszę, żeby nie robiła pani szumu wokół tak szczególnego filmu. To jest film o osobie świętej.

– Czyli uczciwej. Proszę więc uczciwie się zachować.

Demonstracyjnie patrzę na zegarek. Chwila zastanowienia. Wreszcie ten mężczyzna wstaje:

– Proszę poczekać. Załatwię to.

Wychodzę z gabinetu i czekam. Po chwili on też wychodzi i wraca niespodziewanie szybko. Prosi mnie do siebie i wyjmuje plik pieniędzy.

– Pożyczyłem z innego filmu, proszę to pokwitować i więcej nie wracać do tej sprawy.

Idąc potem telewizyjnym korytarzem z torebką pełną pieniędzy, śmiałam się sama do siebie. Mało kto zarobił pieniądze za to, że czegoś nie zrobił.

List

Zadzwonili do mnie z Teatru Ateneum. Proszą mnie na rozmowę z dyrektorem Januszem Warmińskim. Byłam przekonana, że chodzi o jakąś gościnną rolę. Już sama rozmowa z człowiekiem, który prowadzi teatr prawie trzydzieści lat, była dla mnie wyróżnieniem. Nie spodziewałam się jednak, że odbędzie się tam taka scena.

Janusz Warmiński siedział przede mną jak uczeń przed dyrektorem szkoły. W rękach trzymał jakąś kopertę z listem. Był najwyraźniej zdenerwowany, speszony. Nie wiedział, jak zacząć rozmowę, wreszcie powiedział coś o wyjątkowo przykrych teatralnych tekstach krytycznych, jakie się ostatnio ukazują w „Gazecie Wyborczej”. Nie chodzi o to, czy recenzja jest zła czy dobra. W tych złych recenzjach jest coś więcej. Zapytał, czy je czytałam. Niektóre tak i rzeczywiście miałam wrażenie, że przekracza się granice dobrego smaku. Ton tych tekstów był arogancki, bez szacunku do człowieka teatru, który i tak kończył już swoją dyrektorską karierę.

– Coś się dzieje dziwnego – takie słowa powtarzał Janusz Warmiński, wręczając mi kopertę z listem do naczelnego „Gazety Wyborczej” Adama Michnika.

Ucieczka

Nie mogłam uwierzyć. Człowiek o takich dokonaniach prosi o wstawiennictwo, z powodu moich opozycyjnych znajomości? Jednak wystarczyło popatrzeć na niego, żeby zrozumieć, jak bardzo jest załamany i upokorzony. W takim stanie nie da się z nikim rozmawiać. Wzięłam ten list i obiecałam go przekazać. Zanim to jednak zrobiłam, postanowiłam poczytać wszystko, co napisano o Warmińskim i innych twórcach teatru w ostatnim czasie. Wyniki tego „śledztwa” były bardzo ciekawe. Zaczęłam się w to zagłębiać i rzeczywiście potwierdzało się spostrzeżenie, że głównym motywem nowej krytyki jest wszystko to, co „warszawskie”. Rozumiałam, że chodzi o wszystko, co „centralne” i dotąd uznawane za wzór. I ten „wzór” miał być unieważniony przez jakąś grupę. Bez względu na to, czy tworzy rzeczy dobre czy nie. To wyglądało tak, jakby w prasę wniknął jakiś ruch polityczno-rewolucyjny, a nie ruch nowego, krytycznego spojrzenia. Po prostu wyczuwało się, że tu chodzi o coś więcej niż o teatr.

Zbigniew Zapasiewicz i ja / fot.: Andrzej Piotrowski, archiwum Teatru Współczesnego w Warszawie

Jeśli na przykład Gustaw Holoubek, wielki, magnetyczny aktor zagra gorzej niż kiedyś, to krytyk ma prawo go nie oszczędzać. Bo jeśli wielki aktor nie tworzy kreacji, to jest to też rodzaj zdarzenia. Taki spadek formy jest stratą, czymś dużej wagi dla widzów i teatru. Ton takiej krytyki powinien mieć stosowną powagę. W recenzjach, o których piszę, nie było tej powagi. Ktoś, kto je czytał, mógł odnieść wrażenie, że chodzi o kogoś bardzo przeciętnego, kto się znowu potknął. Jakaś nowa władza brutalna i bezwzględna po prostu ścinała głowy. Coś dziwnego zaczęło się dziać.

Podam taki przykład: Gustaw Holoubek zagrał niewielką (po raz pierwszy chyba tak małą) rolę w sztuce Koterskiego „Dom wariatów”. Grał inaczej niż zwykle. Uważam, że była to rola niezwykła, zrodzona z obserwacji ludzi, których wychował klimat krakowski, Galicja, bliskość Wiednia. Patrzyłam na Holoubka i widziałam swojego dziadka Szczepkowskiego, jego codzienne rytuały, stosunek do przedmiotów, szczególny sposób mówienia jakby z musztry wojskowej. Potem widziałam ten spektakl na festiwalu – ja byłam w jury i siłą rzeczy oglądałam po raz drugi rolę Holoubka.

Znałam go prywatnie, ale jeszcze lepiej ze sceny, bo chyba nie ominęłam żadnej jego roli. I dlatego mogłam dostrzec zmianę w aktorze, a raczej w człowieku, jaka dokonała się w wyniku tej nowej krytyki. Po recenzjach, które podważały jego emanację, powagę dorobku, czyli upokarzały go jako artystę i jako człowieka, Holoubek jakby wyblakł na scenie. Pierwszy raz widziałam oznaki zdenerwowania, a nie tego, co miał zawsze, poczucia więzi z publicznością. „Dali mu radę” – tak pomyślałam, siedząc na widowni. To nie było u mnie wtedy do końca sprecyzowane, czułam tylko jak inni, że coś się dzieje.

Zaniosłam list do „Gazety Wyborczej”. Jak się okazało, tego rodzaju skarg było więcej, ale też była jednoznaczna odpowiedź redakcji. Taki jest ich punkt widzenia. I tak rzeczywiście zostało. Janusz Warmiński zmarł kilka lat potem. Gustaw Holoubek grał dalej, ale nie było już w nim tego światła. To samo poczucie miał Zapasiewicz.

„Cokolwiek zrobię, będzie złe” – mówił. Świadomość przegranej już z góry, zanim odbędzie się premiera, to były uczucia, które zaczęły towarzyszyć nam coraz częściej. Czułam to i pewnie stąd po raz pierwszy pojawiła się u mnie myśl – uciec z teatru.

Mnie samą zaskoczyła. Przecież teatr to był mój dom, moje środowisko naturalne. I nagle pomyślałam: a gdyby po prostu odejść?

Nie miałam żadnego pomysłu na przyszłość. Tyle tylko, że poczułam nagłą ulgę. Muszę być wolna, bez względu na konsekwencje. Na koniec sezonu wręczyłam zdumionemu dyrektorowi wymówienie. A na pytanie: „dlaczego?”, odpowiedziałam tylko:

– Nie chcę. Nie chcę być teraz w teatrze.

Tak zaczęła się nowa, wolna droga. Osiem lat.

Śpiew i słuch

– Napisz sobie piosenki i zrób recital.

Tak kiedyś powiedział mi Wojciech Młynarski. A jakiś czas wcześniej poprosił mnie o zastępstwo w jego przedstawieniu kabaretowym, złożonym z piosenek Hemara. Nie byłam pewna, czy to dobry pomysł, bo nigdy nie śpiewałam przed publicznością. W ogóle dziwna rzecz z tym moim słuchem. Czasem, zwłaszcza wysokie nuty, śpiewam czysto jak ludzie ze słuchem absolutnym, a czasem nie mogę powtórzyć najprostszej melodii. To tak, jakby moje geny podzieliły się na dni tygodnia – kilka dni dziedziczę po ojcu słuch absolutny, a przez resztę tygodnia brak słuchu po mamie. Zgodziłam się jednak wystąpić w tym spektaklu i wyszło to chyba całkiem nieźle. Wojciech Młynarski zauważył, że estrada mnie nie peszy, jak to bywa u wielu teatralnych aktorów.

– Koniecznie napisz sobie piosenki, monologi i zrób swój recital! – powiedział.

I to był naprawdę dobry pomysł.

Od tej pory powstawała piosenka za piosenką. Wymyślałam je na spacerach z Tufą. Ona skakała nad trawami po łąkach za Warszawą, a ja układałam monologi i piosenki. Dziś nie wiem, naprawdę nie wiem, jak i skąd znalazłam siły i śmiałość, żeby skontaktować się z tak wybitnymi osobami, jak kompozytor piosenek Ewy Demarczyk Andrzej Zarzycki, Grzegorz Turnau, Janusz Bogacki, Jerzy Derfel. A co jeszcze dziwniejsze, wszyscy oni zgodzili się napisać muzykę. Janusz Bogacki miał wtedy swój zespół i od razu też zgodził się akompaniować mi przy recitalu. Miałam więc teksty, muzyków. Zadzwoniłam do „Stołecznej Estrady”. Zapytałam, czy mogliby użyczyć miejsca na próby. I oni od razu się zgodzili. Nie mogłam uwierzyć. Ja, osoba tak daleka od muzyki, spotykam się ze znakomitym zespołem jazzowym i razem tworzymy spektakl! Zespół składał się z gitarzysty (gitara elektryczna), skrzypka, pianisty i perkusisty. Szybko okazało się, że wszyscy lubimy te próby, mamy poczucie wspólnej przygody. Zadzwoniłam do Ateneum. Z tym teatrem współpracował wtedy właśnie Wojciech Młynarski, więc to było w jakiś sposób naturalne. Gustaw Holoubek był dyrektorem. Wojtek poręczył za poziom tego spektaklu, więc Holoubek zgodził się już na pierwszej rozmowie. Nazwałam spektakl „Złodziejka różowego boa”. Dlaczego tak?

Różowe boa

Jechałam pociągiem na jakiś występ, miałam przy sobie torebkę, a na wieszaku powiesiłam nowy, atrakcyjny płaszcz. Miałam ze sobą jeszcze jeden mały bagaż: plastikową torebkę, z której wystawało… różowe boa. Kiedy siadłam w przedziale, na to boa patrzyła z uwagą moja współpasażerka – skromna kobieta w średnim wieku. W pewnym momencie wyszłam z przedziału, żeby porozmawiać z kolegą, którego zauważyłam podczas wsiadania do pociągu. W przedziale zostawiłam płaszcz, torebkę i torbę plastikową z różowym boa. Staliśmy na korytarzu, blisko mojego przedziału. Rozmowa mnie tak wciągnęła, że nie zauważyłam nawet, jak pociąg zatrzymuje się na małej stacji, a z przedziału wychodzi ta kobieta. Kiedy pociąg ruszył, a ja wróciłam na miejsce, jej już nie było. Była na szczęście moja torebka, był płaszcz, ale… nie było już różowego boa. Spojrzałam przez okno i zdążyłam jeszcze zobaczyć tamtą kobietę, która oddalała się bardzo szybko z małego dworca. Potem przez całą podróż myślałam tylko o niej. Nie wyglądała na złodziejkę, była zupełnie przeciętną, zmęczoną kobietą. I nagle taka nieodparta potrzeba posiadania czegoś takiego jak różowe boa. Zresztą może potrzebne jej to było na jakiś bal, dla córki, nie wiem, ale wyobraziłam ją sobie, jak zostaje w domu sama, przymierza przed lustrem swoją zdobycz, jak staje się kimś ze swoich marzeń i napisałam o niej tytułową piosenkę.

Potem zmieniłam tytuł recitalu na „Joanna Szczepkowska contra inne instrumenty”.

Rok 1994

Przypływ strachu

Często przy okazji wywiadów dziennikarze pytają o „dziwny klimat wokół mnie”. Sami wywołują ten temat. Myślę, że każdy z nich widzi, że jestem zupełnie inną osobą niż ta, o której się mówi. Dlaczego? Sama bym chciała wiedzieć.

Po śmierci Łomnickiego zobaczyłam w księgarni książkę Król Lear nie żyje, napisaną przez jego żonę Marię Bojarską. Kupiłam ją i od razu zaczęłam czytać. Już na pierwszych stronach zdziwiło mnie, że tak szybko pojawia się moje nazwisko. Nie spodziewałam się go w ogóle, może przy jakiejś wzmiance, ale autorka bardzo często mnie tam wymienia. Dziwnie zresztą. Z jakąś zajadłością, uszczypliwie. Czuje się, że towarzyszą temu duże emocje. A przecież ta książka jest pisana niedługo po śmierci Tadeusza, przez wdowę, kochającą żonę. Przeglądam książkę i naprawdę nie rozumiem, dlaczego poświęca mi tyle miejsca. Na kolejnej stronie przytacza jakąś rozmowę z mężem. Sugeruje, że rozmawiają o mojej roli, a Łomnicki tłumaczy, że nic nie poradzi na mnie. Mówi: Joasia jest bardzo ambitna. Nie cierpi uwag, lubi czuć się kochana, a zwłaszcza pożądana na scenie i poza sceną, wtedy dopiero dobrze się z nią pracuje. Bojarska pisze: On z nią gra. No więc gra. Gra tak, żeby w pracy nie było konfliktów.

Czytając, nie mogłam uwierzyć. Nieśmiały Łomnicki?! „Nie chciałby, ale musi” grać tak, żeby nie urazić Joasi? To naprawdę nie był „dobry wujek”. Strasznie można było od niego oberwać i żadnej ulgowej taryfy mi nie dawał! Jakie ja miałam „siły”, żeby zmusić Łomnickiego do uległości? Po co to jest napisane?

Sprawdza się powiedzenie, że prawda kryje się między wierszami. Bo nie o słowa tu chodzi. Chodzi o intencje, o klimat. Chodzi o to, że ta książka miała być, jak rozumiem, poważnym świadectwem życia tego artysty, czytanym przez poważnych ludzi teatru. I do nich adresowane są też akapity na mój temat. Czytam dalej i ze zdumieniem odkrywam, że jestem bohaterką kolejnych komentarzy. Bojarska wyśmiewa moje słowa „nasz intymny margines prywatności”. Użyłam ich w tekstach o Łomnickim, o które mnie proszono. Opowiedziałam o „zaimkach zwrotnych”, żeby też pokazać aktora od innej, mniej znanej strony. Mało jest anegdot o żartach, jakie robił na scenie, bo też z jego strony to była rzadkość. Dlaczego autorka to tak demonizuje? Co ją tak denerwuje? Ale na tym „mój wątek” w książce się nie kończy.

Z niechęcią, kąśliwością i niewiarą pisze nawet o tym, że wspominam o wspólnych jazdach samochodem i o rozmowach z Łomnickim. Nie dowierza tym rozmowom. Dlaczego nie wierzy, że mógł i chciał ze mną rozmawiać? Dlaczego to jest dla niej aż tak ważne kilka miesięcy po śmierci męża? Czytam dalej i nagle natykam się na takie „swoje” zdanie:

Musiał mieć naprawdę nieprzeniknioną minę, gdy zapewniała go o tym aktorka, która zaledwie parę lat wcześniej (o czym wiedział) najsurowiej ocenzurowała własną wypowiedź na jego temat: partyjny aktor nie powinien być nawet pochwalony, cóż dopiero zbawiony!

Czytałam to zdanie kilkakrotnie: „partyjny aktor nie powinien być nawet pochwalony, cóż dopiero zbawiony!”. Nigdy i nikomu nie mogłabym czegoś takiego powiedzieć. Nie tylko dlatego, że uwielbiałam Łomnickiego jako aktora i nie odważyłabym się go krytykować, ale też dlatego, że wbrew pozorom nigdy nie dzieliłam ludzi na partyjnych i bezpartyjnych. Znałam takich, którzy swoją przynależność do partii uważali za jedyną drogę do budowania kraju, a znałam też bezpartyjnych, którzy po prostu nic nie robili.

„Nigdy nie powinien być zbawiony”. Zbawiony? Ja nie używam takich słów, takich wymiarów w sądzeniu ludzi! Ale nie o zakłamaną treść tu chodzi. Chcę opisać swoje emocje.

„Co się ze mną dzieje?” – pytałam sama siebie. Przecież to tylko nieprawdziwe zdania w jednej z książek o teatrze. Tymczasem ja nie mogłam złapać oddechu, kiwałam się na krześle jak w chorobie sierocej. Żadna utrata roli czy nawet zawód miłosny nie spowodował takich dreszczy, płaczu, ściśniętego gardła. To był przypływ strachu, jak u człowieka, który nagle traci grunt. Bo tak się właśnie poczułam. Co może powodować osobą, która wymyśla takie zdanie? Po co to robi? Pisze o jakimś wywiadzie. O jakim? Gdzie? Z kim? Tego tam nie ma. Wreszcie, po kilku dniach, zadzwoniłam do Marii Bojarskiej. Zadałam te pytania. Nie chciała odpowiedzieć, przerwała rozmowę. Spotkałam ją na wieczorze promocyjnym jakiejś książki. Wtedy już musiała mi odpowiedzieć.

– Gdzie ukazał się ten wywiad?

– Nie ukazał się.

– Gdzie miał się ukazać?

– W piśmie „Scena”.

– Kto go ze mną przeprowadził?

– Moja przyjaciółka.

Tyle się dowiedziałam. Odeszła szybko. Próbowałam odpowiedzieć sobie na pytanie: dlaczego mnie to tak boli? Odpowiedź była prosta. To budowało poczucie zagrożenia. Czułam bardzo silnie, że to jest tworzenie klimatu, potrzebne do czegoś, dla kogoś. Na szczęście potem wyjechałam do Szwajcarii.

Genewa

To było tak. Mój ojciec i ja dostaliśmy zaproszenie, żeby przyjechać do Genewy na spotkanie z tamtejszą Polonią. Dość długo się wahałam, bo to był czas przygotowań do recitalu. Poza tym nigdy nie jeździliśmy razem na takie spotkania i nie byłam pewna, czy my, jako córka i ojciec, mamy coś publiczności do powiedzenia. Czułam jednak, że mój ojciec bardzo się na to cieszy, więc polecieliśmy tam na trzy dni. Kiedy usiedliśmy razem w samolocie, nagle zaczęliśmy ze sobą rozmawiać tak, jakbyśmy spotkali się po raz pierwszy, jakby nie łączyła nas przeszłość. Poznałam zupełnie innego człowieka niż ten popularny i innego niż ten domowy. Miałam wrażenie, że on też zobaczył mnie inaczej i po raz pierwszy pomyślał tak jak ja, że możemy się zaprzyjaźnić. I tak właśnie było w czasie całego naszego pobytu. Wieczorem oboje zabawialiśmy publiczność anegdotami, tak jakbyśmy to mieli przygotowane od wielu lat. Na koniec naszego pobytu organizatorka zaprosiła nas na kolację do swojej ulubionej restauracji. Kiedy weszliśmy, zaczepił ją jakiś wysoki mężczyzna w szaliku i bardzo serdecznie przywitał. Przedstawiła nas, mówiąc, że jesteśmy aktorami. On z kolei okazał się dyrektorem jednego z genewskich teatrów. Kiedy potem siedzieliśmy przy swoim stoliku, widziałam, że patrzy w naszą stronę. Wreszcie wstał, podszedł do nas, zapytał, czy mówię po francusku, a potem zaproponował, żebym przyszła na casting, który odbywa się w jego teatrze. Chodziło o jedną z kobiecych ról w historycznej sztuce o Henryku IV. Powiedziałam, że nie mogę, bo jutro po południu odlatuję do Polski, ale Georges Wod, bo tak nazywał się dyrektor, zapytał, czy w takim razie mogę przyjść przed południem. Wtedy w Polsce nie było czegoś takiego jak teatralny casting, pomyślałam więc, że przyjdę po to tylko, żeby zobaczyć, jak taki egzamin na rolę wygląda, i poopowiadam o tym kolegom. Georges Wod wręczył mi od razu egzemplarz sztuki i zaznaczył tekst, którego trzeba się było nauczyć.

Teatr Carouge okazał się bardzo nowoczesnym i okazałym budynkiem, a na konkurs przyszło dużo aktorek, więc starałam się tylko zaobserwować atmosferę, jaka tu panuje, bez najmniejszych nadziei na wygraną. Nie zdążyłam się jednak napatrzeć, bo poproszono mnie na scenę jako jedną z pierwszych. Wypowiedziałam cały monolog, a potem poproszono mnie o powiedzenie go „na smutno”, „na śmiesznie” jak w szkole teatralnej. Bardzo to było dla mnie zabawne. W Polsce byłam już po wielu znaczących rolach, nagrodach i nikt chyba nie robiłby mi tak podstawowego sprawdzianu, a tu w Genewie moje nazwisko nic nikomu nie mówiło, mogłam więc niespodziewanie zweryfikować opinie o swoich umiejętnościach. Kiedy skończyłam, od razu chciałam jechać na lotnisko, ale wybiegł za mną Georges Wod.

– Ja nie chcę innej! Chcę panią!

Odpowiedziałam, że to wykluczone. Że mam swoje zajęcia w Polsce i dwoje dzieci, których nie mogę tak po prostu zostawić. On jednak nalegał i wtedy, i potem, kiedy dzwonił do mnie po moim powrocie do Warszawy.

Teatr Carouge – Genewa

Szwajcarski kontrakt

Kontrakt, który mi proponował Georges Wod, był bardzo atrakcyjny. Cała praca miała trwać około pół roku – dwa miesiące prób, a reszta codzienne spektakle. Codziennie przez cztery miesiące to samo przedstawienie, czasem dwa razy dziennie.

– Jak to możliwe – pytałam – że możecie planować z góry taki sukces spektaklu?

Odpowiedź była prosta. Teatr działa na zasadzie abonamentowej. Widzowie wykupują karnet do teatru na cały rok, stąd znana jest liczba zapewnionych miejsc. I na ten historyczny fresk, napisany współcześnie przez Monique Lachere, było bardzo wielu chętnych. Prawdę mówiąc, nie bardzo rozumiałam dlaczego, bo sztuka wydała mi się wątła literacko. Po długich rodzinnych debatach podpisałam kontrakt na rolę Marie de Medicis (Marii Medycejskiej), żony Henryka IV. Praca, z którą się zetknęłam, w niczym nie przypominała życia w naszym, polskim teatrze. Już sam kontrakt, czyli umowa, różnił się choćby tym, że nasze mają dwie, najwyżej trzy strony, ta natomiast była gruba jak książka, zawierała takie punkty, jak: zakaz wyjazdu za miasto dalej niż 20 km w okresie prób i spektakli, zakaz uprawiania niebezpiecznych sportów, zakaz jakiejkolwiek innej pracy w czasie prób i spektakli. Ten ostatni był możliwy ze względu na to, że – jak mogłam się zorientować – honoraria wystarczały aktorom na dobre życie. Najciekawszy był jednak punkt umowy, w którym zakazywano „mówienia negatywnych opinii o przygotowywanym spektaklu, Teatrze Carouge i o reżyserze”. Zakaz ten był obwarowany na określony czas z podanymi datami, od pierwszej próby do ostatniego spektaklu. Potem, kiedy już zaprzyjaźniłam się z aktorami, wielokrotnie żartowaliśmy, patrząc na kalendarze i zaznaczając dzień, kiedy już będzie można powiedzieć sobie „całą prawdę”.

Zupełnie inny był też czas przeznaczony na próby. U nas pracuje się od dziesiątej rano do drugiej, a wieczorem odbywają się spektakle. Tutaj próby zaczynały się o godzinie pierwszej w południe, a kończyły o dwudziestej drugiej. W tym czasie żaden z aktorów nie mógł grać w innym spektaklu. U nas aktorzy są proszeni na próby tylko wtedy, jeśli pracuje się nad ich sceną, a pozostali mają wolny czas. Tutaj aktorzy musieli być na próbach codziennie, bez względu na to, czy próba ich dotyczy, czy nie. Na początku niechętnie ze mną rozmawiali. Byłam tu obca, nieznana nikomu, a przecież tyle aktorek siedziało w domach bez pracy. Pewnie dlatego w dniu, kiedy nadeszła próba moich scen, cały zespół zasiadł na widowni, a nie – jak zwykle – gdzieś poza salą. Kiedy skończyła się próba, jeden z aktorów podszedł do mnie i zaprosił do pobliskiej kawiarni. Przyszedł tam wtedy cały zespół. Jak się okazało, to tutaj właśnie przesiadywali, wychodząc „na chwilę” z próby, to tutaj przy białym winie czekali na swoje sceny. Przyznam, że zrobiło mi się wtedy lżej i jakoś bardziej swojsko. Dotąd miałam wrażenie, że ich praca jest po szwajcarsku rzetelna i trochę bez polotu. Tutaj w kawiarni dyskretnie odchodzili od zasad kontraktu, a pierwszy zrobił to jeden z aktorów, pytając mnie szeptem:

– Co ty tutaj robisz? Taka aktorka!

Więcej nie chcieli mówić, tylko ruchami ręki dawali do zrozumienia, co myślą o poziomie tego teatru. Sam fakt pracy i dobre zarobki cenili sobie jednak na tyle wysoko, że nikt nie odważył się sprzeciwić dyrektorowi. Szybko też zrozumiałam sens takiego trybu prób. Aktorzy na czas pracy nad spektaklem stawali się prawdziwą teatralną trupą i spędzali ze sobą całe dnie i noce. Bawili się do rana w nocnych klubach, musieli więc odsypiać do późna w dzień. Jednak naprawdę imponujący był czas, kiedy zaczęto mierzyć projektowane dla nas kostiumy. Z całą pewnością nigdy nie widziałam tak pięknych materiałów, tak dostatnich i szczegółowo wypracowanych strojów. Robiła je Franca Squarciapino – światowej sławy projektantka pracująca między inymi w mediolańskiej La Scali, w Odeonie w Paryżu i w Piccolo Teatro w Mediolanie. Dziwne to wszystko było dla mnie. Tak jak jeden z aktorów zapytał mnie, tak ja chciałam zapytać ją:

– Co ty tu robisz?

Pan Wod czeka

Na to nie było jednak czasu. Zbliżał się dzień premiery, a ja ciągle zdobywałam nowe doświadczenia. W tym nowoczesnym budynku na przykład nie było tzw. interkomu, czyli głośnika, przez ktory zawiadamia się aktorów, że zbliża się ich scena i muszą iść za kulisy. Przez ten głośnik aktor siedzący w garderobie słyszy też, co dzieje się na scenie, i sam może ocenić, ile czasu potrzeba mu na dojście do kulis. W Polsce każdy teatr, w którym grałam, miał interkom, dlatego na pierwszej próbie generalnej spokojnie siedziałam w garderobie, czekając, aż poproszą mnie na scenę. Nagle do garderoby wpadł jeden z kolegów.

– Wszyscy czekają! Pan Wod czeka!

Spóźniłam się na scenę.

Dyrektor teatru i reżyser grał tutaj główną i tytułową rolę. Kiedy dobiegłam do sceny, Wod przerwał spektakl i zaczął krzyczeć coś, czego – mimo niezłej francuszczyzny – nie mogłam zrozumieć, ale były to pewnie przekleństwa. Zrozumiałam tylko to, że powinien mnie wyrzucić, ale nie ma już na to czasu. Skruszona zaczęłam grać, a kiedy próba się skończyła, Wod trzasnął drzwiami i wyszedł. Następnego dnia była ostatnia próba generalna. Czekałam bezskutecznie na garderobianą, która dotąd przychodziła pomóc nam przy bardzo skomplikowanych gorsetach i haftach. Nikt jednak nie przychodził, choć przedstawienie dawno się zaczęło. W garderobach obok nie było już żadnej aktorki, która mogłaby mi pomóc, a idący na scenę aktor w pośpiechu wyjaśnił mi, że garderobiana była tylko do wczoraj i od tej próby kostiumy trzeba zakładać samemu albo z pomocą koleżanek. Zapomniano uprzedzić mnie o tym. Dla pozostałych brak garderobianej był oczywistością, dla mnie czymś niepojętym. Trzeba mnie było widzieć, jak szarpałam się z falbanami sukni, które zaczepiły się o halkę, jak się gimnastykowałam, próbując zawiązać suknię na plecach. Panika była tym większa, że czułam zbliżający się czas mojej sceny, a im bardziej się denerwowałam, tym mocniej plątały się sznurki, haftki, falbany. Wreszcie na wpół dopięta wpadłam na scenę, a tam… ta sama cisza co wczoraj. Ten sam bezruch i te same wściekłe oczy Georges’a Woda.

Spóźniłam się, tak jak wczoraj. Tym razem jednak reżyser nie przerwał próby. Czułam, że grając, bije się z myślami, jak powinien postąpić. Poprzedniego dnia, po mojej wpadce, koledzy mówili mi, że to wyjątkowo surowy dyrektor i żaden aktor po czymś takim u niego by nie wystąpił. Co więc mówić o dwóch razach pod rząd? Kiedy nastąpiła przerwa, spodziewałam się jeszcze większej awantury, ale reżyser zamknął się w swojej garderobie. Po przerwie zaczynaliśmy od wspólnej sceny. Ja mówiłam najpierw mały monolog, a potem w towarzystwie dworu wchodził król. Weszłam na scenę, zaczęłam mówiąc pierwsze słowa, kątem oka widząc w kulisach jakieś zamieszanie. Wreszcie na scenę wszedł cały dwór ale… bez króla. Staliśmy w milczeniu, aż nagle z kulis wpadł zmieszany i przerażony Georges Wod. Nie zważając na bieg akcji, serdecznie przeprosił za spóźnienie i nas, i publiczność zgromadzoną na próbie. Uśmiechnął się też do mnie, dając do zrozumienia, że w tej sytuacji musi mi wybaczyć. Potem siedząc w naszej kawiarni cały zespół przekonywał mnie, że on to zrobił specjalnie. Nie chciał mnie usunąć ze spektaklu, ale też nie mógł stwarzać odstępstwa od swoich zasad, więc wymyślił coś takiego.

Tak zaczęło się moje szwajcarsko-polskie życie. Ciągle na lotnisku. Zabrałam dziewczynki do Genewy, a one pytały, kiedy wrócą do Polski. No tak. Moje pokolenie zachwycało się „Zachodem”, kolorami, sklepami, radosną ulicą. A one już to wszystko miały w Warszawie.

Recital

Dzień premiery „Joanna Szczepkowska contra inne instrumenty”. Pierwszy raz na scenie stałam jako „ja”, a nie jako sceniczna postać. Nie znałam tego uczucia. Przecież to było od początku do końca moje. Jak w swoich najskrytszych marzeniach, byłam częścią jazzowego zespołu. Mogłam improwizować, mogłam być tu i teraz, sam na sam z widownią. Po premierze publiczność wstała, były długie, bardzo długie oklaski, bisowałam kilkakrotnie. Od razu zaczęły się zaproszenia do teatrów w Polsce. I nagle recenzja w „Wyborczej”.

Ten recital jest dla wszystkich „różowych femmes”, które z elektroluksem w ręku tęsknią za odrobiną szaleństwa.

Recenzent dobrze wiedział, że torturuje mnie w białych rękawiczkach.

To przecież nie był „kobiecy recital”. To nie było nic w rodzaju „Dajmy sobie, kobitki, trochę luzu, pobawmy się w czasie sprzątania”. To były rzeczy poetyckie, które mogą się podobać lub nie, ale nie miały nic wspólnego z typem rozrywki, który zaczął właśnie dominować.

– Te pani trudne piosenki – powiedziała sąsiadka, mijając mnie na ulicy.

Naprawdę nie były to teksty, które sprostałyby gustom wielbicieli tandety. I adresowane były także do mężczyzn.

„A może przesadzam?”– myślałam, starając się uspokoić, zagłuszyć myśli. W recenzji jest przecież napisane też sporo miłych rzeczy. Może nie tak, jakbym chciała, raczej bagatelnie – to nie są słowa, jakich by się oczekiwało – ale jednak nic złego. Dlaczego ja się tak trzęsę, dlaczego brzuch mnie boli z przejęcia, ze strachu nawet?

I nagle zadzwonił Wojciech Młynarski. Był tak zdenerwowany, że krzyknął tylko, żebym sobie kupiła jutro „Wyborczą”, bo on już wysłał list i ma nadzieję, że wydrukują. Z tego, co mówił, zrozumiałam, że on ma takie samo poczucie niesprawiedliwości, czegoś więcej niż recenzja. Następnego dnia kupiłam „Wyborczą” i tam rzeczywiście wydrukowano jego tekst.

Młynarski „zjechał” recenzenta mową kwiecistą, bogatą, tak jak to jest możliwe tylko u poety. Widać było to samo oburzenie, ale też to samo zdziwienie, jakie mnie ogarnęło. Tu było coś między słowami.

Mój recital potem sprawdzał się najlepiej w piwnicznych, poetyckich klimatach, gorzej natomiast było z publicznością masową, oczekującą prostej rozrywki. Zaczęłam nabierać szczególnych doświadczeń. Jeżdżąc po Polsce z muzycznym zespołem, bez technicznego zaplecza teatru, miałam pierwszy raz poczucie odpowiedzialności za cały występ. Czasem słysząc przez głośnik w kulisach szum zbierającej się publiczności, miałam poczucie, że to nie dzieje się naprawdę. Coś, co powstało w mojej głowie, sprawia, że ludzie wychodzą z domu, ubierają się odświętnie i zbierają się na widowni. Nie mogłam uwierzyć, że to, co stało się w wyobraźni, teraz powoduje ruch w realnym świecie. A było tych występów coraz więcej. I coraz większa była radość z obcowania z muzyką, z naszych improwizacji, z naszego wewnętrznego życia na scenie. To było coś, co obserwowałam chętnie, chodząc na koncerty muzyków jazzowych – te ich porozumiewawcze spojrzenia, te uśmiechy, dogadywanie się szeptem. To samo przydarzało się nam podczas recitalu, kiedy nagle zmienialiśmy kurs i czując publiczność, graliśmy nowe utwory, albo po prostu inaczej.

„Wesele”

– Może wrócisz do teatru? – dyrektor Teatru Powszechnego Krzysztof Rudziński próbował mnie namówić na powrót. Nie zgodziłam się, więc zaproponował gościnny występ w „Weselu” Wyspiańskiego, w roli Racheli, nawet jeśli mam dolatywać ze Szwajcarii. Zgodziłam się z radością.

Był wieczór, ostatnia próba generalna „Wesela”. Rachela to jedna z moich ukochanych postaci, ale ja nie jestem ani trochę podobna do wyobrażenia, jakie miał o niej Wyspiański. Rachela powinna być wysoka, smukła, pociągła, jak na secesyjnych portretach. Moja własna „poetyckość” tu nie wystarcza. Czułam to mocno i dlatego wymyśliłam zupełnie inną Rachelę. Była to schowana za okularami, zakompleksiona stara panna. Na próby brałam małą, starą torebkę, którą „moja” Rachela miętosiła w ręku. Ciągle jednak scenografka nie przynosiła szkicu kostiumu. Nie widziałam go nigdy, a kostium przyjechał wprost z Krakowa dopiero na generalną próbę z publicznością. Wtedy okazało się, że jest to… czarna, ręcznie tkana, wieczorowa suknia z głębokim dekoltem, odsłaniającym ramiona. Ostatnia rzecz, jaką powinna mieć na sobie „moja” Rachela. Do tego w garderobie czekała na mnie okazała, piękna, ruda peruka. Wyglądałam w tym wszystkim jak zminiaturyzowany wamp. O zmianie kostiumu nie było mowy. Okazuje się, że kosztował teatr bardzo dużo, a ukrywano tę „niespodziankę” przede mną w jak najlepszej wierze. Tylko jak mam w tym zagrać zahukaną starą pannę? Żeby to zrobić, potrzeba by jeszcze przynamniej kilku prób – może jakiejś nieporadności w noszeniu takiej sukni albo całkowitej zmiany koncepcji, ekspresji. Stoję w tym wszystkim przed lustrem w swojej garderobie i jestem zupełnie bezradna. Przez głośnik słyszę szum przedpremierowej widowni. Tej widowni, która zaraz zobaczy, jak gram w sposób niezrozumiały i nieadekwatny do tego, jak wyglądam. I nagle ktoś puka do drzwi, proszą mnie na dół, jest do mnie ważny telefon. Dzwoni mój ojciec. Mój ojciec? Nigdy, po prostu nigdy do mnie nie zadzwonił. Schodzę w tej czarnej sukni na portiernię. W słuchawce słyszę:

– Mama źle się czuje. Musisz natychmiast przyjechać.

– Ale ja zaraz wchodzę na scenę! Mam próbę generalną! Z publicznością!

A wtedy mój tata, środowiskowy autorytet, wieloletni prezes ZASP-u i przewodniczący aktorskich związków zawodowych krzyczy do słuchawki:

– A co mnie to obchodzi?! Mama nie może oddychać!

– Wezwij pogotowie! – odpowiadam.

– Nie umiem! – krzyczy mój ojciec.

Słyszę już pierwszy dzwonek na scenę. Kończę rozmowę szybko i dzwonię na pogotowie. Okazuje się jednak, że nie mogę go wezwać, jeśli jestem w innym miejscu niż osoba chora. Nie pomagają nic moje błagania i mówienie o bezradności ojca. Dzwonię do niego, ale on krzyczy, że mama umiera. Co mam robić? Nie pamiętam już, kogo zawiadomiłam, czy dyrektora teatru, czy reżysera, czy tylko inspicjenta. Zamówiłam taksówkę i kiedy tylko przyjechała, w tej czarnej sukni, w peruce na głowie wskoczyłam do samochodu. Pamiętam tylko, że modliłam się w tej taksówce, a kierowca jechał wyjątkowo szybko. Kiedy weszłam do domu na Bugaju, tata był chyba jeszcze bardziej blady niż mama, która leżała na kanapie. Zadzwoniłam po pogotowie, przyjechało bardzo szybko. Okazało się, że (jak przypuszczałam) mama zażyła przez pomyłkę podwójną dawkę lekarstwa na obniżenie ciśnienia. I, jak przypuszczałam, nie chciała za nic pojechać do szpitala. Zadzwoniłam do teatru. Tam ciągle czekano. Weszłam na scenę, świadoma artystycznej klęski, ale też tego, że to jest nic wobec zanikającego pulsu.

– Nie chcesz wrócić do teatru? – zapytał mnie po premierze dyrektor.

– Jeszcze nie.

Petersburg

W Genewie, po premierze „Henryka IV”, miałam mieszane uczucia. Mimo komplementów kolegów jakoś nie mogłam wyczuć sympatii ze strony publiczności i to się pogłębiało ze spektaklu na spektakl. Doszło do tego, że wychodząc po przedstawieniu, spotykałam się z wyjątkowo niechętnymi spojrzeniami widzów. Pewnego wieczoru, schodząc ze sceny, usłyszałam głośne „buuu”. Dziwiły mnie przy tym rozbawione twarze kolegów i ich życzliwe uśmiechy. Nie mogłam uwierzyć, że cieszą się z mojej klęski, bo czułam się tam naprawdę bardzo lubiana. O co chodzi?

Zostaliśmy zaproszeni do Petersburga. Dla mnie najciekawsze było obserwowanie moich szwajcarskich kolegów, którzy nigdy przedtem nie byli w Rosji. Ich pierwsze zachwyty architekturą, klimatem, świadomością Wielkiej Rewolucji, która dla nich miała coś bardzo atrakcyjnego. Jednak szwajcarskie żołądki nie wytrzymały porannych, tłustych pierogów. Wszyscy aktorzy wylądowali w szpitalu po pierwszym hotelowym śniadaniu. Przyszedł wieczór i pierwszy spektakl. Widownia pełna, widoczne zaciekawienie szwajcarskim spektaklem. „Ciekawe” – myślałam, wiedząc dobrze, że tutejsza publiczność jest bardzo czuła na artystyczny poziom i o wiele bardziej wymagająca niż w Szwajcarii. Moja pierwsza scena była dość późno, więc mogłam już w kulisach zorientować się, że spektakl jest odbierany o wiele gorzej niż w Genewie. Właściwie nikt nie zszedł na brawach, które zawsze w Szwajcarii rozlegały się w tych samych momentach. Wchodząc na scenę, mogłam zresztą zobaczyć rozczarowanie w oczach dyrektora i kolegów. Grałam więc swoją scenę jak zawsze, kończąc ją wybuchowym monologiem. I nagle usłyszałam brawa. Schodząc ze sceny byłam pewna, że nie dotyczą mnie, bo przecież przywykłam już do zimnego milczenia, a nawet do pomruków niechęci. A jednak sądząc z gratulacji kolegów, brawa rzeczywiście mnie dotyczyły. To samo przy kolejnej scenie. Kiedy weszłam do ukłonów, oklaski też się wzmogły. Potem, na wielkim teatralnym bankiecie podchodzili do mnie rosyjscy aktorzy z komplementami, a wśród nich nawet wielki Lebiediew. Mało co mnie tak zaskoczyło w moim teatralnym życiu. Widząc pewnie i rozumiejąc moje zaskoczenie, jeden z genewskich aktorów zaczął ze mną rozmawiać. Okazało się, że publiczność szwajcarskiego teatru bucząc na mnie, wcale nie oceniała źle mojej gry, tylko… postać. Rzeczywiście grałam osobę, która ma wzbudzać niechęć, ale żeby to się tak przeniosło na emocje widzów? W Polsce nie do pomyślenia!

– Takich mamy widzów – westchnął wtedy tamten aktor. – Oglądają teatr tak samo jak serial. Nie to, co tutaj, w Rosji.

Trudna bajka

To była jakaś rocznica „Solidarności”, chyba w 1995 roku, ale nie pamiętam dokładnie. Telewizja robi wielką uroczystość, transmitowaną na całą Polskę. Występują muzycy, aktorzy. Ja jestem zaproszona i mam powiedzieć wiersz Herberta. Recytowałam go już kilka razy, ale to długi, trudny wiersz, więc przez kolejne dni przypominam go sobie, chodzę z nim, żeby w trakcie koncertu być całkowicie pewna i skupiona tylko na interpretacji. Nic, co mam w szafie, nie pasuje do tego występu, więc kupuję sobie odpowiednio elegancką i prostą bluzkę. Na kilka dni przed koncertem w mojej komórce wyświetla się: „wiadomość głosowa”. To Mirek Chojecki, reżyser koncertu nagrał mi się z zaskakującą wiadomością.

– Joasiu, muszę zrezygnować z twojego udziału. Krystyna Janda nie zgodziła się na to, żebyś wystąpiła, powiedziała: „albo ja, albo ona”. Telewizja wybrała ją.

Za mnie wystąpiła Anna Romantowska. Siedziałam przed telewizorem i patrzyłam, jak Krystyna Janda śpiewa „Janek Wiśniewski padł”. Kiedy ja w stanie wojennym nosiłam „bibułę” w plecaku, Janda była w Paryżu. Zasnęłam przy tym telewizorze, jak dziecko przy za trudnej bajce.

Wątek nas obu tak silnie funkcjonuje w sferze publicznej, że chyba nie da się uniknąć jakiegoś komentarza. Ciągle nas porównują, zestawiają ze sobą. Dlaczego? Nie mam pojęcia, ale to się tak dziwnie przewija, że nie da się wyciąć tego wątku tak, jak się wycina coś w montażu filmowym.

Krystyna Janda była jedyną osobą, z którą na swoim roku (oprócz mojego chłopaka) utrzymywałam dość bliski kontakt. Piszę „dość bliski”, bo to była tylko wspólna praca nad scenami i rozmowy w przerwach zajęć. Te rozmowy jednak ograniczały się zwykle do tego, że ja słuchałam jej zwierzeń, czasem coś komentując albo doradzając.

– Nie zazdroszczę ci – powiedziała kiedyś. – Ty jesteś z takiej rodziny, że musisz zrobić karierę, masz straszną presję zrobienia kariery.

Nic nie odpowiedziałam, bo i tak by mi nie uwierzyła. Nikt zresztą do dzisiaj nie wierzy, że chcąc zostać aktorką, można nie marzyć o karierze. W PWST ani przez chwilę nie myślałam o wielkich rolach, raczej o robieniu teatru gdzieś daleko od Warszawy.

Potem, na czwartym roku studiów, kiedy Krystyna była w ciąży i kiedy urodziła się Marysia, przychodziłam do niej często, dopóki…

Nieważne. Zawiodła mnie, łagodnie mówiąc. Nie odbyłyśmy żadnej rozmowy, nie było żadnego: „nigdy nie podam ci ręki” ani ostentacyjnego milczenia. Po prostu zniknęłam.

Przekonana byłam, że ona też niespecjalnie się mną interesuje, dlatego ze zdziwieniem przyjęłam to, że w pierwszej książce jej poświęconej (jakiś 1979 rok) od razu o mnie mówi i to właśnie tak: „ona miała wszystko, ja nic”. Co ja miałam właściwie? Skromne życie w dwóch pokojach i ojca, który marzył, żebym zmieniła zawód. Czego nie miała ona? Po co w ogóle porównanie ze mną? Ale wtedy nie zdawałam sobie sprawy, że nasza przyszłość będzie się tak przecinała, chociaż cele i stosunek do życia mamy tak różne.

Strych

Rozwiedliśmy się i Mirek wyjechał do Poznania. Trzeba zmienić mieszkanie. Codziennie kupuję gazetę i wodzę palcem po ogłoszeniach. Nagle natykam się na jedno. „Sprzedam strych na Saskiej Kępie, 170 metrów”. Dalej podana cena. Wpatruję się w te cyfry i nie mogę uwierzyć. Cena ogromnego strychu na Saskiej Kępie jest tak niska, że w grę wchodzi tylko pomyłka drukarska. Z czystej ciekawości dzwonię tam i umawiam się na szybkie spotkanie. Jadąc, zastanawiam się, po co właściwie mi ta podróż. Jeśli cena jest taka, to po prostu pewnie ruina, do remontu. Wreszcie wchodzę na piąte piętro solidnej kamienicy w niewielkiej, bocznej uliczce. Drzwi otwiera mi jakaś piękna kobieta, ale już w progu mówi, że spóźniłam się kilkanaście minut. Właśnie umówiła się z kimś na zaliczkę. Zaprasza jednak do środka, dając do zrozumienia, że mnie rozpoznaje. Wchodzę do zdumiewająco pięknego wnętrza. To właściwie dwa mieszkania połączone razem i ogromny taras. Nie jest to wszystko nowe, ale żadnego remontu nie wymaga. I nagle ta kobieta mówi:

– Jeśli pani wpłaci zaliczkę w ciągu trzech dni, to ja się wycofam z tamtej.

Oczywiście nie miałam pieniędzy nawet na tak relatywnie małą wpłatę. Oczywiście szukałam czegoś innego. Ta okazja jest jednak tak wielka, że zaczyna mi się kręcić w głowie. Muszę tu zamieszkać. Ten mój bieg po znajomych, kilkustetzłotowe pożyczki, rosnąca liczba wierzycieli zapisanych w zeszycie… To może zrozumieć tylko ten, kto nie miał konta w banku, jak ja. No i oczywiście ten, kto zna stopień adrenaliny w takich wypadkach. W ciągu kilku dni miałam zebraną konieczną sumę i zdyszana zaniosłam ją właścicielce, z którą poszłyśmy do notariusza. Tak stałam się właścicielką ogromnego mieszkania. Rozwód, przeprowadzka, ale przede wszystkim zmiana życia trzynastoletniej Marysi i dziesięcioletniej Hani. Pierwszy ich mały „koniec świata”. Nie było nic ważniejszego od tego, żeby przeszły wszystko w miarę bezboleśnie. Ich pierwsze osobne pokoje…

Moje córki

Prawdę mówiąc, nie widziałam nigdy tak różnych istot.

Tam na strychu, za cienką, gipsową ścianką, powstawały dwie biegunowo różne przestrzenie. Marysia pomalowała szyby na czarno. Ubrania mieszały się z drobnymi przedmiotami tak, jakby ktoś, kto tu żyje, pakował się do nagłej podróży. Jak ja to znam! Gdyby nie gosposie, tak pewnie wyglądałoby mieszkanie mojej babci, a gdyby nie Pajeka, nasze mieszkanie zginęłoby w chaosie. A moja młodsza córka Hania? Od pierwszych dni jej pokój był sterylny. Ubrania poukładane według kolorów, a na osobnym wieszaku przygotowane wszystko na kolejny dzień. Jedną ścianę zajmowała mapa, z której Hania uczyła się dopływów wszystkich rzek świata.

Marysia i Hania

No i w tym wszystkim ogromna Tufa.

Co chwilę siadała przy drzwiach, podnosząc prosząco łapę, żeby już wrócić do „domu” na Długą. Szalony czas. Samotne załatwianie szkół dla córek, spacery z psem, bieganina na piąte piętro, nie mówiąc już o pierwszych porozwodowych wakacjach. Ja przecież nie prowadzę samochodu.

Ja i Tufa

Western w PKS-ie

Jedziemy we trzy PKS-em do Rucianego-Nidy, ściśnięte na trzech siedzeniach razem z Tufą. Pytam nielicznych pasażerów, czy mogę jej zdjąć kaganiec. Zgadzają się wszyscy oprócz grupki chłopaków na tylnych siedzeniach. Oni piją piwo i słuchają głośnej muzyki z radia i nie interesuje ich nic innego. Po kilkudziesięciu kilometrach kierowca prosi ich, żeby ściszyli radio, które rzeczywiście huczy na cały autobus. Chłopcy natychmiast podkręcają muzykę na cały regulator. Tego naprawdę nie da się wytrzymać. Kierowca zatrzymuje autobus i mówi, że jeśli nie wyłączą radia, to on dalej nie jedzie. I wtedy jeden z tych chłopaków wstaje. W ręku ma pistolet. Podchodzi do kierowcy, przykłada mu broń do skroni i każe jechać prosto, nie zatrzymywać się nigdzie, dopóki mu nie każą stanąć. Obok kierowcy siedzi jego zmiennik, drobny mężczyzna o pociągłej twarzy, której nigdy nie zapomnę. Usiłuje coś powiedzieć, ale od razu dostaje pięścią w zęby. Kierowca zapuszcza silnik i rusza. Wszystko dzieje się w ciągu może dwóch minut. W autobusie panuje głębokie milczenie. Patrzę na zakrwawioną twarz pomocnika kierowcy i mam świadomość bezradności. Właściwie przez pierwsze kilkanaście minut jedziemy wszyscy tak, jakby się nic nie działo. Przeraża nas tylko stan kierowcy, jest coraz bardziej blady i pochylony nad kierownicą. Pewnie wszyscy myślimy teraz o tym, że może dostać zawału. Patrzę na moje córki. Hania pochylona nad rysunkowym blokiem, powoli, starannie, rysuje koło. Jest tak skupiona, jakby jechała tu tylko w celu rysowania geometrycznych figur. A Marysia? Marysia kręci się niespokojnie i nagle wstaje. Na swój sposób opanowuje sytuację. W bardzo krótkiej spódniczce z tymi swoimi bujnymi kształtami wygląda niepokojąco atrakcyjnie. Odwraca się w kierunku grupy z radiem i mówi, jakby chodziło o jakiś żart:

– Chłopaki! No co wy! Uspokójcie się!

Wciskam się w fotel. Nagle jeden z chłopaków wstaje i podchodzi do nas.

– Gdzie jedziecie? – pyta.

– Do Rucianego-Nidy– odpowiada po prostu Marysia.

– Super tam jest – odpowiada po prostu ten chłopak i siada za nami.

Chwytam Tufę za obrożę, jakby była bardzo groźnym psem. Chłopak odsuwa się trochę, ale nadal prowadzi z Marysią rozmowę, jakby to była zwykła podróż. Hania nie odrywa wzroku od kartki i od kolejnego koła. Nagle autobus zwalnia, słychać trzask drzwi i przekleństwa chłopaka z pistoletem. Pomocnik kierowcy wyskoczył z wozu. Wszyscy popatrujemy po sobie w milczeniu i pewnie wszyscy myślimy tylko o tym, czy teraz tamta grupa nie przejmie sterów. Słyszymy tylko słowa wypowiedziane do kierowcy.

– Jak dojedziemy, to skończę z tobą.

Jest nas tu w autobusie tylko kilka osób, same kobiety i jeden starszy mężczyzna. Bez zatrzymywania mijamy miasta, w których PKS ma się zatrzymać, mijamy przystanki, na których czekają ludzie. Zaczynam wyobrażać sobie koniec tej podróży i obmyślać sposób ucieczki. Jestem dziwnie spokojna. Tak spokojna jak… jak mój dziadek Jan Parandowski pod bombami w czasie wojny. Nagle słychać wycie samochodowej syreny. Zaraz potem otaczają nas policyjne wozy. Wszystko dzieje się błyskawicznie. Do autobusu wpadają policjanci. Chłopak przy kierowcy zostaje skuty i wyprowadzony. Reszta grupy też. Został jeszcze ten, który siedzi za nami. Nagle kopie swój plecak pod nasze siedzenia i mówi do Marysi:

– Jakby co, to nie moje – siada na innym miejscu i udaje, że śpi. W tym momencie do autobusu wchodzi jeden z policjantów.

– Gdzie jest broń? – pyta. – Czy ktoś widział pistolet?

Wszyscy odpowiadamy, że widzieliśmy, ale nikt z nas nie wie, gdzie może być teraz. Ja kopię plecak tamtego chłopaka jak najdalej od nas. Póki co, boję się powiedzieć policjantowi, że tam śpi jeden z nich, a jego bagaż mam pod nogami. Boję się? A może to nawyki z komuny? Może przerasta mnie to, żeby donieść na kogoś do policjanta? Nie wiem. Policjant mówi kierowcy, żeby jechał za policyjnymi wozami na komendę, gdzie wszyscy będziemy przesłuchani.

– To grubsza sprawa – mówi.

Jedziemy. Tuż przy komendzie „śpiący” chłopak podrywa się z miejsca, ale widząc, że jego plecak jest wciśnięty daleko między fotele, wyskakuje z autobusu i ucieka. Stoimy już przed komendą, a policjant kolejno prosi każdego na przesłuchanie. Marysię wyraźnie interesuje plecak chłopaka i jego zawartość, bo ciągle popatruje pod fotele. Hania spokojnie rysuje kolejne koło i nagle mruczy pod nosem, jakby śpiewała cichą piosenkę:

– A ja wiem, gdzie jest pistolet.

Proszę ją, żeby powtórzyła.

Hania powtarza to cicho, jakby do siebie, rysując koło.

– Gdzie? – pytam, a moja dziesięcioletnia córka pokazuje na otwarty wylot w dachu autobusu. Czy tamten chłopak mógł zdążyć to wrzucić, kiedy wpadła policja? I czy ten pistolet nie spadł w czasie jazdy? I co ja mam zrobić z tą wiadomością? Wreszcie zdecydowałam się powiedzieć o tym kierowcy. Dlaczego właściwie prosiłam go o to, żeby nie mówił, kto mu przekazał tę wiadomość? Myślę, że po prostu ciążyła na mnie ogromna odpowiedzialność za moje córki. Nic nie wiedziałam o losach tej całej grupki. A jeśli ich wypuszczą? Ruciane-Nida jest niewielkie. Jeśli dowiedzą się o tym, kto doniósł? Moje przesłuchanie było krótkie, bo policjanci wiedzieli już wszystko. Nie wiem, co stało się z tymi chłopakami, ale przez całe wakacje rozglądałam się, czy nie idzie za nami tamten, który uciekł. Marysia być może też.

Żadna z moich córek nie wpadła w panikę. Hania wytworzyła sobie własny świat, Marysia próbowała się dogadać. Po kim to mają?

Bruk

Nagrywałam w studiu jakiś telewizyjny spektakl. Podszedł do mnie ktoś z technicznego zespołu i powiedział:

– Ale Urban panią obsmarował!

Położył na stole pismo „Nie”, ale nie zwróciłam na to żadnej uwagi. To, co pisze Urban, zupełnie mnie nie obchodzi, a ciekawe by było i dziwne, gdyby napisał dobrze. Moją uwagę jednak zwrócił tytuł artykułu. „Zło ma wielką siłę”. Kto jest tym złem? Ja? Zaczęłam więc czytać ten tekst i obszerne fragmenty jakichś cytatów. Nie wiedziałam wcześniej, że siostry Anna i Maria Bojarskie wydały kolejną książkę. Miałam pewnie zbyt wiele pracy, żeby interesować się najnowszymi publikacjami.

Fragmenty, które mnie dotyczyły, a które przeczytałam, były… Jak to określić? Jakby ktoś pluł trucizną. Całe zdarzenia kompletnie wyssane z palca. Ale do jakiego stopnia! Jakim językiem! Opisane są urodziny znajomego, na które przyszłam z mężem dosłownie na chwilę, bo czekały dzieci. Według tej książki „leżę w ramionach jakiegoś kochanka Osieckiej” (nic nie mam wspólnego z tym człowiekiem), w ogóle nic nie robię, tylko… Dalej nie powinnam tego nawet cytować. Skąd tyle nienawiści, tyle poniżających kłamstw w stosunku do mnie jako kobiety? Tu nie ma ani jednego prawdziwego zdania, ani jednego prawdziwego zdarzenia. Czytam na przykład, że Jacek Kuroń obściskiwany przeze mnie (jak zresztą według autorek wszyscy mężczyźni jakich napotkam), zwierza się autorkom, że mnie w ogóle nie zna. Znaliśmy się od lat, jeszcze z domu Haliny Mikołajskiej. Prowadziłam kampanię wyborczą Jacka w ’89 roku, a on swoje pierwsze wystąpienie w kinie Wisła zaczął od opowieści o mnie. A cóż ja jestem za femme fatalle w tej książce! Nic tylko uwodzę „cudzych i wyłącznie cudzych mężczyzn”, a robię to… z nienawiści do kobiet. Czy można sobie wyobrazić gorszą opinię? Gorszy i bardziej plugawy obraz i przekaz dla innych kobiet? Wszystko służy klimatowi opisania mnie jako nachalnej, żałośnie wyuzdanej kobietki. Za rzetelność książki poręczyła Krystyna Janda. Wzięłam tę książkę i poszłam do mądrzejszych ode mnie, niektórzy z nich zresztą też zostali tam paskudnie opisani.

– Zostaw to – mówią – gówna się nie rusza.

Słusznie. Z drugiej strony… Jeśli autorka już raz napisała coś takiego, potem razem z siostrą wymyśliła więcej, to może w następnej książce wystąpię jako złodziejka, która wyjmuje ludziom portfele w marketach. Nie mogłam tego zostawić. Idę do adwokata, ten czyta fragment poświęcony mnie i mówi:

– To klasyczne zniesławienie. Po prostu modelowe. Ma pani dwie drogi: pierwsza to wytoczyć proces autorkom i walczyć o duże sumy. Wygra pani, ale to będzie trwało pewnie całe lata. One to oczywiście nagłośnią, a prasa będzie się rozsmakowywała w cytatach. Ale będzie pani bogata. Druga: wytacza pani proces wydawnictwu, a zadośćuczynienie przekazuje pani na cele społeczne.

Adwokat był w stu procentach pewny wygranej procesu, więc rzeczywiście stałam przed trudnym wyborem, ale nie było to długie wahanie. Czy ja chcę być bogata z takiego powodu? Za co właściwie miałabym wziąć pieniądze? Za czyjeś intrygi? I ma mi być z tym lepiej? Wybrałam to drugie wyjście, a wypadki potoczyły się bardzo szybko. Sąd nakazał wydawnictwu wypłacenie stu tysięcy złotych, wydrukowanie przeprosin na łamach miesięcznika, i zakazał kolejnych nakładów książki. Pieniądze przekazałam na Dom Aktora w Skolimowie, ale to nie był koniec historii.

Rok 1997

„Goła Baba”

Spadła na mnie nagle. Właściwie cały tekst. To stało się na spacerze z Tufą. Dlaczego właśnie tam, nad Wisłą, w nadrzecznych krzakach, w warunkach niebezpiecznych i nie najpiękniejszych, przyszła do mnie niebieska postać Kobiety z Parasolką? Nie wiem, ale od razu wiedziałam, że musi mieć na sobie coś niebieskiego.

Na ogół nie przywiązuję wagi do kostiumu ani kolorów, ale obraz tej kruchej kobiety był bardzo wyraźny. Sam tekst dosłownie spadł na mnie całymi, gotowymi fragmentami. Starałam się tylko je zapamiętać. Po powrocie do domu wystarczyło wszystko spisać – nic tam nie było do poprawienia. Cała pierwsza część „Gołej Baby” była zatem gotowa w ciągu kilku dni. Skąd się wzięła? Pamiętam, że jakiś reżyser opowiedział kiedyś, jak na premierze w Londynie aktorka stała tyłem do publiczności z otwartą parasolką w dłoni i nie mogła z tremy opanować drżenia rąk. Opowiadał, jak niezwykły był widok parasolki drgającej w scenicznej przestrzeni. Dlaczego ten obraz wbił mi się w pamięć, dlaczego wracał do mnie, odnawiał się co jakiś czas? No właśnie. Przecież sama widziałam wiele ciekawych obrazów na ulicy, nad rzeką, w teatrze, a jednak właśnie to, czyjeś migawkowe opowiadanie sfotografowało mi się w głowie, jakby obraz czekał na swój dalszy ciąg.

fot.: Chris Niedenthal

Dlaczego tam, nad Wisłą, to się stało? Naprawdę nie wiem. Czułam tylko, że Kobieta z Parasolką pojawi się w kontrze do jakiejś zupełnie innej kobiety. Że ta druga musi być jej przeciwieństwem i mieć w sobie cechy, które pierwszą kobietę ranią, przez które czuje się osaczona, zdominowana. W pierwszych fragmentach pojawia się kilkakrotnie wątek śmiechu. To właśnie śmiech tej drugiej kobiety jest najbardziej bolesny dla tej „niebieskiej”. Głośny, chamski, brutalny śmiech, który kobieta z parasolką ciągle ma w pamięci. Dobrze wiedziałam, skąd przyszły te skojarzenia. To były moje doświadczenia ze szkoły teatralnej. Często, kiedy wychodziłam z sali, gdzie odbywały się zajęcia, słyszałam za sobą, za niezamkniętymi jeszcze drzwiami, taki właśnie śmiech. Dlaczego to robili? Czym drażniłam? Nie wiem. Miałam na roku dwie koleżanki, które śmiały się szczególnie głośno i zaraźliwie. Jedna z nich to była Basia Winiarska, która zresztą wiele lat potem przeprosiła mnie za ten śmiech. Nie wiedziałyśmy, że przyszłość będzie tak dramatyczna – Basia umarła, a ja napisałam o niej duży tekst do „Obcasów” zatytułowany Kierowniczka świata. Druga koleżanka, która śmiała się jeszcze głośniej niż Basia, była dziewczyną dość obfitą, żeby nie powiedzieć grubą po prostu. Stąd o kobiecie z drugiej części wiedziałam tylko tyle, że musi mieć obfite ciało. W odróżnieniu od Kobiety z Parasolką szukałam tej postaci bardzo długo. Jaka ma być, jak mówić, o czym? Ciągle pisałam jakąś wersję monologu Gołej Baby, ale to nie było to. Któregoś dnia zamyślona szłam z psem ulicą Francuską, a Tufa zatrzymała się, żeby obwąchać słup na przystanku autobusowym. Przystanęłam i nagle ktoś klepnął mnie w ramię. Za mną stała lekko pijana kobieta w przekrzywionym berecie. Miała tylko kilka zębów, co zobaczyłam od razu, bo jej uśmiech był bardzo szeroki. Właściwie nie wiem, co do mnie mówiła, ona chyba też nie wiedziała, ale biła z niej jakaś niesamowita energia radości i żywotności. „To jest moja Goła Baba”– pomyślałam od razu. W napisanych już wersjach ta postać miała w sobie dużo groźnego chamstwa, brutalności, nie wpadłabym na te radosne, zawadiackie nuty! Pobiegłam od razu do domu i zaczęłam pisać. Kilka dni przedtem dałam Agnieszce Glińskiej do przeczytania roboczą wersję „Gołej Baby”, a ona powiedziała, że bardzo chce to ze mną zrobić. Decyzja o zagraniu tego w Teatrze Powszechnym zapadła szybko. Właściwie może też nie trzeba było reżysera, skoro na scenie była autorka, ale ja się uparłam, żeby ktoś na to spojrzał z dystansu, a idealną osobą wydała mi się młoda reżyserka, z dużymi już dokonaniami, Agnieszka Glińska. I właśnie tego dnia, kiedy pisałam drugą część „Gołej Baby”, Agnieszka przyszła, żeby porozmawiać.

– Poczekaj – powiedziałam. – Tylko napiszę.

Reżyserka siedziała w jednym pokoju, a ja w drugim. Pisałam sztukę, oddając jej kartka po kartce, sytuacja jak z najbardziej dynamicznych czasów szekspirowskiego teatru. Zaczęłyśmy próby, ale nie potrzeba było ich wiele. A premiera? Widownia reagowała na każdy najsubtelniejszy dowcip, na każdy niuans. Na koniec ludzie wstali, ale nie był to kurtuazyjny stand up. To się zawsze czuje. Prawdziwy sukces czuje się wtedy, kiedy widzowie wychodzą z sali, kiedy można usłyszeć rozmowy wychodzących. Nie chodzi o ich treść, a raczej o klimat, natężenie głosu, energię gwaru. Jeśli jest stłumiona, pokasłująca, rozmowy rzadkie, to największe brawa okazują się pustym gestem. Dopiero kiedy publiczność wychodzi podekscytowana, głosy są podniesione i słychać w nich to szczególne pobudzenie, wtedy można mówić o sukcesie. Tak też było. Ludzie rozmawiali głośno, radośnie, a potem ten klimat przeniósł się na skromny bankiet, który trwał do późnych godzin, a raczej wczesnych porannych. Oczywiście, że czekałam na recenzje.

{ zapisałam }

…a na premierze „Gołej Baby” w Teatrze Powszechnym było trochę takich ludzi ze środowiska, z którymi bym mogła się zaprzyjaźnić. Za kulisy z gratulacjami przyszła do mnie Małgosia Braunek z Andrzejem Krajewskim i Halina Golanko ze swoim mężem, reżyserem filmowym Andrzejem Kotkowskim. To uroczy, radośni ludzie. Andrzej Kotkowski powiedział, że ma jakiś pomysł na napisanie scenariusza i żebym go napisała. Czekam, aż się odezwie.

Trzy gwiazdki

Zadomowiłyśmy się na tym strychu, chociaż był absurdalnie duży jak na nas trzy. Którejś nocy spałam głęboko i przyśnił mi się jakiś huk. Jakby coś spadło na podłogę tuż przy mojej sypialni. Rano budzę się i widzę, że Hania jeszcze nie wstała do szkoły, chociaż zawsze o tej porze już się krząta po swoim pokoju. Wchodzę do niej, a ona leży blada, usta ma sine. Mówi, że już w nocy źle się poczuła, poszła do łazienki, a potem zrobiło jej się słabo i upadła.

– Dlaczego do mnie nie przyszłaś?

– Nie chciałam cię budzić.

Okazało się potem, że pół klasy zatruło się jakimś jedzeniem, na które poszli po szkole. Nie chciała mnie budzić i to jest cała Hania właśnie.

„Czy ona sobie da radę w życiu?”– myślałam wtedy.

{ zapisałam }

„Gazeta Wyborcza” w cotygodniowych zapowiedziach spektakli „Gołej Babie” dała trzy gwiazdki.

To oznaczało: „można zobaczyć, ale niekoniecznie”. Gradacja gwiazdek była od jednej do sześciu. Oznaczono ten spektakl równoznacznie z najbanalniejszymi zjawiskami w polskim teatrze. Co czułam? Rodzaj spadku sił, zniechęcenia. Jeśli w moim artystycznym życiorysie można znaleźć jakąś granicę widocznej frustracji, to chyba wtedy.

„Callas” i „Goła Baba”

Pracowałam do późna w nocy i miałam zamiar pospać dłużej niż zwykle, ale obudził mnie poranny telefon. Zadzwoniła Krystyna Janda.

– Słuchaj – powiedziała – w Teatrze Powszechnym jest transparent z tytułem „Goła Baba”, a obok moje „Callas”.

– No tak. Bo te spektakle są grane.

– Ale tak nie może być – powiedziała Krystyna. – Nie może być „Callas” obok „Gołej Baby”.

– Mnie to nie przeszkadza – odpowiedziałam i poszłam spać. Kilka dni potem ukazał się felieton Krystyny, w którym opisała całą naszą rozmowę, komentując to mniej więcej tak: „ona śpi długo, ja wstaję o szóstej rano”.

Po co to?

Walizka

Zaczęła się moja wieloletnia przygoda z tym spektaklem i z walizką, która jest jednocześnie rekwizytem i torbą na kostiumy. Wygląda przedziwnie, cała w dziurach, a z jednej z nich wystają zniszczone, czarne parasole. Ile przygód z tym było! Ilu ludzi obejrzało się na dworcach za aktorką, której nie stać na lepszą walizkę! Kiedy sytuacja zmusiła mnie do odejścia z teatru, zostałam właściwie bez środków do życia. Postanowienia rozwodowe co do alimentów jakoś umknęły mojemu byłemu mężowi, nie miałam więc żadnego wsparcia. Nie wiem, co bym zrobiła, gdyby nie coraz liczniejsze zaproszenia „Gołej Baby” do różnych teatrów, na festiwale w kraju i za granicą. Gdzie ja nie byłam z walizką wypełnioną parasolami i imitacją obfitego nagiego ciała! Czegośmy nie przeżyły! Nawet pchnięcie pod ścianę na lotnisku w Bangkoku. Celnicy prześwietlając moją walizkę, zobaczyli tam zwinięte w kłębek zwłoki. Zanim udało mi się drżącymi rękami wyjąć dokument, świadczący o tym, że to kostium, atrapa nagiej kobiety, zanim otworzyli walizkę… to nie było wesołe kilkanaście sekund. A ile obserwacji przy wyjazdach za granicę. Na przykład jak bardzo różni się Polonia australijska od Polonii kanadyjskiej, holenderska od izraelskiej.

W Izraelu…

Nie zapomnę nigdy przedstawień w Izraelu, gdzie zostałam zaproszona na światowy Festiwal Sztuki Kobiet. Pojechałyśmy tam z Marysią, to była bardzo dobra wspólna podróż. Sądziłam, że moje przedstawienie, jako jedno z wielu, będzie przyjęte skromnie, a zainteresowanie widzów niewielkie. Siedząc w garderobie przed spektaklem, nie mogłam uwierzyć, że ten tłum, jaki słyszę w głośnikach, to moi widzowie. Rzeczywiście. Ludzie stali pod ścianami, trzeba było zrobić drugi spektakl. Potem z Tel Awiwu przeniosłam się do Jerozolimy, gdzie zrobiono dodatkowe przedstawienie. Niezwykłe to było. Na widowni siedziały wszystkie pokolenia. Od bardzo starych ludzi po ich wnuki. Obawiałam się, czy spektakl, a zwłaszcza jego pierwsza, trudna część, będzie choć trochę zrozumiały dla starszych ludzi.

To jest bardzo subtelny, lekko abstrakcyjny tekst.

Znacznie spokojniejsza byłam o powodzenie tej części, gdzie wchodzę jako radosna i prześmiewcza, tytułowa „Goła Baba”. Ta część po prostu zawsze się sprawdza. Mimo sprośnych dowcipów, nawet bardzo nobliwi ludzie w końcu zaczynają się śmiać. Ale tam, w Izraelu, zdziwiła mnie skupiona, odświętna cisza właśnie podczas pierwszej części. Mówiąc długimi frazami kobiety z parasolką, miałam jakieś poczucie, nie wiem, jak to określić… szacunku ze strony publiczności, jakiegoś zasłuchania. A druga część przeszła bez echa. Mało kto się śmiał, a jeśli już, to raczej bez entuzjazmu. Potem, kiedy po spektaklach odbyło się spotkanie ze mną, widzowie wyjaśnili, co zrobiło na nich wrażenie.

– My tu rzadko słyszymy polski język literacki – powiedziała jakaś starsza kobieta.

Tam w Izraelu doświadczyłam jeszcze czegoś nowego. W tekście kobiety z parasolką jest krótki fragment o piwnicach. O tym, że w czasie katastrof dziejowych czasem trzeba się tam chować. Ten tekst jest mówiony w klimacie raczej lekkim, chodzi nie tyle o ludzi, ile o koty, niemniej skrywanie się w piwnicach jest tematem całego fragmentu. Kiedy grając, zaczęłam się do niego zbliżać, zdałam sobie sprawę, gdzie gram i jacy ludzie mnie słuchają. Część z nich zaznała koszmaru ukrywania się po piwnicach w czasie hitlerowskiej okupacji, część z nich straciła rodzinę w takich okolicznościach. Jak to zabrzmi tutaj? Błyskawicznie starałam się ocenić sytuację i nie dając po sobie znać (mam nadzieję), dokonywałam skrótów tekstu, który za chwilę trzeba było powiedzieć. W ostatniej chwili udało mi się powstrzymać akapit o piwnicy. Te same słowa w różnych okolicznościach, przed inną widownią, znaczą zupełnie co innego.

W Kanadzie…

W Kanadzie, na przykład, pierwsza część przeszła w pomrukach, pokasływaniach i coraz dotkliwszej demonstracji nudy. A druga? Co się działo! Pozdejmowali marynarki i zaczęli nimi powiewać! Tupali, gwizdali, śpiewali! Rzecz w tym, że ja tam, na początku tej drugiej części, żartobliwie do tego zachęcam, ale nigdy nie spotkałam się z odzewem widowni, i to tak spontanicznym! Publiczność kanadyjska jest wychowana po amerykańsku, z dziecięcą euforią podchodzi do każdej zabawy. Gdyby ktoś jeździł ze mną od Izraela po Kanadę, moglibyśmy porozmawiać o tym, jak kosmiczna odległość dzieli zbiorowe mentalności, jak różna bywa widownia tego samego spektaklu. No właśnie. Gdyby ktoś ze mną jeździł… Sęk w tym, że zwykle podróżowałam sama – takie są konsekwencje monodramu.

A łatwo nie było.

Do Kanady zaprosił mnie jakiś polonijny organizator. Nie znałam go, więc bardzo pilnowałam, żeby została podpisana wiarygodna umowa. Tak zrobiliśmy, nie przypuszczałam więc, że może się stać coś zaskakującego.

A jednak. Już po pierwszym spektaklu powiedział, że nie ma dla mnie honorarium i dostanę je dopiero przy wyjeździe. Znałam opowiadania kolegów z takich wypraw i wiedziałam dobrze, co to znaczy. Złodziejskich organizatorów w tamtych czasach było wielu, ale wtedy jeszcze sam wyjazd za ocean był atrakcją, więc liczyli się z tym, że aktorzy machną ręką na brak gotówki. Ja nie mogłam tego zrobić. Wcale nie uśmiechała mi się ta długa samotna podróż i jedyne, co naprawdę miało sens, to świadomość, że poprawię finanse i będę mogła dalej spokojnie wychowywać córki. Powiedziałam temu organizatorowi, że nie wyjdę na scenę przy następnym spektaklu, jeśli nie dostanę należnych mi pieniędzy. Nie uwierzył. Był przekonany, że nie wytrzymam takiej sytuacji. Ale ja musiałam wytrzymać. Nie było łatwo słuchać, jak na widowni gromadzą się ludzie, i wiedzieć, że mogę ich zawieść, nie wychodząc na scenę. Nie wychodziłam jednak. Kulisy były ciemne, ciasne, przede mną stał ten mężczyzna i uśmiechał się cynicznie. Nie wierzył, że mogę zawalić spektakl. Kiedy tak staliśmy naprzeciwko siebie, pierwszy raz poczułam, że żyję cały czas z przeświadczeniem, że dam wszystkiemu radę, ale przecież mogę się mylić. Czas mijał, ludzie wyraźnie zaczęli się niecierpliwić, a ja trwałam w tym jednoosobowym strajku. Wreszcie on skapitulował. Wyjął pieniądze, jakie wypłacono mu w biletowej kasie. Włożyłam je do walizki i poszłam z nią na scenę.

„Goła Baba” właściwie decydowała o moim życiu. Objechałam z tymi dwiema walizkami cały kraj. Byłam na terenach bogatszych i tam, gdzie naprawdę zagląda bieda. Ciekawa rzecz: spektakle były odbierane różnie, zależnie od klimatu, jaki panował w tym rejonie. Pierwsza część „Gołej Baby”, czyli Kobieta z Parasolką to opowieść o artystce żyjącej w biedzie, która z widocznym zażenowaniem kładzie przed publicznością kapelusz na datki. Jak inna była cisza w rejonach dostatnich, a jak inna, jak współczująca tam, gdzie panuje bezrobocie. Szereg takich spostrzeżeń dostarczyły mi te podróże, poznawałam prawdziwych animatorów kultury, działających bez wsparcia mediów, ale prężnie i skutecznie, poznałam ubogą, ale dobrze gospodarującą Polskę, taką, jakiej nie zobaczymy w naszych telewizorach. Moja walizka jest już tak stara, że za każdym razem podnoszę ją na scenie ze strachem, że się rozpadnie. Jednak nie chcę nowego rekwizytu. Kobieta z Parasolką jeździ z nią od lat, a ja w jakimś sensie zaczęłam żyć podobnie jak ona. Grałam w wielkich, uroczystych salach teatralnych i następnego dnia w odrapanym domu kultury. Mieszkałam w najdroższych apartamentach wielkich hoteli, a następnego dnia spałam na kozetce z zepsutymi sprężynami w zawilgoconym motelu. Prawdę mówiąc, kocham takie życie.

Ojciec

Mój ojciec zachorował. Kiedy wykryto u niego nowotwór, wiedziałam, że odebrał to jak wyrok, który powtarza się przez pokolenia. Pocieszaliśmy go jednak, że to jego matka i siostra umarły na raka, więc „klątwa” dotyczy kobiet. Wierzył chętnie. Równie chętnie poddawał się wszystkim możliwym próbom leczenia, woziłam go do przeróżnych cudotwórców. Kiedyś jeden z nich kazał mu się położyć i trzymając dłonie nad nim, szeptał:

– Pomaga, pomaga…

Kiedy wychodziliśmy, ojciec powiedział:

– Mam nadzieję, że panu pomogłem.

To był jeden z ostatnich jego żartów. Wkrótce wylew spowodował zanik mowy i kiedy znalazł się w szpitalu, do końca życia nie powiedział ani słowa, choć na pewno bardzo chciał. Odchodził pozbawiony daru, którym został tak szczodrze obdarzony. Mowa była jego bronią, jego pasją i tworzywem. Siedziałam przy nim, głaskałam po ręce. Nie mogłam się pogodzić z tym, że nie może się ze mną podzielić swoimi myślami, choć z pewnością chce. Przecież tak naprawdę nigdy nie łączył nas teatr, tylko piesze podróżowanie. W jednym z ostatnich wywiadów powiedział:

„Dziś, gdybym miał wybierać zawód, to pewnie nie byłbym aktorem. […] Tak, pewnie poszedłbym na leśnictwo, na gajowego…”

Jak ja to dobrze rozumiałam! Ile razy stojąc za kulisami, myślałam o tym, że moje miejsce to przyroda, a nie ciasna, zakurzona przestrzeń? Ale już nie mogliśmy o tym porozmawiać. O naszych milczących wyprawach, o szybkim rytmie marszu, który oboje mieliśmy we krwi.

Bywałam u niego w szpitalu codziennie, a wracałam na piechotę przez całe miasto tak zamyślona, że nie czułam nawet bólu nóg. Cała ta rzeczywistość szpitalna wokół mego ojca bardzo silnie podziałała na moją wyobraźnię. Może to był tylko taki sposób odreagowania, ale napisałam wtedy trochę wierszy. Jeden z nich poświęciłam ojcu.

MÓJ TATA

Taki daleki

jak mężczyzna od kobiety

a jednak ja – w połowie

Taki wysoki

że muszę zadzierać głowę

żeby powiedzieć – nie

a jednak w połowie to ja

więc jednak w połowie – tak

Taki dowcipny

że muszę pilnować miny

żeby nie prześmiać życia

a jednak w połowie – ja

też fraszka i półżart

Taki milczący

za zamkniętymi drzwiami

stawia niewidzialnego

pasjansa z tajemnicami

a jednak w połowie to ja

więc je w połowie znam

Takimi krokami

przemierza swoje drogi

że kiedy chcę go dogonić

muszę mieć cztery nogi

na szczęście w połowie to ja

więc je w połowie mam

Taki kochany

przez dom, kolegów i świat

a ustrzegł się pierwszych stron gazet

wielkich pieniędzy i aut

a jednak w połowie to ja

więc może w połowie by chciał?

Taki samotny

mimo swych strzałów w dziesiątkę

tych puent i tych limeryków

kiedy w połowie ucieka

od śmiechów i braw… czy on wie

że w połowie samotnej ma mnie?

31 stycznia 1997

W dniu, kiedy umarł, byłam jednak w domu. Mama zadzwoniła i powiedziała tylko:

– Już.

Potem przyszła do mnie, zapaliła papierosa i nie mówiła nic. Tak naprawdę pierwszy raz w życiu została sama. Roma, Romka, Bulka, zawsze mieszkała z rodziną – najpierw z rodzicami, potem z mężem, ze mną i z Pajeką.

Na Starym Mieście

Po dwóch miesiącach nagle postanowiła sprzedać mieszkanie na Bugaju i zamieszkać gdziekolwiek indziej. Wszyscy przyjaciele starali się ją od tego odwieść. Mieszkanie na Starym Mieście w Warszawie! To przecież majątek! To cała spuścizna po moim ojcu, dziadku moich córek… Nie było żadnych szans, żeby namówić ją do zmiany decyzji, nawet nie próbowałam. Nabywcą okazała się… Gabrysia Kownacka. Kiedy studiowałyśmy razem w PWST, jakoś nie potrafiłyśmy się nigdy zaprzyjaźnić – ona była silnie związana ze środowiskiem studenckim, mieszkała w „Dziekance” i chyba, jak inni, źle rozumiała moją osobność. I nie uwierzyłybyśmy, gdyby nam ktoś powiedział, że zamieszka w moim pokoju, że teren mojej przeszłości to będzie jej przyszłość. Potem, kiedy Gabrysia odchodziła w ciężkiej chorobie, odwiedziłam ją. Leżała w moim pokoju. Za oknem kwitła ta sama jabłoń, którą widywałam każdego ranka.

Narodowy

Kiedy zadzwonił do mnie reżyser Jerzy Grzegorzewski, od razu domyśliłam się, o co chodzi. Nie było już tajemnicą, że ma objąć Teatr Narodowy w Warszawie.

– Jest pani jedną z pierwszych osób, do których dzwonię, bardzo chcę mieć panią w zespole.

– Ja też bardzo chcę być w pana zespole.

Idę podpisać umowę i myślę o tym, że to jest właściwie mój happy end. Będę tu przynależeć, to jest mój dom, jestem tego pewna. Umówiłam się rano, na godzinę dziesiątą, jest piękny, słoneczny dzień, jak to przy dobrych zakończeniach.

W gabinecie teatru czeka już Jerzy Grzegorzewski i naczelny dyrektor teatru Krzysztof Torończyk. Jakoś bardzo uroczyście się czuję, kiedy podają mi do podpisania umowę i długopis. Szukając miejsca na podpis, słyszę, jak Grzegorzewski mówi:

– Cieszę się, że nam pani czasem pomoże.

– Pomogę?

– No, nie mam na panią pomysłu, jeśli chodzi o jakąś rolę.

– Nie ma pan na mnie pomysłu? To poczekam, aż będzie pan miał.

Odkładam długopis, wychodzę.

Rok 1998

Telimena

Pamiętam, jak dwóch mężczyzn zwijało dywan. To był jeden z ostatnich przedmiotów, jakie zostały jeszcze w mieszkaniu na ulicy Bugaj. Mama zamieszkała na razie w Domu Aktora w Skolimowie, a ja przeprowadzałam ją do maleńkiego mieszkania na osiedlu na Żoliborzu. Moim zadaniem było stworzenie jej tam czegoś w rodzaju miniatury mieszkania na Bugaju. Naprawdę nie było łatwym zadaniem pomieścić rodzinne meble w takiej klitce. Ogromną szafę jej matki Ireny, łóżko Ireny. Mieszkanie na Starówce mama sprzedała bardzo tanio. Potem w tym swoim charakterystycznym chaosie myśli zdecydowała się na pierwsze mieszkanie, jakie jej pokazano.

A więc stałam w kącie mieszkania na Bugaju, patrząc na mój rodzinny dywan, który stawał się kolorowym rulonem. I wtedy zadzwonił telefon. Producent Michał Kwieciński krótko, ale radośnie oświadczył mi, że Andrzej Wajda zaczyna kręcić film na podstawie Pana Tadeusza i proponuje mi rolę Telimeny.

– Rolę czy próbne zdjęcia? – upewniłam się, bo do tak dużej roli próbne zdjęcia nie byłyby żadną niespodzianką.

– Nie. To propozycja. Jeśli się zgadzasz (śmiech), to ustalimy termin spotkania.

Kilka dni wcześniej Andrzej Wajda był na moim spektaklu „Goła Baba”. Wstąpił potem do garderoby, trochę się zadumał nad moją szczupłą sylwetką, jakoś to skomentował. Sprawiał wrażenie bardzo zadowolonego. Wtedy nie wiązałam tego z żadną propozycją roli.

Telimenę? Ja? Zagrałam u Wajdy trzy role: w „Kronikach wypadków miłosnych” (chyba dobrze), Julię w Szekspirze (nieporozumienie) i Emilkę w „Lekcji polskiego” z Tadeuszem Łomnickim (rola bardzo chwalona). Bilans zdecydowanie dodatni i wzajemne fluidy chyba też. Ale Telimena? W moim przekonaniu to typ kobiety obfitej, tak zwanej belle femme. Co ciekawe, już po długim czasie złapałam się na tym, że zamiast się cieszyć czy zastanawiać, jak to zagram, myślę o tym, kogo najlepiej byłoby obsadzić w tej roli. Najbliższa wydała mi się Marysia Pakulnis – utalentowana, neurotyczna, kobieca i z aktorskim poczuciem humoru. A tu padło na mnie. Oczywiście nie wahałam się nawet przez chwilę. Dla mnie to było wyzwanie, na jakie właśnie czekałam. Czy mam w sobie coś z Telimeny? Ten rodzaj urokliwego fałszu, drapieżności, snobizmu? No nie. Nic, ale to po prostu nic nie mam z Telimeny. Tym lepiej. Gdyby istniała jeszcze taka kategoria, mój rodzaj aktorstwa można by nazwać „charakterystycznym”, czyli takim, gdzie aktor nie korzysta ze swojej natury, a staje się kimś całkiem innym. W dodatku to film. Trzeba zagrać wszystko delikatnie, półśrodkami, nie uwieść się recytacją wiersza… Jakoś już zaczęłam to widzieć nawet. Moja Telimena… jak to wytłumaczyć… ma jakiś defekt, jakąś ukrytą nieporadność – tylko ja o tym wiem, zagrać tego się nie powinno. To rodzaj kodu, wyobrażenia o tajemnicach tej kobiety. Jak u wszystkich osób kierujących się snobizmem, powoduje nią strach. Ta kobieta żyje w wiecznym napięciu, które pokrywa dowcipem, zalotnością, towarzyską formą.

Pierwsza próba

Zadzwoniłam do swojej mamy. Ona miała tak mało dobrych wiadomości, że od razu chciałam się z nią podzielić takim zdarzeniem. Jej reakcja była zadziwiająca. Najpierw cisza, potem dość zdawkowe gratulacje, a potem:

– Ale wiesz co? Nie przyzwyczajaj się do tego.

– O czym ty mówisz? To poważna propozycja. Zostałam obsadzona.

– Nie wiem. Czuję po prostu, że to za dobrze.

– Za dobrze?

– Tak. Za dobre, za piękne, żeby było możliwe. Nie wierzę, że cię do tego dopuszczą.

Za piękne? Nie chciałam dłużej słuchać. Mama zwykle dostarczała mi wielkiej dawki optymizmu. To ja raczej byłam czarnowidzem, dlatego w tej jej przepowiedni było coś wstrząsającego. Jakby swoją niezwykłą intuicją czuła, że pewne radości nie będą mi dane.

Wieczorem zadzwonił Wajda. Upewnił mnie, że nie ma wątpliwości. Wyobraził sobie choćby taką scenę, jak Tadeusz myli Telimenę z Zosią, widząc ją w ogródku. Moja drobna sylwetka będzie więc tylko atutem. I dodał jeszcze, że chce zrobić to bardzo teatralnie.

– Chcę, żeby to był taki teatr. Prawdziwe, soczyste role.

Trochę mnie to zmartwiło. „Moja” Telimena była skrojona na granie filmowe, na drobny gest, na klimaty bergmanowskie raczej niż na teatr. Zaczęłam więc myśleć o Telimenie tak jak proponował Wajda. W tym wypadku, zwłaszcza po bardzo dobrym doświadczeniu w „Kronikach wypadków miłosnych”, nie miałam wątpliwości co do tego, że trzeba pójść za wizją reżysera. Nasze spotkanie teatralne w „Romeo i Julii” zakończyło się raczej porażką, ale w spektaklu „Lekcja polskiego” i filmie „Kronika wypadków miłosnych” te spotkania mogę zaliczyć do magicznych. Dlatego zaczęłam przerabiać swoje myślenie o postaci Telimeny na teatralne. Poproszono mnie na pierwszą czytaną próbę.

Do niewielkiej sali na ulicy Chełmskiej Wajda zaprosił całą obsadę „Pana Tadeusza”. Szłam na tę próbę spacerem, dopiero kilka ulic przed Chełmską wsiadłam w autobus. Ale kiedy tak szłam, mijając wystawy sklepów, mignęła mi jakaś mała, nieatrakcyjna kobieta, ubrana w duży, nieforemny sweter. Dopiero po chwili zorientowałam się, że to było lustro, a ta kobieta to moje odbicie. I właściwie raczej ze zdziwieniem niż ze zdenerwowaniem pomyślałam, że nie ma chyba drugiej aktorki, która idąc na tak spektakularne i ważne spotkanie nie pomyślałaby o zadbaniu o wygląd, o tym, że właściwie jest tam jedyną kobietą (Zosi jeszcze nie było), że trzeba zrobić jakieś „wejście”. Oczywiście mogło to być też „wejście” skromne, bez makijażu i atrakcyjnych strojów, ale jakieś. Ja natomiast założyłam pierwszą z brzegu spódnicę, nieforemny sweter i buty bez obcasa podobne do kaloszy. Gdybym była wysoką kobietą, może miałoby to jakiś wdzięk, natomiast przy moim wzroście wszystko to składało się na postać zgaszonej kobiecinki. Przecież znałam dobrze swoje warunki, wiedziałam też, że mam naprawdę dobre proporcje, niewiele trzeba było, żebym wyglądała atrakcyjnie. Ale nie zrobiłam nic, żeby Wajda czy grające tam gwiazdy (Marek Kondrat, Bogusław Linda, Andrzej Seweryn) uśmiechnęli się choćby na mój widok.

I, co jeszcze ciekawsze, nawet wtedy, kiedy to zauważyłam, tam, na ulicy, zastanawiałam się tylko, na czym to polega. Nie wróciłam do domu, nie weszłam do jakiegoś sklepu, żeby za wszelką cenę zmienić ten stan rzeczy, tylko zastanawiałam się nad sobą, nad tym, co mną kieruje i dlaczego taka jestem.

Charakteryzacja

Kiedy weszłam tam na Chełmską, w pokoju siedzieli już wszyscy i rzeczywiście można było odczuć pewien rodzaj rozczarowania na mój widok. Zaraz jednak zaczęła się próba, pierwsze swoje sceny czytałam z Andrzejem Sewerynem i czytając, poczułam szczerą ulgę, że wszystko idzie dobrze, bawimy się tekstem, czujemy rytm, jest prawdziwie i jakoś bardzo normalnie. W pewnym momencie dziwny dźwięk rozproszył nasze czytanie. W kącie pokoju ktoś chrapał. Dopiero teraz zobaczyłam, że na kanapie siedzi jakiś tęgawy mężczyzna. Spał. Był to Lew Rywin.

Po próbie odbył się bankiet rozpoczynający naszą pracę. Lew Rywin podszedł do mnie i powiedział:

– No to zaczynamy.

Kilka dni potem dostałam list z prośbą o zabukowanie terminów w lecie. A po kilku dniach odebrałam telefon od kierownictwa produkcji. Sprawa była prosta, a mimo to dało się wyczuć jakieś podenerwowanie.

– Reżyser prosi panią na próbę charakteryzacji. I proszę się nauczyć tekstu od wiersza…

– Tekstu? Na próbę charakteryzacji?

– Takie są życzenia reżysera! – krzyknął kierownik produkcji.

Nie musiał tak krzyczeć. Oczywiste jest, że skoro Wajda chce, żebym się nauczyła, to się nauczę. Tylko skąd nagle taki ton, jakbym była pretendentką do roli, a nie jej oczywistą wykonawczynią? Przecież gdyby Wajda ogłosił zdjęcia próbne na Telimenę, to ja bym się nie zgłosiła. Nie biorę udziału w zdjęciach próbnych, nigdy nie wygrywam w żadnych konkursach, więc tutaj też bym nie przyszła. Z trudem powstrzymałam się od powiedzenia, co myślę o takim tonie w stosunku do aktorki, i zaraz zabrałam się do tekstu, pamiętając o tym, że zamiar reżysera to filmowy teatr.

Dzień przed pójściem na tę „próbę charakteryzacji” musiałam rozwiązać ważny problem.

Pewna młoda dziewczyna mieszkająca blisko mnie od jakiegoś czasu wracała do domu późno w nocy i budząc wszystkich sąsiadów, kłóciła się ze swoim chłopakiem. Konsekwencją tego były moje zarwane noce, niewyspanie, zmęczenie. Ponieważ czułam bardzo silnie, że tu chodzi o coś więcej niż o próbę charakteryzacji, bardzo obawiałam się, że nie prześpię tej nocy. Ktoś, komu się z tego zwierzyłam, dał mi wtedy opakowanie silnych proszków na sen. Powiedział, że z pewnością będę spała głęboko przez całe osiem godzin. Ten ktoś nie przewidział jednak, że kłótnia nastolatków na klatce schodowej o trzeciej nad ranem może wybudzić nawet z narkozy. Zbudziłam się właśnie o tej porze, z poczuciem, że nie zasnę do rana. Czułam się bezsilna i wściekła, że bez własnej winy mogę zawalić coś naprawdę ważnego, i z tej bezsilności chyba zrobiłam błąd, jakiego nie robi nikt, kto zna się na proszkach nasennych. Wzięłam drugi proszek, nastawiając budzik na poranną godzinę. Kiedy zadzwonił, obudziłam się tak nieprzytomna, jakby mnie ktoś ogłuszył młotkiem. Jadąc do wytwórni i potem siedząc już w filmowej charakteryzacji, właściwie spałam i jednocześnie miałam świadomość, że nie przewalczę tego stanu. A było z czym walczyć. Od wejścia dało się wyczuć szczególne zainteresowanie tą próbą. Na korytarzu siedzieli dziennikarze, których jednak nie wpuszczono do studia. Charakteryzatorka malując mnie według rycin z pierwszego wydania „Pan Tadeusza”, cały czas zapewniała mnie, że „jest po mojej stronie”. Miłe to było, ale nie mogłam zrozumieć, dlaczego miałaby być po jakiejś innej stronie, skoro mamy razem pracować. Inaczej było w przymierzalni kostiumów. Tam bardzo wyraźnie (a filmowcy to potrafią) dano mi odczuć, że nie zostałam dobrze obsadzona. Kostiumolożka wydawała się wręcz obrażona, że z powodu drobnej postury będę musiała grać na obcasach, podczas kiedy w tamtej epoce kobiety nosiły płaskie, wiązane buty. Wszystko to w atmosferze nerwów i niezrozumiałego dla mnie napięcia, jakie towarzyszy walce czy konkursowi.

Nie walczę

Kiedy weszłam na halę zdjęciową ubrana i ucharakteryzowana, czekał już na mnie Michał Żebrowski, filmowy Tadeusz, ubrany w kostium, tyle że z długą, kędzierzawą brodą. Oczywiście wyobraźnia twórcy może nie mieć granic, jednak trudno uwierzyć, że Andrzej Wajda tak właśnie widział kadeta wojska polskiego z końca XIX wieku. Po krótkiej rozmowie z Żebrowskim okazało się, że to jest jego własna broda, którą zapuścił na użytek innego filmu czy przedstawienia. Jak w takim razie jest możliwe, że mimo wszystko postanowiono zrobić próbę charakteryzacji, nie czekając, aż aktor będzie mógł zgolić tę brodę? Czy ta próba miała dotyczyć tylko mnie? Dlaczego? Te pytania zadawałam sobie trochę mgliście, cały czas walcząc z poczuciem senności. Na halę wszedł Andrzej Wajda. Od razu zrobił uwagę na temat dużej różnicy wzrostu między mną a Michałem Żebrowskim. To było o tyle dziwne, że mieliśmy już za sobą pierwsze spotkanie, Wajda znał mnie i Żebrowskiego, zdecydował się już na taką a nie inną obsadę, więc skąd nagle to zaskoczenie? Poprosił nas o zagranie sceny, której mieliśmy się nauczyć. Kamera poszła.

Grałam tę scenę nie najlepiej. Nie mogłam grać dobrze, czując jakiś fałsz całej sytuacji, w dodatku pod wpływem nasennego proszku. Zaczęłam się mylić. Zapomniałam tekstu. Zrobiłam wiele błędów i stąd moje zdziwienie, kiedy Wajda przerwał zdjęcia, robiąc zaskakującą uwagę:

– Bardzo teatralnie grasz. Dlaczego tak teatralnie?!

Niczego nie mogłam już zrozumieć. Na jego prośbę zmieniłam przecież myślenie z filmowego na teatralne. Grałam szerokim gestem, dość konwencjonalnie, choć przecież miałam wszelkie środki do tego, żeby zagrać inaczej. Kiedy kamera poszła po raz drugi, było jeszcze gorzej. Nigdy nie miałam kłopotów z pamięcią, nigdy nie zapominałam tekstu, ale teraz w obliczu niejasnej sytuacji kompletnie straciłam grunt.

Po wyjściu z hali czułam, że atmosfera jest jeszcze gorsza niż na początku, chociaż niektóre osoby wyglądały na bardzo zadowolone z takiego obrotu rzeczy. Nic zresztą nie powinno wskazywać na jakikolwiek „obrót rzeczy”. Tylko intuicja.

Wieczorem poszłam do teatru obejrzeć jakieś przedstawienie. Kiedy weszłam do garderoby pogratulować koleżankom, jedna z nich powiedziała:

– A ja ci gratuluję Telimeny. Bardzo walczy o tę rolę Szapołowska, nie przyjmuje do wiadomości, że ty to już masz.

Wtedy zrozumiałam, na czym polegało całe to napięcie i klimat walki. I wiedziałam jedno: nie będę walczyć. Nigdy nie walczyłam o rolę. W warunkach konkursu staję się przerażoną uczennicą. Poza tym rzeczywiście nie jestem typem Telimeny. Wiem, że mogłabym ją zagrać po swojemu, ale musiałabym odczuwać pełne zaufanie.

Po kilku dniach na portierni Teatru Powszechnego podano mi kopertę. Było w niej duże zdjęcie Wajdy i list od niego. List prosty: „Joasiu, przepraszam, zrozumiałem, że to nie jest rola dla Ciebie…”.

Nie czułam żalu ani rozczarowania, dziwne to, ale naprawdę nie czułam. Ze zdumieniem natomiast obejrzałam wywiad z Grażyną Szapołowską, która mówiła, że po uzyskaniu tej roli zadzwoniła do mnie, a ja z „właściwą sobie klasą powiedziałam, że nie ma sprawy”. Nigdy takiego telefonu nie było. Kto może zrozumieć takie zachowanie? Tylko jedna osoba: Telimena.

Szczeniaki

{ zapisałam }

Tufa urodziła jedenaścioro szczeniąt!

Rodziła przy mnie, bez żadnego lekarza. Zrobiłam jej ogromny kojec, ale szczeniaki szybko nauczyły się stawać jeden na drugim i wyskakiwały do pokoju, zwykle nad ranem. Kiedy się budziłam, trzeba ich było szukać i zbierać spod kanap, kaloryferów, łóżek… Jedenaścioro! Czasem Tufa przychodziła do mnie w nocy, prawie omdlała ze zmęczenia, jakby prosiła o pomoc. Potem znowu szła do dzieci, kładła się na plecy i karmiła w takiej pozycji. Weterynarz przygotował mnie na to, że nie będzie w stanie wykarmić wszystkich, że pewnie kilkoro szczeniąt straci, a dała radę! Przez sześć tygodni po całym mieszkaniu chodziło dwanaście psów. Potem dałam ogłoszenie „oddam wyżły w dobre ręce”. Mówili mi, że oszalałam, bo mogę zarobić naprawdę dobre pieniądze. Ja jednak przyjmowałam kandydatów, jakby to był rodzaj castingu. Pytałam, jak często i gdzie wychodzą na spacery, jak duże przestrzenie mają w okolicy. Patrzyłam im w oczy, oceniałam, co to za ludzie. Rozstanie z każdym psem to był płacz. Najchętniej zatrzymałabym całą jedenastkę.

Tymczasem mama nie dawała sobie rady z samotnością w tym nowym mieszkaniu. Ciągle myliła proszki na ciśnienie i co kilka dni wzywałam pogotowie, spałam na podłodze koło jej łóżka, bo w jej nowym mieszkaniu nie było gdzie położyć choćby materaca. Zaczęłam się zastanawiać nad koniecznymi zmianami. Już wiem, że trzeba będzie sprzedać ten wielki strych i zamieszkać razem z mamą i dziewczynkami. Na razie, wyjechała na odpoczynek do Domu Aktora w Skolimowie. Tam spędzali wiele czasu z moim chorym już ojcem, tam mieszkało wiele osób z jej pokolenia.

{ zapisałam }

Nie wiem, jak dogadać się z Marysią.

Nie umiałam z nią znaleźć kontaktu. Nie wiedziałam, że można się czuć tak bezradną jako matka. Kiedyś dodzwoniłam się do jednego z najbardziej znanych psychoterapeutów. Znałam go wprawdzie tylko z telewizji, ale sprawiał dobre wrażenie. Wysłuchał przez telefon moich problemów, a potem powiedział:

– Pani Joanno! To świetny temat na program telewizyjny! Niech pani przyjdzie z córką do mnie do studia!

Wyłączyłam się.

Emocje

Leciałam samolotem do Genewy i przeglądałam kupione na lotnisku luksusowe miesięczniki. Otworzyłam pismo „Elle”. Był tam artykuł o Annie Bojarskiej. Osobą, która zgodziła się mówić o pisarce, była jej przyjaciółka Krystyna Janda. Czytam. W swojej wypowiedzi Krystyna odniosła się tylko do fragmentów książki sióstr Bojarskich dotyczących mnie. – To może być bolesne – komentuje Janda – ale najważniejsze, że to prawda.

I w ramach tej „prawdy” znowu wydrukowano najbardziej bolesne, kompletnie nieprawdziwe zdania, z powodu których sąd zabronił drukowania dalszego nakładu książki Bojarskich. Postawiły na swoim: jeszcze raz padły te dziwne oszczerstwa. Wtedy w samolocie wróciły wszystkie emocje, jakie przeżywałam w związku z tamtą książką. I też zadawałam sobie pytanie, dlaczego tak mocno reaguję? Czy to jest adekwatne do drobiazgu, jakim jest jeden artykuł? Niewiele to pomogło. Kiedy dziś patrzę na swoje podobne emocje, to myślę, że jest w tym jakaś prawidłowość. Nie przejmuję się faktami, jeśli nie wynikają ze złych intencji. Moja psychika natomiast dosłownie wariuje, jeśli wyczuwam wrogość, manipulację. Cierpię. Poczucie osamotnienia i nieprzynależności rośnie.

I to ciągłe pytanie. W czym ja im przeszkadzam?

Aleja gwiazd

Zostałam zaproszona do Międzyzdrojów na „zjazd gwiazd”, zresztą nie po raz pierwszy. Spektaklem „Goła Baba” otwierałam teatr, który powstał tam z funduszy festiwalowych. Zresztą co roku tam brałam udział w jakimś spektaklu. Byłam już stałym gościem na tym festiwalu, chociaż tak naprawdę nie bardzo tam pasowałam. Kiedy pierwszy raz znalazłam się w wielkim holu hotelu Amber, z zażenowaniem patrzyłam na ludzi, którzy gapili się na nas, przyciskając nosy do szyb. Powiedziałam wtedy:

– Czuję się jak szynka za komuny.

Podszedł do mnie Marek Piwowski i powiedział:

– Będę opowiadał, że to ty powiedziałaś, bo inaczej zaraz ci ukradną ten tekst.

Tak się poznaliśmy.

To, co lubiłam w Międzyzdrojach, to właśnie spektakle, koncerty. Rzadko zdarza się grać dla kolegów artystów i oglądać ich jako widz. My wieczorami jesteśmy na ogół zajęci, więc nie mamy okazji bawić się wzajemnie naszymi występami. W Międzyzdrojach właśnie tak było.

Tym razem miałam tam odcisnąć dłoń na festiwalowym deptaku. Atmosfera była bardzo hollywoodzka, wszyscy eleganccy, kobiety wystrojone pięknie jak na Oskarach. A ja? W ogóle nie pomyślałam o tym. Sukienkę, którą włożyłam na tę okazję, kupiłam na bazarze za jakieś dziesięć złotych. Taka ze mnie gwiazda.

fot.: Monika Bajkowska

Na pustyni

Pojechałam z córkami do Tunezji. Cały czas próbuję wywołać w naszym życiu „rajskie chwile”, takie, jakie prawdopodobnie przeżywali moi dziadkowie Parandowscy. Tak wiele opowiadań mojego dziadka wynika z oczarowania oceanem, brzegiem, wszystkim, co śródziemnomorskie. Jedziemy.

Już po paru dniach orientuję się, że równe dobrze mogłabym je zawieźć do dobrego, polskiego hotelu. Poza szokiem dusznego powietrza po wyjściu z samolotu nie ma tu nic, co miałoby posmak przygody. Baseny, leżaki, leżaki, baseny. Kraj leżaków. A przecież to nieprawda. Mieszkamy tuż obok przygody, tyle że strzegą jej uroczy kelnerzy i ledwie dostrzegalni ludzie na skrzyżowaniu każdej alejki. Wreszcie nadchodzi upragniony moment programu, czyli wycieczka na Saharę!

– Dziewczynki! Jedziemy na Saharę! Sahara! – powtarzam, choć na nich nie robi to wielkiego wrażenia. Śpią w autobusie, który wiezie nas przez nudną, afrykańską drogę. Wreszcie dojeżdżamy do hotelu.

Wszystkie atrakcje poznamy następnego dnia późnym popołudniem, rano nikt nie może wychodzić ze względu na wysokie temperatury. – Bo to jest pustynia – przewodnik powtarza to kilka razy, kiedy siedzimy przy kolacji. Potem moje córki zanurzają się w basenie, który zbudowano w środku restauracji. Siedzę przy stoliku i patrzę, jak pływają sobie szczęśliwe i chyba nie bardzo świadome tego, że są na pustyni. A ja? Coraz bardziej jestem tego świadoma. Jutro po południu zawiozą nas gdzieś, gdzie będzie miło i bezpiecznie. Wycieczkowe wielbłądy zrobią kółko dla fotografów. A ja siedzę przy oknie w dość dobrym hotelu, za oknami robi się coraz ciemniej. Dziewczynki poznały jakieś inne dzieci i ich rodziców. A gdyby tak tylko na chwilę wyjść za drzwi hotelu? Na chwilę tylko, odetchnąć pustynią. Podchodzę do drzwi, otwieram. Przede mną ciepła, przyjazna przestrzeń, taka, że trudno się jej oprzeć. Robię więc kilka kroków, potem jeszcze tylko kilka. Niełatwo mi przystanąć. Jestem potomkiem polskich rycerzy, jestem potomkiem wędrujących Żydów. Idę jeszcze kilka kroków, potem jeszcze kilka, może kilkanaście.

Nagle zawiał wiatr. Odwróciłam się, żeby zobaczyć hotel, ale za mną było tylko czarne niebo. Przede mną też piasek stał się całkiem niewidoczny. Zdałam sobie sprawę, że nie wiem, ile czasu tak szłam, nie wiem, jak daleko jestem od hotelu i w którą stronę mam iść, żeby tam wrócić. Gdziekolwiek pójdę, może się okazać, że oddalam się od szansy ratunku. Zrobiłam jeszcze kilka kroków dalej i nagle o coś uderzyłam nogą, potknęłam się i upadłam. Było już całkiem ciemno, więc tylko dotykając przeszkody, mogłam się przekonać, że to jakiś patyk, może korzeń stanął mi na drodze. Nie było zresztą czasu na filozofię. Dookoła mnie była noc i pustynia. Nikt, kto nie był w takiej sytuacji, nie wie, czym jest ciemność bez ścian. Nie wiem, naprawdę nie wiem, ile czasu tak siedziałam. Kilka godzin? Kilka minut? Słyszałam hieny, wycie, szczekanie… czy na pewno? Może to tylko omamy strachu? A strach był coraz silniejszy. Tam przecież zostały moje córki. Już na pewno zobaczyły pusty stolik, już wiedzą, że nie ma mnie w pokoju. Nagle tuż za mną ktoś powiedział po francusku:

– Zgubiła się pani? Proszę wstać i iść ze mną. Jestem fotografem z tego hotelu.

Okazało się, że wyszedł za mną, jak tylko zniknęłam w drzwiach.

– Tu niedawno ktoś wynajął jeepa i już nie wrócił. Piasek to jest żywioł, madame.

Po niecałych pięciu minutach byliśmy w hotelu. Stał jakieś dwieście metrów od miejsca, gdzie usiadłam. Dziewczynki dalej szalały w basenie, nie mając pojęcia, że ich matka właśnie wróciła z pustyni.

Hania

Hania zdała do prestiżowego liceum na ulicy Iwickiej. Przedtem kilka lat spędziła w dobrej, prywatnej szkole podstawowej. Hania poświęcała nauce tyle czasu, tak wiele mówiła o tym, że chce pracować gdzieś, gdzie można „ratować świat”, tak bardzo przejmowały ją sprawy środowiska, ekologii. Płacąc słono za szkoły, wiedziałam, że inwestuję w jej przyszłość.

Był koniec września, Hania zadzwoniła, że wróci ze szkoły trochę później. Przyszła rzeczywiście spóźniona, a w drzwiach razem z nią stała jej nauczycielka matematyki ze szkoły podstawowej. Widziałam, że jest speszona, ale też bardzo rozbawiona. Co się okazało? Hania przyszła do swojej dawnej szkoły i zażądała widzenia z osobą, która uczyła ją ścisłych przedmiotów. Oświadczyła, że należą się jej bezpłatne korepetycje. Dlaczego? Bo zdała tutaj wszystko celująco, z czerwonym paskiem, a teraz w liceum okazuje się, że nic nie umie i odstaje od innych uczniów.

– Moja mama płaciła tutaj bardzo dużo pieniędzy, a ja nic nie umiem – oznajmiła.

No i ta nauczycielka przychodziła do nas i dawała Hani korepetycje jeszcze przez kilka dni. Zrozumiałam, że moja córka jest człowiekiem innego czasu. Dla mojej babki, matki i dla mnie nauczyciel był kimś, kto ma władzę, tymczasem dla Hani to raczej ktoś, kto ma pomóc wykonać plan jej rozwoju i wykazać się wynikami.

Patrząc na Hanię, cały czas zastanawiałam się, po kim ma to poczucie obowiązku, po kim dyscyplinę i pilność. Nie po rodzicach, to pewne. Mirek swoją karierę zaczynał u Adama Hanuszkiewicza, który rozwijał w młodych aktorach raczej cechy gwiazdorskie. Ja kieruję się raczej „natchnieniami” bez szczególnego planu. Hania z jakimś wewnętrznym spokojem przygotowywała się do każdego kolejnego dnia. Jeśli mam szukać tych cech u swoich przodków, to chyba tylko u Jana Parandowskiego. To on miał swój codzienny rytuał i plan. Chyba więc mogę zaryzykować taką myśl, że Hania ma jego cechy.

Hania / fot.: Jacek Poremba

Rok 1999

„Wysokie Obcasy”

Odbieram telefon od Macieja Nowaka. „Gazeta Wyborcza” zaczyna drukowanie dodatku dla kobiet „Wysokie Obcasy”. Szukają dwóch felietonistek. Jeśli się zgadzam na taką propozycję, mam napisać kilka próbnych tekstów, a oni spośród kandydatek wybiorą dwie, które im najbardziej odpowiadają. Napisałam te teksty, a po kilku tygodniach dostałam odpowiedź, że wybrali mnie jako jedną z dwóch piszących tam kobiet. Przysłano mi umowę (grosze) i rodzaj manifestu, wykładni tego, czym mają być „Wysokie Obcasy”. Napisano:

To ma być pismo dla kobiet niezależnych, mających własne zdanie.

Cudownie. Ogromna odpowiedzialność. To już nie jest „Goniec Teatralny”, pisemko środowiskowe. Zaczęłam się zastanawiać, co zrobić z tą propozycją. O czym pisać? O teatrze? Czy to interesuje wszystkich czytelników „Obcasów”? Napisałam „wszystkich”, a nie „wszystkie”, bo też jakoś nie umiałam myśleć o kobietach jako o odbiorcach swoich tekstów. Wiedziałam też, że typowe kobiece tematy zupełnie mnie nie interesują.

Poczytałam trochę felietonów, które pisały osoby publiczne. Na ogół było to coś w rodzaju pamiętnika, w rezultacie rodzaj autopromocji. To nie wchodziło w grę. Nie chciałam wykorzystywać tego pola do skupiania czytelników na sobie. Pisać na tematy gorące, czyli te, którymi zajmują się w tym samym czasie wszystkie media? Nie. Polityka? To nie jest dziedzina dobra na felieton, który pisze się z dwutygodniowym wyprzedzeniem, świat zmienia się przecież z dnia na dzień. Więc o czym? Wystarczy spojrzeć na moją domową bibliotekę, żeby znaleźć tam książki o kosmosie, o rybach, o psychice, o wynalazkach, o kulturze starożytnej. To wynika z zachwytu ilością zjawisk, których nie zdążę zrozumieć, poznać, obejrzeć. Postanowiłam pisać o sprawach, których nie porusza się na pierwszych stronach gazet. Mój pierwszy felieton miał tytuł Żyrafa.

Opisałam sytuację, którą wyobrażałam sobie zawsze, kiedy wchodziłam do sklepu warzywnego obok mojego domu. Siedząca tam osoba nieustannie patrzyła w ekran małego telewizora, a ja zawsze miałam ochotę powiedzieć jej, że potrzebuję trochę liści pietruszki dla żyrafy, którą trzymam u siebie w domu. Miałam poczucie, że ta kobieta podałaby mi te liście, nie odrywając się od telewizora. Napisałam to w formie felietonu, zachowując bardziej formę literacką niż publicystyczną. I tak zostało. W wielu moich felietonach, zwłaszcza w pierwszych latach, pojawia się „N” i ta bezimienna postać jest świadkiem bądź komentatorem wydarzeń. Powstało więc coś, co można nazwać felietonem literackim.

Felietony

Czułam, że dzieje się w moim życiu coś ważniejszego niż sam felieton. Coś nowego, dynamicznego. Rozumiałam, że współtworzę pismo. Będę gdzieś przynależeć. Myślałam o Stefanie Kisielewskim, który jako felietonista nieodłącznie kojarzył się z „Tygodnikiem Powszechnym”, bywał tam pewnie codziennie, a problemy „Tygodnika” były jego problemami. Tymczasem napisałam Żyrafę, wrzuciłam na pocztę, kliknęłam „wyślij” i… nic. Kiedy kupowałam pierwszy raz „Wyborczą” z „Obcasami” w środku, nie byłam nawet pewna, czy mój tekst tam jest. Może się nie spodobał, może mnie odrzucili? A jednak Żyrafa była. Dla mnie to było wielkie święto, tyle tylko, że za mało miałam wspólnego świętowania. Przecież oni tam, w tej nowej redakcji, pewnie wertowali wspólnie pierwszy egzemplarz, skupieni nad nim razem. Ja wiem, oczywiście, że praca redakcyjna to wielka harówka i nie ma czasu na celebrowanie takich rzeczy, ale przecież niemożliwe, żeby pierwszy numer nie zjednoczył wszystkich chociaż na chwilę.

Mijały tygodnie, miesiące, każdy kolejny felieton wrzucałam w sieć. Żadnego kontaktu, komentarza, odpowiedzi. Zaczęły się natomiast pojawiać sygnały więzi z czytelnikami. Listy, rozmowy na ulicy, w pociągu. Żyłam każdym kolejnym felietonem. Pracowałam nad nimi tak, jak pracuje się nad wierszem. Każde słowo było ważne, każde zdanie, tytuł. Czytałam oczywiście wszystko, co drukowały „Obcasy”, ale też nie ze wszystkim mogłam się zgodzić. Tu się przebijał klimat ostrego feminizmu, brutalny język, jednoznacznie nakierowany na walkę z tzw. stereotypami. Nijak nie miały się do tego moje teksty. Miałam do tego wszystkiego zupełnie inny stosunek. Obok mnie drugą felietonistką była Kinga Dunin, jedna z czołowych polskich feministek. Miała swoich bohaterów: Genię i Gucia, czyli stereotypowe małżeństwo. Ta para, wyśmiana przez nią w każdym aspekcie życia, budziła wiele moich wątpliwości. Z jej tekstów wynikało, że Genia musi, po prostu musi się wyzwolić od życia z Guciem. Tylko życie bez Gucia, życie wyzwolone, choć samotne ma prawdziwą wartość. Prawdę mówiąc, już wtedy ja sama tak żyłam. I wcale nie poszukiwałam nowego Gucia. Tyle tylko, że takie życie wymaga siły i określonych cech. Nigdy nie ośmieliłabym się namawiać kobiet, których nie znam, do tego, żeby rzuciły życie w parze na rzecz samowystarczalności. Poza tym w tych tekstach czułam jakąś napastliwość, wolę zawstydzania tego co zwykłe, przeciętne. Widziałam w życiu wiele par, które żyły codziennością, działką pod miastem, popołudniową drzemką i podjadaniem orzeszków przy telewizji. I widziałam samotnych podróżników, chudych, żylastych, z jednym podartym plecakiem. O nikim z nich nie można powiedzieć, że żyje lepiej lub gorzej od innych ani tym bardziej wyśmiewać ich życiowe wybory. Zaczęłam pisać swoje felietony o ludziach i rzeczach zwykłych, małych, jak najmniejszych. Z satysfakcją opisywałam mikroskopijny świat, który w moim poczuciu wymagał takiej samej uwagi jak wielkie ideologie. Myślę, że moje felietony pisane na tym etapie musiały bardzo drażnić część redakcji.

Tu pani nikt nie lubi

{ zapisałam }

Zostałam zaproszona na wigilijnego śledzika do „Obcasów”! Może nareszcie się poznamy, zobaczę ich wszystkich, zobaczę ich twarze, a nie tylko poznam po głosie w słuchawce.

Jednak kiedy tam weszłam, nikt nie podszedł poznać się czy zamienić kilku zdań. Oczywiście starałam się podejść do jakichś grupek, ale one się rozpraszały, cichły. Wreszcie podszedł do mnie jakiś mężczyzna. Był mocno wstawiony, powiedział:

– Tu pani nikt nie lubi.

Też miałam takie wrażenie. Ale dlaczego? Przecież nawet nie mieliśmy okazji się poznać.

– To po co mnie w ogóle wzięli? – zapytałam.

– Bo dobrze pani pisze. Ale nie lubią pani – odszedł.

Nie mogłam zrozumieć. „Gazeta Wyborcza” była moją gazetą, byłam jej czytelnikiem i całkowicie utożsamiałam się z tym, co się tam pisze. Owszem, nie umiałam się łatwo pogodzić ze stosunkiem Adama Michnika do Kiszczaka czy Jaruzelskiego, ale uważałam, że ktoś, kto siedział za komuny w więzieniu, ma większe prawo do przebaczania niż ja do oskarżania.

Tak czy inaczej, poczucie samotności pogłębiało się z miesiąca na miesiąc. Kiedy Kinga Dunin wydała swoją książkę, „Obcasy” reklamowały ją bardzo widocznie. Kiedy ja wydałam Fragmenty z życia lustra, mimo próśb wydawnictwa, „Obcasy” odmówiły jakiejkolwiek reklamy, argumentując, że nie wypada promować swojej felietonistki. No i zdjęcie. Ja jakoś nie bardzo umiałam się tym przejąć, ale wiele osób zwracało mi uwagę na to, że mój mały portrecik przy felietonach zupełnie mnie nie przypomina. Nawet intelektualista, Roberto Salvadoro, mąż Basi Toruńczyk przy każdej okazji zwracał mi na to uwagę. To prawda. Rysy jakieś zgrubione, wielkie, agresywne brwi. Jakoś nigdy jednak nie miałam śmiałości odezwać się w tej sprawie.

Marysia

Opowiem to. Opowiem, choć może nie powinnam, bo oczywiście mnie wyśmieją. No tak, Joanna d’Arc, wiadomo, słyszy głosy i tak dalej. Trudno, opowiem.

Maj. Marysia zdaje maturę. Nie da się ukryć, że to zupełnie inna bajka niż przypadek Hani. Moja starsza córka nie znosiła szkoły i traktowała ją raczej jako teren spotkań towarzyskich. O nauce po prostu nie było mowy. Ja też nie znosiłam lekcji i nie mogłam się skupić, też nie lubiłam ich odrabiać, a siedzenie w pokoju przy biurku było dla mnie torturą. Ale próbowałam przynajmniej. Musiałam próbować, bo w moim pokoleniu nie do pomyślenia było to, żeby zrobić coś przeciwko nakazom rodziców. Rówieśnicy Marysi są inni. Ona, tu, na Saskiej Kępie, szybko znalazła swoje towarzystwo. Ale przede mną się zamyka, prowadzi walkę. Taką walkę, jaką prowadzą czasem nastolatki z jej pokolenia. Czuję, że to jest jakiś rodzaj miłości połączony z potrzebą dominacji i ta potrzeba wygrywa z miłością. Tak jak jej rówieśnicy, potrafi być w tej walce okrutna, brutalna, bezwzględna.

Z wielką bystrością wyczuwa moje czułe punkty. Zmieniam jej szkołę. Nowa dyrektorka jest zachwycona, że będzie tu chodzić córka Szczepkowskiej, i spodziewa się wielkich humanistycznych dokonań. Nie bardzo wierzy, kiedy opowiadam o niewielkim zainteresowaniu mojej córki nauką i trudnościach, jakie ja też miałam w szkole. Po kilku miesiącach widzę, że z Marysią dzieje się coś niedobrego. Jest blada i jeszcze bardziej zamknięta w sobie. Nie muszę zresztą pytać, żeby zorientować się, że to rodzaj nerwicy szkolnej, przewlekłego strachu. Marysia najwyraźniej nie może się skupić na tym, co jej nie interesuje, odkrywa swoją chaotyczną naturę. Naturę mojej matki, mojej babki i moją trochę też. Różnica jest taka, że ja nie mogę Marysi pomóc, bo nasza więź jest zupełnie inna niż więź moja z moją matką. Ja po szkole biegłam do domu i opowiadałam jej wszystko, co się zdarzyło tego dnia. Mama zwykle była wtedy w kuchni, ja rzucałam tornister albo teczkę, a ona mówiła:

– No, opowiadaj!

I ja opowiadałam wszytko tak, jakbym wróciła z dalekiej wyprawy. I tak też byłam słuchana. Mama zresztą reagowała po swojemu. Koleżanka nie odrobiła lekcji? Nie napisała wypracowania? To dlaczego jej nie podpowiedziałaś? Dlaczego nie napisałaś jej wypracowania na przerwie? Typowe dla niej. Roma, Romka, Bulka… Uważała, że podpowiadanie, odrabianie lekcji za kogoś i każdy inny sposób pomocy w męce szkolnej to absolutny obowiązek.

Ja jako matka nie miałam szansy wykazania się swoimi poglądami przed Marysią. Ona milczała. Natomiast nie oszczędzali mnie nauczyciele.

Ciągle byłam wzywana do szkoły. Jak nie wagary, to groźba pozostania na drugi rok, co zresztą wreszcie się stało. Co robić? Wzorem mojej matki staram się po prostu skrócić Marysi szkolną mękę. Zapisałam ją do przedziwnego tworu, jakim jest stworzona w państwowej szkole prywatna klasa. Powstała chyba właśnie na użytek takich jak Marysia uczniów z potencjałem, ale bez cierpliwości do nauki. No i oczywiście dla lepszych zarobków nauczycieli. Ta „klasa” kosztowała sporo, jeszcze prywatna szkoła Hani… Mirek nie płaci alimentów, staram się jak najwięcej grać, jak najwięcej zarabiać, choć nie przekroczyłam nigdy swojej granicy, którą jest chęć zarabiania za wszelką cenę.

{ zapisałam }

Zaproponowano mi reklamę. Mam powiedzieć, że jakiś proszek do prania zaczął się 4 czerwca. Bardzo dużo pieniędzy, bardzo, ale odmówiłam. Po prostu nie godzi się zarabiać na tym zdaniu.

Ona jest tobą

No więc Marysia zdaje maturę. Chodzę po ulicach, boję się tak, jak boją się inne matki, ale też jakoś inaczej. Myślę ciągle, jak mam do niej dotrzeć. Nagle spotykam znajomego księdza. Kiedy dowiaduje się, że Marysia zdaje maturę, mówi po prostu:

– No to chodźmy do kościoła.

Nie przyszło mi to do głowy, ale też jakoś trudno odmówić księdzu, w dodatku znajomemu i znającemu rodzinę. Poza tym, może to jest rzeczywiście miejsce, w którym trzeba przeczekać trudny czas. Klękam, zaczynam się modlić, a raczej rozmawiać, prosić o pomoc. I wtedy… Wtedy nagle usłyszałam głos. Wiem, jak dziwnie to brzmi, ale tak było. Usłyszałam proste zdanie:

– Ona jest tobą.

Ja sama nigdy bym tak nie pomyślała. Wręcz przeciwnie. Cały mój problem z Marysią polegał na tym, że, jak mi się zdawało, jest tak inna ode mnie. Oczekując dziecka, nie spodziewałam się, że można urodzić kogoś tak innego od siebie. Dlatego nawet jeśli chciałabym przyjąć, że głos był tylko iluzją, a myśl była moja, to nic podobnego nie mogło mi przyjść do głowy.

Kiedy otrząsnęłam się z pierwszego wrażenia, zaczęłam myśleć, co te słowa mogą oznaczać. Zdałam sobie sprawę, że w rzeczywistości Marysia w dużym stopniu powtarza moje życie, tyle tylko, że robi to z inną ekspresją, ma inne doświadczenia. Jest bardzo atrakcyjna, mężczyźni się za nią oglądają, ja w jej wieku byłam niezauważalna. Ona potrzebuje do życia ludzi, towarzystwa, ja od ludzi uciekam. A jednak jest wiele podobieństw. Otoczenie, jakie stwarzamy, to, co wokół nas powstaje, jest prawie identyczne. Nie będę pisać, co mam na myśli, ale tak jest. Od tego czasu zaczęłam rozumieć Marysię, a raczej nie rozumieć tak samo, jak czasem nie rozumiem siebie.

Marysia / fot.: Radek Polak

Nie ma sprawy

Kilka dni przed maturą Marysi zwróciła się do mnie Barbara Toruńczyk, naczelna redaktorka „Zeszytów Literackich”. Prośba jest taka – kilka osób znaczących w kulturze na jakiejś istotnej uroczystości ma usiąść za stolikiem, gdzie ułożą „Zeszyty Literackie”. To rodzaj promocji tego miesięcznika, poświęconego światowej literaturze. Ten – wydawałoby się – drobny gest jest bardzo istotny. To możliwość wpisania się w poparcie dla kultury w najlepszym wydaniu, to gruntowanie znajomości, na których naprawdę mi zależy. To krąg ludzi takich jak Adam Zagajewski, jeden z moich ulubionych polskich poetów. Ale Marysia zdaje maturę. Tego samego dnia, o tej samej godzinie powinnam czekać przed jej szkołą z bukietem kwiatów. Dostanie je niezależnie od tego, czy zda tę maturę czy nie. Co mam wybrać? Moja nieobecność przy stoliku z „Zeszytami” nie będzie usprawiedliwiona. Matura dziecka nie wzruszy środowisk związanych z opozycją, emigracją. To ludzie doświadczeni przez życie w inny sposób i inaczej na nie patrzący. A moja nieobecność przed szkołą? Gdybym powiedziała Marysi, że nie mogę na nią czekać, bo mam coś ważnego, pewnie wzruszyłaby ramionami: „Nie ma sprawy”.

Ale czy naprawdę nie ma? Czy Marysia po maturze, samotna w gronie kolegów i ich rodziców, naprawdę w głębi duszy powie sobie: „Nie ma sprawy”? Wybieram jej maturę. Oczywiście, że przykro, kiedy na rocznicy „Zeszytów” Barbara Toruńczyk nie wymienia mnie wśród tych, którzy je wspierali. Oczywiście, że smutno, kiedy przestają przychodzić zaproszenia na spotkania w „Zeszytach”. Oczywiście, że przy moim poczuciu nieprzynależności, braku własnego środowiska, rozmów takie spotkania to skarb. Oczywiście, że dziwnie, kiedy Marysia wychodzi ze zdaną maturą i po krótkim przywitaniu ze mną, podbiega do kolegów. Oczywiście, że jeszcze dziwniej, kiedy po latach stwierdza, że nie pamięta mnie na tym placu pod szkołą. Ale jak byłoby, gdybym wybrała tamtą uroczystość? Gdyby Marysia nie znalazła mnie przed szkołą? Myślę, że tej nieobecności by nie zapomniała. I ja bym nie zapomniała. I źle bym się czuła z tym, wiedząc, że moje poszerzone kręgi towarzyskie są okupione tamtą nieobecnością.

Rok 2000

Drugie żony

{ zapisałam }

Już nie mogę bez teatru. Wracam do Powszechnego. Mam grać niedużą rolę w „Wesołych kumoszkach z Windsoru” Szekspira. Niech będzie mała rola, jakakolwiek, byle w teatrze!

Wróciłam do Powszechnego wygłodniała sceny i kolegów. Byłam przekonana, że na zawsze.

{ zapisałam }

Zadzwonił M. K.! Scenariusz!

Michał Kwieciński jako reżyser debiutował „Poskromieniem złośnicy” ze mną w głównej roli, a teraz jest jednym z najbardziej liczących się producentów filmowych i telewizyjnych.

– Słuchaj – mówi – czytam twoje felietony i tak myślę, że właściwie część z nich to gotowe scenariusze filmowe. Może napiszesz jakiś scenariusz? Ja to chętnie wyprodukuję.

Czy ja chcę? No pewnie, że chcę napisać filmowy scenariusz! Taki telefon! Ludzie latami szukają dojścia do producentów, latami starają się „wychodzić sobie” choćby nadzieję na zrobienie filmu, a tu po prostu taka propozycja!

Od razu siadam i piszę zarysy scenariuszy, które od dawna miałam w głowie. Powstaje tych zarysów szesnaście. Do każdego dołączam streszczenie. Są tu komedie, są historie psychologiczne, jest też seria filmów telewizyjnych pt. „Drugie żony”. Jeden z tych filmów wydaje mi się naprawdę bardzo atrakcyjny – komediowy, ale głębszy niż komedie romantyczne, mnóstwo ról dla dobrych aktorów.

Idę więc do firmy producenckiej. On czyta przy mnie wszystkie streszczenia, śmieje się tam, gdzie jest zabawnie, jest skupiony przy scenach refleksyjnych. I nagle mówi:

– To się do niczego nie nadaje.

No cóż, nie znam się widocznie na filmach, to możliwe. Szkoda, bo już widziałam te wszystkie sceny na ekranie. On jednak mówi dalej:

– To są historie bardzo filmowe, ale nie da się ich zrobić tutaj.

– Tutaj?

– W Polsce. Tu nie ma takich aktorów, poza tym w tych scenariuszach jest za dużo emocji, one są zbyt silne.

Mówił jeszcze długo, ale ja już nie słuchałam. Gdzie ja żyję? W stawie jakimś? Jak to: nie ma aktorów? Są i to naprawdę świetni, głodni wyzwań. I przecież produkuje się filmy z wielkimi emocjami. A może chodzi po prostu o to, że ja mam się tylko przydać do tworzenia średnich obrazów, a od wielkich emocji są inni? Chciałam już wyjść, ale producent mnie zatrzymał.

– Najbliższa realizacji jest seria telewizyjna „Drugie żony”, opowiedz mi o tym.

Więc opowiadam. To dwanaście odcinków pisanych trochę tak jak był pisany dekalog Kieślowskiego. Dwanaście różnych historii związanych tym samym tematem. Dwanaście opowiadań o przypadkowych spotkaniach dwóch kobiet, pierwszej i drugiej żony tego samego mężczyzny. Producent jest tym bardzo zainteresowany i prosi, bym napisała pierwszy odcinek.

Zabieram się do tego od razu. Ten pierwszy to spotkanie młodej dziewczyny w ciąży i lekarki, która odbiera nagły poród. Okazuje się, że to pierwsza żona, którą mąż rzucił dla tej właśnie młodej kobiety. Odcinek opowiada o cierpieniu fizycznym i cierpieniu psychicznym. O cierpieniach zdradzonej kobiety i cierpieniach porodu. Jest też zabawny wątek mężczyzny i jego psychiatry. Posyłam odcinek. Podoba się bardzo, proszą o drugi. Piszę. Odsuwam wszystko, co mam do zrobienia, wszystkie plany. Piszę. Cały odcinek jest w klimacie różnych przebojów z lat siedemdziesiątych, trochę country. Wprowadzam postaci drugoplanowe, które pojawiają się w pierwszym odcinku. Posyłam. Producent jest bardzo zadowolony, zwraca tylko uwagę, że są pomyłki w imionach postaci. Mówi też, że całą produkcję zlecił swojemu wspólnikowi i że mam pisać kolejne odcinki. Piszę więc trzeci. Pisząc, próbuję porozumieć się z producentem. Dzwonię – nic. Sekretarka mówi, żeby czekać, on oddzwoni.

Nie oddzwania, mimo to piszę dalej. To jest coraz trudniejsze, bo postanawiam łączyć odcinki tymi samymi postaciami drugoplanowymi. Nie wiem, jaki budżet może być przeznaczony na taki serial, nie wiem, czy mogę myśleć o konkretnych aktorach. Tu może być bardzo wiele ról i dla młodych aktorek i dla dojrzałych. Nikt jednak nie odpowiada na moje telefony i listy. Jadę więc tam, ale producenta nie ma i nie wiadomo, kiedy będzie. Mam czekać. Zupełnie tak, jakbym to ja zwróciła się z tą propozycją i była tu petentem. A przecież nawet do głowy by mi nie przyszło, żeby wchodzić w brutalny, filmowy świat. Teraz siedzę nad rozgrzebanymi tekstami, nad dwunastoma opowieściami. Kiedy dzwonię, sekretarka niecierpliwi się coraz bardziej:

– Pani Joasiu, mówiłam, że zadzwonimy do pani.

Zamykam plik pod tytułem „serial”. Niczego nie rozumiem z tej całej historii. Jeśli zrezygnowali, to przecież mogli mi po prosu powiedzieć. Jeśli coś im się nie podoba, to też mają prawo do uwag. A jest milczenie, jakbym nagle przestała istnieć.

fot.: archiwum rodzinne

Dziwne pytanie

Zostałam zaproszona do programu „Wieczór z wampirem”. To jeden z pierwszych telewizyjnych talk-show, zabawny i trochę niepoprawny.

Ten telewizyjny pogram prowadzi dziennikarz Wojciech Jagielski. Wydaje mi się inteligentny i pozbawiony brutalnego chamstwa, jakie towarzyszy takim programom. Przyjmuję to zaproszenie też trochę dlatego, że wszystko, co ze mną związane, publicznie robi się strasznie poważne, a ja lubię się śmiać, lubię żartować i bardzo mi tego brak. A więc program się zaczyna, a dziennikarz zadaje mi najprzeróżniejsze pytania. Odpowiadam szybko, bawię się dobrze aż do momentu, kiedy pada takie pytanie:

– Czy któryś z pani sąsiadów jest homoseksualistą?

Nie umiem opanować zdziwienia.

– Nie wiem – odpowiadam zgodnie z prawdą. – Nie mam pojęcia, nie przyglądam się sąsiadom pod kątem ich seksu. Co mnie to obchodzi?

Dziennikarz zadaje dalsze pytania, ale ja jakoś już nie umiem odzyskać równowagi. Zaraz po programie pytam:

– Skąd panu przyszło do głowy pytanie o homoseksualizm sąsiadów?

On mi tłumaczy, że każdego z jego gości „rozpracowuje się” na długo przed programem. Kilka osób zbiera wszystko, czego można dowiedzieć się o takiej osobie.

– I są plotki, że pani ma poglądy homofobiczne.

– Ja? – dziennikarz nie ma wielkiej ochoty na rozmowę, jest zmęczony po programie, ale nie wypuszczam go ze studia. – Jakie homofobiczne poglądy? Ja się wychowałam w środowisku artystycznym, już jako dziecko widziałam homoseksualne pary i długo sądziłam, że to jest norma! Mam tylu przyjaciół, którzy są homoseksualni, o co tu chodzi?

– Ma pani w takim razie mocnych wrogów – powiedział Jagielski.

Oboje zgodziliśmy się co do tego, że łatka homofoba to najgorsze świństwo, jakie w tych czasach można zrobić osobie publicznej.

Potem zapomniałam o tym wszystkim. Sprawy osób homoseksualnych nie są i nie były dla mnie nigdy specjalnie ważne. Ważne mogą być wtedy, kiedy dotyczą kogoś, kogo znam i lubię, a nie z jakichś ogólnych powodów. Tak więc zapomniałam. Minie kilkanaście lat, a cała sprawa przypomni się sama.

„Zdaniem Amy”

Kiedy pierwszy raz przeczytałam tę sztukę, miałam wrażenie, że ktoś mi zrobił żart. To wyglądało tak, jakby ktoś się podszył pod angielskiego pisarza i napisał sztukę o mnie. To nie było zresztą tylko moje zdanie. Koledzy z Powszechnego, obsadzeni w tej sztuce, którzy mnie dobrze znali i ci, którzy potem tę sztukę widzieli, mówili to samo:

– Przecież to jest o tobie!

Mam grać aktorkę, znaną, ale bardzo wybredną, jeśli chodzi o dobór ról. I bardzo niefrasobliwą, jeśli chodzi o finanse. Po prostu życie codzienne jest dla niej nie do ogarnięcia. Idąc naiwnie za czyjąś biznesową radą, wpada w straszne długi. Musi grać w serialu, ale czepia się każdego szczegółu, jest nie do wytrzymania, bo nie rozumie, że to nie jest już „wysoka sztuka”. Kończy życie skromnie, grając na jakiejś małej, offowej scenie.

Sztuka przeznaczona dla tych widzów, którzy chcą prawdziwego, psychologicznego repertuaru. Wyglądało na to, że wszystko pójdzie dobrze. Spektakl reżyserował młody reżyser – Mariusz Grzegorzek. Obsada świetna, prawie wszyscy byliśmy z jednej gliny, jeśli chodzi o rodzaj aktorstwa – Dominika Ostałowska, Krzysztof Stroiński i ja. Reżyser na pierwszej próbie oznajmia nam wprawdzie, że to nie jest repertuar, który go interesuje, ale – jak rozumiem – skoro się zgodził, to wie, co robi. Próby się zaczynają.

{ zapisałam }

Zadzwonił Andrzej Kotkowski. Ma pomysł na serial pt. „Garderoba damska”. Chce, żebym napisała scenariusz, którego akcja rozgrywa się w damskiej garderobie teatralnej. 25-minutowe odcinki. Coś nietypowego, coś dla naprawdę dobrych aktorów. On ma reżyserować, ja grać i pisać scenariusz. Idę w to! Cieszę się na współpracę z Andrzejem, bo go bardzo lubię.

Rok 2001

Zza krzesła

Zaczęły się próby do „Zdaniem Amy”. Starałam się, naprawdę się starałam wszystkiemu podporządkować. Jest dobra sztuka, jest reżyser, są aktorzy. Potem zaczęły się próby na scenie. Ta rola była jak dla mnie stworzona. Akcja zaczyna się w późnych latach pięćdziesiątych. Jak ja dobrze znałam styl tamtejszych aktorek! Znałam ze swojego dzieciństwa, znałam z ulicy Filtrowej, gdzie mieszkałam razem z aktorami z dawnego teatru.

– Dlaczego pani tak „menuetowo” gra? – pyta mnie reżyser. Swoją drogą, to dobre określenie. „Menuetowo” znaczy klasycznie, figurancko, zawsze przodem do publiczności. A ja nie grałam „menuetowo”, tylko czerpałam z maniery tamtych aktorek właśnie po to, żeby w ostatnim akcie grać całkiem prosto.

Na jednej z prób „Zdaniem Amy” postawiono na scenie dekoracje. Aktorzy zawsze czekają na ten moment. Wnętrze, jakie nas otacza, jego wymowa i kolory, to wszystko bardzo na nas działa i często decyduje o klimacie, w jakim gramy. Tym razem wnętrze bardzo pasowało do sztuki, meble, jakie tu postawiono, rzeczywiście mogły się znaleźć w mieszkaniu angielskiej aktorki. Jedno tylko było niepokojące. Krzesła miały wyjątkowo wysokie oparcia. Sztukę graliśmy na małej scenie Teatru Powszechnego, która jest bardzo blisko publiczności. Oparcia krzeseł były tak wysokie, że stojąc za nimi, byliśmy po prostu niewidoczni dla widzów.

– To świetnie! – zawołał reżyser, kiedy zwróciliśmy na to uwagę. – Świetnie! Właśnie zza mebli będziecie prowadzić rozmowy, zza mebli będzie pani mówiła wszystkie monologi.

– Nie – powiedziałam spokojnie. – Nie będę grała niewidoczna dla widza.

Posypały się kąśliwe uwagi, jak to aktorzy „dawnego teatru” są próżni, chcą być ciągle w światłach, skupiać na sobie uwagę.

– Nie na sobie – odpowiedziałam. – Tylko na postaci, którą gram. I nie o mnie tu chodzi, tylko o widza. Widz kupił bilet i przyszedł zobaczyć jakąś historię, a nie krzesła.

Wtedy pierwszy raz usłyszałam to, co potem będzie mi mówił prawie każdy „nowy” reżyser. Widz nie jest ważny. Artysta sceniczny nie przejmuje się widzem. Tworzy dzieło. Nie schlebia gustom publiczności.

– OK – mówię. – Rozumiem, można i tak patrzeć na teatr. Tyle tylko, że w teatrze są różne gatunki. Można robić teatr eksperymentalny, można autorski, można laboratoryjny, ale można też zwykły, mieszczański. I my tu właśnie zwyczajnie odgrywamy jakąś ludzką historię. I widz, z całym zaufaniem, przyjdzie ją obejrzeć.

– A ja chcę zrobić sztukę w takich dekoracjach i będzie pani grała zasłonięta krzesłami.

Reżyser skończył rozmowę i zaczęliśmy próbę. Kiedy doszło do dialogu między moją postacią i jej przyjacielem, wyszłam zza krzesła.

– Stop! – woła reżyser. – Proszę wejść za ten mebel.

– Nie mogę tego zrobić – odpowiedziałam – bo ta scena między nami nie polega na słowach, a na spojrzeniach, reakcjach. Słowa są tu nieważne, a nawet przeczą temu, co tak naprawdę dzieje się w nas. Zza krzeseł widz tego nie zobaczy.

– Proszę zacząć scenę od początku i zagrać ją za krzesłami – powiedział reżyser i zaczęliśmy od początku. Kiedy doszło do rozmowy, znowu wyszłam zza krzeseł, a reżyser znowu przerwał próbę.

– Niech pan zrobi, co pan chce – powiedziałam. – Może pan mnie usunąć z tej roli, ukarać grzywną za utrudnianie pracy, może pan uzgodnić z dyrektorem, żeby mnie wyrzucić z teatru. Jednego tylko pan nie może. Zagrać za mnie. To ja stoję na scenie przed publicznością i to ja daję im to, na co kupili bilet. A w tym wypadku kupili bilet na ludzką historię, a nie na to, jaki jest pana stosunek do przedmiotów. Uprzedzam, że będę grać przed krzesłami, więc musi pan podjąć jakąś decyzję, i im wcześniej, tym lepiej.

Nie zmienił mnie na inną aktorkę i próby trwały dalej. O wymarzonej więzi z reżyserem mogłam jednak zapomnieć.

Mam więc próby, spektakle, gotuję obiady, wyjeżdżam z Tufą na łąki, a nocami piszę „Garderobę damską”. Po napisaniu kilku odcinków spotykam się z Andrzejem Kotkowskim, ale on ciągle nie jest zadowolony.

– To nie to – mówi, ale na pytanie, co zmienić, nie umie odpowiedzieć.

Jednak to jego pomysł, więc pokornie piszę kolejną wersję i kolejną. W ciemno piszę, za darmo i coraz bardziej czuję, że to traci sens, ale się nie poddaję. Zmieniam, zmieniam i zmieniam.

Jednocześnie przygotowuję się też do komentarzy, które mam wygłosić przy okazji wręczania nagrody Nike. Moje teksty na uroczystości nagradzono dużymi brawami. Tak było, dopóki…

Witamy w pałacu

Jedną z wyróżnionych książek w finałowej siódemce była książka Kingi Dunin Karoca z dyni. Wzięłam tę książkę do czytania bez żadnych uprzedzeń, jednak czytając, naprawdę z najlepszą wolą, nie mogłam zrozumieć, jakim cudem tak wysoko zaszła w kategorii literackiej. To książka publicystyczna, o polskiej literaturze. Kinga Dunin podnosi w niej do rangi literatury książkę Wojciecha Jaruzelskiego, umniejsza natomiast rangę literatury Miłosza. Można i tak prowokować, ale czułam, że chodzi o coś innego. Że nagradza się nie tyle książkę, ile myśl z kręgów feministycznych. Dynamizuje się głos polskich feministek. Jakoś wydało mi się to szczególnie niespójne z ideą nagrody literackiej. To nie było jednak najważniejsze.

Kinga Dunin podważała także polskie nagrody literackie. Wszystko to nazywała pałacem, którego fundamenty są całkiem zmurszałe. Trudno mi było oprzeć się prostemu skojarzeniu – oto buntowniczka, krytyk polskich nagród literackich, nagle jakby nigdy nic, zgadza się odebrać… nagrodę literacką, bo tak się złożyło, że właśnie została do niej nominowana, i znów, jakby nigdy nic, przychodzi w tym celu do Pałacu Stanisławowskiego.

No to jak to jest właściwie? Precz ze zmurszałymi pałacami i literacką nagrodą, czy też precz tylko wtedy, jeśli nagrody dostają inni? Wydało mi się to wszystko szczytem hipokryzji. Na uroczystości, pod koniec swojego przemówienia poświęconego jej książce, dodałam po prostu:

– Pani Kingo, witamy w pałacu.

Publiczność wydała głuchy jęk. Na widowni siedziała przecież głównie „Gazeta Wyborcza” i ludzie związani ze środowiskami feministycznymi. A tu coś takiego na żywo w telewizji.

Po rozdaniu nagrody, podczas bankietu w Pałacu Stanisławowskim wszyscy obchodzili mnie z daleka. W pewnym momencie podeszła do mnie grupa młodych feministek, które trzymały transparent „Karoca z dyni”. Dziewczyny powiedziały, że są zgorszone moimi słowami i że to było bardzo, bardzo nieeleganckie.

– Nieeleganckie? – zapytałam. – To chyba dobrze! Czy panie w ogóle czytały tę książkę? Zgorszone panie są? To jeszcze lepiej. Przecież wasza autorka namawia do pisania literatury nieeleganckiej, do zachowań prowokacyjnych, gorszących!

Odeszły. Kilka dni później do Fundacji Nagrody Literackiej „Nike” napisano list, w którym środowiska feministyczne wyrażają swoje oburzenie. Wycofano mnie z tych uroczystości. Potem jednak musiała odbyć się chyba jakaś dyskusja w obrębie samej fundacji, bo w ramach rekompensaty zaproszono mnie do jury.

{ zapisałam }

Dostałam warszawskiego Feliksa za główną rolę w „Zdaniem Amy”. I nagrodę główną na festiwalu teatralnym w Zabrzu.

Rok 2003

Dziwny list

Dostałam też prestiżową nagrodę Kryształowe Zwierciadło [miesięcznika „Zwierciadło” – przyp. red.]. Przyznano mi je za „wierność sobie, czyli za to, że nie rozmienia się na drobne, ale kieruje się w życiu i pracy tym, co ważne i wartościowe, za mistrzowskie aktorstwo i mądre, wnikliwe felietony”.

Ciągle piszę i zmieniam „Garderobę damską”. To bardzo duża odpowiedzialność, bo ma grać Pszoniak, Anna Seniuk, Fronczewski. Pracuję nocami, bo w ciągu dnia mam próby do sztuki „Zdaniem Amy” w Teatrze Powszechnym.

Fragment

Natan Tenenbaum, słynny bard z 1968 roku, polski satyryk i poeta, który mieszka teraz w Szwecji, napisał do mnie, dołączając jakiś prasowy wycinek z tekstem Normana Davisa. Podkreślił na czerwono mały fragment. Davis pisze, że w 1989 roku jakaś aktorka w telewizji odczytała odezwę podyktowaną przez opozycję. Czytając, ogłosiła koniec komunizmu. Natan podkreślił to i narysował znak zapytania. Napisał: „Przecież to nie tak było i niemożliwe, żeby Norman Davis o tym nie wiedział. Zbyt skrupulatnie siedzi w badaniu tych czasów. Niemożliwe, żeby nie widział nigdy tego nagrania, powtarzanego przez telewizję. Przecież, widać, że Pani nie czyta. Że to Pani słowa i Pani decyzja. Silnych ma Pani wrogów.

To rzeczywiście było przedziwne. Norman Davis obracał się w tych samych kręgach co ja w tym czasie. Poznałam go kiedyś na małej kolacji u Hanny i Jacka Fedorowiczów. Nie był dla mnie miły, ale nie zastanawiałam się wtedy dlaczego. Żeby jednak do tego stopnia przekręcać fakty? Postanowiłam to po prostu spokojnie wyjaśnić. Po kilku dniach zapisałam:

Bardzo miła niespodzianka. Na rocznicy „Gazety Wyborczej” wszyscy do mnie podchodzili i gratulowali felietonów. Czułam się, jakbym miała imieniny.

Był Norman Davis. Podeszłam, przedstawiłam się, ale on od razu odszedł ode mnie, właściwie uciekł. Po prostu nie dał mi dojść do słowa. A może mnie się tylko tak wydaje, może zobaczył kogoś ważniejszego. Eleganckie to nie było, ale może nic się za tym nie kryje. Zapytam go następnym razem.

Pociąg do Polski

Napisałam duży esej do „Gazety Wyborczej” o naszej tożsamości zatytułowany „Pociąg do Polski”. Zainspirował mnie wiersz Norwida Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba… Po prostu ciągle widziałam jakiś dysonans między tym, co określamy jako rozwój po 1989 roku, a tym, co jest naszą tożsamością. Gubimy ją, to oczywiste. Wychowujemy młodzież na wzorach bezmyślnej konsumpcji. Taki świat kiedyś zapłaci swoją cenę, a my mamy jeszcze szansę stać się terenem czegoś całkiem nowego. Bardzo silnie to wtedy czułam.

Różnica

{ zapisałam }

Nie mogę już wytrzymać tych ciągłych zmian w „Garderobie damskiej”. Kotkowski nie mówi, o co mu chodzi, i to się już za długo ciągnie. Chcę, żeby to było lekkie, dowcipne, ale jak on będzie tak ciągle grymasił, to nic z tego nie będzie. Okazuje się, że ma to produkować Kwieciński. Może z nim porozmawiam?

Wreszcie odbyłam z reżyserem ostateczną rozmowę i wtedy okazało się, jaka jest różnica między tym, co piszę, a tym, czego on by chciał. Ja pisałam małe, zwarte komedie. On chciał po prostu życiowego tasiemca. Nie umiem i nie chcę pisać czegoś takiego. Zaniosłam więc Kwiecińskiemu to, co dotąd napisałam. On pokazał to aktorom, zgodzili się chętnie. Ruszyliśmy.

„Garderoba damska”

Kiedy pierwszy raz weszłam na plan „Garderoby damskiej”, nie mogłam uwierzyć, że to się dzieje naprawdę. Często piszę „nie mogłam uwierzyć”, ale mnie naprawdę trudno pojąć, że coś, co dzieje się w mojej głowie, nagle zaczyna się realizować w prawdziwym życiu. W niewielkim mieszkaniu przeznaczonym na zdjęcia ustawiono teatralne toaletki i typowe bibeloty, jakie trzymają aktorki w takich wnętrzach. Próby czytane poszły świetnie, tekst szedł wartko, jak trzeba. Warunki tylko bardzo ciężkie jak na taką pracę. Duszno, ciasno, nie ma gdzie usiąść, ale grunt, że się robi, że się coś dzieje. Tylko Andrzej Kotkowski jakiś nieswój, jakby nie umiał się w tym odnaleźć. Kwieciński pokłócił się z nim i zmienił reżysera, następnych kilka odcinków reżyserowałam ja, a kolejne Janusz Kondratiuk. Kiedy doszło do montażu pierwszych odcinków, okazało się, że telewizja życzy sobie śmiechów nagranych jak przy sitkomowych ogłupiaczach.

Długo trwała moja walka, długo musiałam przekonywać, że to nie jest typowy serialik, że to jest humor dla innej publiczności niż ta, której trzeba podpowiadać, kiedy ma się śmiać.

„Garderoba damska” / fot.: archiwum rodzinne

Strata

Od jakiegoś czasu Tufa kulała na jedną nogę, ale nie można było znaleźć przyczyny. Potem zaczęła już chodzić tylko na trzech łapach – mieszkanie na czwartym piętrze bez windy stało się udręką. Tufa była ogromnym psem i znoszenie jej kilka razy dziennie było prawie niewykonalne, ale starałyśmy się wszystkie trzy. Leczono ją na stawy, ale bez rezultatu. Wreszcie poszłam do największej psiej kliniki, tam po prześwietleniu powiedzieli, że ma rozległy nowotwór, że się strasznie męczy, że trzeba natychmiast amputować łapę, ale…

– Ale i tak przyjdzie tu pani za tydzień, najwyżej dwa. Trzeba ją będzie uśpić, więc radzę zrobić to teraz.

Dlaczego ja się zgodziłam? Byłam przy niej do końca, trzymałam za łapę, mówiłam do niej, ale do dziś nie wiem, czy powinnam była tak postąpić. Mieszkałyśmy wtedy we trzy, ja i moje córki. Bałam się, że kiedy będzie najbardziej cierpiała i potrzebowała pomocy, mnie może nie być w domu. Poza tym naprawdę nie było jak jej znosić na dół, ale czy to jest usprawiedliwienie? Każdy, kto przeżył coś takiego, wie, co czuję.

{ zapisałam }

Nie ma już Tufy.

Tylko tyle mogłam napisać z tego płaczu.

Wiedziałam już, że moje felietony są czytane, że czytelnicy na nie czekają. Wiedziałam też, że nie doczekam się poczucia „przynależności”. Przeżywałam te felietony bardzo – żyłam w rodzaju twórczego uniesienia, a każdą zmianę czy ingerencję odczuwałam jak uderzenie. Dwa razy chyba zdarzyła się zmiana tytułu bez zawiadomienia mnie o tym. Co się działo! Ciekawe, że nigdy nie przeżywałam niczego takiego w związku z żadną rolą. Tu wystarczyła zmiana szyku zdania, żebym odczuła to jak gwałt.

{ zapisałam }

Miłe bardzo spotkanie z publicznością w Toruniu. Pytają zwykle o książki, ale też o mój stosunek do reklam, do seriali. Kiedy opowiadam o tym, że nie zgadzam się na reklamy typu „4 czerwca zaczął się samochód marki…”, publiczność bije brawo. Rozumieją to dobrze.

Wielka nieobecna

„Obcasy” zamówiły u mnie duży artykuł na temat aktorki Ireny Eichlerówny, którą uważam za wielką, naprawdę wielką artystkę. To było stulecie jej urodzin. I oczywiście szperałam, siedziałam w dokumentach, w archiwach. Miałam też szereg jej pięknych zdjęć. Archiwista, który pomagał mi w szukaniu materiałów i był bardzo zaangażowany w wystawę o Irenie Eichlerównie, cieszył się bardzo na ten artykuł, a zwłaszcza na to, że jej zdjęcie będzie na okładce. Mówiłam mu, że to nie jest takie pewne.

Miałam już podobne doświadczenie, kiedy pisałam duży reportaż o dziewczynie, która popełniła samobójstwo. To były wstrząsające zeznania jej matki i nie do końca jasna rola szpitala, gdzie leczyła się na depresję. Była osobą nadwrażliwą, ciekawie zapowiadającą się poetką. Jej zdjęcia, jej głębokie spojrzenie w obiektyw robiły duże wrażenie i nawet dziewczyny pracujące w redakcji „Obcasów” nie mogły zrozumieć, dlaczego nie dano Magdy na okładkę. „Przecież to najmocniejszy tekst w numerze”.

Młody mężczyzna pracujący w archiwum nie wierzył do ostatniego momentu, że zdjęcie Eichlerówny jako młodej artystki o niezwykłym wyrazie twarzy nie będzie okładką numeru jej poświęconego. Uśmiechał się, mrucząc:

– Oni pani tego nie zrobią. Pani przecież w „Gazecie Wyborczej”…

No właśnie… Co ja w „Gazecie Wyborczej”? Nic. Myślę, że wiele osób sądziło, że współpracując z „Wyborczą”, tak bardzo umocowaną przy ludziach establishmentu, jestem „mocna” i – jak to się mówi – „ustosunkowana”.

Zdjęcia oczywiście nie dali, wybrali na okładkę Katarzynę Grocholę, ale ja miałam znacznie większy problem. Swój artykuł zatytułowałam: „Wielka nieobecna”. Myślę, że to idealne określenie dla tej artystki, która nie mogąc znaleźć wspólnego języka z otaczającym ją banałem, odsuwała się od sceny, doznając samotności i zapomnienia. Ten tekst był rozpięty na dwóch biegunach – od debiutu licealistki, który przyciągnął cały Lwów, po garstkę kolegów na pogrzebie. Był opowieścią o wielkiej nieobecnej właśnie. Nie tylko zresztą dlatego. Irena Eichlerówna właściwie nie istnieje w świadomości, w pamięci Polaków. Jeśli istnieje, to jako jedna z heroin, jako ktoś, kto mieści się w starej obyczajowości i stylistyce grania. Mało kto pamięta, że jej role, jak na ówczesne czasy, były nowatorskie, wręcz prowokacyjne. Nic nie zostało z jej artystycznej duszy, którą okupiła smutkiem i depresją. Dla mnie to właśnie oznaczało jej wielką nieobecność. Otwieram numer „Obcasów” z moim artykułem i robi mi się słabo. Tak, takie właśnie emocje. Mój tekst został zatytułowany: „Nie mogę patrzeć na kolegów”. Obok moje nazwisko. Siadam z wrażenia i z trudem łapię oddech. Czuję się pobita i upokorzona. Jak można bez powiadamiania autora zmienić tytuł? Poza tym nie ma tu wyraźnego nazwiska głównej postaci, jest moje. Graficznie wymowa jest jednoznaczna i wygląda tak: „Nie mogę patrzeć na kolegów – Joanna Szczepkowska”. Skąd w ogóle takie stwierdzenie? To jeden z wielu cytatów z jakiejś przypadkowej wypowiedzi tej aktorki. Nic, co by określało ten skomplikowany charakter, karierę, życiorys. Artystka wielka, a tytuł z brukowca. Znali moją pieczołowitość, wagę, jaką przywiązuję do stylu i szczegółu, musieli więc wiedzieć, że taka zmiana mnie zaszokuje. Czułam, że następuje jakaś próba sił. Mam się z tym pogodzić albo… No właśnie. Czy to nie są próby sprowokowania mnie do odwrotu? Przy mojej emocjonalności wystarczy moment, żebym krzyknęła w słuchawkę: „To był mój ostatni tekst!”. Myślałam jednak: „Czy nie o to im przypadkiem chodzi?”. I nic nie powiedziałam. A w głębi duszy jak ja przeżywałam ten tytuł! Tych kilka nie moich słów! Podczas kiedy nad stratą roli Telimeny czy innej potrafiłam tak łatwo przejść do porządku dziennego.

Irena Eichlerówna / fot.: archiwum Teatru Narodowego

{ zapisałam }

Znam już datę pierwszej emisji „Garderoby damskiej”. To jest wtorek, godzina 16. Ten, kto mnie o tym zawiadamiał, nie miał wesołego głosu. W tej godzinie idzie pasmo sitkomów, i to najgłupszych, jakie są. Jacyś „Sąsiedzi” i inne ogłupiacze. Ktoś, kto ogląda telewizję w tym paśmie, nie wciągnie się w akcję z poetyki Kabaretu Starszych Panów. To powinno iść osobno, nawet późno wieczorem. Ale nie razem z sitkomami!

Uczelnia

W czasie wakacji, przy towarzyskim, przypadkowym spotkaniu Jan Englert, rektor warszawskiej Akademii Teatralnej zaproponował, żebym zajęła się uczeniem studentów. Z jednej strony ciekawe, ale z drugiej nie miałam pojęcia, czy ja nadaję się do nauczania? Mam wrażenie, że o zawodzie, o rzemiośle wiem dość dużo, ale to nie wystarczy, żeby uczyć. Do tego trzeba mieć zdolności pedagogiczne. Czy ja je mam? Raczej w to wątpiłam.

fot.: Władysław Lem

Ze swoim poczuciem wyizolowania, unikająca większych zgromadzeń miałabym zapanować nad kilkunastoma młodymi ludźmi? Umówiłam się z Englertem na rok próby. Poprosiłam, żebym mogła na początku zetknąć się z pierwszym rocznikiem. Pomyślałam, że oni będą w podobnej sytuacji jak ja – też wchodzą na nowy teren i też nie wiedzą jeszcze, czy się nadają do nowych zadań. Englert zaproponował prowadzenie zajęć z „prozy”. Jaki tekst mam wybrać? Wiedziałam, że nie zdecyduję się na nic, dopóki nie poznam tych studentów. Już na pierwsze zajęcia przygotowałam jednak króciutkie fragmenty, jedno, dwa zdania z „Doliny Issy” Konwickiego. Wreszcie przyszedł dzień pierwszych zajęć. Stała przede mną grupa szczęśliwych młodych ludzi. Większość przyjechała z dalekich miejscowości, było to więc dla nich też pierwsze zetknięcie ze stolicą i społecznością studencką. Wielu po raz pierwszy opuściło rodzinny dom. To dużo, jak na młodego człowieka. Rozdałam im po fragmencie prozy Konwickiego i zaczęliśmy ćwiczenia. W pewnym momencie poprosiłam, żeby wszyscy położyli się na podłodze w równym kole. Coś niezwykłego dla mnie było w tym, że tak pilnie i z radością wykonują to, o co proszę. Patrzyłam, jak cieszą się z dobrze wykonanych zadań, jak czekają na następne, jak domagają się skrócenia przerwy. Już po tych pierwszych zajęciach zorientowałam się, że nie tylko mogę, ale powinnam to robić. Na każdego ze studentów starałam się spojrzeć indywidualnie, tak jak robił to profesor Bardini. Czułam się za nich wszystkich odpowiedzialna. Wiedziałam, że to są przeżycia, których się nie zapomina, że one będą w przyszłości rzutowały na ich gust. Studenci zajęli mi więcej myśli niż mogłam przypuszczać.

– Ich się tak kocha… – powiedziała mi kiedyś Jadwiga Jankowska-Cieślak, która też jakiś czas uczyła. Nie wiedziałam jednak, że to może być aż tak silne. Myślałam o każdym z nich, ale nie tylko pod kątem potencjału aktorskiego. Zbyt wiele wiedziałam o losach aktorów, zbyt wiele mogłam zobaczyć od samego dzieciństwa, żeby nie martwić się o ich przyszłość. Stoją przede mną młodzi, szczęśliwi. Ilu z nich po latach będzie czuło to samo, a ilu zgorzknieje w sennym półtrwaniu, czekaniu na telefon, na najmniejszą propozycję, ilu sięgnie nieodwracalnie po wódkę, ilu… Po niedługim czasie podjęłam decyzję: nie zrobię z nimi tekstu literackiego. Sięgnę po jakiś dokument, reportaż, po coś, co pomoże im zetknąć się z innym światem niż iluzja sztuki. Wiedziałam dobrze, że już za parę miesięcy wszystko dla nich sprowadzi się do odkrywania w sobie nieznanych emocji, pokonywania wstydu, wsłuchiwania się w swój głos, dykcję. Przecież jako pedagog i jako aktorka powinnam z entuzjazmem podchodzić do tego, że staną się aktorami, czyli ludźmi skupionymi na rozwijaniu swoich talentów. A jednak już wtedy myślałam o tym raczej jak o zamknięciu. Czy będą jeszcze dostrzegać urodę tego, co nie wiąże się z karierą? Czy zechcą, ot tak, po prostu, pójść w góry, żeby przeżyć coś, co nie jest związane z walką o sukces?

Przypomniałam sobie dokument z „Wielkiego Formatu”, dodatku do „Gazety Wyborczej” o kilku chłopakach, którzy spotkali się przy piwie i przy mapie. Zaznaczyli sobie jedno z najbardziej niedostępnych miejsc, gdzie mieszkają dzikie jeszcze plemiona, i postanowili za wszelką cenę tam dotrzeć. Ich historia i wyprawa wydały mi się idealnym materiałem dla studentów. Niech zetkną się z takim sposobem myślenia, z takimi marzeniami, a przede wszystkim… z powietrzem. Życie w teatrze to jest życie w zamknięciu. Sale teatralne nie mają przecież okien. Często przebywa się tam i rano, i wieczorem, nie widząc i nie dostrzegając przyrody. Zawsze miałam z tym problem i zawsze starałam się tak ułożyć swoje zajęcia, żeby mieć na to czas. A ci młodzi ludzie niedługo nieodwracalnie wejdą w wielkie, piękne pudło. Robiliśmy więc tekst o wyprawie do Nowej Gwinei. Podróż najróżniejszymi środkami komunikacji, potem dżungla, jej prawa, wszechobecne niebezpieczeństwo. I wreszcie osiągnięty cel, radość spełnienia. To wszystko razem z „moim” pierwszym rokiem przeżyliśmy z wiarą i entuzjazmem debiutantów.

Nasz egzamin został przyjęty wspaniale, a na zajęcia zaczęli się zgłaszać studenci z innych lat, żeby posiedzieć i popatrzeć. Wkrótce też zgłosił się młody aktor z pytaniem, czy może zostać moim asystentem na jakichkolwiek warunkach. Wtedy dopiero podczas rozmowy z dziekanem dowiedziałam się, że nie mogę mieć asystenta, bo nie jestem jeszcze profesorem. Ten tytuł nadaje Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego i oczywiście dostanę go, ale po roku praktyki. Następny semestr poświęciłam reportażom z wypraw alpinistycznych. I tak, jak poprzednio, wszyscy żyliśmy światem odległym od teatru. I znowu nasz egzamin został świetnie przyjęty, a ja miałam poczucie wyjątkowej więzi z tymi młodymi ludźmi. Na koniec semestru rozstawaliśmy się niechętnie, ale przypisane mi były zajęcia tylko na pierwszym roku, co zresztą ciągle najbardziej mnie ciekawiło.

Tatuaż

{ zapisałam }

Hania ma tatuaż! Hania! Weszłam do łazienki i nagle zobaczyłam na jej ciele jakiś mały napis, nie wiem, w chińskim czy w japońskim języku. Czy ja znam swoją córkę? Tę, taką niby do mnie podobną?

Wyszłam po cichu z tej łazienki.

Hania / fot.: Jacek Poremba

Tytuł profesora

Już po wakacjach zostałam poproszona na rozmowę do dziekana. Pani dziekan podziękowała mi za poprzedni rok, mówiąc, że wykazuję wyjątkowe zdolności pedagogiczne, a studenci domagają się zajęć ze mną. Przyszedł więc czas na to, żeby złożyć do ministerstwa wniosek o przyznanie mi tytułu profesora. Jak powiedziała, w moim przypadku nie będzie żadnych zbędnych formalności, bo w wypadku osób z dużym dorobkiem i zasługami dla sceny minister przyznaje taki tytuł niejako automatycznie. W moim wypadku sprawa jest przesądzona. Tak mi powiedziała, od razu jednak dodając, że jest jeden problem, a raczej prośba do mnie. Taki wniosek może być rozpatrzony tylko w stosunku do jednej osoby na rok. Uczelnia natomiast chciałaby uhonorować tytułem profesora kobietę, która uczy dykcji. Jej sceniczny dorobek jest prawie żaden, nie mówiąc już o zasługach. Stąd koleżeńska prośba do mnie – czy mogę ze swoim wnioskiem poczekać jeszcze ten rok? Bo jest oczywiste, że jeśli złożą dwa wnioski, to tytuł dostanę ja. Co mogłam zrobić? Odpowiedziałam, że „tak”, „oczywiście”, „nie ma sprawy”, chociaż potrzebowałam trochę czasu, żeby ochłonąć. Bez tytułu profesora pozostawałam z rażąco niską pensją, bez prawa do asystenta. Poświęcałam czas poza zajęciami, żeby przygotować się do pracy, odrzucałam propozycje, które stały mi na drodze. Tamta osoba nie miała żadnej scenicznej praktyki. Jej zajęcia z pewnością nie wymagały tyle wysiłku, ile praca nad rozwojem studentów, a też nie musiała, jak ja, poświęcać na to swojego zawodowego czasu. Zaczął się drugi rok uczenia. Moi bliscy uważali, że stanowczo za dużą wagę przykładam do tej uczelni, ale co można poradzić na nowo odkrytą pasję? Moich przyjaciół niepokoiło zwłaszcza to, że zaczęłam się zaprzyjaźniać ze studentami i po krótkim czasie byłam już nie tylko nauczycielem, ale powierniczką, doradcą, a czasem wierzycielem. Młodzi ludzie szybko dostrzegli we mnie materiał na „drugą matkę”. Problem tylko w tym, że pierwszy rok liczył dwudziestu kilku studentów, następny kolejną dwudziestkę… I tak przynajmniej trzy czwarte z nich miałam w domu albo gdzieś na mieście poza godzinami, spędzając czas na rozwiązywaniu problemów z miłością, rodzicami, mieszkaniem. Wszystko zaczynało się niebezpiecznie rozrastać, ale to nie zmniejszyło mojego entuzjazmu. Pracowaliśmy ciężko, ale też zdarzało mi się wejść na salę i powiedzieć „ubieramy się i idziemy do parku”. Często prowadziłam zajęcia poza uczelnią, chociaż nie było to dobrze widziane ze względu na przepisy. Ja jednak nie mogłam przejść do porządku nad tym, że oni w maju siedzą w czterech ścianach. Poza tym uważałam, że mówienie tekstu w różnych przestrzeniach jest bardzo dobrym ćwiczeniem. I tak pracując wreszcie na „swoim miejscu”, czekałam na kolejny rok, kiedy wreszcie będę już prawowitym profesorem, przez co i zarabiać będę lepiej, a przede wszystkim będzie mi przysługiwał asystent, co powoli stawało się niezbędne. Poza tym, tak szczerze mówiąc, na tej uczelni pracowało wielu aktorów z tytułem profesora, których praktyka teatralna była prawie żadna. Pewnego dnia przypomniałam sobie jednak, że pani dziekan mówiła coś o wniosku koniecznym do procedury. Może powinnam coś podpisać? Umówiłam się na spotkanie do dziekanatu. Pani dziekan zaproponowała mi kawę i nagle powiedziała:

– Zmieniły się przepisy i już nie można zostać profesorem na takich zasadach. Trzeba zrobić doktorat.

Powiedziała to bez skrupułów i zażenowania. Przecież wystarczyło, żebym nie zgodziła się na koleżeński gest, a moja pozycja byłaby zupełnie inna. Czy nie należało powiedzieć mi o tym, przeprosić chociaż? Nie wyobrażam sobie innego zachowania, gdybym to ja siedziała za tym biurkiem. Mam zrobić doktorat! Jak? Kiedy? Byłam w trakcie pisania książki, w trakcie prób do spektaklu. Poprosiłam więc o jedno: żeby mimo wszystko wysłali do ministra takie samo pismo, jakie w sprawie profesury wysyłali dotąd, prosząc o zrobienie wyjątku jeszcze w moim wypadku. Powiedziałam też, że jeśli przyjdzie odmowa, podporządkuję się i zrobię doktorat, ale niezależnie od wszystkiego proszę o przydzielenie mi asystenta, jak innym pełnoprawnym profesorom. Wydawało mi się, że tyle przynajmniej uczelnia może dla mnie w tej sytuacji zrobić. Sprawę obiecano załatwić.

Nauczycielski los

Pojechałam na wakacje z kompletem książek. Obiecałam też asystenturę młodemu aktorowi, bardzo zdolnemu, ale bez pracy. Cieszyłam się, że dostanie jakieś asystenckie grosze, a przy okazji mi pomoże. Ciągle tylko wydawało mi się dziwne, że uczelnia nie zawiadamia mnie o decyzji ministra. Starałam się dowiedzieć czegoś jeszcze przed rozpoczęciem roku akademickiego, ale bezskutecznie.

Pierwszego dnia przed zebraniem rady wydziału zapytałam, jakie formalności ma wypełnić mój asystent. Odpowiedziano mi, że przecież nie mogę mieć asystenta, bo nie jestem profesorem. Jakby nie było tamtej rozmowy. Zapytałam więc, jaka jest odpowiedź ministra. Dostałam odpowiedź, że nie wysłano żadnego listu w mojej sprawie. A ja nie mogłam pojąć, jak można przynajmniej nie zawiadomić mnie, że nie przychylą się do mojej prośby. Jak można po prostu wywiesić plan zajęć razem z moim nazwiskiem, nie omawiając ze mną skutków rozmowy i warunków, jakie postawiłam? Jak można zachować się tak w stosunku do kogokolwiek? Powiedziałam, że nie dam rady pracować tak, jak pracuję, bez asystenta. Rozłożono ręce. Powiedziałam więc, że rezygnuję z zajęć. Przecież nie podpisywałam umowy na kolejny semestr, wszyscy robiliśmy to dopiero na początku roku. Nie mogli uwierzyć. Wiedzieli, że uczenie stało się moją pasją. Nie wiedzieli jednak, że jestem gotowa ją poświęcić, żeby nikomu nie dać satysfakcji z poczucia nieskrępowanej władzy. Wyszłam szybko z uczelni, żeby nie rozmawiać ze studentami. Kilka godzin przesiedziałam w parku Krasińskich. Znowu to uczucie zapaści, pustki. Czy mam rację? Czy moje odruchy są słuszne? Głęboko czuję, że tak, ale przecież za każdym razem coś tracę.

Potem zdarzało mi się mieć „podziemne” zajęcia ze studentami, którzy prosili o pomoc przy pracy z profesorami, którym mało wierzyli. A potem? Robili dyplomy, wchodzili w środowisko i czasem woleli zapomnieć o naszej przyjaźni. Nauczycielski los, babciu Heleno.

{ zapisałam }

Zostałam zaproszona do jury nagrody literackiej Nike. Dwuletnia kadencja.

Jednak po jednym roku zrezygnowałam. Do Nike pretendują różne dzieła, także trudne, polonistyczne, naukowe prace.

– Nie jestem w stanie ich ocenić, nie znam się po prostu na tym – tak odpowiadałam na nalegania innych członków jury, żebym jednak została.

A tak naprawdę? Najpierw jury selekcjonuje dwadzieścia książek, z których potem wyłania się siedem ostatecznych. W dwudziestce znalazł się pisarz, którego dobrze znałam, ale byłam zgodna co do tego, że jego książka nie zasługuje na wejście do siódemki. Jak każdy członek jury argumentowałam to po swojemu. Kiedy już ogłoszono siódemkę, ten pisarz zaprosił mnie na małe przyjęcie i tam, wściekły na mnie, po prostu zacytował wszystko, co mówiłam na obradach. A przecież to tajne obrady. Nikt nigdy nikomu nie może powiedzieć, jak argumentowało i jak głosowało jury. To grupa, którą wiąże tego rodzaju honorowa, niepisana umowa. Tymczasem ktoś z jury po prostu złamał te zasady. Odeszłam.

Praca Hani

Hania nie mogła pogodzić się z tym, że nie ma swoich własnych pieniędzy, i poszła szukać jakiejkolwiek pracy, którą będzie mogła pogodzić ze studiami. Po kilku dniach powiedziała mi, że będzie kelnerką w jednej z sieciowych kawiarni. Jakiś czas później poszłam na Nowy Świat, tam, gdzie pracowała, i za szybą zobaczyłam, jak myje filiżanki. Skupiona na pracy, skrupulatna. I piękna.

Hania / fot.: Natalia Szafrańska

Deklaracja

Wielu pytało, dlaczego to zrobiłam. Jak można popełnić takie zawodowe samobójstwo. Dlaczego napisałam ten artykuł. Mając propozycje dobrych ról w Teatrze Telewizji, napisałam ogromny tekst obnażający jego słabości. Zaczęłam od samobójczej deklaracji, że dopóki nie zmieni się sytuacja, nie wystąpię już nigdy w tym największym z teatrów. Przecież dobrze wiedziałam, że nikt się tym nie przejmie i po prostu przestaną mnie obsadzać. Że artykuł narobi sporo szumu, ale potem o nim zapomną, a ja dla decydentów będę tylko żałosnym Don Kichotem. Tekst, z moim ogromnym zdjęciem, ukazał się w świątecznym numerze „Gazety Wyborczej” i zajmował kilka stron.

Było tak.

Od jakiegoś czasu do Teatru Telewizji zaczęli przenikać nowi reżyserzy. To byli przeważnie młodzi ludzie, raczej po studiach filmowych, a nie teatralnych. Oni, siłą rzeczy, bardziej byli wyczuleni na obraz, mniej na tekst. Teatr Telewizji cieszył się dużą popularnością, miał szeroką publiczność, zwłaszcza wśród osób, które na co dzień nie miały dostępu do najlepszych teatrów. Dla nich była to jedyna okazja, by zobaczyć dobrą sztukę, dobrą kreację aktora.

Tę formę jednak zaczęła zastępować nowa, inna, bardziej eksperymentalna. Teatr Telewizji ze studia wyszedł w plener, w autentyczne wnętrza, posługując się już innymi, ruchomymi kamerami. Krótko mówiąc, teatr zaczął przypominać offowy, trudny film. Nie byłoby w tym może wiele złego, tyle tylko, że aktorzy zaczęli szeptać o coraz trudniejszych warunkach pracy. Spróbuję to wytłumaczyć.

Coś nie tak

Dotąd próby tego teatru odbywały się po południu, a kończyły, kiedy aktorzy szli grać przedstawienia. Trwało to czasem kilka miesięcy, samo nagranie około dziesięciu dni. Wszystko było dokładnie przygotowane, tak więc nagrania szły sprawnie i bezpiecznie. Razem z nastaniem nowej formy znacznie skrócił się czas prób i nagrań. Po prostu nowi reżyserzy nie przywiązywali już takiej wagi do pracy nad tekstem, a za cel uważali stworzenie ciekawego obrazu. Zdjęcia trwały więc czasem do wieczora, do nocy, a nawet do rana. Tak bywa w filmie, ale czas pracy jest obwarowany przepisami. Stawki filmowe dla aktorów filmowych są zwykle wysokie. Łączy się to właśnie z nietypowym i wyczerpującym czasem pracy, w ciężkich warunkach. Tymczasem stawki aktorskie w Teatrze Telewizji były niewielkie, a z czasem coraz mniejsze. Coś tu zaczęło być nie tak. Coraz częściej zaczęto więc mówić o tym, że jesteśmy wykorzystywani. Jeden z aktorów (bardzo utalentowany) zaczął się przeciw temu burzyć, więc wkrótce uznano, że jest trudny w pracy i przestano go obsadzać.

Pamiętam sama jedno z takich nagrań. Naturalne wnętrze jakiegoś obiektu wynajęte było tylko na określony czas, a zdjęcia wciąż, według operatora, nie były doskonałe, więc siedzieliśmy do późnej nocy, a następnego dnia do rana. Wreszcie ja i jeden z aktorów poszliśmy do kierowniczki produkcji z żądaniem nowego planu nagrań albo przynajmniej jakiejś finansowej rekompensaty. Za pracę nocną aktorom należało się zadośćuczynienie finansowe. Razem z moim kolegą patrzyliśmy na innych aktorów, którzy wykończeni pokładali się na schodach, na podłodze. Tak właśnie bywa w filmach, może więc jest czas, żeby ustalić jasno, że pracujemy w filmie i zmienić zasady naszych warunków? Nie było wątpliwości, że ten czas nadszedł. Kierowniczka produkcji dała nam szybko do zrozumienia, że albo będziemy grzeczni, albo nas w ogóle „nie będzie”. Ale ani ja, ani mój kolega nie byliśmy podatnym gruntem dla takiego zastraszenia. Oboje powiedzieliśmy, że jeśli kolejny dzień zamieni się w dobę, to mamy dostać dodatkową umowę, a jeśli jej nie będzie, schodzimy z planu. Niestety, żaden z kolegów nas nie poparł. Mimo zmęczenia i cichego potakiwania, że „coś jest” w tym, co mówimy, woleli dalej padać ze zmęczenia, żeby tylko zarejestrować się przed kamerą. Trzeba jeszcze wiedzieć, że w tym czasie zmieniała się telewizja publiczna. Zaczęto kupować wzory programów zagranicznych stacji, wielkie pieniądze wydawano na konkursowe widowiska, na masowe odmóżdżacze. Dobrze wyposażone studia telewizyjne przeznaczano na wielkie konkursy, nie na Teatr Telewizji. Zaczął się więc brutalny kapitalizm za państwowe pieniądze.

Kolejny dzień tamtego nagrania nie przyniósł zmian. Powiedziano nam, że zdjęcia przedłużą się do późnych godzin nocnych, a może i do rana. To była już któraś doba z rzędu. Zapytaliśmy, czy jest jakiś aneks do umowy. Wzruszono tylko ramionami. Wtedy ja i mój kolega zdjęliśmy płaszcze z wieszaków i zeszliśmy z planu. Następnego dnia zadzwoniła kierowniczka produkcji, że są dla nas (tylko dla nas dwojga) przygotowane nowe umowy. Ale ten spektakl był już ostatnim, jaki zaproponowano mojemu koledze.

Ja specjalnie nie odczułam zmian, grałam dalej w Teatrze Telewizji, aż któregoś dnia zadzwonił do mnie Krzysztof Knittel, przewodniczący Związku Kompozytorów Polskich. Chodziło o poparcie listu do władz telewizji w sprawie obrony redakcji muzycznej przed grożącą jej likwidacją. Dlaczego do mnie? Widocznie byłam postrzegana jako ktoś, kto na tyle istnieje w telewizyjnym życiu, że władze mogą się z takim podpisem liczyć. I chyba rzeczywiście, bo niedługo po tym podpisie razem z przedstawicielami innych środowisk twórczych zostałam zaproszona na spotkanie z ówczesnym prezesem telewizji Robertem Kwiatkowskim.

Artysta w telewizji

Tymczasem, po dwóch latach grania sztuki „Zdaniem Amy” w Teatrze Powszechnym, reżyser powiedział, że decyduje się na nagranie telewizyjne. Nie byliśmy z tego zadowoleni. Telewizyjna emisja oznacza zwykle zejście sztuki ze sceny, a my graliśmy to zawsze przy pełnej widowni i spektakl mógł pożyć jeszcze długo w teatrze. Reżyser jednak obstawał przy swoim. Myślę, że po prostu jako absolwentowi Szkoły Filmowej zależało mu na sfilmowaniu spektaklu bardziej niż na teatrze. Czy ja jednak muszę przyjąć propozycję Teatru Telewizji? Po prostu odmówiłam.

Wtedy jednak zaczęły się naciski. Zadzwonił do mnie dyrektor Teatru Telewizji z prośbą, żebym nie odmawiała, bo są na to specjalne fundusze, z trudem wystarane. Zaczęłam więc mu tłumaczyć, że to jest moja ukochana rola i obawiam się, że zostanie na taśmie w takiej formie, z którą nie mogę się zgodzić.

Bo to jest tak: siedząc w teatrze na widowni, widz sam wybiera aktora, na którego patrzy. Oglądając dialog dwóch aktorów, może być zainteresowany nie tym, kto mówi, ale tym, kto słucha, bo to jest akurat ciekawsze. W wypadku sfilmowania spektaklu, za to, na co się patrzy, odpowiada reżyser i montaż. To tak, jakby na malarską wystawę wziąć kawałek czyjegoś obrazu albo rzeźby. Czy jakiś artysta by się na to zgodził? Zaproponowałam dyrektorowi Teatru Telewizji, żeby po prostu wzięli do tego inną aktorkę. To nie wchodziło w grę. Byłam nagradzana za tę rolę i Teatr Telewizji domagał się mojego udziału. Ja jednak odmawiałam. Na pytanie, czy może chodzi o wyższą gażę, odpowiedziałam, że chodzi tylko o to, jak moja rola zostanie zmontowana.

– A może chce pani uczestniczyć w montażu? – zapytał ówczesny dyrektor Teatru Telewizji.

– To jest jakieś wyjście – odpowiedziałam. – Chociaż nie wydaje mi się, żeby reżyser przystał na coś takiego.

– To może się umówimy, że dostanie pani cały materiał i określi pani, co ma wejść do spektaklu, a co nie – powiedział dyrektor.

To było jakieś wyjście. Dotąd nie znałam takiego przypadku, ale może dałoby się zrobić wyjątek dla roli, która już jest skończonym dziełem aktora.

– Czy podpiszemy na to jakąś umowę?

Mój rozmówca się lekko obraził.

– Ja pani po prostu daję na to słowo.

A ja się po prostu zgodziłam. Kiedy skończyliśmy nagrywać, spokojnie czekałam, aż zawiadomią mnie o możliwości obejrzenia materiałów. Ale się nie doczekałam. Na pytanie, co z naszym spektaklem, usłyszałam odpowiedź:

– Już jest zmontowany. Niedługo emisja.

Który raz w tej książce napiszę, że nie mogłam w to uwierzyć? No ale nie mogłam i dlatego od razu chwyciłam za telefon. Dowiedziałam się, że… żadnej rozmowy między nami nie było. Żadnej. A już takiej, która dotyczyłaby jakiegoś przeglądu materiałów? Przez aktorkę? Tego nigdy nie było i nie będzie. Tak po prostu. I wtedy zamiast zniechęcenia poczułam przypływ sił. Taki stan, w którym człowiek mówi sobie: albo teraz odpuścisz na zawsze, albo „coś zrobisz”. Ale co? Zaczęłam więc dzwonić do wszystkich, których znałam z telewizyjnego, produkcyjnego zaplecza. Od szeregowych pracowników po wysokie stanowiska. I znowu dostawałam odpowiedź:

– Ja wiem, ja to znam na pamięć. I powiem pani, że mam jeszcze gorsze doświadczenia. Ale co zrobimy? Nic nie zrobimy.

Takie zdanie działało na mnie zawsze tak samo. Nic nie zrobimy? W znanym mi już „stanie podgorączkowym” siadłam do pisania artykułu o tym, co widzę od dawna i w telewizji jako aktorka, i w telewizorze jako widz. Punktem wyjścia było dla mnie spotkanie z prezesem telewizji Robertem Kwiatkowskim. Bo wtedy tam mogłam ocenić, jakie mechanizmy rządzą „nowym” myśleniem i dlaczego sztuka zaczęła być ubogą krewną. Jednak zanim opisałam to zebranie, zrobiłam wstęp, który mnie właściwie eliminował raz na zawsze z artystycznego życia w telewizji. Napisałam:

…nie jestem już w stanie kolejny raz wejść do domu, który telewizja tanio wynajmuje zamiast profesjonalnego studia (trzy studia przystosowane do rejestracji teatrów wynajmuje się głównie telewizjom komercyjnym), i udawać, że wszystko jest w porządku, chociaż nad domem stale przelatują samoloty, przez co trzeba co chwila przerywać nagranie, przez co nikt nie jest w stanie się skupić, przez co ucieka cenny czas, nie mówiąc już o tym, że wszyscy siedzą w jednym dusznym pomieszczeniu jak w schronie i nie ma mowy o izolacji, wytchnieniu i zebraniu myśli, mimo że na Woronicza jest całe zaplecze garderób, bufetów i wszystkiego, co telewizja publiczna szczycąca się krzewieniem kultury może zapewnić artystom. […] Mam dosyć patrzenia na to, jak wszelka energia i pieniądze, które można poświęcić na sztukę, idą na gale na cześć sztuki. […] Mam dość Teatru Telewizji, bo nie ma już nic wspólnego z teatrem.

Wiedziałam oczywiście, że to samobójstwo dla mojej kariery. Artykuł był bardzo obszerny, a redakcja „Gazety Wyborczej” puściła go niemal natychmiast w świątecznym wydaniu. Dziś myślę, że ten zachwyt wynikał w dużej mierze z tego, że był to czas tzw. afery Rywina, a Robert Kwiatkowski występował tam jako świadek po przeciwnej stronie. Ale dla mnie wtedy najważniejsze było obnażenie drogi, jaką idzie telewizja publiczna. Zastanawiałam się nad tym, jaki powinien być kształt naprawdę nowoczesnego Teatru Telewizji i napisałam, że według mnie powinien być to teatr robiony na żywo, jak w jego początkach. Oglądany tak, jak ogląda się transmisje z meczów. Następnego dnia rozpętała się gigantyczna burza. Ludzie dzwonili do mnie z zachwytami, ale też z pytaniem, co ze mną dalej będzie. Nie zastanawiałam się nad tym. Potem pojawiły się komentarze. Najbardziej zdziwił mnie komentarz Krystyny Jandy, która mój artykuł nazwała „histerią starszej pani”, a kilka lat potem wcieliła w życie teatr telewizji na żywo.

{ zapisałam }

Spotkania z publicznością. Znowu pytania o książki, stosunek do reklam, seriale. Ciekawa rzecz: kiedy opowiadam o tym, że nie zgadzam się na reklamy typu „4 czerwca zaczął się samochód marki…”, nie ma już braw. Ludzie słuchają w ciszy, ale bez entuzjazmu jak kiedyś. Jakby zastanawiali się, czy mam rację.

Rok 2004

I po strychu

Sprzedałam strych. Sprzedałam bez sensu, bo mama chce zamieszkać w Skolimowie. Córki zaczęły się usamodzielniać. Ja „chwilowo” wynajęłam coś na ulicy Katowickiej. Chwila zamieniła się w kilka lat.

„Fragmenty z życia lustra”

Na uroczystej promocji książki wybitnego pisarza podchodzi do mnie redaktor naczelna Wydawnictwa Literackiego. To wydawnictwo, w moim mniemaniu, reprezentuje najwyższą półkę. Redaktorka pyta, czy interesuje mnie wydanie u nich mojej prozy. Czy mnie interesuje? Chyba niczym bardziej nie jestem zainteresowana niż znalezieniem miejsca i ludzi, którzy wyciągnęliby rękę po to, co mam w głowie, a co domaga się swojego życia. I jak to bywa, zgodnie z prawem serii, natychmiast zgłosiło się drugie wydawnictwo Świat Książki z taką samą propozycją. Może nie z taką samą, bo właściciel tego drugiego, czyli Bertelsmann, dysponował dużo większymi pieniędzmi i propozycja ich honorarium była imponująca.

Co wybrać? Przecież przez to, czy zarobię mniejsze czy większe pieniądze moja książka nie zmieni wartości. Ale czy na pewno? Znam siebie. Potrzebuję wyzwań. Potrzebuję dobrego, inteligentnego dialogu. Potrzebuję klimatu, który nastawi mnie na właściwe tory, inaczej szybko przesiąknę banałem. Świat Książki podbił cenę, ale ja wybrałam Wydawnictwo Literackie.

Kilka dni później podpisujemy umowę. Jest to umowa pięcioletnia, na pięć utworów, w tym zbiory felietonów. Siadłam do pisania. Już wiedziałam, że to będzie kilka opowiadań, które od lat miałam ułożone w głowie.

Teraz, pod wpływem konkretnego wyzwania, ich klimat zaczął się rozwijać, pogłębiać i ujednolicać. Pisałam szybko i od razu wysyłałam do redakcji to, co już napisałam. Chciałam, żeby redaktorka mojej książki mogła od razu mieć kontakt z tym, co powstaje.

Naczelna wydawnictwa zadzwoniła do mnie najwyraźniej zaskoczona. Spodziewali się czegoś bardziej osobistego – wspomnień, refleksji. Moje opowiadania nie miały nic wspólnego ze mną ani z moim życiem, były czystą fantazją literacką. Termin oddania książki się zbliżał, ale redakcja niepokoiła się o to, że jej objętość będzie za mała. Dodatkowe opowiadanie napisałam w ciągu dwóch dni. Dałam tytuł: Fragmenty z życia lustra i bardzo cieszyłam się na malarską okładkę, jaką zaproponowano. Była też druga propozycja – po prostu moje zdjęcie. Nie chciałam tego. Bardzo mi zależało na tym, żeby książka została potraktowana jak coś, co należy do świata literatury, a nie do przelotnych, celebryckich niespodzianek. Zresztą renoma wydawnictwa, w moim przekonaniu, wykluczała taki stosunek do książki. W sprawie okładki doszło jednak do kompromisu – w gałęzie drzewa wplątano pół mojego zdjęcia. Nie było jednak o co kruszyć kopii. Dochodziły mnie wieści, że książka czytana przez pierwszych recenzentów zaskoczyła także ich i zaczyna być traktowana poważnie, jako propozycja literacka. Może teraz, myślałam, zacznie się ten inspirujący ruch? Spotkania, dyskusje ze środowiskiem literackim? Może znajdę nareszcie „swoich”, własne miejsce? Na promocję Fragmentów z życia lustra szłam bardzo przejęta. Prelegentów było trzech: Andrzej Zawadzki, Tomasz Raczek i Leszek Staroń. Wszyscy wygłosili bardzo piękne i bardzo pochlebne mowy, a do tego w sali kawiarni „Nowy Świat” było pełno gości, i to nie tylko ze świata literackiego, ale także teatralnego. Przyszedł Jerzy Jarocki, Gustaw Holoubek. Fragmenty czytał Jerzy Radziwiłowicz.

– Czy pani jest szczęśliwa? – zapytała mnie na końcu dyskusji redaktor naczelna. Miała prawo zadać takie pytanie, a nawet mieć takie wątpliwości. Ja po prostu nie sprawiałam wrażenia osoby szczęśliwej. Pamiętam do dziś swoje napięcie, skrępowanie, jakiś skurcz wewnętrzny, związany z tym klimatem sukcesu. Sama byłam zdumiona swoim stanem, ale jakoś nie umiałam tego skrępowania ukryć.

To moje skrępowanie opisał zresztą Tomasz Raczek w swoim felietonie pt. Leonarda, drukowanym we „Wprost” i bardzo dla mnie pochlebnym. Pisał o tym, jak wydawałam się przytłoczona taką dobrą atmosferą.

{ recenzja }

Świetna aktorka Joanna Szczepkowska wydała niezwykłą książkę. Nie zbiór felietonów, nie zakulisowe niedyskrecje ani żadne tam wspomnienia. Fragmenty z życia lustra należy nazwać literaturą piękną, traktując to sformułowanie zarówno jako określenie rodzaju pisarstwa, jak i ocenę jego wartości. Krytycy literaccy (i to ci najbardziej wymagający: krakowscy) nie mieli wątpliwości i uznali, że ta książka oznacza „narodziny pisarki”.

A więc od tego momentu powinienem już pisać; świetna aktorka i znakomita pisarka Joanna Szczepkowska wydała nową książkę. Podczas premiery (tak, tak, książki, tak jak sztuki w teatrze, też mają swoje premiery) Jerzy Radziwiłowicz odczytał fragmenty Fragmentów…, a literacki mistrz ceremonii Bronisław Maj ogłosił, że czeka na następne dzieła wybitnej autorki i byłby najszczęśliwszy, gdyby od tej chwili wszystkie swoje siły poświęciła pisarstwu. Tego nie zdzierżył siedzący w pierwszym rzędzie kawiarni Nowy Świat (tam, gdzie niegdyś odbywały się przedstawienia kabaretu Dudek) Gustaw Holoubek. Odezwał się cicho, ale jego słowa brzmiały doniosłe: – Joasiu, pisz, oczywiście, pisz, ale nie przestawaj grać! Rób jedno i drugie! Niech jeden talent nie rozkwita kosztem drugiego.

Joanna Szczepkowska wyglądała na szczerze zażenowaną: nie była przygotowana na tyle pochwał i zachwytów. […]

Fragmenty z życia lustra to zbiór opowiadań napisanych z literacką werwą i warsztatową biegłością godną wnuczki Jana Parandowskiego! Klasyczna konstrukcja książki sprawia, że czyta się ją, a raczej połyka, jak zapamiętany z dzieciństwa smakołyk. Niewielu dziś autorów potrafi tak pisać! Zaczynając od zaskoczenia, rozwijając opowieść płynnie, ale z ukrytą gdzieś, naprężającą się struną ciekawości, po to, by w finale zaskoczyć czytelnika nieoczekiwanym zwrotem akcji lub wyrafinowanym paradoksem. Tak opowiadania pisują mistrzowie, na przykład Jeffrey Archer, którego krótkie formy (w odróżnieniu od powieści) zawsze noszą piętno inteligencji i warsztatowej perfekcyjności.

[…] Szczepkowska z nieoczekiwaną u niej pewnością prowadzi nas w nieistniejący świat, który ma tę właściwość, że natychmiast przykleja się do naszej podświadomości. I już w niej pozostaje.

Joanna Szczepkowska okazała się rasową pisarką, ale przecież rację ma Holoubek, gdy przypomina, że od lat jest ona także wyśmienitą aktorką i nie wolno jej rezygnować ze sceny. Zgadzam się z tą myślą: dajmy sobie spokój z obsesją specjalizacji, z obłudnym myśleniem, że można być dobrym tylko w jednej dziedzinie. Obłudnym, bo przecież w gruncie rzeczy zdajemy sobie sprawę, że rzecz polega jedynie na liczbie i wielkości talentów, jakimi zostaliśmy obdarzeni. Jedni mają ich więcej, drudzy mniej. Ciągle jednak zdarzają się wśród nas tacy, o których z podziwem mawia się „człowiek renesansu”. […]

Czas komputerów, czyli elektronicznego wspomagania naszych umysłów, uwalniającego je od konieczności pamiętania tysięcy zbytecznych szczegółów, pozwala wrócić naszym nadziejom do obietnicy, jaką dał ludziom renesansu Leonardo da Vinci. Pozwala skoncentrować się na kreowaniu, a nie przetwarzaniu (w tym akurat lepsze są komputery), pozwala na jednoczesne wykorzystywanie wielu talentów. Będę więc kibicował Joannie Szczepkowskiej za każdym razem, gdy ogłoszą kolejną premierę z jej udziałem, wszystko jedno, czy będzie to w teatrze, w kinie czy w księgarni. Będę, bo widzę w niej długo oczekiwaną polską Leonardę; artystkę, która nikomu nie dała się zaszufladkować. Nawet samej sobie!

Tomasz Raczek, Leonarda, „Wprost” nr 10, 7 marca 2004

Promocja

Klimat wokół książki był więc znakomity. Bardzo ciekawy i wnikliwy wywiad zrobiła ze mną Dorota Wellman. Jeździłam na spotkania po całej Polsce, a czytelnicy przychodzili na ogół już po lekturze i zadawali mi zaskakujące pytania. To razem z nimi właściwie odkryłam, że we Fragmentach z życia lustra są zakodowane przeżycia z mojego dzieciństwa, przetworzone przez wyobraźnię tak bardzo, że ja sama tego nie zauważyłam. Zaraz wzięłam się do pracy nad zbiorem moich felietonów Sześć minut przed czasem i znowu współpraca była znakomita. Czekała mnie jednak dziwna niespodzianka.

Pewnego dnia zadzwoniła do mnie osoba zajmująca się w wydawnictwie promocją. Była bardzo podekscytowana. Jest dla mnie ciekawe zaproszenie. Różne rzeczy zaczęłam sobie wyobrażać, sądząc po radosnym głosie rozmówczyni. Moja wyobraźnia była jednak za mała. Nigdy bym nie zgadła, że jej ekscytacja dotyczy zaproszenia od… Kuby Wojewódzkiego. Przecież jako aktorka nie zgodziłabym się nigdy przyjść do tego programu. Uważałam udział w nim za przejaw zgody na wygłup jako jedyną formę rozmowy. Nie chciałam się zgodzić, wydawnictwo nalegało, powoływano się na punkt umowy, w którym zgadzam się na każdą formę promocji.

Poszłam. Przez cały czas tego „wywiadu”, który dotyczył w dużej mierze atrakcyjności moich córek, nie mogłam zrozumieć, co ja robię w tym studiu i jak to możliwe, że jestem tu na prośbę jednego z najbardziej elitarnych wydawnictw.

{ zapisałam }

N. przyniósł mi książkę Normana Davisa. Otworzył na roku 1989. poprosił, żebym sobie poczytała. Zaczęłam więc czytać. Norman Davis godzina po godzinie, a nawet czasem minuta po minucie, opisuje wszystkie szczegóły zdarzeń z tamtego roku. O mnie, o moim wystąpieniu w telewizji ani słowa.

N. przygnębiony, a ja już wiem. Tamta wściekłość Wałęsy w Sobieszewie i inne sygnały dobitnie o tym świadczą. Ma mnie nie być. N. namawia do walki, wymienia osoby z kręgów Davisa – z „Wyborczej”, z teatru, które mogłyby na niego wpłynąć. Bić się? O co? O światową sławę? O pamięć przyszłych pokoleń? Bez sensu. Jeśli się bić, to tylko o to, żeby świństwo i zazdrość nie tryumfowały. Ale jak?

Stolik z gwiazdami

W tym czasie w Wydawnictwie Literackim wydano już Fragmenty, zbiór felietonów Sześć minut przed czasem i tekst mojego monodramu Goła Baba. Te książki miały właśnie ukazać się na targach w Krakowie. Ktoś z wydawnictwa zadzwonił do mnie, żeby ustalić termin i poinformować mnie o tym, że stolik na targach dzielić będę z… jedną z filmowych gwiazd. Okazuje się, że właśnie wydała w tym wydawnictwie tomik, przedruk tekstów z pisma „Zwierciadło”. Coś w rodzaju erotyzujących wspomnień. Jej nazwisko zupełnie nie pasowało mi do WL, ale na wszelki wypadek zajrzałam do tego tomiku. Nie ma przecież żadnego powodu, żeby ktoś, kto nie zdradzał dotąd talentów literackich, nagle zaczął je przejawiać w takim stopniu, że zainteresowało się tym wybitne wydawnictwo. Niestety, moja lektura nie potwierdziła takiego przypadku. Żeby wytłumaczyć siłę moich emocji, odsyłam pamięć czytelnika do moich uczuć związanych z utratą roli Telimeny. Uczucia zadziwiająco nikłe. Mój świat się nie zawalił, ja w każdym razie niczego takiego nie odczuwałam. Ale w tym wypadku…

– Nasze gwiazdy będą miały swój stolik na targach – w taki właśnie sposób potwierdziła zaproszenie osoba od promocji i pewnie w dobrej wierze. Banalne jest określenie „myślałam, że śnię”, ale całkiem adekwatne. Emocje zenitowe. Napisałam książkę nie po to, żeby poświecić w szeregu gwiazd. Nigdy nie byłam, nie jestem i nie będę gwiazdą. Gdyby stało się to w tamtym wydawnictwie, które równolegle zaproponowało mi współpracę, to nie byłabym zdziwiona. Mieszanka rzeczy bagatelnych i literackich była tam codziennością. Ale ja właśnie dlatego zdecydowałam się na gorzej płatne, ale za to szanujące się wydawnictwo, żeby tego uniknąć. Po powodzeniu moich Fragmentów wydawnictwo poszło za ciosem i podpisało identyczną, pięcioletnią umowę z osobą z show-biznesu. Siłę moich przeżyć i decyzji pogłębiło promocyjne przyjęcie na cześć tego tomiku. Miałam w pamięci kameralne spotkanie w Krakowie na cześć wydania jakiegoś zbioru Miłosza. On sam siedział w kącie małego pomieszczenia w wydawnictwie, a głównym daniem była jarzynowa sałatka. A promocja gwiazdy? Restauracja „La Boheme” na Placu Teatralnym – jedna z najdroższych w Warszawie. Miałam wrażenie, że znowu ktoś zwariował – albo świat, albo ja. Zacierają się granice smaku, mieszają się języki, potęguje się chaos wartości. Godzić się na to? Nie umiem. U szczytu powodzenia postanowiłam zerwać umowę z wydawnictwem. Zerwać za wszelką cenę. Dlaczego właściwie? Dlatego, że podpisanie wieloletniej umowy z gwiazdą w tym wydawnictwie było dla mnie oznaką kolejnej zgody na postępującą komercję. Idiotyczna rozmowa z Wojewódzkim, teraz „gwiazda”. I nie chodziło tu o moją sprawę. Chodziło o kierunek, w jakim w ogóle w Polsce zmierzamy, choć jeszcze mieliśmy szansę, żeby się bronić.

Biznes czy dusza

– Pani traktuje wydawnictwo jak rodziców – powiedziała mi pewna mądra osoba. – Pani myśli, że oni z panią jakoś są. A przecież to ludzie interesu. Nie są zainteresowani pani duszą.

A ja nie umiałam, a może raczej nie chciałam tego zrozumieć. Może właśnie tak jest, tylko co to zmienia? Jestem przekonana, że tego rodzaju osoby jak ja stworzyły niejedną wartościową rzecz, ale też wielu rzeczy nie stworzyły z powodów pozornie błahych, a jednak dla nich ważnych.

Nigdy nie zapomnę pewnej sceny na uroczystości rozdania nagrody literackiej Nike. Tadeusz Kubiak, wybitny autor, wielki erudyta, kiedy ogłoszono wyniki obrad jury i okazało się, że nie on dostał nagrodę, wstał i wybiegł z sali, trzasnąwszy drzwiami jak mały, skrzywdzony chłopiec. Jego zachowanie, styl, w jakim zareagował na porażkę, nie miały nic wspólnego z dostojnym duchem jego literatury. I nie umniejsza to wartości ani dojrzałości tego, jak pisał. Po prostu emocjonalnie reagował jak dziecko.

Rozstanie

Postanowiłam więc zerwać umowę z Wydawnictwem Literackim. To tylko pozornie wydaje się łatwe. Kończą się argumenty artystyczne, zaczynają się prawne. Podpisałam umowę na pięć utworów literackich. Według tej umowy mam je oddać w ustalonych terminach. I nagle ja, zwana w dalszej części umowy „wykonawcą”, informuję, że z umowy się nie wywiążę, ponieważ wydawnictwo hołduje literaturze, której ja nie szanuję. Czy to jest jakikolwiek argument prawny? Czy w mojej umowie jest napisane, że wydawnictwo zobowiązuje się do niewydawania tego, co mi się nie podoba? A mimo to zaczynam wściekłą walkę. Naprawdę wściekłą. Z jednej strony jest umowa z uznaną instytucją. Z drugiej strony sfrustrowana autorka, którą ubodło to, że jej koleżanka też tu wydaje. Mierzyć się z czymś takim sądownie? Trzeba zwariować. Sęk w tym, że ja właśnie wtedy zwariowałam. To zdecydowanie można tak nazwać. Amok. Obsesja. Bunt na pograniczu samounicestwienia.

Zaczął się wielomiesięczny proces między mną a wydawnictwem. Był to proces wewnętrzny, nie sądowy, ale jedną stroną byli prawnicy wydawnictwa, drugą ja i moja ówczesna agentka, którą zresztą po jakimś czasie uwolniłam od współpracy, nie chcąc mieszać osoby mocno stojącej na nogach z moimi szalonymi działaniami. Żeby choć w przybliżeniu pokazać, jaki one miały charakter, zacytuję swój list do redaktorki z wydawnictwa.

…pisze pani do mnie: „Należy Pani do grona naszych najważniejszych autorów”. Proszę mi wybaczyć, ale jeśli zaczynacie wydawać ludzi „z przebiciem”, a nie pisarzy, to stwierdzenie nie ma już dla mnie wartości. Wielu przyjaciół radziło mi związanie się z wydawnictwem, gdzie są znacznie większe profity wynikające z klubowej sieci i z tego, że są na miejscu i zapewniają opiekę pod każdym względem. Ja wybrałam Wasze, bo wydawało mi się nobilitujące. A wy włączacie się w nurt, któremu ja jestem tak głęboko przeciwna, czyli w nurt promowania jako pisarzy ludzi po prostu znanych. Dla mnie Wasza decyzja jest jak koszmarny sen i dałabym wiele, żeby cofnąć czas i bardzo poważnie myślę o tym, jak możemy, nie naruszając interesów obu stron, wyjść z tej opresji, która – dla mnie przynajmniej – jest sprawą jakości dalszego życia.

Joanna Szczepkowska

Takich listów były dziesiątki. Dziesiątki też były spotkań na gruncie prawniczym. Rozmawiano ze mną zresztą wyłącznie przez prawników pismami w rodzaju: „Wzywa się Panią Joannę Szczepkowską do napisania powieści”.

Co ja wyprawiałam, żeby zerwać tę umowę! Zalałam ich korespondencją, telefonami. W rezultacie podpisaliśmy umowę, na mocy której zerwałam współpracę z tym wydawnictwem, oddając im za darmo tom felietonów Jak wyprostować koło.

Unia Wolności

Zadzwonili z sekretariatu Unii Wolności. Byłam przy powstawaniu tej partii, bardzo kibicowałam Tadeuszowi Mazowieckiemu. Tym razem zadzwonił Andrzej Potocki z zaskakującą propozycją. Czy nie chciałabym startować w wyborach do Parlamentu Europejskiego z ramienia Unii. To były nasze pierwsze wybory i nikt nie angażował do kampanii ludzi popularnych, spoza politycznych kręgów.

– Nigdy przez myśl by mi to nie przeszło. Dlaczego ja?

Tak naprawdę wiedziałam dlaczego. Już wtedy miałam za sobą wiele spotkań z publicznością i jako aktorka, i jako autorka felietonów. Publiczność wielokrotnie pytała mnie, dlaczego nie pójdę do polityki, dlaczego nie wykorzystuję w praktyce tego, o czym piszę, co publikuję. Zdarzały się okrzyki na widowni, żebym startowała na jakieś wysokie stanowisko, a i dziennikarze w studiu telewizyjnym i w wywiadach pytali, dlaczego mnie nie ma w polityce. Bagatelizowałam takie pytania i odpowiadałam raczej żartobliwie. Tym razem jednak…

Na długą rozmowę o kandydowaniu z ramienia Unii zaprosił mnie Bronisław Geremek. Tłumaczył, że jak się powiedziało „a”, to trzeba powiedzieć „b”. Tłumaczył, że to w zasadzie mój obowiązek. Kiedy prowadziłam kampanie wyborcze do pierwszych wolnych wyborów, Bronisław Geremek przyglądał mi się uważnie. Mówiąc tamte słowa o końcu komunizmu, stałam się osobą publiczną. Potem na prośbę Tadeusza Mazowieckiego stanęłam przed kamerami, namawiając do wzięcia udziału w wyborach. Powiedziałam po prostu: „Wróćcie z działek”, a te słowa – jak twierdzili działacze Unii Wolności – podziałały dobrze na wyborców.

– Nadajesz się do tego, masz dobry kontakt z ludźmi, czyste intencje, a takich ludzi jest niewielu. Ty możesz naprawdę daleko zajść w strukturach Unii Europejskiej – przekonywał. – Ja się na tym dobrze znam.

Miałabym startować z okręgu wrocławskiego. Po kilku godzinach rozmowy powiedziałam, że się zastanowię. Miałam na to kilka dni. Moja sytuacja zawodowa nie była zła, ale też niespecjalnie efektowna. W teatrze nic nowego nie robiłam. Nie przeszkadzało mi to bardzo, bo mogłam się skupić na pisaniu, wyszły akurat Fragmenty z życia lustra, dużo jeździłam po Polsce, grałam „Gołą Babę”, recital, ale coraz częściej zadawałam sobie pytanie: co dalej? No dobrze, tak wygląda moje życie, mam stałą pracę, etat – to bardzo dużo w dzisiejszych czasach. A co potem? To samo. Coraz częściej nie mogłam sobie poradzić z tym poczuciem, coraz częściej kusiła mnie jakakolwiek zmiana – na gorsze nawet, byle zmiana. Jest tyle światów, tyle osób do poznania, tyle zajęć. Grając, pisząc, stwarzam coś na niby, dodaję świat do świata i żyję jakby poza rzeczywistością. A gdyby tak zacząć pracować w bibliotece? Albo na poczcie? Bo właściwie dlaczego nie? Dlaczego nie?

Teraz jednak musiałam zadać sobie zupełnie inne pytanie. Bo załóżmy, że wygram. Pojadę do Brukseli. I co? Będę świetnie zarabiać, odłożę pieniądze – to pewne i ważne, bo zaczynało ich bardzo brakować. A moje życie jakie będzie? W ławach parlamentarnych. Z pewnością coś tam można zrobić, ale czy ja zdziałam cokolwiek na poziomie polityczno-urzędniczym? Czy wytrzymam ten język, czy będę umiała i chciała zrozumieć tamtejsze układy? Wdam się w to pewnie całym sercem, ale czy moje przemówienia dadzą coś poza brawami? Ja umiem mówić. Wiem to dobrze. Ale poza słowami są jeszcze liczby, jest gospodarczy system, który niewiele ma wspólnego z humanizmem. Będę ciągle latać do Brukseli.

A gdzie spacery? Moja cisza? Wiersze do szuflady?

Odmówiłam. Bronisław Geremek był zaskoczony, moi przyjaciele też.

Ale niedługo potem…

Maria Curie!

Zadzwonił do mnie producent, mówiąc, że mam propozycję zagrania Skłodowskiej-Curie. Zaczęłam się śmiać. Był to ten sam producent, który zaproponował mi Telimenę w „Panu Tadeuszu”. Znaliśmy się od wielu lat, dlatego mogłam z nim rozmawiać dość swobodnie.

– Będzie reżyserowała Marta Meszaros, jest gotowy scenariusz, ale niedobry, jest prośba, żebyś poprawiła dialogi.

– Ja poprawię, a potem zagra ktoś inny – zażartowałam, nie mając pojęcia, jak bardzo prorocze będą te słowa.

– Spójrz w lustro, to przestaniesz mieć wątpliwości – odpowiedział producent i spotkaliśmy się w kawiarni Hotelu Bristol.

Nasza rozmowa nie była długa, bo o czym rozmawiać, skoro nie znałam tekstu, który dopiero mi wręczył? Zaczęłam czytać od razu po przyjściu do domu. Wszystko mnie zaskoczyło. Przede wszystkim to, że całość opiera się na wymyślonym epizodzie z życia tej niezwykłej kobiety. Nigdy jako dorosła kobieta nie powróciła do Szczuk, gdzie w młodości pracowała jako guwernantka. W tym tekście natomiast powraca tam jako już starsza osoba. Powraca i spotyka swoją pierwszą miłość, Kazimierza Żorawskiego, który zarządza tutejszym majątkiem. Niewiele się w tym filmie dzieje. Chodzą po łąkach, rozmawiają o miłości, patrzą w słońce. Po tej lekturze odwiedziłam księgarnie, biblioteki i wszystkie miejsca, gdzie mogłam zaopatrzyć się w dostępne biografie. Już w pierwszej przeczytałam, że Kazimierz Żorawski był słynnym matematykiem i o żadnym gospodarzeniu w Szczukach nie było mowy.

Zagłębiałam się w te biografie coraz bardziej i nie mogłam pojąć, jak można z tak barwnego życia zrobić tak bezbarwny scenariusz. Nic się tu nie zgadzało, nie trzymało się historycznej prawdy.

– Chciałeś, żebym poprawiła dialogi – powiedziałam producentowi – ale tu się nie zgadzają fakty!

Chciałam koniecznie spotkać się z autorem scenariusza Maciejem Karpińskim, ale nie reagował na moje telefony, propozycje spotkań. Marta Meszaros zadzwoniła do mnie, a z tej rozmowy wynikało, że nie przeszkadzają jej błędy biograficzne, natomiast czuje niedosyt w roli przeznaczonej dla Jana Nowickiego, jej ówczesnego partnera. Właściwie film miał polegać na równorzędnym istnieniu tej pary, jak zrozumiałam. Meszaros zaproponowała, żebym przyjechała do nich na wieś, gdzie Janek miał swój dom rodzinny, i dopracowywała scenariusz szczególnie pod kątem rozwinięcia wątku Kazimierza Żorawskigo. Bardzo lubię Janka, jednak sama idea wydała mi się dziwna. Jest szansa, są pieniądze na film o Curie, o takiej postaci, a zostanie zmarnowana na liryczne dialogi o życiu i starości. Nie bardzo chciałam tam jechać i pracować w takim kierunku. Coraz bardziej zagłębiałam się w tę postać. Żeby zrozumieć to, jak pracowała i co właściwie odkryła, postanowiłam zrozumieć podstawy chemii.

Chemia

Wzięłam codzienną gazetę i znalazłam ogłoszenie o korepetycjach. Starsza nauczycielka była zdziwiona, że nie chodzi o dziecko, tylko o zupełnie dorosłą osobę. Nie wdając się w szczegóły, wzięłam adres, mówiąc, że wszystko wyjaśnię przy pierwszej lekcji. Ta urocza kobieta, prawdziwy, świetny pedagog okazała się znawczynią i wielbicielką Curie, a idea, żeby pokazać mi choćby podstawowe tajemnice chemii, bardzo jej się spodobała. Dwa razy w tygodniu szłam do niej ze szkolnym zeszytem, wpisując tam wzory, wzajemne działania związków chemicznych. Co to jest właściwie pierwiastek? Tablica Mendelejewa? Blenda smolista? Na czym polega wydzielenie pierwiastka? Idąc na lekcje, miałam przygotowane pytania, które nasuwały mi się w czasie lektury. Marta Meszaros mieszkała wtedy w Krakowie i tam poprosiła mnie o robocze spotkanie. Jadąc do Krakowa, miałam już za sobą podpisanie umowy na dialogi do filmu „Maria” w reżyserii Marty Meszaros. Umowę podpisał ze mną Michał Kwieciński, twierdząc, że nie ma sensu wpisywać do dokumentu tego, że ja mam tę rolę zagrać, bo to jest oczywiste, skoro pracuję nad dialogami. Uwierzyłam. Po prostu uwierzyłam, choć to było na granicy bezpieczeństwa. Jednak Michał Kwieciński był przecież reżyserem wielu spektakli, w których grałam, nie bardzo mogłam wyobrazić sobie, że mnie oszukuje. Spotkanie z Martą Meszaros w Krakowie było trochę dziwne. Opowiadała dużo o sobie, a potem pytała, co sądzę o scenariuszu. Wszystkie moje uwagi dotyczyły głównie błędów, ale przede wszystkim samej idei tego tekstu. Przecież przepadnie tyle faktów, tyle z tak bogatej osobowości. Reżyserka słuchała wszystkiego, poprosiła o kolejne spotkanie, znowu pojechałam do Krakowa, znowu opowiadałam o tym, co udało się wydobyć z lektur biografii. Wiedziałam, że Meszaros interesuje Maria jako kobieta. Mnie interesowała Maria jako naukowiec. Bałam się najbardziej tego, że w tych „kobiecych sprawach” przepadnie ta najważniejsza, czyli nauka. Przez cały czas starałam się też skontaktować z autorem scenariusza, ale on nigdy nie odpowiadał. Dziwne to było wszystko.

Kłopot

Po sprzedaży strychu Marysia zamieszkała sama, a ja z Hanią, ale ona też nadawała się już do samodzielnego życia. Kupiłam jej więc bardzo małe i skromne mieszkanie na Pradze. Wpłaciłam tylko zaliczkę, bo Hania postanowiła resztę spłacać sama. Za nic nie chciała inaczej, mimo że na razie nie miała żadnych widoków na zarobki. Zostałam sama.

{ zapisałam }

Nigdy więcej psa.

Kilka dni potem jadę taksówką do domu, a taksówkarz mruczy:

– Ale mam kłopot.

Postanowiłam się nie odzywać. Intuicja podpowiadała mi, że chce mnie w coś wciągnąć. On jednak tyle razy mruczał o tym kłopocie, że w końcu zapytałam:

– Jaki kłopot pan ma?

– A wie pani, wsiadła do mnie kobieta z jakimś pieseczkiem na ręku i mówi: „Na Paluch proszę”. Ja patrzę na tę psinkę, fajna taka, ruda i serce mi się kroi, że ma być tam zamknięta, i powiedziałem, że biorę tego psa.

– No to świetnie pan zrobił – mówię. A on:

– Nie, nie świetnie, bo mnie żona z domu wyrzuciła i dopóki nie pozbędę się psa, to mnie nie wpuści. Teraz jest w naszej bazie, ale jak jej ktoś nie weźmie, to muszę jechać na ten Paluch.

No i co? No i ja oczywiście mówię:

– To niech mi pan przywiezie tego psa.

Tak zaczęło się moje życie z Rudką, suczką, która ani wyglądem, ani temperamentem nie różniła się od wiewiórki.

Scenariusz

O tym, że mam zagrać Marię Curie, zaczęła pisać prasa. Pojawiła się jakaś para z USA z propozycją, żebym tam pojechała na tournée i opowiadała o tej postaci. Bardzo się ucieszyłam, ale było przecież za wcześnie. Jeszcze nie zagrałam tej roli. Mimo to ciągle pojawiały się podobne propozycje i wtedy zrozumiałam, jak wielkim przedsięwzięciem jest zagranie takiej postaci. Sam udział w filmie to dopiero początek przygody. Trzeba tylko coś zrobić z tym scenariuszem.

Producent podjął się organizacji spotkania nas trojga: Meszaros, Karpińskiego i mnie, ale ciągle do tego nie dochodziło. Sprawa się komplikowała, bo chciałam zacząć pracę nad tym, co zapisane było w umowie, ale jak to zrobić bez rozmowy z autorem scenariusza? Zaczęłam się tego domagać, spotykałam się z producentem, tłumaczyłam, że to istotny film. I wtedy producent powiedział to, co stało się początkiem całego dramatu:

– To napisz swój scenariusz, tylko na bazie tamtego. Pisz, co chcesz, tylko rzecz musi odbywać się w Szczukach i oczywiście musi być rola dla Janka. Poza tym pisz, co i jak chcesz.

A więc cały nowy scenariusz. Pracowałam, można powiedzieć, hipnotycznie. Nawiązałam kontakt z panią profesor Gwiazdowską, znawczynią Marii Curie, która pożyczyła mi unikatowe książki, na przykład europejską korespondencję Marii. Jak jednak przekształcić w fakt nieprawdziwą oś scenariusza, którą jest powrót Curie do Szczuk? Nie dało się wiele zrobić, żeby usprawiedliwić tak dziwne zdarzenie, posłużyłam się więc tym, że Curie jako osoba silnie napromieniowana, podlegała halucynacjom, zwłaszcza pod koniec życia. Wszystko więc mogło się zdarzyć jako rodzaj nie do końca realnej historii.

Myślałam tak: gdyby rzeczywiście Maria Curie zjawiła się w Szczukach, to jak zareagowaliby mieszkańcy Szczuk? Co dzieje się z ludźmi, kiedy mają okazję zetknąć się z osobą, która odniosła sukces? Moja popularność nawet w szczytowej formie była nieporównywalna oczywiście, ale jednak bywałam w takich sytuacjach, mogłam zaobserwować emocje, jakie budzą się w towarzystwie kogoś, kto w mniemaniu otoczenia ma dostęp do mediów i zrobił karierę. Na podstawie tych doświadczeń wyobraziłam sobie grupę gości na przyjęciu zaręczynowym, jakie odbywało się w przeddzień pojawienia się w Szczukach starej już Marii Curie. Skacowani, rozluźnieni stają nagle pod jednym dachem z dwukrotną noblistką. Po pierwszych zachwytach dopadają ich mniej wzniosłe emocje: zazdrość, poczucie niespełnienia, chęć wykorzystania takiej znajomości, żale o brak zainteresowania i pomocy, rozczarowanie, obelgi wreszcie. Wymyśliłam postać matki Kazimierza Żorawskiego, która u mnie pojawia się jako wynik halucynacji. Bardzo ważnym i szczególnym dla mnie wątkiem były córki Marii i ich wzajemny stosunek. Żeby to opowiedzieć, dodałam sceny, które działy się w Paryżu tuż przed wyjazdem Curie do Polski. Wiedziałam, że młodsza córka Ewa była zupełnie innym typem niż Irena, starsza córka. Napisałam więc sceny, w których córki komentują abnegację matki.

Cały mój scenariusz to było jej rozliczenie z przeszłością, satysfakcja ze spełnionego życia, które w swoich początkach otarło się o upokorzenia. Powstał więc zupełnie inny, nowy scenariusz. Oddając go, nie miałam oczywiście pewności, czy się spodoba, czy zostanie dopuszczony do realizacji. Nie miałam też pełnego przekonania, czy nie trzeba go będzie poprawiać, co jest naturalne w pracy nad filmem. Nie przewidziałam tylko jednego. Milczenia. Michał Kwieciński wprawdzie bardzo scenariusz pochwalił, ale kontakt z Martą Meszaros się urwał. W dalszym ciągu nie odpowiadał na telefony Maciej Karpiński. Nie należę do osób, które wyrzuca się drzwiami, a one wchodzą oknem. Po krótkim czasie przestałam dzwonić, narzucać się. Myślałam, że to wszystko rozwiąże czas. Ciągle wydawano nowe książki o Marii. Geniusz i szaleństwo, Opowieść o Blanche i Marie, Lekcje Curie dla dzieci – wszystko to kupowałam, czytałam, zakreślałam ważniejsze fragmenty. Wokół filmu jednak zrobiła się cisza.

Rudka i Bary

{ zapisałam }

Problem z Rudką. Temperament ma nie do okiełznania. Kiedy siadam do pracy, ona ciągnie mnie za sukienkę, szczeka, skacze po meblach… Jak tak dalej pójdzie, to po prostu spędzę życie na zabawach z rudą suczką. Niby śmiesznie, ale tak naprawdę sprawa zaczyna być poważna. Przecież nie oddam psa, a jednocześnie naprawdę nie da się wytrzymać.

Wpadam więc na szczególny pomysł. Trzeba, żeby miała towarzystwo.

Klin klinem. Trzeba drugiego psa. Potrzebny jest drugi uroczy, mały piesek. Więc szukam, pytam, najczęściej w parku Skaryszewskim, gdzie chodzę z nią na spacery. Któregoś dnia podchodzi do mnie jakiś mężczyzna.

– Pani szuka psa?

– Tak, wezmę jakiegoś pieska do towarzystwa dla Rudki.

– Świetnie – mówi. – Niedawno znalazłem psa i trzymam go w piwnicy, bo żona jest uczulona na sierść. Jeśli pani ma czas, to możemy zaraz go obejrzeć.

No to poszłam, a raczej pobiegłyśmy razem z Rudką, która – jak zwykle – ciągnęła mnie na smyczy, bo żadne tresury na nią nie działały. Bardzo mnie bawiła myśl, że nagle wrócę z dwoma pieskami, bardzo, dopóki ten pan nie otworzył drzwi piwnicy… Naprzeciw mnie stał największy pies, jakiego widziałam w życiu. Zwierzę wielkości cielaka. Powoli, nieufnie, wysunął do przodu wielki łeb.

– Nie, nie! – zdążyłam tylko powiedzieć, bo Rudka wyrwała się ze smyczy, podbiegła do psa i zawisła mu na szyi. Dosłownie uczepiła się go jak wiewiórka pnia drzewa, a on powoli zamachał ogonem.

Tak stałam się właścicielką dwóch psów: najszybszego na świecie, zwariowanego psa i największego, najbardziej powolnego, jaki istnieje. Rudka i Bary. Moje spacery z nimi, moja szarpanina z Rudką na jednej smyczy i postoje z powodu zamyśleń Barego to był obrazek znany na Saskiej Kępie.

Mistrz

Kiedy zaczęłam już wydawać książki, moje teksty w „Obcasach” stawały się mniej literackie, a bardziej publicystyczne. I oczywiście zaczęły się kłopoty. Napisałam felieton pod tytułem Mistrz. Dotyczył „Drugiego śniadania mistrzów”, programu TVN24, do którego byłam często zapraszana. Kilka osób, co tydzień, dyskutowało na „gorące” tematy z ostatnich dni. Lubiłam tam przychodzić. Lubię publiczne dyskusje, lubię kamerę, tak naprawdę telewizja to jest mój żywioł. Mogłam więc powstrzymać się od tego felietonu. Sęk w tym, że nie umiem się pogodzić z nadużywaniem słów.

Słowa: „wielki”, „genialny” pojawiają się przy nazwiskach celebrytów. A słowo „mistrz”… No właśnie. Przed rozpoczęciem programu „Śniadanie mistrzów” patrzyłam na nas w studiu, zgromadzonych przy stole i czułam coraz większy sprzeciw. Ani jedno z nas nie może być nazwane „mistrzem”. Bo kto to jest mistrz? To ktoś skupiony na jednej dziedzinie, ktoś, kto zdobywa kolejne sprawności, ktoś poświęcony wyłącznie swojemu powołaniu. Uważam, że tylko takim ludziom należy się to słowo. I obchodziło mnie to bardziej niż występ w telewizji. Napisałam więc felieton pt. Mistrz, krytykując tytuł programu i oczywiście już nigdy mnie tam nie zaproszono. Czy to się opłaciło? Na krótką metę oczywiście nie. A na dłuższą? Może to będzie niewielki krok do opamiętania. Oczywiście nikt nie połączy z tym mojego nazwiska. W globalnym rozrachunku jednak…

Guru

Bardzo lubię Krzysztofa Majchrzaka. Zawsze był w nim ten rodzaj desperacji, niezgody na rzeczywistość, za którą chętnie się idzie i której się ufa. Lubię Krzysztofa, a jednak z dystansem słuchałam kiedyś jego przemowy na spotkaniu w Międzyzdrojach. Odbywał się tam doroczny festiwal gwiazd, a tego akurat dnia spotkanie Cezarego Pazury z publicznością. Licznie zgromadzeni widzowie zadawali pytania naszemu koledze, znanemu wtedy z serialu „13 posterunek”, przez wielu z nas uważanego za obciach i kiczowatą komercję. Na ogół aktorzy nie zadają pytań i nie włączają się w dyskusje między publicznością a bohaterem spotkania. Dlatego bardzo zdziwiłam się, kiedy Krzysztof Majchrzak wstał, ale jeszcze bardziej mnie zdziwiło to, co powiedział. Były to słowa bardzo wulgarne pod adresem Pazury, w sprawie sprzedawania się komercji. Oczywiście ideowo mogłam się pod tym podpisać, ale nie pod takim publicznym wystąpieniem. Według mnie coś takiego można powiedzieć koledze przy barze czy na prywatnym spotkaniu, ale nie przy widzach, w atmosferze słonecznej, wakacyjnej sielanki. Oczywiście dalej lubiłam Krzysztofa i podzielałam podziw dla jego nieprzejednanej postawy. Dlatego właśnie, kiedy jego uśmiechnięta twarz pojawiła się na ekranie w reklamie piwa, moje rozczarowanie było tak samo silne, jak to, które wyrazili w komentarzach internauci. Tu było przecież coś więcej niż dyskusja o udziale w reklamach. Tu był ktoś aspirujący do duchowego przewodnictwa, do propagowania trudnych dróg. I nagle ta jego głowa wychylona zza kurtynki, rozglądająca się po otoczeniu. „Myślałem, że reklama to coś złego, ale nie, fajnie tu jest” – oczywiście niedokładnie to przytaczam, ale mniej więcej w tym duchu to było. I co z tym robić? Rzecz warta refleksji, dyskusji, felietonu jednym słowem. A koszty? Nie tylko utrata sympatii Krzysztofa. Majchrzak to prawdziwy ulubieniec kobiet, także tych walczących, związanych z feministycznymi środowiskami. Majchrzak to symbol testosteronu i pewnie paradoksalnie to się właśnie podoba feministkom. Wiedziałam, że pisząc felieton, pogłębiam tylko pomruk niechęci wokół mnie. Czy to się opłaca? Na krótką metę, dla własnego komfortu, z pewnością nie. Dla ogólnej dyskusji to potrzebne. Tak czuję po prostu. Skutki? Natychmiast pojawiła się wzmożona reklama jego wizerunku w „Wyborczej”. Ach, te feministki!

Jurorzy śpią

„Garderoba damska” została zaproszona do Sopotu na festiwal telewizyjny. Mają być jakieś nagrody, jakaś gala itd. Miałam ważne zajęcia, więc przyjechałam do Sopotu dopiero w dniu pokazu. Biegnę do sali kinowej, ale przed drzwiami stoi producent:

– Przygotuj się na szok. Widownia to same małe dzieci.

– Dzieci? A co ma wspólnego ta moja seria komedii z dziećmi?

– Nic. W ogóle dziwne to wszystko jakieś.

Wchodzę i od razu zagłusza mnie pisk małych dzieci z lizakami w rękach. Kręcą się, gadają, nie zwracając najmniejszej uwagi na ekran, gdzie gra Anna Seniuk, Wojciech Pszoniak, Piotr Fronczewski.

– A gdzie jest jury? – pytam.

– Nie ma – odpowiada producent. – Jury śpi.

– Jak to? Nie będą oglądali seansu? Przecież mają to ocenić.

– Dostali płyty do pokojów w hotelu. Obejrzą na komputerach. Jak będzie im się chciało.

Po seansie proszą mnie na konferencję prasową festiwalu. Wchodzę, a tam oprócz mnie same produkcje sitkomów. Miałam ochotę wyjść, ale właściwie co oni są winni?

„Garderoba damska” nie dostała nawet wyróżnienia.

Bardzo drogi uśmiech

W moim zielonym notatniku zapisałam pozornie błahą rzecz:

Trudna rozmowa w teatrze z Adamem Woronowiczem. To taki talent! Najlepszy nabytek Powszechnego. Nie dość, że zdolny, to jeszcze ma jakąś ideę w stosunku do aktorstwa. Nie bierze udziału w komercji, mimo że naprawdę ma marne zarobki. Jego role są chwalone, cały repertuar zaczyna na nim się opierać, ale jego aktorska gaża jest jedną z najniższych w teatrze. Dziś podszedł do mnie z taką sprawą: po wahaniach zgodził się na udział w serialu, który reżyseruje Krystyna Janda. I nagle w czasie zdjęć reżyserka każe mu wyjąć z szafki produkt, lekarstwo, ale tak, żeby było bardzo widoczne do kamery. W jego roli nie było niczego, co usprawiedliwia taki gest. Dla niego jest oczywiste, że bierze udział w reklamie tego produktu. A przecież on tylko chciał zagrać rolę, a nie reklamować cokolwiek. Adam był naprawdę bardzo przejęty. Przecież za reklamę aktor dostaje mnóstwo pieniędzy, a on to robi za grosze i wbrew sobie. – „Nie umiem ci poradzić” – powiedziałam. „Nie gram w serialach”.

Dziś Adam Woronowicz to zupełnie inny człowiek – gra w wielu reklamach, nawiasem mówiąc, bardzo dobrze. I tylko w takich, gdzie trzeba zagrać jakąś postać, a nie tam, gdzie trzeba sobą poręczyć za jakość produktu. Zmienił się, ale myślę, że doświadczył na sobie cenę „ideowości” w dzisiejszym świecie, policzył zyski i straty i z idealisty stał się uroczym luzakiem. Nadal to wielki talent. Ja wtedy po tamtej rozmowie tylko kręciłam głową, bo co miałam powiedzieć? Za chwilę do bufetu weszła Janda, a ja – jak zwykle – myślałam o tym, jak bardzo jesteśmy różne.

Po ukazaniu się tamtego artykułu w „Elle” wychodziłam cicho, kiedy się pojawiała. Ale i tak obserwowano nas i wszyscy koledzy czuli to napięcie, choć pewnie nie bardzo wiedzieli, o co chodzi. Ja w ogóle zwykle mało mówiłam w teatralnym bufecie, nie wciągałam nikogo w swoje sprawy, byłam cichą obserwatorką. Moje „bufetowe” milczenie było zresztą czasem przedmiotem żartów kolegów.

Po powrocie do domu włączyłam telewizor. W przerwie jakiegoś filmu zobaczyłam reklamę tego samego lekarstwa z udziałem Jandy. Reklamę głupawą, w jakiej – moim zdaniem – aktorka nie powinna brać udziału. Nie poświęciłabym temu pewnie wielu myśli, gdyby nie… przypadek, czyli to, co w moim życiu powraca się jak refren, jest nieodłącznym, powtarzalnym motywem.

Zadzwonili z „Obcasów”. Nigdy nie zadawali mi tematu felietonów, nigdy nie prosili o to, żebym napisała o czymś konkretnie. Aż do tego dnia.

– Robimy cały numer poświęcony reklamie. Czy możesz napisać felieton na taki temat? Tylko jak najszybciej, bo mamy skrócony czas pracy.

Szybko o reklamie. Więc napisałam szybko felieton pod tytułem Bardzo drogi uśmiech. No rzeczywiście bardzo drogi.

To zwykły format felietonu, około pięć tysięcy znaków. Pod koniec tekstu zrobiłam aluzję, krytyczną, satyryczną, na temat reklamy, jaką zrobiła Janda, nie używając jej nazwiska. Pisząc to, wiedziałam, że krytykuję kogoś czułego na swoim punkcie, ale też kogoś, kto z całą bezwzględnością wypromował książkę, która mnie raniła i poniżała. Z artykułu w „Elle” można było wywnioskować, że „nieważne cierpienie, ważne, że to prawda”.

Czyli że można napisać wszystko, co się uważa za prawdę? Więc napisałam. Nie przyszło mi wtedy do głowy, że przecież czytelnicy nie znają ani treści książki, która mnie skrzywdziła, ani nie wiedzą, jak bardzo Janda temu przyklasnęła. Moja mała zemsta była całkiem niezrozumiała dla czytelników.

Ja w swojej satyrze na reklamę nawet nie użyłam jej nazwiska. A jednak wystarczył „klik”, gotowy tekst poszedł do redakcji i… Te kilka akapitów wywróciło do góry całą przyszłość moją, teatru, Jandy, zespołu teatralnego.

{ zapisałam }

Coś się dziwnego dzieje w teatrze. Niby nic, ale szepczą po kątach, garderobiana, zawsze uśmiechnięta, jakaś podenerwowana, w mojej garderobie nie patrzy mi w oczy, M. B. w czasie grania „Zdaniem Amy” odwraca się tyłem do publiczności i robi jakieś nienawistne miny… Nie mam kogo zapytać, a zresztą jak zapytać? Co się dzieje? Przecież niby nic takiego się nie dzieje.

Gwiezdne wojny

Zespół Teatru Powszechnego zdecydował się na nagły wybór rady artystycznej. Taka rada to grono, które ma współdecydować o prowadzeniu teatru. Kiedy zgłoszono mnie jako jedną z kandydatek, zgodziłam się bez entuzjazmu. Z praktyki wiem, że taka rada nie ma na nic wpływu, że to tylko grzecznościowa, pozornie demokratyczna forma współdecydowania o kształcie teatru. No dobrze, mogę być w tej radzie. Siedzę trochę znudzona, jak na każdym zebraniu. Frekwencja jest stuprocentowa, jak nigdy. Do rady mają wejść też członkowie zespołu technicznego, więc wszyscy tu są.

Nagle wstaje Janda. Mówi, że jeśli zespół mnie do rady wybierze, ona odchodzi z teatru. Że piszę publicznie rzeczy przeciw niej i zespół ma się do tego jakoś odnieść. Zgłupiałam. Bo tylko tak można to nazwać.

Wybory się odbywają, są niejawne, ja siedzę całkiem spokojna, że po takim przemówieniu Jandy na pewno mnie nie wybiorą. Sama głosuję na kogoś z technicznego zespołu. A jednak ogłaszają wynik wyborów i odczytują moje nazwisko. Wybrali mnie do rady. Janda wstaje, wychodzi, trzaska drzwiami.

Tak naprawdę do dziś nie rozumiem, co tam się właściwie stało. Były w teatrze dwie aktorki. Jedna zajęła się reżyserią, czyli dawała pracę. Miała wiele potrzebnych kontaktów, mogła kogoś polecić do filmu czy telewizji. Druga była samotniczką, oprócz grania zajmowała się pisaniem, co ją izolowało od środowiska, rzadko wchodziła do bufetu, na ogół siedziała w garderobie. I nagle ta pierwsza stawia zespół przed decyzją: ona albo ja. I zespół wybiera tę, która mniej znaczy. Gdybym ja chociaż cokolwiek komentowała, gdybym rozmawiała na temat tego, co dzieje się w teatrze. Ale moje milczenie w teatralnym bufecie, moje ciche obserwowanie innych było prawie anegdotyczne. Jeśli już w ogóle tam przychodziłam, to tylko po to, żeby trochę pobyć z ludźmi, w milczeniu przyglądając się ich rozmowom, żartom, zakulisowemu życiu. I nigdy nie miałam nic przeciwko miejscu, jakie tam miała Janda, ani nic przeciwko miejscu, jakie tam miałam ja. Dlaczego zespół wtedy dokonał takiego wyboru? Dlaczego uznali, że konieczna jest nowa rada artystyczna? Do dziś nie wiem i już potem nie miałam szansy o tym porozmawiać.

Natychmiast złożyłam wymówienie z teatru. Po prostu wystarczyło kilkanaście minut po tym zebraniu, żeby się zorientować w stopniu agresji, jaka czeka mnie w tej części zespołu, która głosowała za Krystyną Jandą. Znając siebie, wiedziałam dobrze, że nie dam sobie z tym rady. Nie było mi łatwo zrezygnować z etatu… Byłam samotną matką córek, które dopiero wchodziły w życie. Krystyna zajęła się organizowaniem swojego teatru. A ja? Nigdy nie miałam takich planów.

Tymczasem już następnego dnia przebieg zebrania został opisany przez wiele dzienników. „Gwiezdne wojny” – tak to nazywano. Gwiezdne? Czy ja jestem gwiazdą? Czy kiedykolwiek chciałam nią być? Czy chciałam wywołać gwiezdną wojnę? Jest jakaś ogromna dysproporcja między tym, co robię, a rezultatami. Między mną a moim obrazem na zewnątrz. Między moim stylem życia a emocjami, jakie budzę w innych. Gdzie jest przyczyna?

{ zapisałam }

Kolejny raz ktoś buduje mój przedziwny obraz: z jednej strony opisują mnie jako „żałosną”, a z drugiej przypisują mi destrukcyjne siły.

Rok 2005

Wyznanie

Zadzwonił do mnie student stosunków międzynarodowych. Prowadzi studencką gazetę i chciałby ze mną zrobić wywiad. Chętnie. Przyszedł bardzo dobrze przygotowany i długo gadaliśmy. Ja mu opowiadałam o swoich problemach z organizacją i nagle on mnie zapytał, czy mógłby zostać moim asystentem. I został. Bardzo pilnie próbował wszystko ogarnąć, ale przy tym ciągle napomykał o jakiejś tajemnicy, o tym, że powinien mi coś powiedzieć, ale jeszcze nie może. Któregoś dnia, kiedy segregował kolejny plik dokumentów i znowu zaczął „biadolić”, powiedziałam, żeby odłożył wszystko i wreszcie powiedział, o co chodzi. Zrobiłam herbatę, a on długo zbierał się do pierwszego słowa.

– Bo widzi pani, ja… ja… ja jestem…

– Narkomanem? – zapytałam.

– Nie.

– Siedziałeś za coś? – naprawdę nie mogłam niczego więcej wymyśleć.

– Nie. Jestem… jestem gejem.

Dopiero po chwili powiedziałam:

– No tak. Oczywiście, że jesteś gejem. Ale czy to jest to, co chciałeś mi powiedzieć?

Chłopak patrzył na mnie wyraźnie zdziwiony.

– To pani wie, że jestem gejem? Skąd? To tak widać?

– Nie wiem, czy widać – powiedziałam. – Ale ja akurat widzę. Widzę, że ktoś jest kobietą, mężczyzną, gejem, lesbijką. Tyle tylko, że to nie robi na mnie żadnego wrażenia, bo wychowałam się wśród ludzi homoseksualnych.

Chłopak odetchnął głęboko. Jak się okazało, byłam jedyną osobą z mojego pokolenia, z którą o tym rozmawia. No więc rozmawialiśmy. Pochodzi z niedużego miasta i nie wie, jak powiedzieć o sobie swoim rodzicom. Ciągle pytają o to, jaką ma dziewczynę i dlaczego jej nie przedstawi. Patrząc na niego, trudno się rodzicom dziwić. Jest wyjątkowo przystojny, można nawet powiedzieć, że piękny. Rodzice pewnie marzą o wnukach. On może sobie jeszcze wyobrazić, że matka się z tym pogodzi, ale ojciec nigdy.

– Zwariuje albo coś zrobi – chłopak spuścił głowę.

Jak się okazuje, rodzice są moimi wielbicielami i kiedy się dowiedzieli, że on ma ze mną bliski kontakt, było święto w domu. Czytają wszystkie moje felietony. Mama je wycina.

I tak wpadłam na pomysł napisania do „Obcasów” felietonu Kochani rodzice Sławka.

Joanna Szczepkowska,

„Wysokie Obcasy”, 5 maja 2005

Kochani rodzice Sławka

Dziękuję za list. Kłopot w tym, że przyszedł on pod niewłaściwy adres. Bardzo niewłaściwy. Już w pierwszych słowach określacie mnie jako osobę, „która was zrozumie”. Waszą tragedię. Wasze upokorzenie. Wasz wstyd. Z jakiegoś powodu wydaje się Wam, że właśnie ja pomogę odpowiedzieć na pytanie, gdzie i kiedy zrobiliście błąd. Wasze małżeństwo rozpada się z dnia na dzień – patrzycie na siebie wzajemnie jak sędziowie śledczy na podejrzanego. Może matka była zaborcza? Może go rozpieszczała? Może ojciec był za słaby? Może to przez kłótnie o byle co? Może czuł się samotny wśród starszych braci? Ale przede wszystkim z Waszego listu przebija żal – jak on mógł nam to zrobić! Nasz syn!

Co zrobił? Po latach męki wydukał wreszcie, że jest gejem.

Jedyne, co mogę zrobić, to opowiedzieć Wam historię innego chłopca. Urodził się w małym miasteczku jako najmłodszy z trzech braci, tak jak Sławek właśnie. Rodzice szczęśliwi, że mają trzech synów, chętnie wypuszczali chłopców na boisko i patrzyli, z jaką energią kopią piłkę. Najwięcej zapału wykazywał najmłodszy. Walił w piłkę nogą, jakby to był jakiś wróg, śmigał od rogu do rogu boiska trochę jak przyspieszona kreskówka, ani na chwilę nie ustawał, skakał po trawie jak na trampolinie.

Dopiero potem, czytając jego urywany pamiętnik, dowiedzieli się, jak strasznie bał się piłki. Przed każdą taką grą budził się wiele godzin wcześniej i z bijącym sercem patrzył w sufit. Marzył tylko o tym, żeby spadła na niego wielka wisząca lampa.

Był szkolnym klownem. Uwielbiano go za wieczne żarty, drwiny, za parodiowanie nauczycieli – najchętniej przebierał się za matematyczkę, pożyczał buty od koleżanek i kołysał biodrami. Nikt nie zastanowił się nad tym, że te wygłupy to paniczna ucieczka przed samym sobą. Że w jego klownadzie nie ma nic wesołego. Że to nerwowość podszyta strachem.

Pewnego dnia do szkoły przyszedł nowy nauczyciel rysunków. Opowiadał o tym, czym jest malarstwo, a chłopiec słuchał go jak nigdy dotąd nikogo. Potem nauczyciel powiedział, żeby każdy w domu narysował to, co chce, to, co przyjdzie mu na myśl jako pierwsze skojarzenie. Chłopiec wziął ołówek i narysował oczy nauczyciela rysunków. Zawstydził się tego rysunku i zamienił oczy na dwie ryby. Ale oczy nauczyciela nie dawały mu spokoju. Budził się i zasypiał z tymi oczami.

Lekcje rysunków odbywały się co tydzień, ale chłopiec codziennie musiał zobaczyć nauczyciela, więc wystawał przed pokojem nauczycielskim pod byle jakim pretekstem. W dniu pogrzebu dziadka była akurat lekcja rysunków. Chłopiec na myśl o tym, że nie będzie mógł pójść do szkoły, dostał gorączki, wymiotował, wreszcie po prostu uciekł z pogrzebu. W ogóle stał się niespokojny, nieznośny, potajemnie kupił sobie nawet sznur i ćwiczył robienie pętli. Wszędzie rysował oczy nauczyciela rysunków. Gdyby rysował oczy koleżanki z klasy, wszystko byłoby jasne, a nawet rozczulające. Każdego kiedyś dopada pierwsza miłość, ale może być i tak, że zakochany nie wie, że jest zakochany. Odczuwa tylko potworny niepokój, a w tym niepokoju – samotność. I, niestety, pewnego dnia on, piłkarz, klasowy klown zrobił użytek z pętli.

Od tego jest rodzina – żeby dostrzegła niepokój. Nie, nie chcę sobie wyobrażać Waszej tragedii, Waszego upokorzenia i wstydu. Jedyne, co próbuję sobie wyobrazić, to to, co on przeżywał. I tylko nad tym powinniście się zastanawiać, moim zdaniem. I nie mówcie stale „mój syn”, „nasze dziecko”. Sławek jest osobną istotą ze swoimi osobnymi rozterkami i miłościami. Bywa też pewnie szczęśliwy. I postanowił się tym podzielić z rodziną. Bo widocznie uznał, że jesteście mu potrzebni. Gratuluję z całego serca.

Parę dni później dostałam list z Kampanii Przeciw Homofobii. Bardzo dziękują za „ten mądry, ciepły, spokojny tekst”.

Jesteśmy przekonani, że poprzez włączenie się takich osób jak Pani – znanych, cenionych i podziwianych przez miliony Polaków, działania na rzecz tolerancji, a przede wszystkim zrozumienia innych, mniej będzie nienawiści i wrogości wobec inności.

Podpisano: prezes Robert Biedroń.

Światowe życie

Krzysztofa Michalskiego poznałam w 2003 roku. Po prostu podszedł do mnie na urodzinach Jacka Kuronia i zapytał, czy pójdę z nim na kawę. Spotkaliśmy się w jego ukochanym Bristolu i tak zaczęła się moja wieloletnia przyjaźń z człowiekiem, który poza pasją do filozofii miał jeszcze dar zjednywania sobie wybitnych ludzi z całego świata. Krzysztof mieszkał w Wiedniu, gdzie prowadził Instytut Filozofii, z którym związani byli najwięksi współcześni filozofowie. W Polsce zorganizował Debaty Tischnerowskie, które raz na kilka miesięcy odbywały się na Uniwersytecie Warszawskim. Byłam tam zawsze zapraszana, ale Krzysztof chciał, żebym uczestniczyła też w kolacjach, organizowanych po każdej debacie. Na te debaty zapraszani byli najwybitniejsi politycy, filozofowie, pisarze i socjologowie z całego świata. Tak więc raz na kilka miesięcy miałam okazję siedzieć z nimi przy jednym stole. Kolacje miały kameralny charakter, były znakomitą okazją do tego, żeby z takimi ludźmi nawiązać kontakt. A ja? Patrzyłam, obserwowałam, świadoma tego, że wielu z nich zastanawia się, co tu robi ta milcząca osoba, kim jest właściwie.

– Ty tak wyglądasz, jakby na tobie nie robiło wrażenia, z kim siedzisz! – powiedział kiedyś Krzysztof, bardzo rozbawiony moim zachowaniem. – Przecież możesz sobie tu załatwić światowe życie! Przecież jakbyś chciała, to byś tu była duszą towarzystwa!

Miał rację. Na mnie to po prostu nie robiło wrażenia. Może dlatego właśnie, że wychowałam się wśród tych różnych sław? Może milczałam po prostu dlatego, że czułam się tu zwyczajnie i nie miałam żadnego powodu, żeby zaznaczać swoją obecność? Do dziś patrząc na wizytówki tamtych ludzi, zastanawiam się nad swoimi wyborami. Nic na nie nie poradzę.

Któregoś dnia jednak Krzysztof, zdenerwowany moją obojętnością w stosunku do „wielkiego świata”, zaczął się domagać tego, żebym zaprosiła gości debaty na kolację do siebie do domu. Znając moją kulinarną pasję, zastrzegł jednak, że muszę kogoś nająć do pomocy, bo w przeciwnym razie będę, jak zawsze, tylko się kręcić między kuchnią a stołem. Udało mi się znaleźć młodą dziewczynę z Ukrainy, która zgodziła się zająć tym krzątaniem. Urządziłam więc kolację dla VIP-ów. Tematy poruszane przy stole dotyczyły szczegółów polityki międzynarodowej. Kiedy goście zaczęli się ostro kłócić, pod jakimś pretekstem wymknęłam się do ciasnej kuchni, gdzie dziewczyna z Ukrainy przygotowywała naczynia do zmywania. Zaczęłam jej pomagać i tak sobie milczałyśmy jakiś czas, słuchając podniesionych głosów moich gości. Nagle dziewczyna przerwała pracę.

– Czy mogę coś powiedzieć? – zapytała śpiewnym głosem.

– No pewnie.

– Bo mnie się wydaje, że ten pan nie ma racji.

Nie pamiętam, o którego pana jej chodziło ani szczegółów tego, co mówiła. To były, w każdym razie, bardzo konkretne kontrargumenty dotyczące stosunków na Bliskim Wschodzie.

– Chwileczkę – powiedziałam.

Weszłam do pokoju i spróbowałam powtórzyć jej słowa. Umilkli, a potem poprosili, żebym usiadła i jeszcze coś powiedziała, bo to ciekawy punkt widzenia.

– Tylko że nie mój, a dziewczyny z kuchni – powiedziałam, a oni zaczęli się domagać, żeby przyszła porozmawiać. Jednak nie było o tym mowy. Dziewczyna za nic nie chciała wejść do pokoju. Zdołałam się tylko dowiedzieć, że studiuje politologię. Zresztą krótko mogłyśmy rozmawiać, bo moi goście zaraz zjawili się w kuchni. Nie było łatwo pomieścić się wszystkim w ciasnym prostokącie tego pomieszczenia, dlatego zdecydowałam się wyjść jako najmniej potrzebna. Resztę wieczoru przesiedziałam w pokoju, słuchając podniesionych głosów zza ściany.

Rok 2006

Teraz Mickiewicz

{ zapisałam }

Nagle zaczęłam czytać „Pana Tadeusza”. Geniusz Mickiewicza sprowadził się do szkolnej męki, a przecież to jest coś tak ożywczego, tak dużo piękna i rytmu… Chodzi mi po głowie myśl o zrobieniu „Pana Tadeusza” przy bębnach. Czuję, czuję po prostu, że z tego da się zrobić jakiś rodzaj chóru… czegoś opartego na rytmie, który jest tutaj przecież mocny, zdecydowany, mantryczny czasem… To jest bardzo silne poczucie. Żeby się tylko nie rozmyło w marzeniach. Bębny. Rytm.

Wielką radość sprawiały mi felietony. Coraz częściej miałam ochotę na zabawę nimi. To moje współczesne tłumaczenie „Ody do młodości” Mickiewicza.

Bez serc, bez ducha,

to szkieletów ludy;

Młodości dodaj mi skrzydła!

Niech nad martwym

wzlecę światem

W rajską dziedzinę ułudy;

Kędy zapał tworzy cudy,

Nowości potrząsa kwiatem

I obleka w nadziei

złote malowidła.

Niechaj, kogo wiek zamroczy,

Chyląc ku ziemi poradlone czoło,

Takie widzi świata koło,

Jakie tępymi zakreśla oczy.

Młodości! ty nad poziomy

Wylatuj, a okiem słońca

Ludzkości całe ogromy

Przeniknij z końca do końca.

Patrz na dół

– kędy wieczna mgła zaciemnia

Obszar gnuśności

zalany odmętem;

To ziemia!

Patrz, jak nad jej wody trupie

Wzbił się jakiś płaz w skorupie.

Sam sobie sterem,

żeglarzem, okrętem;

Goniąc za żywiołami

drobniejszego płazu,

To się wzbija, to w głąb wali;

Nie lgnie do niego fala,

ani on do fali;

A wtem jak bańka prysnął

o szmat głazu.

Nikt nie znał jego życia,

nie zna jego zguby:

To samoluby!

Młodości! tobie nektar żywota

Natenczas słodki,

gdy z innymi dzielę:

Serca niebieskie poi wesele,

Kiedy je razem nić

powiąże złota. (…)

(…)Dzieckiem w kolebce

kto łeb urwał Hydrze,

Ten młody zdusi Centaury,

Piekłu ofiarę wydrze,

Do nieba pójdzie po laury.

Hej! ramię do ramienia!

spólnymi łańcuchy

Opaszmy ziemskie kolisko!

Zestrzelmy myśli

w jedno ognisko

I w jedno ognisko duchy!…

Dalej, bryło, z posad świata!

Nowymi cię pchniemy tory,

Aż opleśniałej zbywszy się kory,

Zielone przypomnisz lata. (…)

(…) W krajach ludzkości

Jeszcze noc głucha:

Żywioły chęci

Jeszcze są w wojnie;

Oto miłość ogniem zionie,

Wyjdzie z zamętu świat ducha:

Młodość go pocznie

Na swoim łonie,

A przyjaźń w wieczne

Skojarzy spójnie.

Pryskają nieczułe lody

I przesądy światło ćmiące;

Witaj, jutrzenko swobody,

Zbawienia za tobą słońce!

{tłumaczenie}

Zero klimatu.

Totalne próchno.

Więcej czadu!

Ostra jazda nad tą trumną!

Superodlot!

Tak na maksa, że świrujesz!

Mózg się lasuje

i jedziesz od zera

i zwisa ci deprecha

i masz jazdę na Ekstrażycie!

Próchna, betony

w dole totalnym

tyle kumają,

ile dostają

Małolaty! Dajcie czadu!

Dajcie żaru!

Totalnie!

Optymalnie!

Wszędzie ogólna ściema

odpady

jedzie chemia

Ziemia

A woda chlorem i ropą.

Patrz, jak kasę sobie nabija

kolejny gościu

I wciska ci,

że świat naprawia,

a on fura i komóra

raz wydatki, raz podatki,

a świat ma tam,

gdzie świat ma jego!

A koleś zniknie

albo się przewróci,

to nikt nie wie,

czy ktoś jego,

czy on sam siebie

Małolacie!

wyluzuj!

Masz kolesiów od groma

z angielskim się dogadasz

i Europa Twoja!

jak dadzą zniżki na kolej

Jeszcze jako szczeniak

wierzgałeś w łóżeczku

masz pałer, głowa mała!

Szarpniesz firmie, co twoje!

Albo będziesz idolem!

Zdzwońmy kolesiów

co też szukają roboty

(wystarczy z Europy).

Skupimy się na moment

przy jednym ognisku

i ruszymy te ogólną trumnę

i będzie ekstra

superjazda,

zero badziewia.

Wypas na maksa

Tyle jeszcze

ciemnoty

co chce rządzić,

a się boi

seksualnie zakręconych.

Trzeba im zrobić trochę jogi

młodzi guru,

nauczą ich luzu

oddychać głęboko.

I spoko.

I luz! nawet z dredami

i kolesiem gejem

jak pojedziesz na wesele,

to będzie jazda na maksa!

Super! Total! Ekstraczad!

Odlot! Żar!

Męki recenzenta

Po zerwaniu umowy z Wydawnictwem Literackim nawiązałam kontakt ze Światem Książki. Podpisali ze mną umowę na dwie powieści. Miałam też polecać powieści współczesne, zagraniczne, pisząc recenzje (pochlebne oczywiście) do katalogu tego wydawnictwa. Ja nie czytam dużo beletrystyki. Interesuje mnie bardziej świat opisany w literaturze popularnonaukowej, od czarnych dziur po życie mrówek. Staram się też śledzić to, co godne polecenia, pomijam natomiast literaturę przeciętną. A jak się okazało, właśnie taką miałam polecać. I przekonałam się, co ludzie potrafią wypisywać! Zdarzało mi się naturalnie odsyłać książkę w wypadkach ekstremalnych bzdur, ale koniec końców musiałam wywiązać się z umowy – nie mogłam dopuścić do tego, żeby posądzano mnie, że zrywam każde podpisane zobowiązanie. Co to była za męka! Ilu „pisarzy” siada do pracy bez żadnego planu czy zamysłu! Snuje opowieść składającą się z drobnych faktów w rodzaju: „Mary odsłoniła firanki”, „za oknem zbierało się na deszcz”… i tak przez 600 stron. Czułam się nieuczciwie, polecając coś takiego. Czułam też, że ta literatura mnie zaraża w jakiś sposób.

Tęsknota

{ zapisałam }

Coś dziwnego dzieje się z sąsiadami. Zasze mili i życzliwi, teraz patrzą na mnie jakoś inaczej, niby się kłaniają, mówią: dzień dobry, ale z jakimś smutkiem, zawstydzeniem. Nie wiem, co się dzieje.

Niedługo potem okazało się, o co chodzi. O moje psy. Któregoś dnia w niedzielę rano, zanim wyszłam z nimi na spacer, sąsiedzi zapukali do moich drzwi. Okazało się, że kiedy ja wychodzę wieczorem do teatru, one zaczynają wyć.

– Wyją bez jednej przerwy – powiedziała sąsiadka. – Kiedy Rudka była sama, nic takiego się nie działo. Kiedy doszedł Bary, pewnie tęskni za panią, zaczął dominować i Rudka się podłączyła do jego wycia. Pani Joasiu, tak się dalej nie da. Musi pani chyba oddać Barego do schroniska albo gdzieś, bo my tego nie wytrzymamy.

Trudno się dziwić. W sąsiedztwie mieszkało też dużo starszych ludzi, niektórzy naprawdę potrzebowali ciszy i spokoju. Ale oddać Barego? Komu? To był szczególny pies. Nie dość, że wielki, to jeszcze lekko zaburzony. Myślę, że miał jakiś wypadek, może potrącił go samochód? Był jakby lekko ociężały umysłowo i miał swoje dziwne, powolne piruety. Kiedy cieszył się albo smucił, wpadał w trans powolnych obrotów – jakieś neurologiczne zaburzenie. Poza tym Bary miał wielką słabość do tapicerowanych mebli. W samotności rozpruwał każdą tapicerkę. Ile razy wracałam do domu całego w pierzu, gąbce, sprężynach! Zresztą nawet gdybym go oddała, to przecież Rudka nie zniosłaby rozłąki. Oni byli jak jeden organizm, dwuosobowe stado. Co robić?

Sesja

Zadzwonili do mnie z pisma „Pani” w sprawie jakiegoś wywiadu na temat paparazzich. Powiedziałam, że nie mam nic wspólnego z tym światem, nie jestem celebrytką, nikt za mną nie chodzi i nie fotografuje zza węgła. Powiedzieli, że jednak bardzo mnie o to proszą, bo to będzie kilka wypowiedzi. Wypowiedzą się i ludzie oblegani przez fotografów, i tacy, którzy są znani, a jednak mają spokój. Zgodziłam się na to i na zabawną sesję zdjęć. Fotograf pisma „Pani” robił mi śmieszne ujęcia, jak to ja niby oganiam się od paparazzich. Niby nic, ale… Ta historia jeszcze wróci.

„Kocham Paula McCartneya”

Moją pierwszą powieść Kocham Paula McCartneya pisało mi się niełatwo. Było tak.

Redaktorka zajmująca się książką w każdej rozmowie mówiła mi o swojej córce, która „też pisze”. Spotykałyśmy się w sprawie mojej książki, a ona skręcała rozmowę na córkę i ciągle dawała mi do zrozumienia, że córka lepiej to robi. Niby nic. Jednak nie znam pisarza, któremu by to nie mąciło pracy. Zastanawiałam się, czy każdemu pisarzowi ta kobieta opowiada o swojej córce, czy tylko ja jestem podatnym gruntem dla takich małych tortur. I, co ciekawe, ta oczywista niechęć zaczęła ciążyć na mnie i na mojej książce. Nie mogłam sobie z nią poradzić, ciągle pisałam początki i ciągle miałam w głowie tę córkę redaktorki.

Świat równoległy

Przy pisaniu Paula zdarzyła mi się jedna z tych rzeczy, które mogą wyglądać na zmyślone.

Akcja powieści toczy się w Warszawie, w kamienicy, w której się urodziłam, czyli na Filtrowej 64. Jedna z bohaterek trafia tam przez agentkę mieszkaniową i ze zdumieniem odkrywa, że to jej dom, jej podwórko z dzieciństwa. Przypomina się jej niewidzialny brat, którego stworzyła sobie w tamtym domu w dzieciństwie. Pisałam właśnie kolejny rozdział, kiedy zadzwonił telefon. Jakiś mężczyzna przedstawił się jako pracownik agencji mieszkaniowej z Ochoty. Przypomniał, że jakiś czas temu wstąpiłam do nich, pytając o wolne mieszkanie. To prawda, przygotowując się do powieści, odwiedziłam tamtą kamienicę, a przy okazji zapytałam o wolne mieszkanie w tej okolicy. I właśnie teraz pracownik agencji powiedział, że ma ciekawe i okazyjnie tanie mieszkanie. Powiedziałam, że już nie szukam, ale jestem ciekawa adresu. – Filtrowa 64 – odpowiedział.

Pojechałam tam natychmiast. Oferowane do kupienia mieszkanie mieściło się na tym samym piętrze, co moje dawne, i znałam je bardzo dobrze. Należało do słynnej operowej śpiewaczki Wandy Wermińskiej, do której przychodziłam w dzieciństwie. Sprawdzała mój słuch muzyczny, opowiadała mi o operach. Teraz, po latach, spodziewałam się innego wnętrza. Nowi mieszkańcy często wyburzają ściany, zmieniają układ mieszkania. A jednak kiedy pracownik agencji otworzył drzwi, zobaczyłam ciemne, popękane ściany, nieodmalowane od tamtego czasu. Było prawie pusto, ale zostały jeszcze drobne meble, te same, które pamiętałam z dzieciństwa. To nie wszystko. W mojej książce bohaterka przy okazji odwiedza pozostałych tu, dawnych lokatorów. Jedna z mieszkanek jest już staruszką z alzheimerem.

Po wyjściu z mieszkania Wandy Wermińskiej zobaczyłam na klatce spis lokatorów, a w nim nazwisko Hani, swojej koleżanki z podwórka. Zadzwoniłam tam, wpuszczono mnie z wahaniem. Jakaś kobieta powiedziała, że Hania już dawno tu nie mieszka, została tylko jej matka. Wtedy na korytarzu pojawiła się osoba, którą dobrze pamiętam jako energiczną mamę Hani. Teraz moje imię, nazwisko ani nawet imię własnej córki nic jej nie mówiło. Alzheimer. Jak to możliwe, żeby tak dokładnie powtórzyła się sytuacja opisana przeze mnie kilka tygodni wcześniej? Może to oczywiste, może wszystkim zdarzają się takie rzeczy, a tylko niektórzy się dziwią?

***

Pojechałam z psami na wieś pod Mrągowo. Mieszkali tam państwo Jankowscy, do których przyjeżdżałam często z Tufą. Kiedy musiałam jechać na przykład do Szwajcarii, oddawałam ją na wieś na wiele dni. Biegała tam sobie po wielkich przestrzeniach, szczęśliwa i bezpieczna. Pojechałam więc, żeby sąsiedzi odpoczęli trochę od moich psów. Poczuły się tam tak samo szczęśliwe jak Tufa, a państwo Jankowscy zadeklarowali, że mogę je na trochę zostawić. Wyjechałam więc, żeby skończyć pisanie Paula.

{ zapisałam }

Sąsiedzi szczęśliwi, psy też, tylko mnie smutno.

Wywiady

Po wydaniu Kocham Paula McCartneya zaczęła się akcja promocyjna, spotkania i wywiady z dziennikarzami. Pismo „Pani” zgłosiło się jako jedno z pierwszych, bo było patronem medialnym mojej książki. Zanim jednak doszło do dużego wywiadu, napisano mi, że w tym wypadku nie potrzeba robić nowej sesji zdjęciowej, bo redakcja ma całą serię z wywiadu o paparazzich.

„Ale jak to? Przecież ja się tam wygłupiam na wasze życzenie, to są zdjęcia niepoważne, a ja napisałam poważną książkę” – odpisuję.

Oni mówią wprost. Albo te zdjęcia, albo nie będzie wywiadu. Ostre, babskie „nie”. Dziewczyna od PR-u z wydawnictwa naciska mocno, prosi, żebym się zgodziła, bo to ważne dla książki.

– Jak mogę się zgodzić? Takie pismo jak „Pani” opiera się głównie na fotografiach. Kobiety najpierw przeglądają zdjęcia, a dopiero potem czytają. Jak mogę się zgodzić, żebym jako autorka książki miała na zdjęciach idiotyczną minę? Przecież żadna z kobiet, które pracują w tym piśmie, nie zgodziłaby się na takie zdjęcia.

– Czyli nie?

– Nie.

– To nie będzie wywiadu.

– Nie będzie.

Pismo „Pani” wycofało swój patronat nad książką.

***

Często rozmowy z dziennikarzami o tej książce ograniczały się do pytania o sens tytułu, o to, ile jest w książce moich autentycznych przeżyć. A ja przecież napisałam coś znacznie więcej. Może jednak to się po prostu nie przeniosło na papier? I tak bym pewnie myślała, gdyby nie zaproszono mnie do nowego programu telewizyjnego poświęconego książkom. Rozmowę ze mną przeprowadzał profesor slawistyki ze Stanów. Program nadawany był oczywiście nocą, niewiele osób pewnie go widziało, ale ja wyszłam ze studia szczęśliwa. Okazało się, że przy prawdziwym zainteresowaniu można odczytać intencję pisarza i porozmawiać naprawdę głęboko, ze zrozumieniem. On mnie nie pytał o tytuł ani o to, ile tam jest mnie. Rozmawialiśmy o sile dziecięcej wyobraźni. Bo o tym przecież napisałam książkę. Nasza rozmowa trwała długo, a mój rozmówca powiedział, że postara się jej nie skracać przy montażu, bo miał okazję ciekawie porozmawiać. Ja też. Wychodząc stamtąd, poza uczuciem satysfakcji, myślałam jednak o tym, jak mam to wszystko rozumieć. Dlaczego u nas w Polsce tak często bagatelnie się rozmawia?

Norka

Sąsiedzi zaczęli się znowu do mnie uśmiechać, a ja codziennie dzwoniłam na wieś. Psy zaadaptowały się znakomicie. Na początku wybiegały na drogę, siadały tam, czekając pewnie na mnie, ale z czasem zajęły się tylko bieganiem po wsi. Zaproponowałam, że będę posyłać jakieś pieniądze na ich utrzymanie, a potem zobaczymy, jak się wszystko ułoży. Ułożyło się tak, że pokochały nowych właścicieli z wzajemnością.

Siedziałam na kanapie, myśląc o tym, że właściwie życie bez zwierząt jest lżejsze i ciekawsze. Mogę wszędzie pojechać, robić, co chcę i kiedy chcę. I nagle wstałam, podeszłam do telefonu i zamówiłam taksówkę.

– Na Paluch, do schroniska poproszę.

Tuż przy wejściu do klatek przywiązane były nieduże psy. Strasznie jest tak się przechadzać przed szeregiem skomlących zwierząt. Nagle zobaczyłam suczkę, która nie wydawała z siebie głosu, tylko patrząc na mnie, siedziała spokojnie. Kiedy podeszłam, równie spokojnie wstała na dwie łapki i przytuliła się do mojego policzka. No to już wiadomo, co dalej było.

Pani Borkman

Jak to opowiedzieć? To bardzo szczególna i w sensie zawodowym intymna sprawa. To, do czego zaczęło dochodzić na próbach sztuki, o której napiszę, jest tak wewnętrzne, tak związane z kulisami naszej pracy… Z drugiej strony, wiąże się to przecież z jednym z najbardziej nagłośnionych „konfliktów” w moim zawodowym życiu. Spróbuję jak najdelikatniej.

Zadzwonił Zbigniew Zapasiewicz. Ma dla mnie propozycję roli, a jest to Gunhilda ze sztuki Henryka Ibsena pt. Jan Gabriel Borkman. Ta sama rola, którą grała Halina Mikołajska, kiedy ja debiutowałam rolą Fridy w tym samym spektaklu. Moje życie zatacza więc szczególne koło. Czy ta dwudziestoletnia dziewczyna grająca Fridę mogła marzyć, że kiedyś wielki aktor zaproponuje jej rolę, którą gra Mikołajska? Z całą pewnością nie.

A jednak tak się właśnie teraz dzieje i to w momencie, kiedy jestem naprawdę stęskniona i głodna teatru. Godzę się na to z entuzjazmem. Rolę tytułową ma grać Zapasiewicz, a moją siostrę Olga Sawicka, prywatnie żona Zapasiewicza. Trochę uwiera mnie to, że Olga jest dużo ode mnie młodsza i przez to nie bardzo wiarygodna jako równolatka, ale rola pani Borkman ma w sobie tyle dramatyzmu, tyle skrajnych emocji, że wszystko to nie jest ważne. Obie siostry zostały wychowane w surowym, protestanckim klimacie. To sztuka skandynawska. Bez zrozumienia, wyczucia tamtej kultury nie ma co przymierzać się do roli. Ich stosunek do miłości, do intymności, ich zaciętość i pozorny chłód wynikają z tamtych korzeni. Wszystkie spotkania, jakie odbywają się w domu Borkmanów, są właśnie nacechowane tymi barierami. Oczywiście wiedziałam, że muszę odciąć się od wspomnienia roli Mikołajskiej, bo po prostu jestem inną osobą, nawet jako sylwetka na scenie. Ona była wysoką, smukłą kobietą, ja jestem drobna, a moje ostatnie przeżycia sprawiły, że trudno mi opanować kulenie ramion, przez co stawałam się jeszcze mniejsza. Myślałam jednak, że mój stan jest walorem, który można tu wykorzystać. Pani Borkman od lat żyje w milczeniu pod jednym dachem w małżeńskiej nienawiści i tylko słyszy kroki męża chodzącego w swoim pokoju na górze. Ma prawo być skulona i sfrustrowana. Bardzo istotna wydała mi się uwaga autora o tym, że pani Borkman zajmuje się robieniem na drutach. Postanowiłam nauczyć się tych robótek i na rytmie tej pracy oparłam część roli. Znowu mogłam chodzić na próby, znowu żyć twórczo, teatralnie. Aż nagle…

Role sióstr są skrajnie różne. Jedna z nich, ta, którą ja grałam, mówi dużo i bardzo wylewnie, druga, ta, którą grała żona Zapasiewicza, to rola raczej milcząca, ale przez to bardzo ciekawa. Milczenie na scenie jest czymś intrygującym, tajemniczym i na ogół dla aktora atrakcyjnym. Ale już w czasie pierwszych prób trudno było nie zauważyć, że aktorka grająca moją siostrę niecierpliwi się swoim długim milczeniem.

Wreszcie wpadłam na pewien pomysł. Na jednej z prób zaproponowałam po prostu zamianę. Ja zagram tę milczącą, a ona moją rolę. To było jeszcze możliwe: próby trwały długo, więc siłą rzeczy znałyśmy swoje teksty i naprawdę mogłyśmy się zamienić. Ja oczywiście żałowałabym swojej pracy, ale ta druga rola wydała mi się równie atrakcyjna. I wtedy nastąpił niespodziewany wybuch. Zapasiewicz na następnej porannej próbie oświadczył, że nie widzi możliwości dalszej współpracy i po prostu zwolnił mnie z roli. To było na dwa tygodnie przed premierą i nie mogłam uwierzyć, że mówi serio. Mimo tych trudności miałam rolę całkiem gotową i przypuszczałam, że będzie to coś naprawdę istotnego. Zapasiewicz zresztą powiedział, że żałuje tej decyzji, bo moja praca jest na wysokim poziomie. Dyrektorem teatru był wtedy Krzysztof Rudziński, poszłam do niego od razu z prośbą, żeby obejrzał próbę i zadecydował, czy można usunąć aktorkę na takim etapie pracy. Ale on odmówił obejrzenia próby. Uważałam i uważam do tej pory, że nie powinien był wycofać się w takiej sytuacji. Stanowczo uważam, że powinien był obejrzeć rezultat wielomiesięcznych prób i negocjować z reżyserem jego decyzję. Ale wolał uniknąć konfliktu z Zapasiewiczem. Oczywiście w konsekwencji tego musiałam zrezygnować z dalszej pracy w tym teatrze.

***

Już wracając, pomyślałam, że nie zostawię tej sprawy. Że muszę coś zrobić, żeby moja praca nie poszła na marne. Coś już nawet zaczęłam zamyślać, kiedy dostałam telefon od kolegi z teatru, że moją rolę ma przejąć Joanna Żółkowska. To świetna aktorka i z całą pewnością znalazłaby swój własny klucz do postaci, ale nie na dwa tygodnie przed premierą. Nie wtedy, kiedy wszystko, co ja tam robiłam, było już wpisane w sytuacje i rytm spektaklu. Byłam pewna, że będzie musiała zrobić tę rolę na prawach nagłego zastępstwa, czyli wykonać to, co ja wymyśliłam. Gdybym zachorowała nagle i takie zastępstwo trzeba by było zrobić, oczywiście nie protestowałabym, chociaż dla każdego aktora powtarzanie jego pomysłów jest bolesne. Ale przecież nie byłam chora! Nie stało się nic, co usprawiedliwiałoby usunięcie mnie z roli i skopiowanie mojej pracy! Do premiery zostało dziesięć dni, a ja postanowiłam zrobić ze swojej roli monodram i pokazać go jeszcze przed premierą. Zabrałam się do tego natychmiast. W czasie jednego przedpołudnia gotowa była adaptacja. Postanowiłam zrobić coś na kształt rozmowy z duchami, a więc trochę tak, jakby dziecko bawiło się w teatr. Uczyłam się tej nowej wersji, choć oczywiście nierozwiązany został główny problem: gdzie to pokazać? Jak znaleźć miejsce i ludzi, którzy zorganizują pokaz spektaklu w takim tempie? Nie znam nikogo, kto mógłby w tym pomóc. Wzięłam wszystkie swoje notatniki i pudło z wizytówkami, znalazłam kilka, na których były napisane tajemnicze dla mnie słowa „marketing” i „PR”. Dzwonię na pierwszy z numerów i umawiam się z chłopakiem, który odebrał telefon. Na spotkaniu mówię szybko, o co chodzi, a on przygląda mi się z uśmiechem:

– To ma niesamowitą energię – mówi. – To się musi udać.

Już za kilka godzin podał mi spis scen impresaryjnych, które teoretycznie mogą się tego podjąć. Umawiam się natychmiast z szefem „Fabryki Trzciny” Wojciechem Trzcińskim. Jadę tam, przekonuję go i mimo tego, że na całe dwa tygodnie sala teatralna jest zajęta, postanawiamy zrobić pokaz w sali bankietowej, zwykle przeznaczonej na koncerty. To trudna sala, zupełnie nieteatralna, ale przynajmniej jest. „Fabryka” zapewnia też informację o tym, że taki spektakl się odbędzie, a przez to szansę na publiczność. Skoro więc ma to być spektakl, potrzebna jest jakaś scenografia, choćby szczątkowa. Jednak nie chcę jakiegoś badziewia, przypadkowego mebla, który nie niesie ze sobą artystycznego klimatu. Jak namówić dobrego scenografa, żeby zrobił coś tak szybko i za małe pieniądze? I skąd te pieniądze zdobyć? Nagle przypomina mi się jakiś mail od dziewczyny z Poznania. Napisała do mnie po zobaczeniu „Gołej Baby”. To był list z komplementami, ale też z informacją, że jest studentką scenografii teatralnej. Piszę do niej z propozycją spotkania. Odpowiada, że przyjedzie następnego dnia. Okazuje się bardzo twórczą i utalentowaną dziewczyną. Powiedziała, że wykona tę pracę nawet za darmo, ale ja jakoś nie umiem się na to zgodzić. Szybko i wbrew prośbom bliskich zakładam firmę. Płacę honorarium ze swoich pieniędzy. Mam dzięki temu czyste sumienie, bo Agnieszka Krupieńczyk okazuje się niesamowicie kreatywna. Wymyśla prosty symbol scenograficzny – wielki żyrandol, zrobiony przez nią z papieru. Do złudzenia przypomina kryształowe szkło i staje się artystycznym symbolem byłego dostatku Borkmanów. Spełnia też inną rolę. Jako przedmiot lekki, papierowy, reaguje na każdy ruch powietrza. Na scenie daje to efekt taki, jakby żyrandol bujał się pod wpływem kroków Jana Gabriela Borkmana, który mieszka na górze. Wystarczyło, że podniosłam głowę i już była iluzja kontaktu z mężem, którego pani Borkman kocha i nienawidzi z równą siłą. Wszystko stawało się więc coraz bardziej realne i nabierało rozpędu. Kolejny raz musiałam uświadomić sobie, po co mi cały ten wysiłek. Po to, żeby pokazać swoją pracę i uprzedzić możliwość plagiatu. Czy samo zrobienie spektaklu wystarczy? Oczywiście, że nie. Muszę sprowadzić na spektakl nie tylko widzów, ale osoby z teatrem powiązane, takie, które będą mogły i chciały porównać obraz jednej i drugiej roli. Powinnam więc sprowadzić krytyków teatralnych. Ale jak to się robi? Nie miałam czasu na długie namysły. Po prostu rozesłałam maile do wszystkich znanych mi recenzentów, nie licząc tych, którzy byli mi nieprzyjaźni. Pisałam: Nie jest dla mnie istotne, czy pan/pani to schlasta czy pochwali, jest dla mnie istotne, żeby krytyka teatralna była obecna. Nie byłam pewna, czy to się powiedzie, ale na wszelki wypadek zrobiłam cały spis tych momentów w roli, które uważałam za autorskie, i użycie ich przez kogoś innego traktuję jak plagiat. Cała sprawa, poza moim spełnieniem artystycznym, miała po prostu jeszcze jeden, ogólny cel. Aktor jest nie tylko odtwórcą tekstu. Jest artystą, którego dzieło nazywa się w prawie „własnością intelektualną”. Z tego, co wiem, na świecie żaden aktor nie dochodził swoich praw w zakresie plagiatu, podebrania pomysłu. Ale dlaczego właściwie? Jaka jest różnica między przepisaniem akapitów książki i wydaniem jako swoje a powtórzeniem działań wymyślonych przez aktora?

Pokaz roli

Miałam więc już wszystko: miejsce, datę i scenografię. Nazwałam ten spektakl „Pani Borkman – pokaz roli”. Do prasy napisałam krótki tekst, a w nim między innymi:

Chcę, żeby postać, którą stworzyłam, żyła mimo wszystko, dlatego zrobiłam coś, czego jeszcze nie było: pokaz jednej roli ze sztuki teatralnej. Jak poradzę sobie z dialogami i istnieniem scenicznym innych postaci? Będę próbowała to robić na waszych oczach – będziecie świadkiem powstawania roli.

W dniu premiery na krzesłach położyłam manifest opisujący powód tego zdarzenia, mojej opinii na temat tego, czym jest rola aktora i jak rozumieć własność intelektualną. Napisałam:

…Poniżej przedstawiam najistotniejsze wyniki mojej pracy, które uważam za indywidualne i stanowiące część mojego osobistego wkładu w podjętą pracę.

I dalej cały spis szczegółów roli albo stanów emocjonalnych, które były moje, a nie wpisane w didaskalia przez Ibsena.

Kiedy dzisiaj czytam ten mój manifest, zastanawiam się nad sensem tego żaru. On się przecież powtarza we wszystkich moich działaniach i za każdym razem ma mieć jakiś wyższy cel. Takich ludzi często uważa się po prostu za wariatów.

Widownia była wypełniona. Weszłam na scenę ze szklanką herbaty i przywitałam się z widzami, tworząc klimat czytanej próby. Po kilku minutach czytania zaczęłam grać tak, jakbym sama wciągała się w akcję i bawiła w rozmowy z nieistniejącymi postaciami. Na końcu pokazu szepnęłam: „kurtyna”.

Niedługo potem we „Wprost” ukazał się artykuł na temat tego spektaklu, kilka dobrych recenzji, z czego najbardziej utkwił mi w głowie tekst Romana Pawłowskiego z „Wyborczej”. Jak na to, co zwykle czytałam u niego na swój temat, recenzja była wręcz entuzjastyczna. Nie byłam tylko pewna, czy jego słowa były szczere, czy wynikały z jego stosunku do Zapasiewicza, którego zwykle bardzo ostro krytykował. Tak czy inaczej, spektakl zagrałam dwa razy przy pełnej sali. Zeszły ze mnie wielkie emocje, adrenalina, wysiłek jak przy wspinaczce górskiej. Co dalej? Miałam wielką ochotę powtórzyć to przedstawienie jeszcze nie raz, ale gdzie i komu mam to zaproponować? Żaden teatr nie wdałby się w awanturę z Zapasiewiczem. Poszłam do ambasady norweskiej, może oni mi pomogą? Przyjęli mnie chętnie i nawet mieli jakieś pomysły, bo to był rok Ibsena, dałam im swój telefon, ale nic za tym nie poszło. Tęsknię za panią Borkman.

***

Przestałam spać. To było tak, jakbym nie mogła sobie przypomnieć, jak to się dzieje, że człowiek zasypia.

Ludzie ulicy

Odkąd zaczęłam mieszkać na Saskiej Kępie, moją uwagę zwracali ludzie z tzw. marginesu, biedni, zaniedbani, przysiadający obok trawników.

Teraz, kiedy to piszę, uświadamiam sobie, że to samo robiła przecież moja babka Irena, która zawsze wyławiała z ulicy jakichś biedaków. Moja mama też zajmowała się przede wszystkim tymi, którzy popadli w nędzę. Żebrakom zawsze dawała pieniądze, a kiedy ktoś miał przy niej wątpliwości, mówił na przykład: „To przecież pijak”, mama zawsze odpowiadała: „Cokolwiek wyprowadziło go na ulicę, jest przegrany i trzeba mu pomóc”.

A może to zdanie „odziedziczyła” po matce? A jej matka Irena po kim?

Po Franciszce Szeps czy po Hermanie Helclu? Na czym polega, skąd się u nich wzięło to zainteresowanie ludźmi z marginesu? Intuicja podpowiada mi, że to Franciszka, matka mojej babki. Była córką lekarza z Janowa, w powiecie Gródek, blisko Lwowa. Mogli być czuli na otaczającą ich biedę. Tak to widzę.

Saska Kępa to zamożna dzielnica, gdzie mieszkają całe pokolenia polskiej inteligencji. Może dlatego ci, którzy odpadli od normalnego życia, są tu tak szczególnie widoczni. Z wieloma z nich zaczęłam rozmawiać, wypytywać, dlaczego tak się im życie potoczyło. Oczywiście w dużej mierze to alkohol, ale często był nie przyczyną, tylko skutkiem upadku. Tak poznałam na przykład „człowieka z kwitnącymi kijami”. Wiosną poruszał się, podpierając się dwoma liściastymi gałęziami. Nocował w parku, w sobie wiadomej kryjówce. Zimą też tam sypiał. Do noclegowni nie chciał iść za żadne skarby. Wszystko, tylko nie to. Woli zamarznąć. Poznałam też Kazia. Zwykle siadał na ławce w parku Skaryszewskim i głośno komentował zachowania przechodniów, ale też polityczne zdarzenia. Pogadałam sobie z nim kilka razy. Jego poglądy były, można powiedzieć, radykalne, ale wcale niegłupie, a przede wszystkim spójne z tym, co się aktualnie dzieje. Jak i skąd dowiadywał się wszystkiego? Ciągle prosił o jakieś datki na pociąg do Kalisza, gdzie – jak mówił – musi sobie wyrobić dowód. „Bez dowodu nie ma pracy” – mówił. Jeśli nawet udało mu się coś zebrać, nie wytrzymywał i kupował wódkę. Był jednak nieprzeciętnie inteligentny.

Od pierwszych lat, kiedy zamieszkałam na Kępie, moją uwagę zwróciła para ludzi błąkających się tutaj codziennie. Kobieta i mężczyzna, zawsze pijani, owinięci w jakieś plastikowe torebki, bezzębni, nie tyle na skraju, ile raczej już dawno po upadku. Zawsze ciągnęli za sobą wózek dziecięcy, pełny żelaznych odpadów, na złom pewnie. Nic takiego by w tym nie było, gdyby nie wygląd tej kobiety. Mimo całego zaniedbania, sińców po okiem i guzów, trudno było nie zwrócić uwagi, że jest ostrzyżona na chłopca, całkiem dobrze i że to bardzo pasuje do jej smukłej, zawsze wyprostowanej sylwetki. Nawet kiedy krzyczała pijackie wyzwiska na całą ulicę, jej gesty były trochę taneczne. Może była tancerką? Zawsze widząc ją, zadawałam sobie to pytanie. Ale jak tu podejść, zagadać, kiedy przy niej zawsze jest ten nieprzytomny, agresywny zbir? Pewnego dnia zobaczyłam ją, jak idzie z wózkiem zupełnie sama. Powiedziałam jej „dzień dobry”, a ona odpowiedziała, nie ukrywając zdziwienia. To był nasz pierwszy kontakt.

Bez…

Jak mówi jedna z postaci Czechowa, „bez teatru się nie da”. Rzeczywiście się nie da. Kiedy zadzwonił Piotr Cieślak z propozycją angażu do Teatru Dramatycznego, nie zastanawiałam się długo. Piotr obsadził mnie od razu w przedstawieniu „Siostry” Pera Olova Enquista. Sztuka nie była zachwycająca, natomiast trudno było odmówić sobie przyjemności pracy z Jadwigą Jankowską-Cieślak, Kasią Figurą, Maciejem Stuhrem.

***

Mama zaczęła najwyraźniej odchodzić. Wiązało się to z jakąś wewnętrzną izolacją czy raczej buntem. Nie miała żadnych objawów demencji, można powiedzieć, że wręcz przeciwnie, zmysły się jej wyostrzyły, ale była w nich jakaś niezgoda na wszystko, nawet na mnie. To trochę wyglądało tak, jakby ją znudziło nagle to matkowanie przez całe życie, to skupienie na mnie wszystkich sił. Miałam wrażenie, że moja matka przeżywa szczególny okres buntu. Ciągle starałam się bywać w Skolimowie, a jednocześnie nie byłam pewna, czy ona tego chce. W jej maleńkim pokoju było coraz mniej miejsca. Wszędzie leżały gazety, których nie pozwalała wyrzucić, dziesiątki ozdobnych pudełeczek, breloczków i zdjęć. Z rodzinnej szafy jej matki wystawały rękawy ubrań. Wydawało się, że wszystko to obrasta jej pokój z dnia na dzień coraz bardziej, a ona nie chce tego widzieć. Co więcej, broni tego chaosu, jakby broniła samej siebie. Od dawna nie wychodziła z pokoju i od dawna nikt z pensjonariuszy tu nie przychodził. Mama nie mogła znieść chyba tego aktorskiego języka, tego stylu zawsze tak jej obcego, a oni nie chcieli się pewnie narażać na jej komentarze. Żyła w przyjaźni tylko z personelem i, jak to ona, była powierniczką ich najskrytszych tajemnic. Podejrzewam też, że hojnie polepszała im życie, korzystając z tego, co zostało po sprzedaży mieszkania. Często przychodził też do niej rehabilitant, zalecony przez lekarza, bo taka terapia była konieczna przy jej bezruchu. I co? Prosił, błagał, klękał, mama nie dawała się namówić na żadną gimnastykę, jego natomiast tak długo namawiała „na papieroska”, aż ulegał, ryzykując utratę pracy. A ja czułam, że ona przestaje mieć apetyt na życie. Jej upór, jej niesforność, teraz wyrażały się właśnie w tym. Byłyśmy tak silnie ze sobą związane, że we mnie wola życia też zaczęła kołatać. Nigdy tak bardzo nie brakowało mi rodzeństwa.

***

Zaczęłam próby, ale nie ulegało wątpliwości, że coś się ze mną dzieje.

– Wyglądasz tak, jakbyś spała – powiedziała jedna z aktorek.

Ja i Jadwiga Jankowska-Cieślak / fot.: Krzysztof Bieliński, archiwum Teatru Dramatycznego w Warszawie

To prawda. Spałam na jawie. Próby szły niby zwyczajnie, ale ja czułam całkowitą nieobecność i chyba wszyscy to czuli. Ja się zapadałam po prostu. Byłam szczęśliwa z powrotu do teatru, ale kolejny raz miałam przeświadczenie straty czasu. Marnej literatury. Braku radości ze zbliżającej się premiery. W mojej roli dużo było emocji, dramatycznych krzyków, ja to wszystko niby robiłam, krzyczałam, płakałam na zawołanie, ale puste to było jak dzwon. I nawet nie umiałam się tym przejąć. Zupełna nieobecność.

Wybory Hani

Hania wyjechała do Nowego Jorku. Była już po studiach na etnografii (miała zajmować się Kaszubami), ale zapisała się do agencji aktorskiej, mając nadzieję na jakieś drobne dorabianie. Patrzyłam na to z lekkim przerażeniem. Przy jej urodzie szybko mogą się znaleźć reżyserzy, którzy wciągną ją w ten świat, w którym tak bardzo nie chciał mnie widzieć mój ojciec. Teraz złapałam się na tych samych uczuciach.

Rzeczywiście szybko porwał ją serial „Tango z aniołem”, gdzie zagrała jedną z głównych ról. Ale równie szybko, jak to Hania, postanowiła, że skoro ma grać, powinna się kształcić. Na zwykłą szkołę teatralną było już za późno, więc sprzedała swój samochód, wpłaciła pieniądze na konto Studio Lee Strasberga i poleciała do Nowego Jorku. I w połowie tego pobytu przesyła mi mail:

Dostałam propozycję od żony Brooka na casting do „Trzech Sióstr” na otwarcie Teatru Polonia u Jandy. Co mam robić?

A ja, co miałam odpowiedzieć? Nie idź, nie graj, bo to dla mnie jest problem? A może miałam po prostu napisać, jakie mam prawdziwe obawy nie tyle o siebie, ile o nią? To wszystko nie było trudne do przewidzenia. „Trzy siostry” to wieloobsadowa sztuka, o wielkiej, zespołowej energii. Hania zakocha się w teatrze, to pewne. Wciągnie ją jak narkotyk i stanie się od niego zależna. W tym wypadku, siłą rzeczy zależna od nieprzyjaznych mi osób. Co będzie, jeśli życie znowu postawi mnie przed jakąś próbą i będę musiała zareagować? Czy zamilknę dla zawodowego szczęścia dziecka?

Idź! Oczywiście, że idź na ten cassting! – napisałam. Wygrała. Patrzyłam ze wzruszeniem na jej radość. Co tam radość. Szczęście.

Hania / fot.: Natalia Szafrańska

Marysia w serialu

Zaraz po Hani Marysia zapisała się do tej samej agencji aktorskiej. Marysia, która na pytanie, czy chce zostać aktorką, zawsze odpowiadała wzruszeniem ramion i śmiechem. Marysia, która studiuje psychologię społeczną. Marysia, która pojechała kiedyś ze mną do Międzyzdrojów i patrząc na te wszystkie puszenia się gwiazd, mruczała:

– Paranoja, paranoja…

A jednak. Zaraz po Hani Marysię wciąga to samo, co wciągnęło mnie, mojego ojca, obie moje babki. Szybko dostała główną rolę w serialu „Kopciuszek”. Serialowa praca od rana do wieczora, życie na walizkach, warunki pracy podłe po prostu, ale ona jest w swoim żywiole. Dalekie to jest wszystko od moich ideałów, ale nie rozmawiamy o tym. Nie po to mam dzieci, żeby stworzyć z nich swoje kopie. Idą swoją drogą, a ja mogę tylko im kibicować.

Marysia / fot.: Radek Polak

Premiera

Nie było mi łatwo iść na jej premierę do Teatru Polonia, ale z drugiej strony, jak mogłam nie pójść? Nie być obecna przy scenicznym debiucie córki? Poszłyśmy tam z Marysią. Bardzo lubię chodzić z nią do teatru. Dziwne, ale właśnie wtedy czujemy się do siebie podobne. Razi nas to samo, podoba nam się to samo i z tego samego się śmiejemy. Tym razem jednak wchodząc na widownię, czułam wyjątkową niezręczność całej sytuacji. Kiedy usiadłyśmy, wzięłam Marysię za rękę, mówiąc:

– Maryś, jak ja tu umrę teraz, to nic nie mów, bo powiedzą, że specjalnie umarłam, żeby zepsuć spektakl.

Potem zgasły światła i na dużej scenie pojawiła się Hania. Trudno opisać, co czułam, widząc tak jasno nasze podobieństwo. Pewien klimat, jakiś taki żal do świata połączony z dziecinnością. To wszystko przełożyło się na jej gesty, na rodzaj scenicznego istnienia. Może zresztą wiele z tych rzeczy tylko ja widziałam, ale jednak spotkana przeze mnie dawna pracownica Teatru Telewizji powiedziała:

– To cała ty…

Trudny to był dzień. Wychodziłam z tego teatru przeświadczona o aktorskim potencjale Hani, a jednocześnie z własnym poczuciem coraz bardziej miękkiego gruntu, odprowadzana spojrzeniami.

W tym samym roku wyszedł mój tomik wierszy Ludzie ulicy i inne owoce miłości. Z moimi rysunkami.

Le Madame

A w kwietniu w „Gazecie Wyborczej” pojawił się artykuł pt. Szczepkowska bierze Le Madame?

Było tak.

Le Madame to warszawski klub, założony przez związanego ze środowiskiem gejowskim Krystiana Legierskiego. Bardzo szybko to niewielkie miejsce zyskało status jednego z najmodniejszych, a raczej najbardziej dynamicznych klubów. Wiadomo było oczywiście, że klubowi nadają ton środowiska gejowskie, o czym świadczyła już sama nazwa. Kilkakrotnie zostałam tam zaproszona albo w ramach jakiegoś wieczoru literackiego, albo po prostu jako widz. Kiedy przeczytałam o decyzji zamknięcia klubu, poszłam do nich, żeby zapytać, jak mogę pomóc. Katarzyna Szustow, piękna i bardzo dynamiczna działaczka od kultury gejowskiej, była zachwycona, że się dołączam do protestu. A ja właśnie wtedy byłam już po dwóch występach w roli pani Borkman i Kasia zaproponowała, żebym powiedziała fragmenty spektaklu na ulicy, przed drzwiami zamkniętego już klubu. Zupełnie jedno do drugiego nie pasowało, ale trudno, sam fakt się liczył. Dałam więc ten „występ” na schodkach dla zgromadzonego tłumku fanów Le Madame. Abstrakcyjne to było jakieś i wracając, zastanawiałam się, po co mi to było właściwie i czy ja się zawsze muszę w coś „wdawać”. I teraz właśnie następuje ta część opowiadania, w którą najtrudniej uwierzyć. A jednak tak właśnie było.

Przypadek.

W tym samym czasie na moją pocztę mailową przyszło zaproszenie na otwarcie pierwszego numeru pisma „Stolica”. Poproszono, żebym przeczytała jakiś fragment opowiadania o Warszawie. Poszłam tam, przeczytałam fragment, a kiedy część oficjalna się skończyła, zaproszono wszystkich na pięterko na lampkę wina i przekąski. Kiedy weszłam na górę, wszędzie już uformowały się grupki ludzi. Podeszłam do jednej z nich, tej blisko stołu, bo byłam bardzo głodna. Mogłam podejść do innej grupki, a podeszłam właśnie do tej. Stało tu kilka kobiet i jakiś mężczyzna.

– To burmistrz Śródmieścia – przedstawiła mi go jedna z pań. Porozmawialiśmy chwilę o piśmie, już chciałam się oddalić, kiedy pan burmistrz zadał mi pytanie:

– Pani Joanno, a może interesuje panią lokal na Starówce? Bo jest pusty.

Lokal na Starówce? Tak po prostu od burmistrza Śródmieścia? Czy mnie interesuje? Mnie, która od dawna myśli o stworzeniu jakiegoś kabaretu z prawdziwego zdarzenia? No oczywiście, że interesuje. Burmistrz zapytał, czy mam czas jutro o 11. Mam! Oczywiście, że mam czas! Podaje mi wizytówkę, jesteśmy umówieni.

Następnego dnia idę tam bardzo podekscytowana.

– Burmistrz Śródmieścia? Przecież dostać się do niego to jest cud! Prawie niemożliwe! – mówili mi znajomi, kiedy powiedziałam o tym zaproszeniu.

Ja to mam szczęście! Już w głowie rysują mi się plany kabaretu, już obsadzam skecze najlepszymi aktorami. Wchodzę do sekretariatu dokładnie o 11. Sekretarka mówi:

– Tam są teraz dziennikarze, zaraz pani wejdzie.

Rzeczywiście. Wychodzi stamtąd grupka mężczyzn, niektórzy z aparatami. Zerkają na mnie z ciekawością i wychodzą. Siadam przed burmistrzem, a ten pyta:

– Słyszała pani o takim klubie Le Madame?

Musiałam mieć bardzo głupią minę. Bardzo. Przede wszystkim trudno mi było uwierzyć, że on nie wie o mojej „akcji” i tym dość żałosnym performansie na ulicy. Może zresztą w tej całej awanturze o Le Madame był to na tyle skromny epizod, że nie dotarł do niego. Tak więc zaproponował mi ni mniej, ni więcej tylko objęcie tego lokalu i stworzenie tam jakiegoś ośrodka kultury.

Powiedziałam, a raczej wyjąkałam, że nie mogę tego przyjąć, chyba że porozumiem się z byłymi właścicielami. Burmistrz zapytał, czy chcę obejrzeć ten lokal, a ja się zgodziłam. Od razu, tego samego dnia porozumiałam się z Maciejem Nowakiem i umówiliśmy się na spotkanie z Krystianem Legierskim, Kazimierą Szczuką i Katarzyną Szustow. Następnego dnia czytam „Gazetę Wyborczą”, a tam artykuł z nagłówkiem „Joanna Szczepkowska weźmie Le Madame”?

Wczoraj burmistrz Śródmieścia spotkał się z aktorką Joanną Szczepkowską, której proponuje wynajęcie przestrzeni przy Koźlej. – Jeśli zacznę myśleć o prowadzeniu tego miejsca, z całą pewnością będę rozmawiać z jego twórcami i swoją decyzję uzależnię też od klimatu wokół tej sprawy – mówi aktorka.

Rzeczywiście tak powiedziałam Nowakowi, ale nie przypuszczałam, że to będzie wiadomość publiczna. No nic. Idę do miejsca, gdzie umówiłam się na omówienie tego wszystkiego. Na wąskiej ulicy Starego Miasta szukam jakichś drzwi, które mają prowadzić do jakiegoś nieznanego gejowskiego klubu. Błąkam się, trudno mi iść po kamiennym bruku na obcasach, nogi sobie prawie łamię od tego błądzenia i myślę kolejny raz w życiu: „Co ja robię właściwie? Czyj duch każe mi iść w sam środek kompletnie nie mojego środowiska? Po kim to mam?”.

Wchodzę, rozmawiamy. Dość łatwo wszyscy godzą się z tym, żebym ja to przejęła. Łatwo się godzą, bo przecież widać, że rozumiem całą ideę. No, rozumiem oczywiście, ale gdybym to ja miała prowadzić, to oprócz tej idei musiałaby się znaleźć także moja. Nie tylko tematyka gejowska.

– No oczywiście, oczywiście – mówią. – Najważniejsze, żeby został ciemny pokój.

– Co to jest?

– To pomieszczenie na dole Le Madame, zasada jest taka, że jest tam zupełnie ciemno. Bawimy się po ciemku.

Bawimy się po ciemku. Rozumiem. Oczywiście, że rozumiem. No tyle tylko, że…

– Słuchajcie – mówię – ja rozumiem, że to dla was może być atrakcyjne, ale ja nie mogę prowadzić miejsca, które ma ciemny pokój.

– Dlaczego właściwie?

– Bo wasze zabawy to nie są moje zabawy.

Rozstaliśmy się w takim zawieszeniu rozmów. Dla dalszej opowieści konieczna jest dygresja.

Underground

W połowie lat osiemdziesiątych z więzienia wyszedł Jerzy Nasierowski, aktor, skazany na dwadzieścia pięć lat za współudział w zbrodni. Kiedy odbywał się jego proces w 1973 roku, bywałam na sali sądowej. Przychodziłam tam razem ze swoją matką po to, żeby wspierać przeuroczego aktora Mieczysława Gajdę, niesłusznie zamieszanego w całą sprawę. Gajda i Nasierowski, obaj homoseksualni, byli parą. Nasierowski zakochał się potem w chłopaku z półświatka i doszło do zaplanowanej zbrodni dla rabunku. Dobry, ciepły i uczciwy Mietek Gajda mógł zostać w całą sprawę wrobiony przez półświatek, więc przychodziło się na ten proces, żeby go wspierać. Stąd cała sprawa Nasierowskiego jest mi dobrze znana. Został skazany na dwadzieścia pięć lat, pisał w więzieniu książki i wyszedł po połowie kary.

I w tych właśnie dniach, kiedy trwała cała sprawa z Le Madame, Maciej Nowak urządził spotkanie z Nasierowskim z okazji wznowienia jego książki. Spotkanie miało tytuł: „Największy pedał PRL”. Pisała o tym „Wyborcza”. Byłam tym naprawdę zgorszona. Jego książki były bardzo słabe, dokonania aktorskie żadne, tylko taka playboyowata atmosferka i zbrodnia. Kilkakrotnie w życiu byłam w polskich więzieniach jako gość zaproszony na spotkanie z więźniami. Na ogół były to ciężkie więzienia i ciężkie kary. Miałam okazję poznać bandziorów bez sumienia i ludzi trudnych, ale szarpiących się ze swoją naturą. Miałam też okazję poznać ich wiersze, opowiadania, powieści. I naprawdę wiele z nich zasługiwało na uwagę o wiele większą niż książki Nasierowskiego. To podniecenie, ten szum wokół wznowienia jego książki były – w moim odczuciu – wyłącznie wynikiem ekscytacji jego homoseksualizmem. To był jedyny powód, dla którego miał takie fory. Dlatego po spotkaniu w tamtym klubie gejowskim powiedziałam dziennikarzom:

Ja nie mogę stać na czele tego klubu, ponieważ przy całej sympatii dla tego szaleństwa, nie jest to moje szaleństwo. Podam konkretny przykład. Jednym z członków stowarzyszenia Le Madame jest Maciej Nowak, człowiek, którego wyobraźni ja sama wiele zawdzięczam, choćby to, że namówił mnie do pisania, natomiast nie ma we mnie zgody na to, że postanowił pod epatującym tytułem „Największy pedał Rzeczpospolitej” prowadzić spotkanie z Jerzym Nasierowskim. Na mój gust są więksi i wśród „pedałów”, i wśród kryminalistów, i wśród pisarzy, i wśród aktorów. Naprawdę nie wiem, czym zasłużył sobie akurat Nasierowski, żeby stać się ośrodkiem uwagi. Gdybym prowadziła Le Madame, a Nowak postanowiłby tam zrobić takie spotkanie, i tak doszłoby do awantury i pewnie bym odeszła.

Tak więc zrezygnowałam z prowadzenia Le Madame i sądziłam, że ten wątek jest zakończony. Zaraz jednak ukazała się w „Wyborczej” odpowiedź Romana Pawłowskiego. Już sam tytuł przyprawił mnie o dreszcze: „Nasierowski nie gryzie”.

Dalej Pawłowski pisze:

W wypowiedzi Szczepkowskiej zdziwił mnie tylko jeden fragment. Ten, w którym aktorka tłumaczy, że nie może poprowadzić klubu wspólnie z jego założycielami, bowiem „to szaleństwo nie jest jej szaleństwem”. Jako przykład podaje spotkanie z Jerzym Nasierowskim pod hasłem „Największy pedał Rzeczpospolitej”, które niedawno w Café Kulturalna poprowadził Maciej Nowak, szef Instytutu Teatralnego i sympatyk Le Madame. […]

Tak się składa, że byłem na tym spotkaniu i nie rozumiem zastrzeżeń Szczepkowskiej. Nasierowski to jedna z literackich legend PRL-u, jego powieść „Zbrodnia i…” wznowiona właśnie w wydawnictwie Ha!art nie należy do pereł literatury światowej, ale jest ważnym świadectwem obyczajowej historii PRL-u. […] Pani Joanno, naprawdę nie ma się czego bać, trzeba rozmawiać.

Czytałam wiele ważniejszych świadectw PRL-u, w dużo lepszym wydaniu. Nie uwierzę, że to jedyny powód tej fascynacji. A przede wszystkim, jak to jest, że tyle miejsca, tyle emocji poświęca się w „Wyborczej” komuś, kto nie dokonał niczego poza współudziałem w zbrodni? Mogę nawet zrozumieć ekscytację gejowskich środowisk, ale dlaczego „moja gazeta” poświęca temu tyle miejsca? A poza tym… Naprawdę, nie mam prawa bać się faceta, który wziął udział w zbrodni? Czy to też jest nietolerancja?

Nie mój teatr

Tuż po premierze „Sióstr” w Teatrze Dramatycznym nastąpiła zmiana dyrekcji. Nie wiedziałam, czego mogę spodziewać się po nowym dyrektorze Pawle Miśkiewiczu, ale z ciekawością, a nawet z ożywieniem przystąpiłam do prób jego pierwszego przedstawienia „Peer Gynt”. Bardzo lubię tę sztukę norweskiego dramaturga. To rodzaj prostej ballady, przejmującej i błyskotliwej. Miałam tam zagrać bardzo niedużą rolę, ale uważałam zawsze, że małe bywają ciekawsze od tzw. wielkich ról.

Mniej ożywiona stałam się po pierwszej próbie. Okazało się, że to, co mnie urzeka, zostanie zastąpione czymś zupełnie dla mnie niejasnym. Że ma to być tylko pretekst do pokazania teatru takiego, jakiego chciałby reżyser, ale nie mogłam zrozumieć ani poczuć, jaki ten teatr miałby być. Okazało się, że Perrów Gyntów ma być trzech, a do sztuki są dodane jakieś teksty z innych epok. Moja rola, w oryginalnej sztuce bardzo prosta, tutaj zostanie uwspółcześniona i sprowadzona do bliżej niekreślonego bytu. Miała to być jakaś bileterka teatralna, błąkająca się po foyer w tajemniczo-erotycznych celach. Wszystko oczywiście można zrobić dobrze i przekonująco, pod warunkiem jednak, że wierzy się w to, co się robi. A ja nie mogłam uwierzyć w szczerość tworzonego tu spektaklu.

Rok 2007

„Okno dla anioła”

Wydawnictwo Świat Książki poprosiło mnie o napisanie opowiadania do tomu 9 Wigilii. Oprócz mnie pisali Jerzy Pilch, Stefan Chwin, Paweł Huelle, Wojciech Kuczok, Natasza Goerke. Napisałam opowiadanie Okno dla anioła.

W Wigilię zbiegły więzień wpada do domu profesora filologii klasycznej. Zbieg stawia warunki policji i w oczekiwaniu na ich spełnienie, spędzają razem Wigilię, którą profesor miał spędzić sam. Ich dialog to rozmowa w dwóch zupełnie innych językach, dwa przeciwległe światy.

– To gotowy scenariusz do Teatru Telewizji! – powiedziano mi w redakcji wydawnictwa. Pomyślałam, że może coś z tym zrobię.

31 marca 2007

To był marzec. Dokładnie 31 marca. Położyłam się na chwilę, ale zaraz usiadłam na łóżku. Wybudziła mnie myśl, że muszę załatwić mamie pielęgniarkę na noce. Nikt w Skolimowie nie mówił mi, że mama w nocy źle się czuje, ale chyba już nie powinna być sama. Pojechałam do Skolimowa natychmiast, taksówką, jakby liczyła się każda minuta. Kiedy weszłam do pokoju mamy, przy łóżku siedziała jej ukochana pielęgniarka. Mama spała, a pielęgniarka szepnęła:

– Niech pani podejdzie – wzięła mnie za rękę i w tej chwili mama umarła.

Co mam pisać więcej? Każdy, kto przeczytał Kto ty jesteś, wie, kogo straciłam.

Mama / fot.: archiwum rodzinne

***

W Skolimowie delikatnie, ale stanowczo powiedziano mi, że jak najszybciej trzeba uporządkować pokój mamy. Czekają nowi pensjonariusze. Rozumiałam oczywiście, ale to przecież nie tylko „porządkowanie”. To jak pierwszy pogrzeb. Siedziałyśmy w tym jej pokoju razem z Marysią i przez dwa dni segregowałyśmy wszystko, co mama gromadziła, a czego od wielu lat nie była w stanie się pozbyć. Kiedy to zrobiłyśmy, zostały jeszcze dwa meble. Szafa i łóżko. To były meble jej matki, a mojej babki Ireny Parandowskiej. Mama wprowadziła się tu razem z nimi, mimo że były zbyt wielkie do tego małego pokoju.

– To szafa mojej matki, a to łóżko, w którym spała i w którym umierała – powiedziała wtedy.

Mimo wszystkich trudności wniesiono tu kawałek życia rodziny Parandowskich, kawałek życia z Zimorowicza, bez którego moja mama nie umiałaby odnaleźć spokoju. I jeszcze trochę książek Parandowskiego.

– Mamo, czy my jesteśmy biedne? – zapytała nagle Marysia.

Bo właściwie, co nam zostało z rodziny prezesa PEN Clubu, wiceprezesa światowego PEN Clubu, pisarza otoczonego antykami?

Czy mamy jakąś spuściznę po wielkim, światowym życiu? Dwa trzeszczące meble: szafę i łóżko. Gdzie się podziały wszystkie obrazy, starodruki, żyrandole? Gdzie to wszystko, co otaczało mnie w dzieciństwie, moje córki w ich dzieciństwie?

– Nie mamy nic, córeczko. Mamy tyle, ile uda nam się mieć.

Kazano nam jak najszybciej usunąć meble. Co z nimi zrobić? Co zrobić z wielką, nieforemną, niedomykającą się szafą?

– Jakoś ją zmieszczę – powiedziała Hania i za kilka godzin szafa znalazła się w jej małym mieszkanku na Pradze.

A łóżko? Wąskie, stare, trzeszczące. Piękne miało tylko obramowanie. Rozłożono to łóżko i w częściach pojechało do mojego domu na Katowicką. I co teraz z nim zrobić? Czy mam po prostu wyrzucić swoje, szerokie i wygodne, i postawić tutaj to, w którym umieramy od dwóch pokoleń? A może po prostu, może po prostu wziąć wszystkie części i wrzucić do kontenera na śmieci? Nie mogłam, nie umiałam. Wzięłam piękne wezgłowie łóżka i postawiłam przy ścianie tak, że stało się wezgłowiem mojego łóżka.

Dwa dni później znalazłam się w szpitalu. Stwierdzono, że nie ma we mnie woli życia. Słyszałam, jak moja przyjaciółka szepcze lekarzowi:

– Ona nie chce żyć po śmierci matki.

Bezwzględny zakaz jakichkolwiek działań, nie mówiąc o opuszczeniu szpitala. Ale to przecież niemożliwe. Nie mam rodzeństwa, nikogo, kto zajmie się pogrzebem, w ogóle wszystkim, co teraz konieczne.

– Ja się tym zajmę – powiedziała Marysia, siedząc przy moim łóżku.

Nawet nie miałam siły powiedzieć jej, że to za trudne. Ona już żyła swoim, serialowym życiem, nigdy nie miała do czynienia z takimi rzeczami, a poza tym… Moja mama nie była zwykłą osobą. To ktoś tak silnie związany z ojczyzną, z walką, z „Solidarnością”. Marysia jest z innej gliny. Nie zna ludzi, do których trzeba się zwrócić.

Pozwolono mi wyjść tylko na pogrzeb. Odbywał się w kościele św. Stanisława Kostki, tam, gdzie za życia ks. Jerzego Popiełuszki moja mama spędzała prawie każdy dzień. Przy trumnie mamy stały warty hutników, górali, rolników, ludzie, którym moja mama pomagała w całej Polsce. Wszystko to zorganizowała Marysia. Moja trudna córka, z którą nie umiałam sobie poradzić. Ta córka, która pozornie nie wzięła niczego z romantyzmu „Solidarności”, z ideowości naszej rodziny. A jednak właśnie to za jej sprawą stały transparenty „Solidarności”, wieńce z całej Polski. Dziękuję, Maryś.

U Parandowskich – moje córki i ja / fot.: archiwum rodzinne

Rok 2008

Współpraca z „Wyborczą”

Późna noc. Dzwoni Anna Bikont. Robi jakiś wywiad z zagraniczną aktorką, ale nie ma pomysłu, o co ją pytać. Czy mogę pomóc? Jasne. Wstaję z łóżka, wymyślam pytania, oddzwaniam.

Późna noc. Dzwonią z „Wyborczej”. Umarł Holoubek. Czy mogę szybko, teraz napisać coś o nim? Tak, żeby było na rano? Mogę. Jasne. Wstaję i piszę.

To samo było, kiedy umarł Łomnicki. Czy mogę coś większego napisać? Tylko jak najszybciej. Jasne.

Mam pisać komentarze do nowo wydanych książek. OK. Nie piszę o książkach beletrystycznych, bo coraz mniej interesuje mnie iluzja. Piszę o takich jak na przykład Antygona w świecie korporacji profesora Tadeusza Sławka.

Niedawno zaproszono mnie na jeden z uniwersytetów w kraju. W rozmowie ze studentami przywołałam postać Sokratesa. Mówiłam o jego pokorze wobec wyroku śmierci, o tym, że ten akt był wyborem honoru mimo szansy skorzystania z banicji, świadectwem jego poglądów wobec władzy, przesłaniem jego filozofii. Opowiadając (szybko zorientowałam się, że studenci pierwszy raz o tym słyszą), zobaczyłam przed sobą sceptyczne miny. Wreszcie jeden ze studentów zapytał (cytuję): „Ale jak się ma właściwie ta anegdota (!) do naszego życia? Ja już parę razy chciałem się zachować fair i honorowo, i co? I straciłem pracę”.

Cała ta historia może być przyczynkiem do wielu rozważań, ale ja chciałabym się zatrzymać nad jednym. Nad tym, że to pytanie padło na terenie uniwersytetu.

Czy uniwersytet „poganiany niecierpliwością spieszących się studentów i nerwowym spoglądaniem na zegarki profesorów biegnących do kolejnej pracy” jest godzien miana terenu uniwersyteckiego? W co zamienił się ten obszar poszukiwań i chłonności intelektualnej? Dlaczego elity są tak bezradne wobec społeczności, w której „instynkt tępego zwycięzcy bierze górę nad instynktem rozmowy”? Gdzie są mistrzowie? Dlaczego zmienili się w instruktorów?

„Profesor zawsze uczy czegoś «obok» i powyżej kanonów swojej dyscypliny i dzięki temu staje się mistrzem, instruktor ograniczy się do tego co niezbędne i określone ścisłym wymogiem programu, nie «uczy», lecz właśnie «instruuje»”. Co się stało z terenem studiowania? Odpowiedź na te i szereg innych pytań, które chcemy zadać, ale się wstydzimy, kryje się w skromnej, nierzucającej się w oczy książce profesora Tadeusza Sławka „Antygona w świecie korporacji”. Jest to, moim zdaniem, jedna z najważniejszych i najwybitniejszych książek na temat naprawy Rzeczypospolitej, jakie powstały po 1989 roku. Opis stanu rzeczy. Próba diagnozy, określenie stanów zapalnych i możliwości reanimacji. Zetknięcie z tą książką to obcowanie z najwyższą kulturą polemiki, z delikatnością sądów, z próbą dyskretnego konstruowania, a nie tylko z obnażaniem destrukcji. A więc istnieją jeszcze książki wynikające z własnych obserwacji, w których autor ani razu nie pisze o sobie. A kiedy wskazuje wady, winy i błędy, używa słowa „my”, czyniąc siebie współodpowiedzialnym, bezwiednie daje przykład takiego myślenia.

Wydana skromnie przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego kryje w sobie reprodukcje obrazów wybitnych śląskich malarzy i pocztówki starych Katowic. Są one jednak nie tyle atrakcją, ile dodatkowym opisem rejonu, o którym jest mowa. Bo mowa jest o Uniwersytecie Śląskim. Oczywiście wszystkie te rozważania odnoszą się w równym stopniu do etosu uniwersytetu w ogóle i do kultury nauczania po 1989 roku. Ale autor wywodzący się ze Śląska widzi rozwój choroby uniwersytetu nie tylko w wymiarze moralności. Jest czujnym obserwatorem krajobrazu, dostrzega niebezpieczeństwo także w planowaniu miasta: „Trzeba stworzyć alternatywę dla biesiadności dominującej w kulturze Śląska i Zagłębia – oto zadanie dla uniwersytetu”.

Tę książkę powinno się polecić wszystkim, którym przyszłość uniwersytetu i w ogóle przyszłość leży na sercu. Ale to przecież nie ma sensu. Ci, którym leży na sercu, powinni zacząć działać, a nie czytać książki, w których wybitnie sformułowano ich własne myśli. Polecam ją więc tym, których teren uniwersytetu nic nie obchodzi. Którzy nie widzą problemu w tym, że nie ma już mistrzów i ich uczniów, w tym, że uniwersytet stał się terenem zaliczania. A nuż wciągnie ich „Antygona w świecie korporacji”? A nuż przejrzą na oczy?

{ zapisałam }

Piszę do «Wyborczej», ale czy do nich przynależę? Współpracuję, to jasne, ale czy jest jakakolwiek więź, czy tylko głosy w telefonie?

***

Od jakiegoś czasu czytałam „Wyborczą” z niepokojem. Tak naprawdę nie znam się przecież na polityce, „Wyborcza” jest dynamiczna, inteligentna, ale są rzeczy, z którymi nie umiem się pogodzić. Tutaj coraz częściej Lech Kaczyński, bracia Kaczyńscy wymieniani są w kontekście stalinizmu. Według „Wyborczej” ich rządy, ich idee są bliskie stalinizmowi. Nie mam sympatii do Kaczyńskich, ale stalinizm? Ja rozumiem, że ich idee są sprzeczne z ideami „Wyborczej”, rozumiem nawet, że w mniemaniu „Wyborczej” groźne… ale stalinizm? Stalin mordował ludzi. Nie wytrzymałam. Po kolejnym takim artykule, późnym popołudniem posłałam do nich krótki tekst na ten temat. Skrytykowałam „Wyborczą” za to, że zrównuje Kaczyńskich ze stalinizmem, napisałam, że mnie to oburza po prostu. Następnego dnia kupiłam „Wyborczą”. Wydrukowano.

Kilka tygodni później była uroczystość rozdania nagrody Nike, a potem duży bankiet.

{ zapisałam }

Na bankiecie podszedł do mnie A. Jak on krzyczał na mnie! Chodzi o ten artykuł o Kaczyńskich. Jak mogłam napisać coś takiego! „Ty się kompletnie na niczym nie znasz!” – krzyczał. – „Kto ty w ogóle jesteś, żeby się wypowiadać na takie tematy?!”

Autobiografia

Dostałam niezwykłą propozycję. Jedno z wydawnictw zwróciło się do mnie z propozycją wydania mojej autobiografii. Miałabym napisać książkę o swoim życiu. „Może to ma sens” – pomyślałam, chociaż jak napisać, o czym, czego nie napisać? Wstęp powinien być o mojej rodzinie, o przodkach. Przypomniałam sobie, że kiedy wynosiłam rzeczy mojej mamy ze Skolimowa, było tam duże pudło z napisem: „Archiwalia”. Znalazłam to pudło, otworzyłam. Na samym wierzchu leżał dokument z 1906 roku. Świadectwo szkolne napisane po niemiecku. Zaczęłam ostrożnie przeglądać inne dokumenty. Były pisane po łacinie, po rosyjsku, po niemiecku i po polsku. Zdałam sobie sprawę z tego, że mam w tym pudle historię swojej rodziny, a w jakimś sensie historię Polski. To jest temat. O tym będę pisać. Podpisałam umowę z tym wydawnictwem. Umówiłam się, że książka będzie gotowa za dwa lata. Trzeba będzie pracować cierpliwie, pewnie też podróżować po kraju, może po świecie.

Rok 2009

Książka „4 czerwca”

Jest początek marca. Idę z Norką na spacer i napada mnie taka myśl: za trzy miesiące będzie dwudziesta rocznica pierwszych wolnych wyborów, dwudziesta rocznica mojego „odwołania komunizmu”. Przypomniała mi się rozmowa z tamtym mężczyzną na Krakowskim Przedmieściu i jego słowa: „Nikt nie rozumie, dlaczego pani to zrobiła”.

I wtedy naszła mnie myśl, żeby to wytłumaczyć. Żeby opisać całe swoje życie, od dzieciństwa do tamtego dnia w telewizyjnym studiu. Życie z polityką w tle. Życie w domu, w którym sprawa ojczyzny jest ciągle żywa, kształtowanie, dorastanie w ciągłym przeświadczeniu, że się jest współodpowiedzialnym za to, co się dzieje w kraju. Taka książka powinna ukazać się przed albo wręcz 4 czerwca, czyli za trzy miesiące. Przecież wiem, że to niemożliwe. Nie napisałam nawet pierwszego zdania, a cały proces redakcyjny, wydawniczy to wiele miesięcy. A jednak wyjmuję z kieszeni telefon i dzwonię do Jerzego Ilga, redaktora naczelnego wydawnictwa Znak.

– Do czerwca? Niemożliwe – mój rozmówca śmieje się głośno. – A ile już napisałaś?

– Nic. Ani jednego słowa.

Nie pozwalam jednak, żeby rozmowa toczyła się w żartobliwym tonie. Uparcie przekonuję go, że to możliwe, jeśli się uprzemy.

– Mogę zacząć dziś, zaraz i codziennie od jutra będę wam oddawała po kilkanaście stron.

On wreszcie się zgadza. Wracam do domu i zaczynam pisać książkę pt. 4 czerwca. Dziko pracuję, codziennie posyłam obszerne fragmenty, przekopuję się przez współczesną historię. Książka wychodzi 1 czerwca.

{ zapisałam }

Wieczór promocyjny ma się odbyć w „Gazecie Wyborczej”. To dobrze, bo tam przychodzą ci, którym chciałabym wiele opowiedzieć z tego, co tu napisałam.

Po kilku dniach zapisałam:

Nie ma zgody na wieczór promocyjny książki „4 czerwca”.

Szczególny dzień

Tymczasem 4 czerwca 2009 roku to był naprawdę szczególny dzień. Dwudziesta rocznica i uroczystość w sejmie. Jestem na nią zaproszona i mam powiedzieć kilka słów od siebie, do wszystkich zgromadzonych.

Tłumy zagranicznych dziennikarzy, tłumy posłów i gości z całego świata. Ktoś mnie ścisnął za rękę i pomógł przecisnąć się przez tych ludzi. Stanęłam naprzeciwko nich, w jednym rzędzie z wszystkimi byłymi polskimi premierami i prezydentami. Moje wystąpienie zapowiedział Bronisław Komorowski, wówczas marszałek sejmu.

Widziałam błyski setek fleszy i rozjaśnione twarze posłów. Mówiłam bez kartki, z serca po prostu. Mówiłam, że jestem często pytana o to, czy o taką Polskę walczyliśmy. I że zawsze odpowiadam: „Tak, o taką”. Kłócimy się, podziały narastają, ale przecież walczyliśmy o różnorodność. I mamy Polskę różnorodną.

Kiedy skończyłam, rozległy się brawa, ale poczułam tuż za sobą jakieś zamieszanie. Lech Wałęsa zrobił kilka kroków w kierunku mikrofonu. Gestykulował i dawał znaki, że chce koniecznie coś powiedzieć. Ustąpiłam miejsca, ale ktoś wyłączył mikrofon, a ochroniarze otoczyli Wałęsę i zaraz tłum posłów razem z nami zaczął się cisnąć w kierunku głównej sali. Widziałam, że Wałęsa jest bardzo przejęty, więc uśmiechnęłam się do niego, ale on syknął tylko:

– W Sierpniu ‚80 roku skończył się komunizm! Ja się nie zgadzam na pani słowa! Pani wyszła przed szereg!

Jacyś zagraniczni dziennikarze zaczęli się do mnie przeciskać, pytając, kim jestem właściwie, ale zaraz ktoś podszedł i zabrał mnie do innej sali. Tam marszałek Komorowski pogratulował mi i powiedział:

– Pani naprawdę umie przemawiać. Powinna pani być w sejmie.

Wymknęłam się stamtąd po chwili.

Wieczorem byłam zaproszona na plac Teatralny, gdzie odbywał się wieki koncert gwiazd z lat 80. Na estradzie miałam powtórzyć swoje słowa. Dostałam jakąś przepustkę i tylko dzięki niej mogłam przecisnąć się przez te tłumy. Wszystkie pokolenia przyszły posłuchać zespołów Perfect, Lady Pank, T.LOVE i innych z tamtych lat.

Wchodzę do namiotu przeznaczonego na garderoby. Mijam te gwiazdy, witam się i co chwilę słyszę:

– Szacun, pani Joanno. Od całej naszej kapeli szacun za to, co pani zrobiła.

Strasznie to miłe dla mnie i niespodziewane. Myślałam, że w takich środowiskach to moje wystąpienie, w tych loczkach, z tą słodziutką buzią jest nie do przyjęcia, a tu „szacun”. Wreszcie wchodzę na tę estradę. Niezbyt pewnie. Przecież oni tutaj chcą muzyki, a nie jakiejś pani, która coś powiedziała. Jednak kiedy tylko prowadzący mnie zapowiedział, zaczęły się brawa, okrzyki. Taki tłum. – Dziękujemy! – krzyczą.

Polański

{ zapisałam }

Polański aresztowany w Zurychu.

Środowisko na całym świecie zaczęło się szybko jednoczyć w sprawie apelu o zwolnienie go z aresztu. Takie apele podpisują między innymi Woody Allen, Pedro Almodovar, Jeanne Moreau. U nas filmowcy i aktorzy piszą list do prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Rząd musi coś w tej sprawie zrobić. Aktorzy podpisani pod listem dzwonią do mnie. Domagają się, żebym szybko też podpisała. A ja… odmawiam. Oni krzyczą, wzywają, proszą, a ja odmawiam. Dlaczego? Bo ich koronny argument jest taki: Polański to wielki artysta. Też tak uważam. Gdyby zaproponował mi rolę, epizod choćby, byłabym naprawdę szczęśliwa. Znam wszystkie jego filmy. Naprawdę nie chciałabym, żeby siedział w więzieniu. Tyle że zrobił to, za co inni siedzą latami. Ja bywam w więzieniach jako osoba zapraszana na spotkania z więźniami. Widuję różnych, także takich z artystycznymi duszami. Także takich, którzy przy odrobinie szczęścia mogliby być znani i podziwiani. Tyle że to nikogo nie zwalnia z przestrzegania prawa. Tak uważam i nic na to nie poradzę. Jestem wręcz uczulona na słowa: „artysta może więcej”. Nie może więcej. Mogę podpisać list, w którym prosi się o ułaskawienie Polańskiego, ale nie podpiszę listu, w którym argumentem jest jego talent. To mnie eliminuje ze środowiska, wiem. Nic na to nie poradzę.

Romulus

Zadzwoniła Krystyna Janda. W jej teatrze idzie sztuka „Romulus Wielki” z Januszem Gajosem w roli głównej. Gra też Ewa Wiśniewska, która jednocześnie dostała dużą propozycję głównej roli w filmie. Janusz Gajos powiedział, że jeśli ma być za Ewę zastępstwo, to tylko ze mną to zrobi. Janda prosi, żebym się zgodziła, bo to przedstawienie jest oblegane przez publiczność i strata byłaby duża. Dobrze. Jest taka zasada: nagłego zastępstwa się nie odmawia. W teatrze od wieków panują niepisane zasady, między innymi ta. Dziwne to będzie, bo między mną a Jandą jest ciągle ten mur, ale się zgadzam. „Po co to pani?” – takie pytanie zadałby mi pewnie tamten starszy mężczyzna z Krakowskiego Przedmieścia. – „Po co? Przecież ludzie nie zrozumieją, że pani to robi, bo takie są zasady w teatrze. Pomyślą, że pani tam zagra, choćby nawet w zastępstwie, że jest pani w konflikcie, dopóki ktoś nie zaproponuje pani pracy”.

Trudno. Zagrałam z Januszem Gajosem kilka ról, zawsze to była świetna praca, a jego uważam za aktora wybitnego. Dyrektorem głównym teatru był wtedy Roman Osadnik. Przyjął mnie bardzo miło i zaproponował naprawdę dobre warunki. Warunki przy próbach też były bardzo dobre. Czułam, że w tym teatrze jest coś z tego, w czym obie wyrosłyśmy, jest szacunek do aktora, jest dbałość o komfort pracy. Niestety, przedstawienie było okropne. Gajos świetny, ale co z tego? Żadnej głębi to nie miało, taka głupotka zrobiona z dobrej sztuki. Poza tym, w spektaklu na scenę wnoszono żywą kurę. Stojąc za kulisami, widziałam, jak ona się szamocze w małej klatce, jak wariuje ze stresu w tych światłach. Nie mogłam przestać o niej myśleć, nie mogłam się skupić. I znowu myślałam o tym, czym właściwie jest sztuka i czy na pewno ma prawo wykorzystywać swoją władzę.

Na pierwszym spektaklu siedziało mnóstwo osób, czułam, że wiele przyszło zobaczyć, jak to będzie. Grałam zupełnie inaczej niż Ewa, chyba dobrze się dogadywaliśmy z Gajosem. Nawet bardzo dobrze, jak zwykle zresztą.

I nagle w związku z epidemią grypy Janusz Gajos bardzo się rozchorował. Spektakle muszą zostać odwołane. Usiedliśmy wszyscy w pokoju Jandy, a ona powiedziała, że nie wie, co robić, bo jest zmęczona graniem, chce wyjechać. Zaproponowałam „Gołą Babę”. Oczywiście, że wiedziałam, że to nie będzie przyjemne. Tutaj publiczność źle na mnie reaguje, wyczułam to już przy Romulusie. Tyle tylko, że jestem człowiekiem teatru. Nie ma nic gorszego niż pusta scena i odwołane spektakle. Nie było to jednak najlepsze posunięcie.

{ zapisałam }

Publiczność – zimna ściana.

Chaos

{ zapisałam }

Tygodnik „Przekrój” wydał ranking najważniejszych dziesięciu gestów polskich. Między innymi gest Rejtana, Kozakiewicza i moje „odwołanie komunizmu”. W komentarzu określili mój gest jako „żałosny”. W tym samym komentarzu napisali, że o wiele ciekawszy od mojego jest gest Jandy, czyli stworzenie teatru. Co ma jedno do drugiego? Nie zwariować, nie dać się.

„Dlaczego to wszystko tak dziwnie idzie?” – myślałam, siedząc sama w swoim domu. Dlaczego jestem jakoś przyciskana za kark do dołu, dlaczego ciągle mnie z kimś porównują? Moje „odwołanie komunizmu” można uznać za przedwczesne, niemądre nawet, ale co „żałosnego” w tym było? I skąd nagle Janda w tym kontekście? Dlaczego ja, która ciągle słucham o czyichś problemach, jestem w gruncie rzeczy pozbawiona przyjaciół?

***

I w tej pustce, w tym zawieszeniu, zaczęłam się zastanawiać nad swoimi wyborami i emocjami. Ale przede wszystkim zastanawiała mnie identyczność moich kłopotów z kłopotami mamy i babci. One też, tak samo jak ja, wiecznie wysłuchiwały czyichś żalów i cudzych kłopotów. U mnie, podobnie jak u mojej mamy i babci, ciągle ktoś siedział i mówił o sobie.

– Joasia to darmowa terapia – powiedziała kiedyś Agnieszka Glińska.

Taką samą terapię uprawiała do końca życia moja mama. Choć w ostatnich latach coraz częściej mówiła:

– Jestem jakimś kubłem na śmieci.

Tak to widziała, a ja dobrze rozumiem, co miała na myśli. Ludzie przychodzili, zwierzali się, wypłakiwali, słuchali rad, a potem zostawiali ją samą.

Moja babcia też była samotna wśród swoich powierników, a co więcej, wyśmiewana za plecami. Jakby wyczuwali w nas pożywkę, jakby z nas czerpali siłę, a jednocześnie nie chcieli jej uznać. Żałosne i demoniczne. Ale to nie wszystko. Moja mama, tak samo jak ja, każdego ranka siedziała nad planem dnia i tak samo jak ja po chwili gubiła tę kartkę. Wszystkie trzy krążyłyśmy po mieszkaniu, zaglądając pod meble, obrusy, dywany w poszukiwaniu zgubionych przedmiotów. Głupia rzecz – widelec.

Od dziecka obserwowałam, jak ludzie spoza naszej rodziny biorą widelec do ręki delikatnie, a potem równie delikatnie wbijają go w kawałek mięsa albo w warzywa. Moja babka, moja matka i ja ten kawałek raczej dźgamy, napadamy na niego jak jastrząb na ofiarę. Często nieuważnie i kawałek spada na obrus. Niby nic. Niecierpliwość po prostu. Ale skąd się ona bierze? Dlaczego dotyka nas przez trzy pokolenia? Z czego to wynika? Nie mogłam się oprzeć wrażeniu, że jest w tym coś więcej niż dziedziczone cechy. Widziałam jakąś zależność między naszą wyobraźnią, wolą niesienia pomocy, zdolnością przewidywania a nieporadnością w codziennych działaniach i wyborach. Moje pytania były tak intensywne, że postanowiłam odwiedzić lekarza, który kiedyś wyciągnął mnie z depresji. Jednak on moje wątpliwości uznał za jakiś wymysł.

– Pani ma zawodowe dokonania. Prowadzi pani dom, wychowuje dzieci i wszystko idzie dobrze. Ma pani chwile załamań, to normalne – powiedział.

Jednak po powrocie do domu spisałam moje doświadczenia i obserwacje. Intuicja bardzo silnie mówiła, że coś w tym wszystkim jest i że rozumieć to należy nie w kategoriach losu, lecz raczej organicznie, medycznie. Umówiłam się z tym lekarzem jeszcze raz i jeszcze raz. Pokazywałam swoją listę obserwacji, powtórzeń zachowań i sytuacji, ale bezskutecznie. Lekarz był najwyraźniej zmęczony i znudzony moją osobą. Wreszcie wpadłam na pewien pomysł. Przerzucając wszystkie swoje dokumenty, odkopałam szereg kalendarzyków z kolejnych dziesięciu lat. Kiedy tam zajrzałam, wydało mi się oczywiste, że trzymam w ręku dowód na to, że coś jest nie tak. Tym razem udało mi się zainteresować lekarza. W milczeniu przerzucał kartki kalendarzyków, potem wreszcie powiedział:

– Ale tu prawie nic nie ma.

– No właśnie. Przez dziesięć lat nie zapisałam w kalendarzyku ani dat przedstawień, w których gram, ani prób, ani nagrań telewizyjnych, radiowych, spotkań.

– To jak pani mogła to wszystko spamiętać?

– Nie wiem. Ale mogłam. Jak pan widzi, jest tu czasem coś napisane, ale zupełnie nieczytelnie. Czasem to tylko pół, ćwierć słowa. Czyjeś telefony, ale bez nazwiska.

Lekarz wyglądał na zmieszanego. Nareszcie! Przecież dobrze wiedział, jak dużo pracuję i jak wiele mam do zapisania w takich kalendarzykach. Jego zdziwienie było mi teraz tak potrzebne! Rozłożył ręce i przyznał, że nie rozumie tego i właściwie jedynym wyjściem może być przebadanie mnie u jakiegoś terapeuty-neurologa. Nie wiedziałam, że istnieje taka specjalizacja, ale zrobiłam wszystko, żeby się do takiego dostać jak najprędzej. Lekarka, która mnie przyjęła, od razu zabrała się za robienie testów, uprzedzając, że nie widzi we mnie nic niepokojącego. Dopiero kiedy wypełniłam wszystko, zaczęła się poważnie zastanawiać. Wyniki nie trzymały się żadnej z ustalonych norm. Zrobiła mi kilka innych testów. Niczego nie wykazały. Powiedziała, że nie umie postawić diagnozy, ale przyznaje, że moje wyniki zastanawiają. Kiedy tak siedziałyśmy, zaczęłam jej opowiadać o swoim dzieciństwie. O tym, jakie trudności miałam przy pakowaniu tornistra, o tym, że nie pamiętałam, jak wyglądają moje zeszyty i ograniczałam je do dwóch, o trudnościach z rówieśnikami i o zapadaniu się w pustki. Wtedy dopiero lekarka powiedziała:

– A może pani ma ADHD?

Niewiele wiedziałam o tym zjawisku, dlatego nie bardzo rozumiałam, na czym polega jej wahanie.

– Ale pani nie ma nadpobudliwości ruchowej przecież.

No nie mam. Raczej apatyczność, raczej melancholia. Lekarka dała mi kolejne testy i wypełniałyśmy je kilka godzin. Wreszcie padła diagnoza.

– Tak, jest prawdopodobne, że ma pani zespół dekoncentracji uwagi, czyli pewną odmianę ADHD.

Co zabawne, obie ucieszyłyśmy się z tego odkrycia. Lekarka dała mi kontakt do ośrodka zajmującego się ADHD. Czekałam na rozmowę otoczona rozbieganymi dziećmi, które to brały, to rzucały jakąś zabawkę, to zaczynały skakać, to nagle rzucały się do biegu. Moja wizyta polegała na długim wywiadzie, po którym jednoznacznie i na piśmie orzeczono, że mam ADHD. Wychodząc, zobaczyłam książkę Edwarda M. Hallowella i Johna J. Ratey’a W świecie ADHD.

Postanowiłam ją kupić. Gdybym jej wtedy nie kupiła, dalszy ciąg z pewnością potoczyłby się inaczej.

W tej książce po prostu opisane było moje życie. Wszystko to, co ja sobie spisałam na kartce, było tam wypunktowane. Jako czytelniczka książek o psychice człowieka zdawałam sobie sprawę, że w takich publikacjach zwykle odnajduje się część siebie, ale tutaj były konkrety. Bałagan, jaki człowiek z ADHD robi na biurku, został opisany jako usypisko stożków. Właśnie takie stożki zawsze miałam na biurku, na ławce, wszędzie. I moja babka. I moja matka.

Całe rozdziały poświęcono wyobraźni ADHD-owców, pracy na ostatnią chwilę, zawieszaniu się w pustkach. Książkę napisało dwóch lekarzy. Jeden z nich, podobnie jak ja, postanowił zrozumieć siebie i opisał ten zespół cech. Z opisu wynikało, że nie mam klasycznego ADHD, lecz „zmienność uwagi”, czyli coś w rodzaju ekstremalnych zmian w stopniu koncentracji. Żarówka świeci jaśniej niż inne, a potem nagle przygasa. Lektura tej publikacji była dla mnie odkryciem, a zarazem terapią. A więc jednak istnieje coś, co przeczuwałam, coś, co przekazują sobie pokolenia, sprawiając, że ich losy są podobne do fatum w antycznej tragedii. To jest coś więcej niż zespół cech, choroba, dar, to jest jakiś klucz do zrozumienia ludzkich zachowań. Postanowiłam podzielić się tym w felietonie w „Obcasach”. Ale w nocy…

Grupa wsparcia

Znowu przyśnił mi się starszy mężczyzna, ten, który zaczepił mnie na Krakowskim Przedmieściu w 1989 roku. I tak jak wtedy patrzył na mnie z troską, jakby chciał powstrzymać moje wybory. „Niech się pani zastanowi” – mówił znad kawałka tortu. – „Nie tędy” – powtarzał – „nie tędy”.

A potem wstał od stołu i okazało się, że siedzimy na jakimś polu pełnym pokrzyw. Taki sen.

Rano nie siadłam do komputera, tylko tak jak wtedy, w ’89 roku, poszłam się przejść. Może w nadziei, że go spotkam? Szłam, zastanawiając się nad konsekwencjami takiego felietonu. Ujawnię ADHD-owską stronę mojej natury. Po co? Żeby pokazać ludziom, jak jest ona twórcza, jak wielu z nas się z tym boryka, jak nietknięty jest temat ADHD u ludzi dorosłych. Ważne i potrzebne. Ale jakie będą konsekwencje dla mnie? Dziennikarze pójdą na skróty. Stanę się po prostu osobą chorą na ADHD. Będą machać ręką na to, co zrobię, mówiąc:

– Wiadomo, ADHD.

Czy warto? Wróciłam do domu z jasną odpowiedzią. Warto. Ja nie jestem ważna w tym wszystkim. Ważniejsi są ci, którzy mogą dowiedzieć się ode mnie czegoś, co im zmieni życie.

Szybko napisałam do „Obcasów” felieton pt. Uwaga. Nie spodziewałam się aż takiej reakcji. To był po prostu zalew listów od dorosłych osób, które dotąd uważały, że mają po prostu nieuleczalne wady. Ludzie opisywali mi swoje życie, rozpięte między dokonaniami a bezradnością. Szanse zaprzepaszczone przez chaos myśli. Życie spędzone na szukaniu przedmiotów i nieustannej walce ze swoimi przywarami.

Trzeba być „tym kimś”, żeby zdać sobie sprawę, jak takie życie różni się od życia innych. Pomyślałam, że trzeba zrobić jakiś rodzaj forum. Założyłam stronę temu poświęconą, ale tak, żeby listy przychodziły tylko na mój adres, bez upubliczniania ich. To, o czym ludzie do mnie pisali, wydało mi się po prostu zbyt intymne, żeby robić z tego jakiś show.

Mój pierwszy wpis na stronę był taki:

No cześć. Być może jesteś pierwszym czytelnikiem Punktu Odreagowania, może ostatnim, może nie ma cię wcale i nigdy nie będzie. Nie wiem, jak długo wytrwam, pisząc tutaj co jakiś czas swoje notatki. Nie mam co do nich żadnego planu. Ten Punkt jest jednym z setek pomysłów, które przelatują przez moją głowę, i może zostanie przeze mnie porzucony jak większość pomysłów. Nie powinniśmy więc przywiązywać się do niego – ani ja, ani ty, jeśli spodziewasz się po nim czegoś szczególnego. Dlaczego to piszę? Żeby uprzedzić. Mam zespół dekoncentracji uwagi i wiele moich pomysłów idzie w próżnię albo zostaje przechwycone przez innych. Tak już jest i należy o tym po prostu mówić. Jedną z prostych, podstawowych zasad, jakimi należy się kierować, mając któryś z przejawów ADHD, jest mówić o nim i uprzedzać innych. Potrzebujesz zachęt, bodźców, ciągłego przypominania. Twoim atutem jest ogromna pomysłowość i wyobraźnia, wadą bywa niemożność realizacji i dokończenia czegokolwiek. Dlatego często robisz coś na ostatnią minutę – ale za to robisz dobrze. W sprzyjających warunkach możesz robić rzeczy niezwykłe, coś pochłania cię bez reszty, znacznie bardziej niż innych. Twoja zdolność skupienia bywa silniejsza od tych, którzy nie mają twojego problemu. Większość czasu jednak tracisz. Bo w ogóle czas jest twoim problemem. Zapadasz w „pustki”, które trwają czasem kilka minut, kilka godzin, idąc na spotkanie wychodzisz z domu o umówionej godzinie, nie biorąc pod uwagę czasu dojazdu. To tyle. Nie rozpiszę się na razie na ten temat, bo nauczyłam się pracować krótkimi odcinkami – to jeden z ważnych punktów autoterapii. Jeśli felieton „Uwaga” jest ci bliski, masz kłopot z codziennymi sprawami i gorączką pomysłów, napisz coś o tym w zakładce „Kontakt” na jeden z adresów. Może uda się nam jakaś wymiana myśli, rodzaj grupy wsparcia. Na razie kończę. I trzymaj się. Będzie lepiej. Albo w każdym razie inaczej. A o to nam chodzi.

Joanna S.

***

Potem zaczęłam się spotykać z tymi, którzy pisali do mnie. Niektórzy byli nadpobudliwi, euforyczni wręcz, a inni w stanie wyczerpania swoją naturą. Wszystkich jednak cechowała inteligencja i ogromny twórczy potencjał. To, co jeszcze zwróciło moją uwagę, to malowniczość sytuacji, jakie generuje takie życie. Z powodu impulsów, którym ulegamy, nie zważając na konsekwencje, znajdujemy się często w ekstremalnych sytuacjach, w niespodziewanych miejscach. Jedna z moich rozmówczyń wsiadła do pociągu, żeby znaleźć się w Tatrach, gdzie właśnie zakwitły krokusy. Zobaczyła krokusa i wróciła do Warszawy. Jak ja to dobrze rozumiem! Chciałam napisać o tym książkę, ale potem pomyślałam, że jeszcze lepiej będzie pokazać to wszystko na scenie. Tak powstał pomysł sztuki „ADHD i inne cudowne zjawiska”.

{ zapisałam }

Pierwsza rozmowa z wózkarką. Znowu była bez tego mężczyzny. Zaczepiłam ją, a ona chyba dawno z nikim nie rozmawiała. Udało jej się odczepić od tego „mordercy”. Teraz tylko się musi za siebie wziąć. „Bo wie pani, mam kłopot z alkoholem” – powiedziała i poszła tym swoim tanecznym, sprężystym krokiem i z wózkiem pełnym żelastwa.

Biała królowa

Chciałam już zrezygnować z etatu w teatrze, ale próby miała zacząć Agnieszka Glińska.

„Lulu na moście” była adaptacją scenariusza filmowego i już przez to czymś innym od rutynowego teatru. W trakcie pracy, na prośbę Agnieszki napisałam trochę dialogów. Przez wielu krytyków moja rola reżyserki o imieniu Catherine została przyjęta bardzo dobrze, byłam nominowana do nagrody Feliksa. Jeśli jednak mam być zupełnie szczera, to wcale nie uważam, że grałam to dobrze. Może na premierze, kiedy publiczność jest szczególnie wyczulona na różne niuanse, ale potem jakoś straciłam całą tę przyjemność, byłam nerwowa, nieskupiona i znowu zmęczona teatrem.

***

I nie wiadomo, dlaczego nagle tak bardzo ożywiła mnie propozycja zagrania Białej Królowej w spektaklu opartym na Alicji w Krainie Czarów. Miśkiewicz wymyślił, że Alicję zagra Barbara Kraftówna i mnie się ten pomysł niezwykle spodobał. I jakoś tak się stało, że pokochałam tę postać Białej Królowej – nieprzytomną, rozpaczliwie walczącą z białym szalem. I napisałam dla niej surrealistyczną, nieprzytomną piosenkę.

Robiłam improwizacje jazzowe, takie, jakie miałam odwagę wyśpiewywać tylko w samotności. Wszystko tu było zresztą moje – pomysł obcisłej, białej wieczorowej sukni i niezawiązanych, starych butów, rozwichrzona peruka, makijaż. To była rola całkowicie spójna ze mną, rodzaj eseju na temat osobowości nieprzytomnych. Samo przedstawienie było dla mnie nie bardzo zrozumiałe i przez to dość irytujące, ale jakoś oswoiłam się z nim.

Po premierze podszedł do mnie Krystian Lupa i powiedział, że chce mnie zaangażować do swojego spektaklu. Byłam zachwycona, ale też niepewna.

– Nie wiem, czy jestem twoją aktorką – powiedziałam. – Nie wiem, czy umiem grać tak, jak ty byś chciał.

Za rolę Białej Królowej dostałam nominację do nagrody Feliksa.

{ zapisałam }

Spotkanie z wózkarką. Była pijana, ale nie tak, jak kiedyś. Nie wypytuję ją o nic, staram się tylko tak rozmawiać, żeby sama zaczęła mówić. Ma córkę w Szwecji, ale straciła z nią kontakt, córka całkiem się odcięła. Kłopot z czynszem. Nie ma na czynsz i każdego dnia może przyjść komornik. Ledwo się powstrzymałam od dalszych pytań. Już mnie kusiło, żeby pomóc, ale wiem, że nie wolno, póki pije. Nie wolno mi też przemawiać do jej serca, rozsądku. To nic nie da, póki ona pije. Norka pobiegła w głąb parku, jakby wyczuła, że trzeba mnie odciągnąć od tej rozmowy.

***

Krystian Lupa zaproponował mi rolę w swoim przedstawieniu „Wymazywanie”. Wznawiał je po długim czasie. Miałabym zastapić Jadwigę Jankowską-Cieślak, która odeszła z teatru. Zgodziłam się od razu, jednak kolejny raz zastrzegając:

– Nie wiem, czy jestem twoją aktorką, nie wiem, czy umiem tak grać.

Pierwsza próba wypadła jednak nadspodziewanie dobrze, a kilka kolejnych pozbawiło mnie, i chyba reżysera też, jakichkolwiek wątpliwości.

Jest porozumienie, jest takie właśnie, jakiego potrzebuje aktor i reżyser.

Simone

To, że mam zagrać Simone Weil, było dla mnie ekscytujące, choć nie znałam jej dzieł. Już na pierwszej próbie Lupa dał mi kilka książek. Czytałam więc, ale nie bez wątpliwości. To trudne dzieła, wymagające wiele czasu i skupienia. Musiałam to robić między próbą i spektaklami, zajmując tym swój prywatny czas, na którym zawsze mi zależało. W miarę prób natomiast okazywało się, że niewiele mówimy o Simon, a znacznie więcej na przykład o dzieciństwie samego reżysera. Mijały tygodnie, a ja zaczynałam mieć wrażenie, że uczestniczę jako wolontariusz w jakiejś autoterapii.

Mijały miesiące. Nie pojawił się żaden tekst, nad którym moglibyśmy pracować. Patrzyłam na rząd studentów reżyserii, którzy przychodzili jako wolni słuchacze, i coraz silniej czułam irytację. Nastąpiła długa, nieokreślona w czasie i niezrozumiała dla mnie przerwa w próbach – premiera została odroczona. Ja natomiast miałam się dalej przekopywać przez dzieła Simon Weil. Sztuka, którą Lupa przygotowywał, miała być rodzajem studium nad dochodzeniem do stworzenia postaci Simon Weil. Aktorkę, która boryka się z postacią, miała grać Maja Komorowska. Ja natomiast miałam się pojawić jako rezultat jej twórczych poszukiwań. Nie chciałabym opisywać prób związanych jeszcze wtedy z obecnością Mai Komorowskiej – ona nie chce o tym mówić ani komentować tego, więc muszę to uszanować. Ale zrezygnowała z tej roli. Potem przyszła Małgorzata Braunek, bardzo pilnie i z zaufaniem słuchała tego, co mówi Lupa. A mówił, na przykład, mniej więcej tak:

– Kto nie umie się skompromitować, ten nie jest artystą. Trzeba przekraczać granice własnej kompromitacji. Dopiero wtedy to jest coś warte. Nie interesuje mnie teatr. Teatralność. Trzeba wyjść za teatr.

Simone Weil / fot.: Wikipedia Commons

{ recenzja }

Przedstawienie nie straciło swojej siły. Zmiany w obsadzie dały mu nawet nowy impuls. Zwłaszcza Szczepkowska wydobywa jakiś nerw, który mocniej chyba dotyka historii intymno-rodzinnej Franza niż rozrachunku natury politycznej. Aktorka znakomicie odnalazła się w teatrze Lupy.

Wojciech Majcherek, „Wymazywanie” po latach, 18 stycznia 2010

Siedmiogodzinny spektakl „Wymazywanie” Krystiana Lupy powstał na podstawie powieści Thomasa Bernharda. […]

Obsada w większości pozostała bez zmian. Istotnym wyjątkiem jest zastąpienie w roli matki Jadwigi Jankowskiej-Cieślak przez znakomitą Joannę Szczepkowską.

Magdalena Marciniak, Wymazać poprzez zapisanie i zgładzenie,

„Teatralia Kraków”, 17 kwietnia 2010

Lupa chętnie też opowiadał o Jerzym Grotowskim. Jak się okazało, wcale nie był jego zwolennikiem. Jak sam mówił, Grotowski to czuł i nie lubił jego obecności. Obecności kogoś, kto wątpi. Ale ja też zaczęłam wątpić. Czułam coraz większy opór w stosunku do tego, co się tu działo. Jeden z młodych aktorów, pracujący często z Lupą, poprosił o zwolnienie go z roli. Wkrótce miało urodzić mu się dziecko, zarabiał mizernie, nie stać go było na zorganizowanie pomocy. Chciał się zwolnić z powodu dobrze mu już znanego trybu pracy reżysera. Czuł, że nie będzie mógł być w takiej dyspozycji, powinien natomiast być gotowy do pomocy dla dziecka i jego matki. Nie dostał jednak zgody na rezygnację z roli. Ten fakt w jakiś sposób wiąże się z tym wszystkim, co potem wpłynęło na mój opór.

Lektura Simone Weil dała mi wiele. Jej emocjonalność, jej łapczywa, nie zawsze zrozumiała niezgoda na świat.

Jej uporczywe listy w sprawach ideologicznych i politycznych, jej olśnienia, przymus ingerencji. Irytowały mnie często jej neurotyczne wywody, ale jednocześnie coraz lepiej rozumiałam – przepraszam, ale to dla mnie oczywiste – jej naturę ADHD-owca. Ta ilość jej światów! Od poświęcenia się pracy w fabryce, przez wyjazd na front, po olśnienie przy chorałach gregoriańskich. Niech ADHD nie zabrzmi tu trywialnie, to nie jest ułomność, tylko często bolesny nadmiar – inteligencji, wyobraźni, ducha.

{ zapisałam }

Kazik ma rękę w gipsie. Kompletnie pijany leżał na ławce na ulicy Francuskiej. Ławka jest wąska, a on w tym gipsie nie może się podnieść. Podeszłam, pomogłam. Okropnie śmierdzi ten człowiek. Ludzie patrzą ze wstrętem, na mnie też. Odeszłam już od niego, obejrzałam się, a on spadł na chodnik i tak się trzęsie jak w ataku padaczki.

– On udaje – mówią mi przechodnie. – On zawsze udaje padaczkę, żeby mu dać wódki.

A jak nie udaje? Jest bardzo blady.

– Zaraz wezwę pogotowie – mówię do niego, a on błaga:

– Tylko nie pogotowie! Niech pani do Monaru zadzwoni! Proszę!

Nie mam telefonu do Monaru, nie mam Internetu w telefonie. Nie mam czasu! Jednak biegnę do domu, szukam telefonu, dzwonię. Musi się zgłosić sam. Nie przyjadą. Wracam szybko na Francuską, jego już nie ma.

Szmaciana lalka

Lupa przerwał próby, odłożył premierę i pojechał wypełnić zobowiązanie innego kontraktu. Teatr znalazł się w finansowej kropce. Trzeba było jakoś zagospodarować pieniądze przeznaczone przez urząd miasta na ten spektakl. Znaleziono więc nowy tekst młodej, niemieckiej pisarki. Coś w nim było ciekawego. Dziwny, nowy sposób narracji, forma białego wiersza, trudna, ale szlachetna. Duża rola, którą mi tam zaproponowano, wydawała mi się znakomitym materiałem. Zmysłowa kobieta, malarka, chora na raka piersi, przeżywa razem z innymi konsekwencje ulicznego wypadku.

Dużo monologów. Wyobraziłam to sobie jako rodzaj oratorium, coś bardzo oszczędnego w formie i w dekoracji, uwaga zwrócona głównie na samą opowieść, na aktorów, na narrację. Już od pierwszej próby czytanej wiedziałam, że to będzie jedna z najciekawszych rzeczy, jakie dotąd udało mi się zrobić na scenie. Miśkiewicz też najwyraźniej podzielał to wrażenie. Po kilku próbach zaczęły się rozmowy na temat oprawy plastycznej przedstawienia i… okazało się, że będzie to cały system maszynerii odwracającej uwagę od tekstu. Windy, jednoczesne akcje. Zamiast oszczędnej, inscenizacja wręcz barokowa. Co to oznaczało? Według mojego poczucia oznaczało to kicz zamiast czegoś nowego. Odebranie szansy na to, żeby widz zrozumiał i prześledził skomplikowaną akcję. Co to jeszcze oznaczało? Brak komunikacji z widzem, czyli pustki na widowni. W konsekwencji zejście spektaklu po kilku pokazach. Gigantyczna praca nad rolą, której nie będzie. Robota odhaczona w dokumentach jako wykorzystane środki, przeznaczone w sezonie na inscenizację. I to jest cały powód, dla którego mam wykonać twórczy wysiłek.

Coraz trudniej było mi walczyć z poczuciem, że jestem lalką, szmacianą lalką, którą ktoś się bawi po prostu. A może aktor jest taką właśnie lalką? Może. W takim razie może nie jestem aktorką? Nie nadaję się do tego zawodu. Czy to zbrodnia? Przecież nie jestem jedyną aktorką, która nie może wytrzymać koncepcji jakiegoś reżysera. Wielokrotnie z takiego powodu rezygnował z roli na przykład wspaniały artysta Marek Walczewski, Zbigniew Zapasiewicz też kilkakrotnie wycofał reżysera i sam zajmował się robieniem spektaklu. Sęk w tym, że u mnie włącza się inny kierunek myślenia czy raczej odczuwania. Widzę wszystko raczej z góry, widzę mechanizmy.

Pewnie to samo poczucie miała moja młodsza koleżanka Dominika Kluźniak, bo po kilkunastu próbach obie zrezygnowałyśmy z bardzo obiecujących ról. Złożyłyśmy wypowiedzenia z teatru. Zagrały to inne aktorki, ale spektakl był porażką. Zagrano go kilka razy.

Odeszłam z teatru po raz trzeci.

{ zapisałam }

Wózkarka znowu, tym razem w parku. Nie wolno mi jej niczego obiecywać, budzić nadziei, że coś wyniknie z naszych rozmów! Mogę tylko jakoś pomóc obudzić chęć życia. Zapytałam o ten złom na wózku, o konkretne przedmioty. Z radością opowiadała, co i gdzie znalazła. Zapytałam, czy jutro też będzie szukać. Powiedziała, że codziennie szuka. Postaram się jutro ją spotkać.

Świąteczna pomoc

Dziwna rzecz. Naprawdę dziwna. Lubię, popieram od początku Wielką Orkiestrę Świątecznej Pomocy. Ile ja się nastałam z puszką, na mrozie! Ile lat, ile razy w studiu radiowym nawoływałam do zbiórki! I nagle… Po prostu przestali mnie zapraszać. Zniknęłam z listy. Przecież oni tam mają listę osób, do których się zwracają, inaczej nie daliby rady tego organizować. I od kilku lat do mnie nie dzwonią. Ktoś mnie musiał wykreślić…

O co chodzi?

Jestem zaproszona do TVN razem z Jerzym Owsiakiem i Moniką Olejnik – rozmowa na temat charytatywnych zbiórek przebiega bardzo miło, a ja korzystam z okazji i pytam Owsiaka, dlaczego zostałam wyłączona ze zbiórek. Robię to na wizji, robię to, bo mam nadzieję, że coś się wyjaśni. Owsiak odpowiada, że nie wie, nie rozumie i już teraz oficjalnie zaprasza mnie na Przystanek Woodstock jako specjalnego gościa.

Ale to na wizji. Potem nie zrobił tego. Nie zaprosił mnie. To zresztą nie jest takie ważne. Ważne, że nadal nie biorą mnie pod uwagę w tych zbiórkach. Ja ciągle cenię Owsiaka i nie sądzę, żeby miał głowę do tego, kogo zaprasza, a kogo nie. Nadal jednak nie rozumiem, dlaczego w tym nie uczestniczę. O co tu chodzi?

Ikona

Mój teatr, poza spektaklami, organizował też różne inne projekty, na przykład dyskusje, debaty, odbywające się na teatralnej sali, które gromadzą na ogół niewiele osób. Dorota Sajewska, dyrektor naczelna teatru, związana z ruchami feministycznymi proponuje mi krótką zapowiedź jednej z dyskusji. Nie bardzo chcę się na to zgodzić. Mówię otwarcie, że jestem przeciwna takim debatom na teatralnej sali, wieczorami, kiedy powinno się grać.

Sajewska jednak mimo wszystko nalega na mój udział. Lojalnie więc ją uprzedzam: jeśli mam wyjść na scenę w tych okolicznościach, to powiem, co myślę.

Sajewska wydaje się być tym zachwycona. Chyba jednak nie do końca rozumie, co chcę zrobić. Wchodzi na scenę, zapowiadając wejście „ikony, która zakończyła pewną epokę” i z uśmiechem podaje mi mikrofon. Ja jednak ten mikrofon odkładam. Nie jest potrzebny osobie, której pracą jest mówienie na scenie, a już na pewno nie jest potrzebny, kiedy na widowni siedzi kilkanaście osób. Staję i spokojnie tłumaczę, że jeśli rzeczywiście jestem „ikoną”, to z całą mocą „ikony” chcę wyrazić swój sprzeciw wobec takich sztucznych debat, jakie tutaj mają miejsce.

– Jest przecież sobota – mówię. – Dzień, kiedy moi koledzy powinni grać, a widownia powinna być pełna. Żadne dyskursy o teatrze nie zastąpią spektaklu. To jest strata czasu.

Schodzę. Słyszę, jak kilka osób na widowni bije brawo. Za kulisami oparta o ścianę stoi Dorota Sajewska. Potem słyszę, jak jedna z feministek zasiadających do dyskusji bierze mikrofon i mówi:

– To, co powiedziała pani Szczepkowska, należy do dyskursu obowiązującego.

Zakładam płaszcz, a wychodząc, zastanawiam się nad tym, co oznaczają słowa „dyskurs obowiązujący”. Jak rozumiem, to jest coś oficjalnie uznanego za poprawne, coś układnego. Stoję przed teatrem, wieje wiatr, jest mi zimno i myślę o tym, co usłyszałam. Że ja, protestując przeciwko nim, jestem ta poprawna, a oni, którzy zasiadają na państwowej scenie i dyskutują za przyzwoleniem władz, reprezentują nurt buntowniczy? Czy są granice demagogii?

Tuż przy wyjściu ktoś podbiega, zaczyna mnie ściskać i całować. To oświetleniowiec, który wyskoczył ze swojej kabiny, choć powinien cały czas obsługiwać tę dyskusję. Potem wybiegł ktoś z widowni i też dziękuje mi za to, co zrobiłam. Wychodzą inni, najwyraźniej przejęci. Coś się przełamało, coś się stało, coś, czego chyba oczekiwano.

{ zapisałam }

Wózkarka uśmiechnęła się na mój widok i wyraźnie zwolniła, zerkając na swój wózek. Musiałam podziwiać każdą sprężynkę, fragment maszynki do mięsa, zwój drutów. Druty są na wagę złota. A taki zwój! Był w śmietniku na czyjejś posesji, która niedomknięta jest czasem. Chyba z kilo waży ten zwój! Odeszła szybko, jak to ona. Właściwie sama jest jak sprężynka.

„Ciało Simone”

Krystian Lupa powrócił do prób. Byłam już po złożeniu wypowiedzenia, a więc poza teatrem, poproszono mnie jednak, żeby na plakacie do „Ciała Simone” nie było adnotacji „gościnnie”. Publiczność nie wiedziała więc, że odeszłam.

Po ostatnich doświadczeniach z Krystianem Lupą decyduję się na stanowczą rozmowę. Nie wytrwam na tych próbach, nie mając pewności, czy i kiedy premiera się odbędzie. Musimy dać sobie jakiś wymierny czas, w ciągu którego mam zrobić tę rolę. Proszę Lupę o deklarację, ile prób mam odbyć jako postać, która pojawia się tylko w jednej, ostatniej scenie. Umawiamy się na dziesięć prób.

Dostaję tekst, a raczej pierwszą jego wersję. Ze zdziwieniem zauważam, że nie ma tu nic z tego, co Weil powiedziała czy napisała. To tekst Krystiana Lupy, moim zdaniem, literacko bez wagi. Ale to oczywiście nie był powód do większego oburzenia. Owszem, czułam irytację, że kazał mi przekopać się przez jej wszystkie dzieła, wiedząc, że i tak nie będzie z nich korzystał, ale to oczywiście jego prawo.

Na próbie czytam ten tekst. Próbuję tak, jak wyobrażam sobie neurotyczne mówienie Simone. Słuchanie jej, jak sądzę, nie było przyjemne. Zachowały się komentarze opisujące jej monotonny głos, niewyraźną dykcję, niekończące się monologi. Czytając, bardzo uważam na to, żeby nie było w tym szaleństwa. To nie była wariatka, za jaką wielu współczesnych ją miało. Niezależnie od charakteryzującej ją chaotyczności, była osobą o wielkiej kulturze. To wszystko starałam się zawrzeć w lekturze tekstu, mimo tego, że był zupełnie o czymś innym. Cały czas staram się wierzyć, że nawet taka forma ma sens. Lupa mówi, że interesuje go samo spotkanie aktorki (w tym wypadku Braunek) z wyobrażeniem o postaci, którą ma grać. Słowa nie są tu ważne. Szkoda, ale niech tak będzie. Czuję, że Lupa jest bardzo zadowolony z tego, jak czytam, i w ogóle ze zdziwieniem stwierdzam, że w sprzyjających warunkach mogłabym być „jego aktorką”. Nie oznacza to jednak, że zrobię wszystko, żeby nią być.

Mróz

Data premiery się zbliża. Dużą wagę reżyser przykłada do filmowej wstawki, którą mamy niebawem kręcić. Nie bardzo wiadomo, co to ma być, nie można więc się przygotować, ale to dopuszczalne w warunkach filmowych. Improwizacja przed kamerą może być bardzo twórcza. Jest mroźna zima. Plan zdjęciowy to puste mieszkanie, całkiem wyziębione. Czekam na reżysera. I nagle dowiaduję się, że go nie będzie, bo pojechał do Krakowa, ale… ma do mnie zadzwonić. I rzeczywiście dzwoni. Mówi, że pojechał, bo bardzo źle się czuje jego ciotka. Mnie natomiast prosi o skupione segregowanie guzików przygotowanych w pudełku. Mam też najbardziej przejmująco, jak umiem, powiedzieć słowo „mamo”. I jeszcze kilka scen błąkania się po pokoju i niespokojnego polegiwania na łóżku.

Nie mogłam uwierzyć. Wszystko to razem: mróz plus nieobecność reżysera z powodu, dla którego on sam nie zwolniłby nikogo… Przerwałam zdjęcia. Powiedziałam, że chcę się połączyć telefonicznie z kimś, kto zajmuje się w teatrze sprawami BHP. Jako pracownik tego teatru, jako pracownik w ogóle, musiałam przecież przejść rutynowe szkolenie BHP. Nudne to było, ale na coś widocznie ma się przydać. Więc niech się przyda teraz. Czy trzymanie pracownika w takich warunkach, w takim zimnie jest zgodne z przepisami? Nie połączono mnie z nikim takim, ale za to pojawiły się ogromne grzewcze urządzenia. Odbyłam więc te zdjęcia. Ale moje wątpliwości rosły z dnia na dzień.

{ zapisałam }

Zaczynam zerkać w głąb śmietników. Szukam złomu. Muszę się powstrzymać, bo moje ADHD zaprowadzi mnie do złomowisk, będę tam jeździć taksówką, jak siebie znam, stracę czas i pieniądze dla tej wózkarki. Piszę autobiografię, dzwonię do wydawcy, ale nie odpowiada. No nic, piszę.

Dwie debaty o teatrze

W tym samym czasie zaczęła się gorąca walka na forum polskiego teatru. Walka ideowo-artystyczna, walka o finansowanie, ale przede wszystkim walka pokoleniowa. Sytuacja była tak napięta, że musiało dojść do środowiskowego spotkania. Wyznaczono datę, w spotkaniu miał wziąć udział minister kultury. Zostałam zaproszona jako jedna z osób przemawiających. Ale przedstawiciele młodszego pokolenia reżyserów postanowili zorganizować własne forum, pod hasłem „Reżyserzy ’80”. Wybrali sobie ten sam dzień, w którym miało się odbyć zaplanowane ogólnopolskie forum teatralne. Czułam zgorszenie. Teatr jest zjawiskiem wielopokoleniowym i na tym zasadza się jego wyjątkowość. Odcinanie się od dyskusji międzypokoleniowej jest, w moim przekonaniu, ucieczką od dialogu i typową dla tego pokolenia artystycznego postawą roszczeniową. Można ją zrozumieć.

Oni są pokoleniem wyrosłym już w innej, elektronicznej kulturze i – siłą rzeczy – mówią innym językiem. Jak wszyscy młodzi, domagają się głosu, stanowisk, pracy. Idą po swoje z bezwzględną siłą, spychając starsze pokolenie. To wszystko naprawdę można przyjąć poza jednym. Skoro reprezentują pokolenie otwartych granic, walczące o tolerancję, o dialog, jak należy rozumieć fakt, że w momencie, kiedy do tego dialogu ma dojść, zamykają się we własnym światku, nie dopuszczając do swojego forum ludzi o innych opiniach? Czy to nie jest przejaw nietolerancji ze względu na wiek?

Młodzi oczywiście też zaprosili ministra kultury.

Swoje uczestnictwo w debacie zaczęłam w nastroju oburzenia na świadome odseparowanie się tamtych młodych ludzi. Przez kilka godzin bezskutecznie czekaliśmy na ministra. Zapytałam wreszcie:

– Gdzie jest minister? Dlaczego nie jest w pracy?

Po tym pytaniu zrobił się ruch, zaczęto dzwonić do ministerstwa, wreszcie minister przyjechał.

W czasie swojego przemówienia starałam się jakoś usystematyzować problemy, które wynikają z nowych potrzeb teatru i z nowych tendencji artystycznych. Mówiłam więc o pułapkach i nadużyciach, jakie może nieść ze sobą przyzwolenie na artystyczny chaos.

Za przykład podałam to, co dzieje się w Teatrze Dramatycznym. Brawa. Pytania. Rezultat? Żaden.

„Pan Tadeusz”

W tym czasie zapisałam:

Muszę, muszę ruszyć tego „Pana Tadeusza”. Przecież Lupa może przekładać premierę w nieskończoność, a ja będę trwać w takim zawieszeniu. Od czegoś trzeba zacząć. Skąd wezmę kogoś, kto gra na bębnach?

Zdobyłam telefon do Kubańczyka, którego widziałam w telewizji. Świetnie grał na bębnach. Umawiam się. Aktorzy? Jakieś dwanaście osób. Żadnych gwiazd! Potrzebuję ludzi, którzy się zafascynują, potrzebuję swojej trupy teatralnej. Na portalu e-teatr zamieszczam więc ogłoszenie:

Szukam dziesięciu aktorów do prostego spektaklu opartego na „Panu Tadeuszu” Mickiewicza. Zapewniam dobrą zabawę i naprawdę współczesne myślenie. Konieczne poczucie zespołowości. Niekonieczna wiara w Mickiewicza – to zapewniam we własnym zakresie […].

Potem zadzwoniłam do ZASP-u. Dlaczego do ZASP-u? Nie wiem. Po prostu wiedziałam, że tam może być sala, którą za przystępną cenę będę mogła wynająć i spotkać się w niej z osobami, które się zgłoszą. Zgodzili się od razu, i to za darmo! Chcieli dać mi dużą salę, ale powiedziałam, że wielka nie będzie mi potrzebna, bo przecież tam się ma zmieścić – no ile? – jakieś dwadzieścia, trzydzieści osób.

Guziki i krzyże

Zostało już tylko kilka tygodni do premiery „Ciała Simone”, a wciąż istniał tylko zarys tekstu. Lupa pracował najczęściej z młodymi aktorami, z czego oni wydawali się zresztą bardzo zadowoleni.

Niedługo przed premierą dostałam do nauczenia przedziwny monolog na temat guzików.

– Skąd wziąłeś te guziki? – zapytałam.

– Moja ciocia zbiera guziki – odpowiedział Lupa.

Kilka dni przed premierą przyszłam zobaczyć próby innych scen. Przede wszystkim ciekawił mnie rezultat studyjnych prób z młodzieżą. Scena, którą zobaczyłam, polegała na tym, że skupieni w jednym pokoju młodzi ludzie na swój sposób odreagowują różne traumy. Jak zwykle u Lupy, jeden z młodych aktorów rozebrał się do naga. Nie zgorszyło mnie to ani nie zrobiło na mnie żadnego wrażenia. Ta scena młodych była zresztą atrakcyjna. Nie umiem tego inaczej nazwać, bo nie zrozumiałam jej sensu w spektaklu. Moją uwagę zwróciło coś innego. W ramach „przekraczania granic” jeden z młodych aktorów zaczął wykrzykiwać coś o krzyżach i Holokauście. Słuchając, miałam wrażenie, że te pojęcia są łączone kompletnie bez sensu. Krzyże i Holokaust to dwa skrajnie inne zjawiska, nawet jeśli oba chce się podważać. Nie wiem zresztą, czy dobrze to usłyszałam, ale coś tu mnie poważnie ukłuło, i po obejrzeniu sceny wyszłam do bufetu. Kiedy weszli tam aktorzy, podeszłam do tego, który krzyczał o krzyżach i Holokauście. Zadałam mu pytanie, które nie dawało mi spokoju:

– Co to właściwie jest Holokaust? Gadaliście o tym?

Patrzył na mnie dużymi, niebieskimi oczami, najwyraźniej nie rozumiejąc.

– Proszę cię, daj mi jakiś przykład, miejsce…

Milczał. Tak myślałam. To się czuło po prostu ze sceny.

Jak rozumiem, miało być skandalicznie, miało być obraźliwie, miało być deptanie wartości. Ale co to za deptanie, jeśli skandalista nie wie, po czym depcze? Zadawałam sobie pytanie – co to za studyjne próby, jeśli nie było na nich choćby rozmowy o tym, co znaczą wypowiadane słowa?

Oczywiście można zadać sobie pytanie, czy ja, czyli zwykły wykonawca, powinnam w ogóle mieć tego rodzaju myśli i emocje, zwłaszcza przed premierą. Ja je miałam i zdecydowanie przesłaniały mi myśli o moim własnym zadaniu. Kiedy w czasie prób dochodziło do mojej sceny, ostatniej w spektaklu, trwającej około 40 minut, za każdym razem zatrzymywałam się przy zdaniu: „Tu jeszcze dalej możesz iść”.

To zdanie powtórzone w tekście trzy razy wypowiadałam właściwie jako duch, zjawa zrodzona z poszukiwań aktorki, która ma zagrać Simone Weil. Nie miałam grać jej osobowości, tylko raczej istotę złożoną z błąkających się myśli. Moje własne myśli błąkały się jednak zupełnie w innych rejonach.

– Tu jeszcze dalej możesz iść…

Tak blisko mnie siedział reżyser, który w czasie prób deklarował swoje znużenie teatrem i konieczność dalszych poszukiwań. Mówił:

– Aktorzy nie potrafią przekraczać granic. Nie potrafią poszerzyć granic własnej kompromitacji. Kto nie potrafi się skompromitować, ten nie jest artystą. Aktorzy nie potrafią dialogować z reżyserem za pomocą roli. Spierać się z nim.

Jak dalece powinnam pójść za taką uwagą?

Ja jako Simone / fot.: Krzysztof Bieliński, archiwum Teatru Dramatycznego w Warszawie

Casting?

W tym samym czasie na mój adres mailowy przychodziło coraz więcej listów od osób zainteresowanych „Panem Tadeuszem”. Wszystkim z automatu odpisuję, gdzie i kiedy jest pierwsze spotkanie. Puszczam tę informację na stronie i na portalu. I wreszcie nadchodzi ten dzień.

Wchodzę do budynku ZASP-u. Trudno jednak dostać się na piętro, bo schody okupują jacyś młodzi ludzie. Jest ich pełno też na korytarzu. Pytam w sekretariacie, gdzie jest moja sala i czy to liczne zgromadzenie nie przeszkodzi mi w spokojnym spotkaniu.

– Jakie zgromadzenie? – pyta sekretarka. – Przecież oni wszyscy do pani. Jest koło dwustu osób, a jeszcze dochodzą.

Wchodzę na salę, gdzie tłum jest taki, że już chyba tylko pod stołem ktoś się zmieści. Na „Pana Tadeusza”? Nic nie rozumiem. Oni natomiast dziwią się mojemu zdumieniu. Tak patrzymy na siebie dłuższy czas. Ze wstępnej rozmowy orientuję się, że przyszli tak, jak przychodzi się na casting. Oczekują jakiegoś egzaminu, konkurencji, wyborów. To nie wchodzi w grę.

Nie wyobrażałam sobie sytuacji, w której będę obserwowała jak się moi aktorzy denerwują, starają, a ja siedzę naprzeciwko jak juror z „Mam talent”. Podejmuję trochę dziwaczną decyzję. Z każdym odbędę krótką rozmowę i to będzie pierwsza selekcja. Odpowiedzi prześlę mailowo. Każdemu. Ktoś mi pożycza długopis, ktoś znajduje kartkę. Rozmowy trwają do późnej nocy, ale i tak muszę umówić się z resztą na kolejny dzień.

Lalki

Na skrzynkę mojej strony internetowej dostaję zbiorowy list od aktorów teatru lalkowego. Ich sprawa wydaje mi się dość skomplikowana, ale ton listu jest rozpaczliwy i świadczy o bezsilności. Zespół tego teatru od kilku lat podpisuje tzw. umowy sezonowe zamiast zwykłych umów o pracę. Ten drugi typ umowy daje minimum przywilejów, wynikających z praw pracowniczych. Aktorzy w swoim liście piszą o tym, że w sposób drastyczny wykorzystuje się ich pracę na takich zasadach, jak przy umowie o pracę, natomiast nie mają żadnych praw wynikających z takich umów. Zastanawiam się, co im doradzić, jak pomóc, i uświadamiam sobie, że niedługo ma się odbyć zjazd ZASP-u – jedynego właściwie stowarzyszenia aktorów. Sama nie byłam już w ZASP-ie, w każdym razie już od lat nie pamiętałam o tym członkostwie i nie wiedziałam nawet, czy składki mam płacone automatycznie z dochodów, czy też ich nie płacę i moje członkostwo wygasło. Do aktorów z Łodzi natomiast piszę:

Jest zjazd ZASP-u, przyjedźcie tam, powiedzcie, jak jest, i poproście o pomoc.

Oni odpisują, że nie są członkami ZASP-u i nie mają tam zaproszenia, więc będzie trudno o wstęp.

Odpisuję:

Nieważne. Ja bym tak zrobiła. Możecie po prostu złamać zasady i wskoczyć na scenę. Nic strasznego wam za to nie grozi przecież, to są wasi koledzy.

***

Po wstępnej eliminacji do „Pana Tadeusza” zostało jakieś trzydzieści osób. Umawiam się na rodzaj próby. Wszyscy przychodzą i zaczynamy drobne etiudy na podstawie „Pana Tadeusza”. Bawimy się świetnie i to jest właściwie kłopot, bo im dłużej to trwa, tym dalej jestem od obsadowej decyzji. Niektórzy przyjechali spoza Warszawy, mieszkają gdzieś kątem, ale po tej próbie postanawiają zostać na kolejną, aż ich wybiorę. Za każdym razem wchodząc, słyszę charakterystyczny gwar. Oni już stają się grupą, już zawiązała się między nimi chemia. Co ja narobiłam! Rozgrzewają się, są gotowi do kolejnych zadań. Może zrobić spektakl z trzydziestką? Ale kto za to zapłaci? Gdzie nas przyjmą? Myślałam, że część się znudzi, zmęczy, gdzie tam! Muszę przecież mieć jakieś zaplecze, żeby im zagwarantować premierę. Umawiam się na rozmowę do Waldemara Dąbrowskiego, dyrektora Teatru Wielkiego. Mam pewną wizję tego spektaklu, która usprawiedliwia pokaz na małej scenie właśnie tam. To ma być chór, przedstawienie muzyczne, skupione tylko na rytmie. Dąbrowski wysłuchał mojej propozycji i umówił mnie ze swoim współpracownikiem. Ustaliliśmy, że mam robić próby jak dotąd, a oni się zastanowią, czy istnieje możliwość, żeby to wyprodukował teatr. Zaczynałam się już beznadziejnie czuć z tym, że ci aktorzy nic nie zarabiają. Wreszcie na jednej z prób wykładam swoje pieniądze i płacę każdemu. Ale przecież nie dam rady płacić codziennie trzydziestu osobom! Wreszcie przerywamy kolejną próbę i siadamy do trudnej rozmowy. Oni widząc, że nie daję sobie rady z tym rozstaniem, zaczynają sami:

– Pani musi kogoś wybrać. Proszę to po prostu zrobić, my jesteśmy przyzwyczajeni.

Łatwo powiedzieć. Kiedy jednak mówię wreszcie, z kim muszę się pożegnać, zaczynają się łzy.

{ zapisałam }

Nie ma odpowiedzi z Teatru Wielkiego, a ja już nie mogę dłużej pracować z tymi ludźmi (została piętnastka) bez określonego celu. Kiedy pracujemy na próbach, wiem dokładnie, jak postępować, ale kiedy trzeba to wszystko zorganizować, wykazuję zupełną nieporadność. Gdzie mam zaproponować premierę tego spektaklu?

Nie pamiętam już, kto mi poradził, żebym zadzwoniła do Wojciecha Malajkata, który prowadzi Teatr Syrena. Od razu był bardzo zainteresowany, ale pod warunkiem, że połowa aktorów będzie pochodziła z jego zespołu. Muszę więc znowu zwolnić połowę swojego. Piszę do nich, spotykam się, przepraszam… Oni z jednej strony są zawiedzeni, ale z drugiej patrzą na mnie jak na UFO. To przecież normalne, nie takie rzeczy ich spotykały. Zostawiam dziewięć osób, a resztę dobieram spośród młodych z Syreny. Na pierwszej próbie czytają z trudem, język im się łamie na długich wersach, sylabizują niektóre słowa, jak na przykład „dzięcielina”. Cieszą się, kiedy widzą moje rozbawienie zamiast niechęci. Pierwsza próba wypada znakomicie, czuję, że się porozumiemy. Teraz trzeba jak najszybciej zaprosić tego Kubańczyka, żeby się oswoił, żebyśmy mogli wspólnie się już w to zagłębiać. Umawiam się z Wojciechem Malajkatem na rozmowę w sprawie warunków, jakie można mu zaproponować. On mówi wprost, że nie można żadnych. Teatr nie ma już środków do dyspozycji. Muszę zrezygnować z tych bębnów.

Jeszcze dalej

W czasie jednej z prób do „Ciała Simone” na widowni zauważyłam kamerę. Na początku wydawało mi się, że to ma służyć naszej pracy, że może reżyser chce nam pokazać zarejestrowaną próbę. Jednak za chwilę ze zdziwieniem zobaczyłam znanego mi z telewizji operatora.

– Robimy film o pracy Krystiana Lupy – powiedział.

A przecież nie mieliśmy jeszcze prawdziwej scenicznej próby, takiej przynajmniej, jakiej oczekiwałam po legendarnym reżyserze. Żadnej okazji do poszukiwań, błędów, tego czegoś „naszego”, tajemnego… To wszystko ma się odbywać dla rejestracji do programu telewizyjnego? Coś jest zdecydowanie nie tak. Odmówiłam prób przy obecności tej kamery. Wszyscy się na to zgodzili poza mną, zdawałam sobie sprawę, że utrudniam, ale premiera naprawdę się zbliżała i potrzebowałam zwykłych prób. Przy kamerach to niemożliwe.

– Coś zrobię, nie wiem jeszcze co – powiedziałam Małgosi Braunek na korytarzu. Obie byłyśmy wtedy dość przerażone i niepewne tego, co tu powstaje. Małgosia przeżywała to na swój sposób, ja jako coś szkodliwego na większą skalę.

„Tu jeszcze dalej możesz iść”. W trakcie prób te słowa za każdym razem powodowały u mnie odlot myśli. Co to znaczy „obszar własnej kompromitacji” i kto ma do niej prawo? Czy tylko reżyser? Co to znaczy „przekraczać granice teatralności”? Czy to są granice reżysera, czy ja też mogę te granice przekroczyć? Kim jestem dla reżysera, który walczy z teatralnością? Jego teatralną kukiełką, czy współtwórcą?

Przed premierą

Trzy gesty, trzy „przekroczenia granic” chodziły mi po głowie na dzień przed premierą. Pierwsze, zejść ze sceny i wejść w widownię – przekroczenie teatralności. Drugie, podnieść rękę w hitlerowskim geście – to idzie jeszcze dalej niż krzyczenie na scenie o Holokauście i krzyżach. Trzecie, rozebrać się tak, jak zrobił to aktor z poprzedniej sceny – moja prywatna, zaskakująca nagość jako kolejny etap scenicznego obnażenia. Pójść za ideą reżysera. Pójść dalej. Co się stanie?

***

Oczywiście, że wiedziałam, co się stanie. To będzie koniec mojej aktorskiej kariery. Inaczej być nie może. Nie będzie żadnej spektakularnej akcji, po prostu zaczną mnie wyśmiewać, bagatelizować, usuwać z publicznego istnienia, powątpiewać w jakiekolwiek zdolności. Po artykule Sztuka kultury, czyli artysta w telewizji nie mam szans na telewizyjną karierę. Teraz będzie też trudno w teatrze. Czy warto? A co, jeśli wystąpię w czymś, co wydaje mi się wielką ściemą? Będę się kłaniać po spektaklu, jakbym w niego wierzyła, i dołączę do ślepych wykonawców? Na próbie generalnej gram całość 40-minutowej sceny. Po zakończeniu Krystian Lupa nie ukrywa wzruszenia:

– Lepiej nie można – mówi.

A ja nie rozumiem tych pochwał. Nie rozumiem monologu o guzikach cioci. Nie rozumiem przesłania spektaklu. Mało tego, obawiam się, że żadnego przesłania nie ma. Natomiast z pewnością będą brawa i sukces.

Noc przed premierą bezsenna. Rano czytam „Wyborczą” i anons premiery „Ciało Simone”. Joanna Derkaczew, recenzentka i teatrolożka, w niewielkim artykule przybliża czytelnikom osobowość Simone. Czytam to z wielkim zainteresowaniem. Nic nie wiedziałam choćby o tym, że Weil chodząc, obijała się o meble. Taka niezgrabność jest charakterystyczna dla ludzi z deficytem uwagi! Jaka szkoda, że nie wiedziałam tego w czasie prób, kiedy miałam stworzyć wyobrażenie o Simone! Dlaczego nie szukaliśmy wiedzy na ten temat? To dla aktora znacznie więcej niż przeczytanie całego dorobku Weil! Zaczynam zastanawiać się, czy dam radę na premierze improwizować na tyle, żeby rzeczywiście potykać się o meble. To niebezpieczny zabieg. Mimo małej liczby prób starałam się całą scenę mieć dość precyzyjnie przygotowaną, a taka improwizacja mogła wszystko rozproszyć. Wieczorem w garderobie nastawiam głośnik, żeby dobrze słyszeć cały spektakl. Do swojej sceny mam całe trzy godziny, dużo czasu, żeby jeszcze raz wszystko przemyśleć i zastanowić się nad tym, co mówi mi intuicja, a przede wszystkim uważnie posłuchać jeszcze raz tego, co dzieje się na scenie.

Przed wejściem byłam dość spokojna.

Wchodząc na scenę, poczułam znużenie publiczności, charakterystyczne ciężkie milczenie. Spektakl trwał już trzy godziny. W czasie prób ten czas spektaklu wobec pustej widowni nie miał znaczenia. Teraz jest wystawiony na próbę. Na początku sceny jako Simone potykam się o krzesło – próbuję zaznaczyć chociaż to, co przeczytałam o niej rano, ale dalej gram tak, jak próbowaliśmy. Na kilka zdań przed słowami: „Tu jeszcze dalej możesz iść” jestem w stanie wewnętrznej ciszy, trwam w rodzaju autohipnozy. Jest potrzebna, żeby nie czuć strachu. Wiem, że na balkonie siedzi Krystian Lupa i trzyma w ręku mikrofon. Na każdym spektaklu zaznacza swoją obecność krótkimi, ale słyszalnymi reakcjami. Przed pierwszym zdaniem: „Tu jeszcze dalej możesz iść” zatrzymuję się na chwilę. Nie wiem, czy dam radę wyjść poza granice teatru. Robię to jednak. Idę w stronę widowni i wchodzę na chwilę między rzędy. W tych rzędach, gdzie siedzą studenci, którzy przypatrywali się próbom, czuję lekką dezorientację. Reszta widowni nie orientuje się, że coś jest inaczej niż zaplanowano. Wracam na scenę.

„Tu jeszcze dalej możesz iść”. Robię coś, co przekracza naprawdę moje własne granice. Robię gest „heil Hitler”. Widownia przyjmuje to w milczeniu, jak wszystko, co dotąd się tu stało. Tak myślałam. Tu nie można wyjść poza granice, bo ich po prostu już nie ma. Cokolwiek zrobię, zmieści się w tym spektaklu. „Tu jeszcze dalej możesz iść”.

Odwracam się i na sekundę odsłaniam pośladki.

Wracam na miejsce i słyszę za sobą lekki szmer. Tylko niewielka część publiczności orientuje się, że coś jest nie tak. Dopiero po chwili słychać przez mikrofon krótki jęk reżysera.

Teraz cisza jest dziwnie długa. Na podłodze, w pozie ustalonej na próbach, leży Małgosia Braunek i z trudem stara się przypomnieć sobie tekst. I dopiero wtedy naprawdę ogarnia mnie przerażenie. Ja po prostu o niej zapomniałam. Myśląc o konieczności jakiegoś „wywrotu”, nie pomyślałam, że na scenie właściwie debiutuje inna aktorka. Czy zrezygnowałabym z tego? Chyba nie, ale jakoś może bym ją uprzedziła, chociaż to byłoby trudne. Starzy sceniczni wyjadacze poradziliby sobie z tym dość łatwo, ale Małgosia była na scenie pierwszy raz od wielu lat i od razu w tak wielkiej roli. Wiedza o tym, że pod koniec spektaklu ma odbyć się jakiś skandal, mogłaby ją całkiem rozproszyć. Teraz, w obliczu tego, co się stało, zachowała się jednak zaskakująco spokojnie.

– Podrzuć mi słowo – powiedziała w stronę suflerki z taką równowagą, jakiej nie wykrzesałby z siebie najbardziej doświadczony aktor. Scena trwała jeszcze kilka minut, zagrałyśmy ją zgodnie z tym, co było ustalone na próbach. Koniec spektaklu, potem ukłony. Krystian Lupa, choć wywoływany przez publiczność, nie wychodził zza kulis. Wyszedł w końcu, wyraźnie przygnębiony. Poszłam do swojej garderoby i tam dopiero organizm dał znać o sobie i stresie, jaki przeżyłam. Zaczęłam się trząść, jakby mnie ktoś podłączył do prądu. Po chwili z widowni przyszła Marysia, moja córka.

– Co za nuda – powiedziała. – Ożywiłam się dopiero, jak ten tyłek pokazałaś.

I dopiero teraz zauważyła, jak bardzo jestem przejęta, i nie mogła uwierzyć, że to nie była zaplanowana scena spektaklu.

– No to jak coś takiego chciałaś zrobić, to zrobiłaś! O co chodzi?

– Chodzi o to, że właśnie zmieniło się moje życie.

Marysia jednak wyraźnie tego nie rozumie. Wracam do domu z przyjaciółmi i z córką, ale jestem tak roztrzęsiona, że Marysia decyduje się zostać ze mną. Gadamy do rana. Ona nie może zrozumieć, dlaczego zrobiłam coś, co powoduje u mnie takie cierpienie. Nie może zrozumieć i uwierzyć w to, że „teraz wszystko będzie inaczej”. Już następnego dnia jest inaczej.

Autorytet

– Jak się pani czuje, kiedy na forach internetowych czyta pani wszędzie o gołym tyłku Szczepkowskiej? – takim telefonem budzi mnie rano jakiś dziennikarz.

– Nic o tym nie wiem – odpowiadam zgodnie z prawdą.

Nie szukałam reakcji internautów, w ogóle nie pomyślałam o tych forach. One jednak są. I rzeczywiście huczą w najbardziej niewybrednym stylu.

Jestem więc starą, żałosną aktorką z cellulitem na pośladkach. Jestem ble, fuj itp. Czy czuję coś w związku z tym? Czy jest we mnie trzęsienie ziemi takie jak po książce Król Lear nie żyje czy w trakcie konfliktu z wydawnictwem? Nie, nie czuję nic. Tej granicy nie przewidziałam, ale jestem na nią zadziwiająco odporna. Właściwie czuję tylko zdziwienie, bo przecież najwięcej kosztował mnie gest „heil Hitler”. Gdybym była dyrektorem, wyrzuciłabym aktorkę z teatru z powodów moralnych za ten właśnie gest. Gdybym była zwykłym polskim widzem, poczułabym się obrażona i zgorszona tym właśnie gestem. Gdybym była dziennikarzem, nie zostawiłabym suchej nitki na takiej aktorce. Wszystko przewidywałam, nie to jednak, że nikt nie podda pod dyskusję, nie zapamięta nawet tego gestu.

Dzwoni ktoś z telewizji śniadaniowej „Dzień dobry TVN”. Pyta, czy przyjdę porozmawiać o tym wszystkim z Jolantą Pieńkowską i Wojciechem Jagielskim. Moja młodsza córka Hania zdecydowanie mi to odradza. Ona uważa, że w ogóle za często godzę się na udział w takich programach, że nie jest mi to potrzebne. Ja jednak się zgadzam. Tym razem atmosfera w studiu jest bardzo szczególna. Tuż przed wejściem na żywo widzę, jak nagle ekipa techniczna zmienia dekoracje. Biorą jakieś czarne kanapy zamiast zwykle stojących tu białych i ustawiają je w innym miejscu, tworząc nową przestrzeń. Czuję też, że stojący obok mnie dziennikarze są spięci, zdenerwowani. Na mój uśmiech odpowiadają dziwnym grymasem. Zaczyna się rozmowa, a jej ton jest dla mnie zupełnym zaskoczeniem.

– Żałuje pani? – pyta Pieńkowska tonem sędziego raczej niż dziennikarki. Wojciech Jagielski, były „wampir” z telewizyjnego skandalizującego programu „Wywiad z wampirem”, teraz jest uładzony, mieszczański i bardzo zgorszony moim występkiem. Są tak napastliwi, że wywołuje to u mnie odwrotną reakcję. Po prostu spokojnie staram się wytłumaczyć to, co zrobiłam, i to, że znam cenę swojego wyboru.

W czasie rozmowy kątem oka zauważam młodzież pracującą przy tym programie. Wszyscy siedzą obok kamery i bardzo uważnie słuchają. Nigdy jeszcze nie widziałam czegoś podobnego w telewizyjnym studiu. Uświadamiam sobie, że może ten mój gest jest czymś więcej niż środowiskowym protestem. Może to w ogóle było ważne dla ludzi, którzy mają upragnione zatrudnienie, a jednak szereg wątpliwości co do swojego miejsca pracy?

Tak naprawdę jednak interesuje mnie wyraz twarzy dziennikarki. Jej napięcie i przerażenie. Jakby rozmawiała z kimś po wyroku śmierci na gilotynie. Siedzący przy niej dziennikarz milcząco przytakuje.

– Pani miała autorytet – mówi już po programie dziennikarka. – Straciła go pani.

Rok 2010

Prezes ZASP-u

Zadzwonił do mnie przedstawiciel sekcji reżyserów w ZASP-ie i zaproponował spotkanie. Poproszono mnie o kandydowanie na prezesa ZASP-u. Sytuacja jest na tyle zła, że grozi zapaścią stowarzyszenia.

– Nie jestem działaczem – odpowiadam. – Nie pełniłam nigdy takich funkcji.

– Ty się wyraźnie przejmujesz sprawami aktorów, a doświadczenia w chwili obejmowania stanowiska zwykle nikt nie miał.

Nakreślają mi ponury obraz sytuacji, a ja zgadzam się przyjść na zjazd i tam zdecydować, czy będę kandydować. Mam trochę czasu na zastanowienie. Na ile siebie znam, wiem, że poświęciłabym się takiej prezesurze bez reszty, a to oznacza codzienną, wielogodzinną pracę. Jak zarabiać na życie, jak spłacać kredyt, jak podzielić czas? Jak robili to inni? Albo dorabiali w telekonkursach, albo traktowali to stanowisko marionetkowo. U mnie to nie wchodzi w grę. Postanawiam więc, że mogę się tego podjąć, ale tylko w formie normalnej pracy. Muszę zarabiać, bo mam kredyty i nie mogę sobie pozwolić na charytatywne działania, blokujące mnie zawodowo. Jednym z warunków mojego kandydowania jest jawne honorarium. Przekazuję to sekcji reżyserów i umawiamy się, że przyjdę na pierwszy dzień zjazdu i przyjrzę się całej sytuacji. Zgłaszanie kandydatur i głosowanie ma się odbyć drugiego dnia.

{ zapisałam }

Nie mogę się już wycofać z „Pana Tadeusza”. Ale czym zastąpić pomysł z bębnami, który był osią całego spektaklu? Młodzi aktorzy są zarażeni całą ideą, pracują, wciąż przełamując się przez ten nie bardzo zrozumiały dla nich język. No właśnie… Język obcy. „Pan Tadeusz” był przecież tłumaczony na czterdzieści kilka języków. Jak właściwie brzmi po norwesku, węgiersku, japońsku? Może wykorzystać fragmenty tłumaczeń? Dzwonię do profesora Jerzego Bralczyka, który jest wielkim znawcą „Pana Tadeusza”, zaprasza mnie do siebie.

Zjazd

To, co zobaczyłam na zjeździe wyborczym ZASP-u, przeszło moje wyobrażenie. Chaos organizacyjny, jakaś wewnętrzna zapiekłość, wyraźne frakcje, brak reprezentatywnych osób ze środowiska. Tematem szczególnie interesującym wszystkich była szykowana w rządzie ustawa nakazująca wprowadzenie dla artystycznych wykonawców umów sezonowych jako jedynych obowiązujących. To ten rodzaj umów, na jakie nabrali się aktorzy lalkowi. W tej sprawie panuje na zjeździe szczególne oburzenie i wola działania. Ja widzę jednak przede wszystkim brak autentycznych działaczy. Większość odeszła razem z Kazimierzem Kaczorem, posądzanym o finansowe skandale. Ja sama mam do tej sprawy inny stosunek, znam Kazimierza Kaczora, obserwowałam jego pasję jako sprawującego tę funkcję i nie mogę uwierzyć, że kierował się nieuczciwością. Mogę natomiast uwierzyć, że dał się naprowadzić na fałszywy trop. Co więcej, obserwując panującą tu atmosferę, jestem skłonna uwierzyć, że podobne niebezpieczeństwa czyhają na każdym kroku. Pod koniec zebrania podnoszę rękę i proszę o głos, mimo że jako gość zjazdu nie jestem do tego uprawniona. Wchodzę na scenę i wygłaszam krótkie oświadczenie:

– Chcę tylko powiedzieć już dziś, że nie decyduję się kandydować na stanowisko prezesa. Mówię to już teraz, żebyście jutro przystąpili do proponowania innych kandydatur.

Schodzę wśród pomruków, w atmosferze rozczarowania, zmierzam w kierunku drzwi, dotykam klamki i nagle słyszę z sali głos:

– Pani Joanno, chwileczkę! – ktoś biegnie szybko w kierunku sceny. Po chwili przy mównicy stoi dyrektor teatru w Gorzowie.

Wygłasza dowcipne, a jednocześnie bardzo celne przemówienie o tym, że gołym okiem widać, w jakim stanie jest stowarzyszenie i że jeśli nie poprowadzi go ktoś wiarygodny dla środowiska w Polsce, to ono po prostu padnie. Dyrektor prosi mnie o kandydowanie w imieniu innych teatrów w Polsce. Jest coś szczególnego w tym przemówieniu.

– Niech pani przyjdzie tu jutro – dodaje na koniec. Schodzi ze sceny, a ja wychodzę z sali.

Od tej pory nie przestaje dzwonić telefon. Jedni mnie namawiają, drudzy wręcz proszą, żebym się w to nie pakowała. Ci drudzy dzielą się na tych, którzy boją się, że nie dam rady, bo jestem zbyt „poetycka”, do takiej roboty, i na tych, którzy znają stan stowarzyszenia i uważają go za wręcz niebezpieczny dla osoby niedoświadczonej. Dzwonią też starzy aktorzy. Mówią o swojej sytuacji i o tym, że nie czują już środowiska, nie mają oparcia. Proszą, żebym kontynuowała dzieło swojego ojca. „Ale jakie dzieło?” – myślę. Mój ojciec przecież prowadząc przez wiele lat to stowarzyszenie, utożsamiany był z tzw. warszawką, krytykowany szeptaną plotką za zbyt małe związki z teatrem prowincjonalnym. Ja przecież jestem zupełnie inną osobą. Z drugiej strony, jeśli wierzyć temu, że nowa ustawa ma zniszczyć życie zwykłych wykonawców, to ktoś musi ich bronić i to ktoś, kto nie boi się rozmów z władzami, a ja z pewnością nie mam takich oporów. Idę na ten drugi dzień zjazdu. Właśnie tego dnia przyjechali namówieni przeze mnie aktorzy z Łodzi. Ich przemówienia są przejmujące. Poparcie i chęć pomocy ze strony kolegów na sali – też. Zaczynam odczuwać jakiś potencjał solidarności środowiska i to mnie przekonuje. Zgadzam się na zgłoszenie mojej kandydatury, mimo że zupełnie nie jestem przygotowana. Kontrkandydatów jest jeszcze dwóch i każdy wygłasza wyborczą mowę: ja nie mam żadnego przemówienia. Odwrotnie, można powiedzieć: wchodzę na scenę i mówię, że nie mam żadnego planu działania i nie jestem typem działacza. Że jestem osobą chaotyczną i nie mam nawet kalendarzyka.

– Wy myślicie, że ja mam jakieś możliwości, może znajomości – mówię.

Bo pewnie tak myślą.

– Ty, z twoim umocowaniem w „Gazecie Wyborczej” – powiedział mi w kuluarach jeden z działaczy ZASP-u.

– Ale ja nie mam żadnych umocowań – odpowiedziałam. – Klikam tekst na komputerze i to są całe moje kontakty.

Nie uwierzył. I sala też nie uwierzyła, kiedy powiedziałam, że nie mam nigdzie żadnych kontaktów.

– Jestem nikim. Panią z pieskiem – mówiłam , ale wyraźnie uznali to za kokieterię.

Jak ich przekonać, że nie mam życia towarzyskiego, że odkąd zrezygnowałam z etatu, poza próbami „Pana Tadeusza” jedyną atrakcją w moim życiu są spacery z Norką po Saskiej Kępie? Wracam potem do pustego mieszkania, choć nawet ono nie jest moje, tylko wynajmowane. Moje medialne istnienie, moje wizyty w telewizyjnych studiach nie skutkują żadnym ruchem towarzyskim. Zmywam szminkę i wracam do domu.

W tym swoim dziwnym przemówieniu wyborczym staram się to wszystko uzmysłowić tym, którzy mnie słuchają. Jeśli słuchają, bo mówiąc, mam wrażenie, że sprawa jest przesądzona, a sala chce to jak najszybciej zakończyć.

– Nie jestem działaczem – powtarzam dobitnie. – Zdecyduję się na to stanowisko za honorarium. Czy na pewno zgadzacie się na to?

– Taaak! – odpowiedzieli jednogłośnie.

– To odpowiedzialne stanowisko. Honorarium nie może być symboliczne.

– Taaak!

– Umówmy się na próbny rok tej prezesury. Nie mogę obiecać, że dam radę sprawować takie stanowisko przez całą kadencję.

– Taaak!

To wszystko. Nie było żadnego głosowania w tej sprawie. I przede wszystkim żadnego pytania, o jakim honorarium myślę. Moje doświadczenie w prowadzeniu zebrań i stowarzyszeń było zerowe, ale nawet ja rozumiałam, że z formalnego punktu widzenia to wszystko jest zupełnie nieodpowiedzialne. Wybory wygrałam przytłaczającą liczbą głosów, nie pamiętam nawet jaką. Czując zmęczenie Sali, powiedziałam tylko to, co na poczekaniu przyszło mi do głowy, a co chyba po dziś dzień wisi w ZASP-ie jako hasło, tyle tylko, że bez mojego nazwiska.

– Sztuka jest pracą – powiedzialam, rozumiejąc tak właśnie ogólne przesłanie tego zjazdu.

Rozumiałam, że zadaniem ZASP-u jest walka o godne życie wykonawców w każdej z dziedzin sztuki scenicznej. Czasy prywatyzacji, komercji sprzyjają wyzyskowi. Trzeba się nauczyć oporu. Zeszłam ze sceny już jako prezes ZASP-u, po czym zaczęły się wybory zarządu. Gdybym wtedy wiedziała, że mam prawo do dobrania sobie ludzi! Nikt mi jednak o tym nie powiedział, pewnie świadomie. Nie podobały mi się te wybory. Jakiś skomplikowany i drogi system komputerowy nie zadziałał, potem działał źle, z osób wybranych do zarządu znałam tylko dwie. Po tych wyborach zrobił się gwar, ktoś wskoczył na scenę, wołając, że zarząd też powinien być opłacany, powstał ogólny harmider. A ja? Niby ktoś podszedł, ktoś deklarował pomoc, ale tak naprawdę byłam tu całkiem sama. Dyrektor generalny biura ZASP-u, Andrzej Gajewski podszedł do mnie i zaproponował spotkanie następnego dnia.

{ zapisałam }

Co teraz z „Panem Tadeuszem”? Muszę to dokończyć. Muszę się skupić na tych dwóch rzeczach na raz. Znalazłam już kontakty do ambasad: węgierskiej, japońskiej, litewskiej. Znalazłam ludzi, którzy decydują się nagrać nam fragmenty w swoich językach. Aktorzy zachwyceni tym, że mają się uczyć po węgiersku, bawi ich takie wyzwanie, każdy chce jakiś „obcy” fragment. Jestem naprawdę dobrej myśli.

***

Po wyborach w ZASP-ie nikt, ale to nikt z moich znajomych, przyjaciół, ludzi, których znałam od lat, dosłownie nikt do mnie nie zadzwonił. Nie chodzi mi o gratulacje, chociaż to też jest jakiś rodzaj rytuału w tego rodzaju sytuacjach. To mogły być różne telefony: ludzi rozbawionych tym, że ja, taka w chmurach, zostałam prezesem ogromniej instytucji, to mogły być uwagi w stylu „coś ty zrobiła?”, ostrzegające przed zasadzkami takiego stanowiska. Cokolwiek, co świadczyłoby o bliskości tych, z którymi spotykałam się tyle lat, z którymi tyle lat współpracowałam jako aktorka, jako ktoś z opozycji, jako autorka felietonów. Cisza. Moje córki chyba jakieś speszone i przerażone ciężarem tego, co na siebie wzięłam, czegoś urzędniczego, obcego. Tylko w telewizji mogę sobie obejrzeć, co mówią o moim wyborze. Norka też jakaś smutna. No właśnie, co teraz z nią?

Urząd i sztuka

Od następnego dnia miałam sekretarkę, gabinet, biurko, a na nim dziesiątki dokumentów. Nie było natomiast komputera. Żaden z moich poprzedników nie odczuwał takiej potrzeby. Nie rozumiem, jak można kierować dzisiaj jakąkolwiek instytucją bez dostępu do Internetu. Wystarczyło jedno słowo i następnego dnia w gabinecie pojawił się komputer najwyższej klasy. Dostałam też jakiś wypasiony telefon. W kolejce do mnie natomiast czekali ludzie biedni i zagubieni. Od pierwszego dnia musiałam słuchać ich trosk, nie tylko zawodowych. Płakali, żalili się, skarżyli się na innych. Ale też już pierwszego dnia trzeba było zapoznać się z tekstem oprotestowanej ustawy i przebrnąć przez argumenty za i przeciw. Trzeba też było zająć się aktorami z teatru lalek. Jedną z zasadniczych skarg, jakie wnosili, było przecież bezpieczeństwo pracy. Aktorzy lalkowi są szczególnie narażeni na zawodowe choroby i skutki pracy w różnych, często niebezpiecznych warunkach. Umowy, jakie zawarli, właściwie zwolniły dyrektora z obowiązku ochrony. Z kim o tym rozmawiać? Poprosiłam o połączenie mnie z ministrem pracy.

– Tak. Z ministrem – musiałam upewnić sekretarkę, która nie była pewna, czy pierwszego dnia nie zaczynam od zbyt wysokich szczebli. Minister odpowiedział zaproszeniem na następny dzień.

Od pierwszego dnia wszystko toczyło się nadspodziewanie sprawnie. Sama byłam zdumiona, jak łatwo idzie mi pisanie listów prawniczych, jak szybko przestawiam się na ten język. Przekopywanie się przez ustawy było rzeczywiście trudne, ale tutaj z prawdziwą pomocą przychodził mi dyrektor Gajewski, znakomicie obeznany z aktualną sytuacją. Na razie trzeba było uporczywie domagać się konsultacji z ministrem kultury i ministrem pracy. Drugą sprawą priorytetową był teatr lalkowy.

Fanklub Mickiewicza

Zbliża się premiera „Pana Tadeusza”. Nie jest tak, jak sobie na początku wymarzyłam. Raczej odwrotnie. Powstaje spektakl dynamiczny w ruchu, daleki od oratorium czy skupionego chóru. To będzie grupa młodych ludzi, którzy czekają na casting do „Pana Tadeusza”. W oczekiwaniu na werdykt zaczynają się bawić tekstem, który niespodziewanie wciąga ich w całą akcję. Udało się zachować jednolitość grupowego mówienia, udało się przede wszystkim rozkochać ich w samym tekście. Mówią do siebie prywatnie całymi cytatami. Żyją tym. Zakładałam, że ten spektakl da im dużo radości, a przede wszystkim, że będziemy jeździć z nim po Polsce, na festiwale klasyki polskiej, że będzie z tym dużo ruchu, a przecież o to głównie chodzi – o ruch.

Na próbie „Pana Tadeusza” pojawiły się media. To pierwsze zetknięcie aktorów z publicznością. Atmosfera świetna. Potem odbył się prawdziwy chrzest bojowy. Poszliśmy do jednego z warszawskich liceów i odegraliśmy uczniom tego „Pana Tadeusza”, ale bez dekoracji, tylko przy stole. Wszyscy aktorzy siedzieli razem i po prostu żywo, tekstem Mickiewicza, opowiadali całą historię w ustalonych rytmach. Uczniowie słuchali w skupieniu, o jakim marzy każdy teatralny zespół. Udało się! Bardzo byliśmy pełni nadziei.

Tymczasem w ZASP-ie

Pierwszym moim gościem, jaki zapowiedział wizytę, był właśnie dyrektor teatru lalkowego. Sprawa była o tyle trudna, że dyrektor jako członek ZASP-u zwrócił się do mnie o ochronę przed oszczerstwami aktorów, jak twierdził. Przed spotkaniem poprosiłam o znalezienie daty, od której zaczyna się jego członkostwo. Okazało się, że został członkiem ZASP-u zaledwie kilka dni temu. Mimo to obrona jego osoby była bardziej oczywista z punktu widzenia praw stowarzyszenia niż obrona aktorów, którzy w ZASP-ie nie byli. Z drugiej strony, ich sprawa została wpisana jako jeden z najważniejszych postulatów zjazdu. To ich mieliśmy bronić przed działaniami dyrektora.

Według mojego gościa aktorzy kłamali. Miał całą teczkę dokumentów, z których wynikało, że teatr jest prowadzony wzorowo, aktorzy zarabiają znakomicie, mają w teatrze rodzinną atmosferę i wszelkie udogodnienia. Moje pytanie było chyba dość proste. Skoro tak, to dlaczego zamierzają się procesować? Według obrazu teatru, jaki przedstawił jego dyrektor, każdy aktor, każdy pracownik w tym kraju chciałby pracować w takich warunkach. Skąd więc bunt, jaki jego cel?

– Spotkam się z nimi – powiedziałam.

{ zapisałam }

Marysia napisała do mnie list. Ja tu siedzę za biurkiem, a ona teraz pracuje dużo poniżej swoich możliwości, właściwie prasuje ubrania w jakimś telewizyjnym programie. Tyle w niej potencjału i tyle blokad. Wiem, że nie wolno mi do niej za dużo przemawiać. To ją denerwuje po prostu i oddala. Odpisać Marysi? Boję się, że napiszę za składnie, za literacko. Najgorzej, że ona przecież wie dobrze, co ja myślę i co mogę powiedzieć.

Marysia / fot.: Michał Wilczewski

Urzędowanie

Kilka dni potem kilkanaście osób z teatru lalek siedziało w moim gabinecie. Musiałam liczyć się z konfabulacją i przesadą. Cała sprawa była jednak złożona i nie ograniczała się do problemów zawodowych. Ustaliłam, że trzeba znaleźć odpowiedniego prawnika. To był jeszcze czas, kiedy każdą sprawę konsultowałam z całym zarządem. Z ich skarg zrozumiałam, że mają dość rządów autorytarnych, że chcą mieć poczucie wpływania na każdą decyzję. Bardzo przekonujący był argument, że prezes ZASP-u nie jest prezesem stowarzyszenia, tylko zarządu. Kieruje więc jego pracami, a nie dowodzi. Każdą najmniejszą decyzję mailowałam wszystkim członkom zarządu. Sprawy, które wymagały szybkiej odpowiedzi, musiały czekać, aż porozumiem się telefonicznie z każdym z nich. Trudne to było, bo przecież zajęci byli próbami spektakli w różnych miastach.

{ zapisałam }

Dlaczego nie umiem nikogo poprosić, żeby wyprowadził mi psa? Dlaczego inne matki, kochanki, przyjaciółki potrafią tak po prostu zadzwonić: – Wyprowadzisz mi psa?

Albo po prostu: – Wyprowadź psa!

Dla mnie to jak przepłynąć przez wiry w rzece. Niewykonalne. Po kim to mam? Stawiam na Szczepkowskich. Zacięci samotnicy.

Szybko okazało się, że moimi przeciwnikami w sprawie ustawy są dyrektorzy teatrów. Z dnia na dzień właściwie stałam się stroną przeciwną dla tych, których dobrze znałam, lubiłam i to chyba z wzajemnością. Dla osób kierujących teatrem ta ustawa była wielkim ułatwieniem, część z nich brała udział w jej tworzeniu. Mur, jaki powstał między nimi a mną, był dla mnie szczególnie dotkliwy. Nagle zdałam sobie sprawę, że razem z objęciem tego stanowiska całkiem tracę zawodowe bezpieczeństwo. Tak jak dotąd byłam postrzegana jako osoba w środowisku istotna, tak teraz stałam się propagatorką „populistycznych idei” i „wstecznego myślenia”. Każda moja wypowiedź komentowana była wyjątkowo kąśliwie, z rosnącym dystansem. Co ze mną będzie, kiedy skończy się ta prezesura?

Honorarium

Już po kilku dniach urzędowania dyrektor ZASP-u poprosił mnie na rozmowę na temat wysokości honorarium. Moje kredyty były bardzo obciążające, więc mocno się denerwowałam. To, co zaproponował, było dla mnie bardzo miłą niespodzianką. 15 tysięcy złotych miesięcznie! To dużo. Bardzo dużo. Z drugiej strony, gdybym została prezesem tego stowarzyszenia w innym momencie, kiedy byłoby spokojniej, ta funkcja sprowadzałaby się do reprezentowania środowiska na uroczystościach, przewodniczenia zebraniom zarządu. Ja jednak nagle znalazłam się w sytuacji, w której walka szła o ustawę. Trzeba było ją prowadzić błyskawicznie i dynamicznie. Codziennie wiele godzin studiowałam dokumenty, przygotowywałam się do spotkań i debat z osobami decydującymi na wysokich szczeblach, do tego kolejki artystów. Spędzałam tam czasem całe dnie. Ważniejsze dla mnie jednak było co innego: całkowita jawność tej sytuacji. W każdym z wywiadów, których wtedy udzielałam, podkreślałam, że za swoją pracę biorę honorarium i wymieniałam sumę. Oczywiście trzeba się było liczyć z komentarzami, zwłaszcza w Internecie.

***

Do gabinetu przyszedł mężczyzna w średnim wieku, były reżyser telewizyjny. Poprosił o finansowe wsparcie, nie ma pieniędzy nawet na czynsz. Okazało się, że brał już z ZASP-u różne zapomogi i wyczerpał wszystkie możliwości. Poszłam więc do dyrektora z pytaniem, co można jeszcze zrobić.

– Nic. Z tym że on może popełnić samobójstwo.

Co miałam zrobić z taką wiedzą? Przeznaczyłam na zapomogę część swojego honorarium, on podpisał oświadczenie o odebraniu tych pieniędzy, ale dopiero kiedy zniknął, przyszło mi do głowy, że może być po prostu uzależniony od alkoholu i stąd kłopoty. I chyba tak było. Wziął pieniądze i nie pojawił się już nigdy.

Nie było innej rady. Musiałam zacząć zabierać Norkę ze sobą do pracy. Tego jeszcze nie było. Prezes z pieskiem. Żeby jeszcze jakimś rasowym. Norka od razu się tu przyjęła, witana z jakąś ulgą, że trochę normalności, szaleństwa, dowcipu w tych dostojnych murach. Tylko że pchała się na fotele. Odstąpiłam jej największy, skórzany, kalkulując, że się najmniej pobrudzi.

Kilka dni później do gabinetu wpadł jakiś bardzo młody człowiek. Aktor. Szukał ratunku, bo właśnie z dnia na dzień wyrzucili go z pokoju w teatrze, gdzie mieszkał. Nie ma pracy, nie ma pieniędzy, nie ma mieszkania. Może zadatkować jakiś tani pokój, gdzie zamieszkałby od razu, ale nie ma ani grosza. Potrzeba mu 800 złotych. No to mu dałam po prostu te pieniądze. On sam przypomniał mi, że musi być na to jakiś dokument, sam go więc napisał i podpisał. Takich spraw było jeszcze kilka. To swoje honorarium starałam się jakoś też spożytkować dla innych.

To nie jest nasze życie

Któregoś dnia do mojego gabinetu w ZASP-ie weszła Hania, rozejrzała się po pokoju, spojrzała na piękny stojący zegar, usiadła na stylowej kanapie i… rozpłakała się. Właściwie nie musiała nic mówić. Po prostu to wszystko przecież nie ma wiele wspólnego z tym, jak naprawdę toczy się nasze życie. To prezesowanie izoluje mnie od życia w środowisku, które Hanię już fascynuje i wciąga. Jak ją znam, to wszystkiego mi nie mówi, ale musi odczuwać też na sobie skutki tej izolacji, tego mojego urzędniczego życia. Wychowana w bajkowej wręcz atmosferze bezpieczeństwa, nagle napotyka napięcia, pomruki, chłód.

Kilka dni potem wpadła Marysia.

Po swojemu, luzacko kręciła się w fotelu, wszystko tu ją bawiło, nawet duży, stojący zegar. Ale ja wiedziałam i ona wiedziała, że ja wiem, że myśli to samo, co Hania. To nie jest nasze życie.

{ zapisałam }

Co jakiś czas napada mnie mania kupowania doniczkowych roślin. Po prostu brakuje mi przyrody, zieleni, kilometrowych spacerów. Muszę się w domu otaczać zielenią. Jak dobrze jest z Norką chodzić wieczorami po Saskiej Kępie. Rano wychodzimy bardzo wcześnie do parku Skaryszewskiego. Trochę się boję, bo jesteśmy same na takiej dużej przestrzeni, ale ona jest szczęśliwa.

Petycja

Tworzymy petycję w sprawie wstrzymania ustawy dotyczącej umów sezonowych. Już w czasie zjazdu zauważyłam mężczyznę, który przedstawiał się jako doradca ZASP-u, choć nie był członkiem stowarzyszenia. Część członków zarządu upierała się jednak, żeby petycję sformułował właśnie on. Zrobił to, przysyłając wielostronicowy, skomplikowany wywód, niemający nic wspólnego z charakterem petycji, która powinna być prosta i przejrzysta. Przegłosowaliśmy konieczne zmiany w tym tekście. Napisałam do niego list i czekaliśmy. Nie było odpowiedzi. Napisałam do zarządu krakowskiego ZASP-u, gdzie szczególnie nastawano na jego uczestnictwo. Odpowiedź była dziwnie chłodna. Mamy czekać i tyle. Ale jak i dlaczego czekać? Środowisko jest teraz skupione na tym temacie, za chwilę to się zmieni, trzeba zbierać podpisy i to jak najszybciej. Poddałam więc pod głosowanie swoją propozycję tekstu petycji. Zarząd ten tekst przyjął i puściliśmy go w Internecie. Nie minęło kilka dni, a dostaję szereg listów z pytaniem, którą petycję mamy podpisywać. Pojawiły się dwie.

Ustaliliśmy więc na zebraniu, że napiszemy sprostowanie, a podpisy pod drugą petycją trzeba przenieść na pierwszą. Oczywiście zrobiło się zamieszanie i jakiś przedziwny podział. Piszę przedziwny, bo skryty, spiskowy i niemający nic wspólnego ze stylem jawności, jaki chciałam wprowadzić. Jeśli cokolwiek było nie tak, wystarczyło przyjść, powiedzieć, napisać, zadzwonić. Przecież ja nie muszę być autorką petycji. Zostałam wybrana między innymi. dlatego, że potrafię pisać, więc napisałam coś, co trzeba było zrobić prosto i szybko. Nic więcej. Atmosfera wokół tego natomiast zrobiła się jakaś dziwaczna. Czułam, że chodzi tu o wpływy, ambicje. Ważne było teraz, żeby nie skupiać się na tym, tylko żeby przeprowadzić akcję podpisów. Ale to już nie było takie proste.

Reżyserski debiut

Premiera „Pana Tadeusza”. Mój reżyserski debiut. Wielu reżyserów nie wytrzymuje napięcia premiery i rezygnuje z obecności na widowni. Coś w tym jest. Aktorzy powinni mieć poczucie, że teraz to jest już ich spektakl, że nie ma na sali żadnego dyrygenta. Kupiłam każdemu kolekcjonerskie, miniaturowe zwierzątko, jedno z tych, o jakich mowa w „Panu Tadeuszu”. Każdemu napisałam osobny list. Wyszłam z teatru. Nawet nie miałam pojęcia, że ta praca będzie dla mnie tak przejmująca, że „robienie teatru” jest właściwie moim żywiołem. Odeszłam daleko od budynku, żeby nie widzieć publiczności, nie słyszeć tego szumu, nie dokładać sobie dodatkowego podniecenia. Jak zwykle zaprosiłam tylko kilku znajomych. Pochłonięta pracą zapomniałam o wielu z nich, ale najlepszym przyjaciołom zarezerwowałam zaproszenia na długo przed premierą. Chciałam, żeby mieli dobre miejsca, bo na premiery przychodzi zwykle dużo oficjeli i w efekcie zostają tylko gorsze rzędy. A do Syreny przychodziło zawsze tych oficjeli dużo. W ogóle premiery tutaj są bardzo szumne. To dobrze dla moich aktorów, którzy rzadko tu grają, bo teatr wystawia rzeczy kameralne i raczej z większymi nazwiskami. Będą mieli swoje zasłużone święto. Minęło pół godziny od rozpoczęcia spektaklu. Nie wytrzymałam i weszłam tam, ale nie na widownię, tylko do kabiny akustyków. Tam, zza szyby, widać wszystko dokładnie. I aktorów, i widownię. Spojrzałam w dół. Widownia była… prawie pusta.

Na premierę „Pan Tadeusz i inne obce języki” nie przyszedł nikt z zaproszonych ludzi teatru. Żadnych recenzentów, władz ani nawet znajomych. Po prostu pusta widownia. Aktorzy mówili Mickiewicza po japońsku, po węgiersku i po polsku, ale jak musieli się czuć? Przecież nie jest możliwe, żebym z dnia na dzień stała się osobą anonimową i jedną z ostatnich w szeregu. Po prostu zrobiłam się niewygodna. Lepiej unikać moich premier, komentarzy. Nie dać szans ani na sukces, ani na porażkę, na nic, co będzie omawiane, co spowoduje ruch. A to też oznacza odebranie szansy moim aktorom. To z kolei oznacza, że robienie własnego teatru będzie trudniejsze niż myślałam. Może po prostu niemożliwe?

W żadnym piśmie, dzienniku nie ukazała się recenzja. Ani dobra, ani zła, jakby tego spektaklu w ogóle nie było. Dopiero teraz, siedząc nad tą książką natknęłam się na jedną, jedyną chyba w „Kulturze Liberalnej”. Myślę, że dla pełnego obrazu warto ją przytoczyć.

Przytaczam nie bez powodu. Po prostu myślę, że to było dobre i ważne przedstawienie. Całkowicie odepchnięte, zakopane w teatralnym dialogu. Nie było zaproszeń na żaden festiwal w Polsce, chociaż pasował tematycznie do wielu. Wstyd mi wobec aktorów, ale wiem, że oni też odczuwają to jako niesprawiedliwość. Tyle tylko, że niczemu nie są winni.

Czy będę mogła jeszcze kiedyś robić teatr?

Po kilku miesiącach zapisałam:

Grają „Pana Tadeusza” o 11 rano, dla dzieci! O Boże. Ten spektakl umrze. Ale to nie jest naturalna śmierć.

{ recenzja }

[…] Joanna Szczepkowska w swoim debiucie reżyserskim miała zaiste diabelski zamysł. […] Scenki opowiadane są przez aktorów, którzy przerzucają się między sobą wersami poematu. Jeden zaakcentuje wers tak, drugi inaczej, trzeci wykrzyknie, czwarty z nim wyskoczy – co podpowie tekst. I ta zmienność tonu, barwy, wysokości głosu i interpretacji robi dobrze dziełu Mickiewicza, podkreśla niezwykle plastyczny język, żywo przywołuje rzeczywistość opowiastek. Widzimy ją na własne oczy. […] Szczepkowska gwałci nas przez ucho – jakby napisał Gombrowicz – przekłada epopeję „z polskiego na nasze”, czyli szybkie, porwane, niecierpliwe, i tym właśnie zwraca uwagę odbiorcy. […]

Aktorzy w tym spektaklu to zresztą bardzo ciekawy wątek dla recenzenta. Są z castingu, wybrani z setki, po wielu próbach. Żadnemu nie jest przypisana konkretna rola, każdemu za to jest obca podniosłość dotychczasowych interpretacji: zastępują ją dynamicznością i poczuciem humoru. […] Zdumiewające, jak różnie aktorsko da się odczytać intencję autora. Pełna finezji, ironii, ale i poczciwego humoru jest scena, gdy podczas uczty sąsiedzi przy stole próbują uczynić z Tadeusza światowca. Na darmo! Pomyśleć by można, że Mickiewicz pisał ten tekst specjalnie dla tych młodych aktorów zdolnych dosłyszeć i odtworzyć niuanse ukryte w słownictwie i frazeologii. […]

Muzyka w spektaklu Joanny Szczepkowskiej to następny haczyk na widza i dzięki niej wyraźnie widać, że to zupełnie nie ta Syrena, która była tu do niedawna, choćby ze spektaklami tang, a jeszcze dawniej rewiami. Nie ma już baletu w tym teatrze, a trzynastozgłoskowiec okazał się na tyle pojemny, że zmieścił fragmenty rapowane, bluesa i dumkę. Stałym motywem i głównym bohaterem jest grupa osób napierająca na widownię z rytmicznym tupotem – tak działa się historia i kultura, i gwałty, i rozrywki. Wszyscy grający zasługują tu na wymienienie, tym samym to czynię: Bortel, Ciołkosz, Duda, Glapiński, Gorjainow, Grabowska, Greś, Jankowska-Tzimas, Modrzejewska, Perdjon, Radel, Tomaś, Zawada.

Jednak oni nie są jedynymi aktorami grającymi w tym przedstawieniu. Grają też języki, na które przełożono „Pana Tadeusza”. Tak się spektakl zaczyna, Litwa w wielu odsłonach brzmieniowych. To kapitalny efekt, po prostu „Pan Tadeusz” wreszcie wyciągnięty z lamusa, z zakurzonych półek. Bo kto z nas, obecnych na premierze, kiedykolwiek słyszał przekład węgierski czy czeski? Szczególne wrażenie robi na scenie język japoński, swoją urywaną intonacją przykuwa uwagę, wymusza inny gest aktorski, rozśmiesza w obcej mu sytuacji, ale też zwraca uwagę na jakość różnic kulturowych. Przy tym ekspresja zostaje ta sama, a nawet wzmożona niezrozumiałością przekazu słownego.

Ten „Pan Tadeusz”, wyjęty z książek przekładowych, zabrany z ławek szkolnych, żywy, bystry i – przede wszystkim – chciany przez młodych dziedziców naszej tradycji narodowej, to jednak nie tylko żart. Gdy za czasów Mickiewicza krytyka demokratyczna zarzucała jego dziełu brak heroicznej wizji historii, nobilitację potoczności i przewagę komizmu wyrażającą się przez używanie języka potocznego, Krasiński i Słowacki docenili wzniosłość dzieła. W zwykłym dojrzeć to, co niezwykłe – to domena umysłów przenikliwych i nieprzeciętnych. Takiej widowni życzę temu spektaklowi.

Sztuka:

„Pan Tadeusz i inne obce języki”, adapt. i reż. J. Szczepkowska,

prapremiera Teatr Syrena, 18 września 2010.

Katarzyna Suchcicka, Pan Tadeusz ponad podziałami,

„Kultura Liberalna”, 28 września 2010

A w ZASP-ie…

Dwie kobiety z zarządu zaprosiły mnie do Katowic na spotkanie z członkami ZASP-u. Przygotowałam się do tego spotkania i uważałam, że to początek podróży po polskich teatrach. Na scenie ustawiono stół, mikrofony. Nie wiem jednak, czy udało mi się powiedzieć trzy zdania. Obie koleżanki z zarządu natychmiast przejęły mikrofony. Szybko zdałam sobie sprawę, że to rodzaj walki o zaistnienie. Milczałam więc i dopiero kiedy na sali wstał jakiś mężczyzna i poprosił mnie o komentarz, udało mi się coś powiedzieć. Mężczyzna okazał się muzykiem, który przyszedł tutaj po to, żeby poruszyć sprawę trudnej sytuacji swojego środowiska. Poprosił mnie o spotkanie po zebraniu i tak zaczęła się działalność wykraczająca poza sprawy wykonawców teatralnych. Wspólnie zorganizowaliśmy krajowe forum muzyków, którzy – jak wszystkie artystyczne środowiska – nie mają prężnie działających organizacji.

Znaczące nazwiska w ogóle nie odczuwają potrzeby zrzeszania się, do obrony swoich praw mają prywatnych agentów. Znani i dostatni aktorzy, muzycy nie zajmowali stanowiska w sprawie ustawy. Było im wszystko jedno, jaki rodzaj umowy podpiszą, nie było natomiast wszystko jedno aktorom drugoplanowym, nazywanym pogardliwie halabardnikami. Powstało pytanie: czy należy się liczyć z tymi, którzy nie wpływają bezpośrednio na kształt i poziom sztuki? I czy na pewno nie wpływają? Ja wychodziłam z innego założenia. Wreszcie udało się zorganizować spotkanie z przedstawicielami ministerstwa.

***

Nigdy nie zamykałam drzwi do swojego gabinetu, ale członkowie zarządu rzadko tu przychodzili. Wystarczyło jednak przejść się po korytarzu, żeby zobaczyć jak szepczą po zakamarkach. Starałam się nie zwracać na to uwagi, jednak naprawdę nie mogłam zrozumieć, skąd ta wszechobecna konspiracja. Wszystko wyszło na jaw podczas jednego zebrań.

Zawsze na kilka dni przed takim zebraniem członkowie zarządu zapoznają się z listą spraw, jakie mają być poruszane. Przygotowują się, zasięgają opinii, wyrabiają sobie zdanie. Mogą też oczywiście zgłosić sami to, co – według nich – powinno się znaleźć na takich obradach. Tamtego dnia też były przygotowane takie punkty. Ale na samym początku zebrania, nagle ktoś zgłosił nowy punkt: honoraria dla zarządu.

Nie mogłam uwierzyć. Tak istotna rzecz nie została zgłoszona przed zebraniem? Szybko można było się zorientować, że większość jest przygotowana do rozmowy i jednomyślna, czyli że poza mną prowadzono na ten temat szczegółowe rozmowy. To był chyba drugi czy trzeci miesiąc mojej prezesury. Z tymi ludźmi czekała mnie współpraca przynajmniej przez rok. Sama też brałam przecież honorarium. Jak wyjść z tej dyskusji, nie narażając się na całkowitą blokadę? Powiedziałam w miarę delikatnie, że powinni z tym poczekać do zjazdu i zrobić tak, jak ja zrobiłam, czyli decyzję zostawić ludziom. Trzeba też sprawę upublicznić. Nie było na to zgody. Zarząd zażądał wypłacenia honorarium wstecz, od daty zjazdu, na którym go wybrano. Zażądano sum od 3 do 6 tysięcy złotych. Czy jednak mogę ich krytykować, sama pobierając duże honorarium? Nie wiedziałam, co robić, zagłosowałam więc na tak, ale wbrew zarządowi zaraz poinformowałam o tych honorariach na stronie internetowej ZASP-u. Poprosiłam też o zjazd nadzwyczajny albo jakiekolwiek spotkanie przedstawicieli ZASP-u z całego kraju. Odzew był ogromny, a klimat oburzenia jeszcze większy. Wtedy się zaczęło. Anonimy, nocne telefony w stylu: „uważaj, szyją ci buty”. Taki język, taki klimat, a przede wszystkim koszmar kolejnych zebrań. I coraz częściej myślałam: „Czy tak ma wyglądać moje życie?”.

Dymisja

Taki stan rzeczy miał się utrzymać do czasu walnego zjazdu i sprawozdania z działalności. No tak. Ale od tego momentu atmosfera między mną a zarządem była naprawdę nie do zniesienia. Zaczęto działać na własną rękę, demonstrować wszędzie osobne zdanie. Nic dziwnego, że miałam coraz więcej wątpliwości. Jestem opłacana za swoje stanowisko, czyli za kierowanie zarządem. Jestem prezesem zarządu ZASP-u. Czy jednak w takiej sytuacji naprawdę nim jestem? Czy jeśli poza mną prowadzona jest jakaś zupełnie niezależna działalność, to czy ja uczciwie biorę te pieniądze?

A przecież tak naprawę odpowiadałam własnym majątkiem za ogromny kapitał. Mój majątek wprawdzie to była tylko suczka Norka, ale jednak groziła mi surowa odpowiedzialność za jakiekolwiek uchybienia, a dziennie podpisywałam dziesiątki dokumentów. Wprawdzie nauczyłam się je sprawdzać i pytać o zdanie tych, co się na tym znają lepiej, ale w takiej atmosferze każdego dnia mogłam spodziewać się tego, co w nocnych telefonach ktoś nazywał „szyciem butów”. Nie, nie chciałam tak żyć ani tygodnia dłużej. Złożyłam dymisję. Napisałam krótkie pismo i dałam je dyrektorowi ZASP-u. Szybko schował dymisję do szuflady, prosząc mnie, żebym nie decydowała się na to teraz, kiedy tyle spraw jest w toku. Powiedziałam, że się zastanowię, on, że nie powie o tym ani słowa. Zaraz jednak po moim wyjściu zwołał zarząd, informując, że moja dymisja staje się realna i trzeba coś zrobić.

Myślę, że oni nie dowierzali, że ja naprawę chcę się rozstać z tym stanowiskiem, że tak po prostu z dnia na dzień zrezygnuję z takich dochodów, nie mając nic w zanadrzu.

Tego dnia było do załatwienia bardzo dużo spraw, więc doszliśmy do końca zebrania późnym wieczorem. Po przegłosowaniu ostatniej sprawy wzięłam leżącą przy mnie kartkę, podpisałam swoją dymisję i wyszłam. Razem ze mną złożyło dymisję jeszcze dwóch członków zarządu.

Najtrudniej było rozstać się z pracownikami. Większość z nich chyba naprawdę mi sprzyjała, dawali to odczuć na każdym kroku, jednocześnie jednak sygnalizowali strach o utratę pracy. Nigdy nie powołałam się na ich zdanie, nigdy nie poprosiłam o dowody lojalności. To świetni ludzie, pracujący tam ponad miarę, z czym zresztą też usiłowałam walczyć. Kilka tygodni potem w związku z moją dymisją odbył się nadzwyczajny zjazd.

Trzeba było wybrać nowego prezesa.

„Mewa”

Zadzwoniła Agnieszka Glińska bardzo podekscytowana. Jest po rozmowach z dyrektorem Teatru Narodowego i będzie reżyserować „Mewę” Czechowa. Udało jej się przekonać Jana Englerta, żebym zagrała jedną z dwóch głównych postaci kobiecych – Arkadinę. Kolejny raz moje artystyczne życie zatacza koło. Grałam przecież w „Mewie” wiele lat temu, też jedną z ról kobiecych, tyle że tę młodszą oczywiście, Ninę Zarieczną. Teraz mam zagrać tę starszą. To wspaniała czechowowska rola wiecznej amantki, aktorki, którą można zagrać na wiele sposobów. Agnieszka była zachwycona, a ja? Miałam wiele wątpliwości. Ostatnie zdarzenia mocno na mnie wpłynęły, byłam przemęczona i zrezygnowana. Myślę, że o wiele silniej przeżyłam zresztą zawód z „Panem Tadeuszem” niż to całe zdarzenie związane z ZASP-em. Poza tym miałam jeszcze jedną wątpliwość. Arkadina to – tak samo jak w przypadku Telimeny – tzw. belle femme, kobieta o bardzo wyrazistej powierzchowności, aktorka-gwiazda. Ja, choćby z racji sylwetki, na scenie uosabiam raczej kogoś wiotkiego i nadwrażliwego. Oczywiście, że moim zadaniem jest zagrać taką kobietę, a nie być nią, ale w tym wypadku widziałam szczególną dysproporcję między mną a postacią. Agnieszka Glińska nie podzielała moich obaw. Zaczęliśmy próby.

Sprawozdanie

Nadzwyczajny zjazd odbył się w siedzibie Domu Aktora Weterana w Skolimowie. Celem było wybranie nowego prezesa. I oczywiście czekano na moje przemówienie. Wyjaśniłam krótko powody swojej dymisji, mówiąc, że szerzej powiem o wszystkim na zjeździe sprawozdawczym. Od tego taki zjazd jest, żeby omówić działalność władz, a członkowie, żeby to mogli ocenić. Tak jest zawsze, a co dopiero w wypadku nagłej dymisji prezesa? Kiedy wychodziłam z gmachu w Skolimowie, ktoś mnie zaczepił, mówiąc:

– Dlaczego nie powiedziałaś wszystkiego teraz? Przecież oni na zjeździe nie dadzą ci nic powiedzieć!

„Jak to nie dadzą?”– pomyślałam. Przecież moim statutowym obowiązkiem jest sprawozdanie z działalności. Nie przewidziałam, naprawdę nie mogłam wyobrazić sobie, że kiedy nadejdzie zjazd sprawozdawczy, oni mnie tam po prostu nie zaproszą. Zablokują omówienie sytuacji, tak jak ona wyglądała z mojego punktu widzenia. Sprawdzałam datę zbliżającego się zjazdu, ale nigdzie nie była ogłoszona. O tym, że zjazd ma się odbyć, dowiedziałam się od jednego z kolegów, którzy razem ze mną złożyli dymisję. Pierwszy raz w życiu zaczęłam alarmować prasę. Olgierd Łukaszewicz, nowo wybrany prezes, stwierdził, że „nie dawałam sygnału, że chcę coś powiedzieć, poza tym nie będzie to zjazd sprawozdawczy”. Jak to nie dawałam sygnału?! Powiedział też dziennikarzom, że oczywiście mogę coś powiedzieć, jeśli chcę, ale będę miała na to około pięciu minut. Przecież sprawozdanie z działalności nie może mieć takich ograniczeń, niczego nie da się w takim czasie powiedzieć. Kolejny raz myślałam: kto zwariował, świat czy ja? Na zjeździe sprawozdanie złożono, ale beze mnie.

{ zapisałam }

Zrobili mnie na szaro w pełnych światłach. Myślałam, że tylko w filmach i powieściach to jest możliwe. Przecież żyję w praworządnym kraju. Walczyć?

Nie walczyłam. Po prostu wybrałam wolność od środowiska stowarzyszenia, od tamtego klimatu. Wypisałam się z ZASP-u. Skutki? Nie będę miała prawa do starości w Skolimowie.

{ zapisałam }

Jadę do Lwowa. Muszę wyciągnąć akt urodzenia mojego dziadka. Coś się tu nie zgadza, coraz więcej tajemnic w miarę pisania autobiografii.

Hania w ciąży!

Zadzwoniła Hania. Jest w ciąży! Oboje z Kubą mówili o dziecku, ale teraz reagowali tak, jakby stał się cud. I w jakimś sensie się stał. Będzie dalszy ciąg naszych pokoleń.

Po skosie

Próby „Mewy” dobiegają końca, a ja czuję się tak, jakbym była dopiero na początku. Mimo że Agnieszka pisze mi SMS-y, „ jaka to dzika przyjemność z tobą pracować”, to jednak czuję, że to są komplementy na wyrost. Ona na pewno też widzi moje oddalenie, moje próby zaleczenia przeszłości. Weszłam przecież w tę poetykę prosto zza biurka, z rzeczywistości urzędniczych konfliktów i jestem jak mucha uderzona w locie. Niby fruwam, ale błędnymi drogami, raczej po skosie. Wyglądam też bardzo źle i wiem o tym, a jednak brakuje mi sił, żeby coś ze sobą zrobić. Moje włosy oklapły i dlatego pewnie scenografka zdecydowała, że muszę mieć perukę.

A ja wiedziałam, że to ostatecznie przesądzi o tym, że nie zagram tej osoby, którą miałam w wyobraźni. Po prostu wiedząc o swoim marnym stanie, stworzyłam osobę zupełnie nieatrakcyjną, ale z ogromną osobowością. Ta osobowość sprawia, że Arkadina nie przejmuje się swoim wyglądem, nie robi się na bóstwo, bo nie musi. Peruka natomiast wszystko zmieniła. Uśliczniła mnie niepotrzebnie, uładziła, a ja czułam się jakbym miała na głowie gniazdo. Strasznie mnie to krępowało.

{ zapisałam }

Dlaczego nie walczę o to, żeby grać bez peruki? Przecież cała ta nieestetyczna ekspresja Arkadiny, jaką sobie wypracowuję, po prostu zniknie. Agnieszka się upiera, scenografka też przy każdym moim drobnym sprzeciwie co do tej peruki. Boją się pewnie, że nie przekonam widzów do takiej postaci. Czuję jednak, że tym razem nie wolno mi walczyć. Po prostu nie daję z siebie tyle, ile powinnam, jestem obok, choć chciałabym być w środku tych prób. Nie mam prawa do sprzeciwu.

***

Premiera poszła dobrze, choć oczywiście czułam pytanie, które musiało się nasuwać na widowni. Dlaczego ja to gram, aktorka spoza zespołu, a nie któraś z aktorek tego teatru. Bo rzeczywiście kilka z nich idealnie nadawało się do roli Arkadiny. Było też odczuwalne inne pytanie: dlaczego gram tak jakoś zwyczajnie, bez fajerwerkowych, brawurowych momentów. Pewnie wielu widzów sądziło, że ja tę rolę potraktuję trochę sportowo i będę chciała odzyskać punkty, które straciłam przy incydencie z „Ciałem Simone”. Inaczej mówiąc, że będę chciała coś udowodnić. Nie miałam ani takich zamiarów, ani takich myśli. Dopiero przy premierze wyczułam to: „i co ona nam teraz pokaże”? Kilka dni potem ukazały się zaskakująco dobre recenzje. A tak naprawdę zaczęłam grać „swoją” Arkadinę dopiero po kilku latach, kiedy po prostu zdjęłam perukę.

Zmiany w „Obcasach”

Zadzwonili z „Obcasów”, że teraz będę tam rzadziej pisać. Nie raz na dwa tygodnie, jak dotąd, tylko rzadziej, bo muszą wejść nowe felietonistki.

No pewnie, rzeczywiście muszą. Dla mnie to duża zmiana, po piętnastu latach mobilizacji co dwa tygodnie, patrzenia na świat pod kątem czegoś, co warto opisać. Duża zmiana, ale rozumiem to. Kłopot polega na tym, że nie wiadomo, jak często mam pisać. Co miesiąc, dwa, trzy? Dotąd trzymałam w sobie taką napiętą linkę, a teraz ona się rozluźniła zupełnie.

Najpiękniejszy dzień

{ zapisałam }

To był najpiękniejszy dzień w moim życiu artystycznym.

Tak zapisałam. Zadzwoniła do mnie Anna Janko, współczesna poetka i pisarka. Powiedziała, że w jednym z warszawskich domów kultury odbędzie się rozdanie nagród młodym poetom i zapytała, czy mogę przyjść, poczytać im swoje wiersze, a potem porozmawiać o poezji. Trochę się zdziwiłam, że zadzwoniła właśnie do mnie, bo jakoś dotąd nie dostawałam znaków, że należę do środowiska poetów. Okazało się jednak, że słowo „młodzi” oznacza poziom licealny. Jak zrozumiałam, chodzi więc raczej o spotkanie z kimś, kto umie mówić i zrobi dobrą pogadankę na temat poezji dla literackich prymusów. Wzięłam swój tomik poezji i pojechałam w kierunku tego domu kultury. Długo jednak nie mogłam go znaleźć, bo pod numerem, który mi podano, była jakaś piwniczka, a z niej dochodziła głośna muzyka. Kiedy jednak zdecydowałam się tu wejść i zapytać o dom kultury, okazało się, że to właśnie tutaj odbywa się wręczenie nagród. Błądząc po ulicach, spóźniłam się na tę uroczystość. Kiedy weszłam, było prawie ciemno, po podłodze turlały się butelki, a niewielka grupka młodych rozproszyła się po kątach, dopalając jakieś skręty. Nie wyglądali na prymusów. Już miałam się wycofać, kiedy zauważyła mnie Anna Janko i szybko złapała za rękę. Był jakiś plan tej uroczystości, który powinien się dopełnić, żeby było zgodnie z formalnościami. Tylko tak mogłam sobie wyobrazić zaproszenie tutaj kogoś takiego jak ja.

– Co ja mam im mówić? – szepnęłam do Anny Janko. – Przecież nikt tego nie będzie słuchał.

Wiedziałam dobrze, że dla tej młodzieży nie jestem żadną atrakcją, nie mają pewnie pojęcia o moim istnieniu, a już moje wiersze z pewnością ich nie obchodzą. Oni są tacy nachmurzeni, owinięci szalikami. Kim ja jestem dla nich? Jakąś pańcią, ciocią jakąś, która ma im uprzykrzyć kilka następnych minut. Nie było rady. Weszłam na odrapaną estradkę i powiedziałam do mikrofonu kilka słów o tym, że to jest ich święto i ja nie zabiorę im dużo czasu. Tak jak myślałam, moje wejście nie zrobiło najmniejszego wrażenia. Nikt nie ruszył się z kątów, żeby podejść bliżej estradki. Marzyłam tylko, żeby to się jak najprędzej skończyło i powiedziałam jeszcze:

– Przeczytam teraz kilka wierszy. Uprzedzam, że to są tylko wiersze, a nie poezja.

Zaczęłam czytać pierwszy wiersz, a oni trochę ucichli. To było zrozumiałe. Poeci przecież. Byłam przekonana, że kiedy już usłyszą, co to za rodzaj wierszy, to po prostu wrócą do swoich rozmów. A jednak kilkoro z nich podeszło bliżej. Potem wszyscy usiedli na podłodze blisko estradki. Kiedy skończyłam kolejny wiersz, jeden z tych nachmurzonych mruknął:

– To nie są wiersze, tylko poezja. Niech pani jeszcze czyta.

Przeczytałam wszystkie. Potem oni czytali mi swoje. Gadaliśmy do rana. To naprawdę był najpiękniejszy dzień w moim artystycznym życiu.

Ściana

– Zobaczysz, postawią ci ścianę – powiedział ktoś przyjazny. A ja pomyślałam tylko z ciekawością, jak to będzie wyglądać. Jak stawia się komuś ścianę? Już teraz wiem: powoli, cegła za cegłą.

***

Posłałam do „Wyborczej” duży tekst o stanie teatru w Polsce. Tak duży i obszerny, jak tamten artykuł o stanie telewizji. Dotąd moje teksty były tam przyjmowane z entuzjazmem, a tym razem głucha cisza. Tekstu nie przyjęto, ale o tym dowiedziałam się od osób trzecich, nikt do mnie nie zadzwonił, nie odpisał. To nowość.

***

Radio ZET. Kilka miesięcy temu poprosili mnie o odczytanie tekstów z okazji rocznicy tego radia. Teksty dostałam, zgodziłam się, zabukowałam termin. I nagle przysłano mi krótką informację: „Rezygnujemy z Pani, zdecydowaliśmy się na inną aktorkę”.

***

Zaczyna bardzo brakować pieniędzy. Postanawiam coś zrobić. Zadzwoniłam do „Zwierciadła”. Kiedyś dostałam od nich nagrodę Kryształowe Zwierciadło za swoje felietony. Muszę przecież coś robić, więc może „Zwierciadło” zgodzi się drukować moją powieść w odcinkach? Zadzwoniłam do naczelnej tego pisma, a ona zachwyciła się tym pomysłem. W następnych tygodniach jednak nikt się do mnie nie odzywał. Spotkałam ją na ulicy. Powiedziała speszona:

– Takie mam wyrzuty sumienia wobec pani. Pomysł powieści w odcinkach był świetny i zaproponowałam to Maciejowi Stuhrowi.

***

Zadzwoniła do mnie jakaś dziewczyna z TVN, czy mogę wystąpić w programie „Dzień dobry TVN” – tematem będzie teatralna publiczność.

Oprócz mnie ma rozmawiać na ten temat Jerzy Stuhr. Zgodziłam się chętnie, zwłaszcza że zjawisko publiczności interesuje mnie od dawna. Dzień przed programem jednak nikt do mnie nie dzwoni, żeby domówić szczegóły – godzinę przyjazdu i tak dalej. Zaczęłam się denerwować, bo jednak to jest program na żywo, może wyglądać, że ja coś przegapiłam, więc dzwonię tam i wtedy ta dziewczyna mówi bardzo speszona:

– Pani Joanno, przepraszam, nie wiem, jak to pani powiedzieć, ale redaktor nie zgodził się na pani udział.

***

Dzwoni dziennikarz z internetowego wydania „Przekroju” – robią rodzaj ankiety, chciałby do mnie przyjechać i zadać kilka pytań. Zaraz dzwoni znowu.

– Przepraszam, nie mogę przyjechać, redakcja się na panią nie zgodziła. Nie ma zaproszeń do Międzyzdrojów. Dzwonię, proponuję „ADHD i inne cudowne zjawiska” – to się tam nadaje idealnie. Cisza. Od kilku lat nie jestem już zapraszana.

I co teraz?

Jest po premierze „Mewy”, skończył się czas wytężonej pracy, ale przecież tak naprawdę nie należę nigdzie, nie mam etatu, nie mam dalszych propozycji i nie wygląda na to, żebym je miała. Sama nie pójdę do żadnego z dyrektorów zapytać o to, czy ma dla mnie miejsce. Po całej sprawie z Lupą nie wydaje mi się właściwe, żeby stawiać ludzi w tak trudnej sytuacji. Z jednej strony wielu z nich pewnie cieszyło się z podważenia autorytetu Lupy, ale z drugiej strony, to, co zrobiłam, było oczywistym naruszeniem teatralnej etyki. Przyjmując mnie do teatru, w jakiś sposób przytakują takiej postawie. I druga sprawa: pracując w ZASP-ie nad blokadą szykującej się ustawy, narobiłam sobie wrogów głównie wśród dyrektorów. Wielu z nich rozmawiało ze mną, starając się wytłumaczyć, że stoję po złej stronie, ale ja chciałam, a raczej musiałam być lojalna wobec stowarzyszenia. Wielu dyrektorów teatru było więc na mnie obrażonych, zniechęconych, rozczarowanych. Tak naprawdę nie było miejsca, gdzie mogłabym się zaangażować.

No więc co dalej?

Napiszę sztukę na temat ADHD! Myślałam o książce na ten temat, ale tęskniłam do sceny, do grania. Poza tym ADHD jest bardzo malownicze. Ten bałagan, który powstaje wokół osoby z ADHD, zdarzenia zmieniające zwykły dzień w przygodę – to wszystko wydało mi się godne pokazania na scenie. Gdzie to wystawię? Nie myślałam o tym na razie.

Rok 2011

Curie!

Ktoś zadzwonił do mnie, czy czytałam już „Gazetę Wyborczą”. Otworzyłam na podanej stronie i rzeczywiście mnie zatkało. Marta Meszaros kręci film o Curie z Krystyną Jandą. Co czułam? Nie, nic takiego, jak po przeczytaniu tamtej książki. Nawet przestraszyłam się, że tak mało czuję, że to może być utajone i skończyć się jakąś nagłą reakcją. To, co kolejny raz było dla mnie nie do pojęcia, to fakt, że nikt do mnie nie zadzwonił. Nikt nie powiedział: „Słuchaj, tak mi przykro. Jest inna koncepcja” – chociaż tyle.

Przecież znałam tych ludzi, pracowałam z nimi, dla nich. Czy naprawdę jestem takim zerem, że można mnie w ogóle pominąć, mimo że mam prawo czuć się oszukana i wykorzystana? A właściwie, czy kogokolwiek można pominąć? Czy ci, którzy robią filmy o ludziach wrażliwych, nie mają obowiązku być choć trochę czuli na innych? Denerwowała mnie moja apatia. Muszę ją przezwyciężyć, muszę coś zrobić! Nie po to, żeby zagrać, bo już u Meszaros nie chciałabym nigdy, ale po to, żeby – na litość boską! – nie zostać tak jawnie po raz kolejny zrobioną na szaro!

{ zapisałam }

Co zrobić? Co zrobić z goryczą, ze swoją wiedzą o Curie, z tekstem scenariusza, który napisałam? Jeśli nie zrobię nic, to przecież to się jakoś musi na mnie odbić.

Sen

Tego dnia przyszła do mnie Hania, jakaś smutna. To normalne w drugim miesiącu ciąży. Wiedziałam, że przeżywa czas zwątpienia, a może nawet paniki. Jej sytuacja zawodowa jest bardzo niepewna, Kuby też nieoczywista. To zwyczajna rzecz w ich pokoleniu, ale dlatego też to pokolenie nie garnie się do potomstwa. Hania jest osobą bardzo odpowiedzialną, wiedziałam, że brak stabilizacji czy jasnej przyszłości teraz ją zupełnie rozbija.

I jeszcze jedno: gdybym była osobą bardziej pokorną, gdybym wpisała się w normalne aktorskie życie, gdybym po prostu grywała w serialach, reklamach… A tak? Klimat wokół mnie ciągnie się także za moimi córkami. Każde moje „wierzgnięcie” jest dla nich jak kopniak.

Hania wyszła trochę uspokojona po naszej rozmowie, ale ja pewnie przeżyłam to bardziej, bo przyśniła mi się w welonie ślubnym, na scenie. Obudziłam się nagle, pod wpływem tego snu. Napiszę jej rolę w sztuce o ADHD. Taką właśnie jak sen. Wtargnie na scenę w welonie i zaburzy porządek, tak jak to się dzieje w życiu ADHD-owców. Było jeszcze bardzo wcześnie, ale nie mogłam się doczekać i zadzwoniłam do niej od razu.

– Zagrasz w mojej sztuce. Próby zaczynamy jutro.

Każda matka wie, co znaczy radość dziecka, więc chyba nie muszę opisywać, co czułam, słysząc jej szczęśliwy głos. Dopiero kiedy skończyłyśmy rozmawiać, zaczęłam rozumieć, jakie są tego konsekwencje. Hania zdała wprawdzie egzamin eksternistyczny, ale w naszym środowisku osoby, które nie skończyły szkoły aktorskiej, zawsze są postrzegane jako intruzi. Ja natomiast jestem odbierana jako obrońca zawodowstwa. Będą mi oczywiście wytykać zaangażowanie córki, tym bardziej, że lansowanie rodziny odbiega zupełnie od mojego stylu. Trzeba było teraz położyć na wagę te nieprzyjazne szmery i zaleczenie niepokoju Hani. Wybrałam to drugie i od razu zabrałam się do pisania.

Kolejny 4 czerwca

Zostałam zaproszona do prezydenta Bronisława Komorowskiego na uroczystość. Przy powitaniu pyta mnie, czy powtórzę swoje słowa w czasie 25-lecia, bo wtedy będzie ogromna uroczystość, na wielką skalę. No oczywiście, że powtórzę.

Nowy scenariusz

A co z Curie? Pożegnać się z nią po prostu? Dać im satysfakcję, że się napracowałam, naczytałam, napisałam scenariusz i wyszłam z niczym? Muszę coś zrobić. Na przykład skorzystać ze swojej wiedzy i napisać książkę. Oczywiście nie na temat całego „skandalu”. Chciałam wykorzystać część tekstu ze swojego scenariusza, zwłaszcza z tych moich, oryginalnych scen Marii z córkami. Czy jednak mam prawo to zrobić? Przecież scenariusz zamówiła u mnie konkretna firma produkcyjna. Zapłacono mi wprawdzie tylko zaliczkę za poprawienie dialogów, ale nie miałam pojęcia jak to wygląda od strony prawnej. Pojechałam do Aksonu. Michał Kwieciński tylko rozłożył ręce:

– Owszem, głupio wyszło, że nikt cię nie zawiadomił. Powstał zarys nowego scenariusza, napisała go Meszaros i jeszcze jakaś węgierska scenarzystka.

Zapytał, czy chcę go przeczytać. Oczywiście, że chcę.

Wyszłam z jego gabinetu ze scenariuszem w ręku, ale teraz istotna była dla mnie rozmowa z prawniczką producenta. Pracowałam z Aksonem wiele lat jako aktorka, znałam tę kobietę od dawna i zawsze sprawiała na mnie dobre wrażenie. Nagle jednak zobaczyłam przed sobą kogoś zupełnie innego. Zimna, niedostępna i jakby znieczulona na to, co mówię. A mówiłam przecież rzeczy oczywiste. Chodziło mi o wyraźny dokument stwierdzający, że mam prawo do wykorzystania w książce scen ze swojego, autorskiego scenariusza. Po krótkiej rozmowie prawniczka zgodziła się przygotować taki dokument i kopię umowy z 2004 roku, gdzie podejmuję się poprawiania dialogów w filmie Marty Meszaros „Maria”.

{ zapisałam }

Próby z Hanią są urocze, a ja piszę na gorąco, z dnia na dzień nowe sceny. Nie wiem, co z tego będzie, ale czuję, że to ma sens.

Na żywo

Po powrocie do domu nawet nie zajrzałam do scenariusza Meszaros. To wydawało mi się mniej istotne od pracy nad książką. Niestety, dni mijały, a ja nie dostawałam koniecznego dokumentu z Aksonu. Bez niego podejście do takiego wyzwania, jak książka o Curie, było niemożliwe. Zaczęłam tam dzwonić, wypytywać, ale nie doczekałam się żadnego kontaktu. Postanowiłam spotkać się z tymi, którzy w filmie polskim mają jakieś rozeznanie i może mogą coś poradzić. Spotkałam się z Jackiem Bromskim, prezesem Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Jak się zresztą spodziewałam, rozmowa była bardzo przyjazna, ale też bez większych konkretów, tyle że się mogłam wygadać. Potem spotkałam się z dyrektorem PISF-u, Agnieszką Odorowicz. Też nie mogła nic powiedzieć poza tym, że była w posiadaniu nowego scenariusza Marty Meszaros. Zapytała, czy chcę go przejrzeć. Powiedziałam, że chętnie. Co prawda, miałam ten sam scenariusz w domu, ale jeszcze do niego nie zajrzałam. Pani Odorowicz przyniosła ten tekst, ale zrozumiałam, że chodzi o przejrzenie go teraz, na miejscu. Otworzyłam go więc i… na pierwszych stronach zobaczyłam swoje sceny. Lekko przetworzone, ale jednak cały pomysł scen w Paryżu, rozmów córek na temat abnegacji matki, był mój.

Zaraz wyszłam, nie chcąc ujawniać tego, co czuję. A co czułam? Zgorszenie. Chyba innego słowa nie ma. Ktoś potraktował mnie jak osobę niewidzialną, nieistniejącą. Od razu pojechałam do Aksonu.

Teraz potrzebny mi był jeszcze jeden dokument. Pierwowzór scenariusza, czyli tekst Macieja Karpińskiego, który dostałam w 2004 roku do poprawki. Tylko tak mogę udowodnić, że część scen dopisałam sama, a w scenariuszu Karpińskiego ich nie było. Jego wersji nie miałam u siebie, wyrzuciłam ją jako zupełnie nieprzydatną. To były jeszcze lata komputerowych dyskietek, nikt nie posyłał sobie dokumentów pocztą mailową.

Prawniczka patrzyła na moje rozdygotanie jak znudzony widz spektaklu. Musi się zastanowić, czy da mi scenariusz Karpińskiego.

Ale dlaczego?! Przecież dostałam go kilka lat temu do rąk. Dlaczego teraz nie można mi go dać?!

Rozpadałam się na oczach tej kobiety. Oświadczyła, że przecież nie istnieje dowód, że zamówiony scenariusz pisałam dla siebie. Tak po prostu.

– Nie ma żadnego dowodu, że pisała pani dla siebie.

No tak, dowodu nie ma, ale też trudno mi było uwierzyć, że siedzi przede mną żywy człowiek, a nie postać z kryminalnego filmu. Takie właśnie miałam wtedy myśli. To nie jest możliwe, to się nie dzieje naprawdę. Wyszłam szybko, zadowalając się powierzchownym zapewnieniem, że dostanę to, co jest mi potrzebne.

Potrzebne do czego? Do procesu? Czy ja mam na to siły? Czas? Pieniądze? Z drugiej strony, czy można to tak zostawić?

Zostałam zaproszona do radia TOK FM na jakiś wywiad o tematyce ogólnej. Rozmowa idzie na żywo, więc postanawiam powiedzieć o tym po prostu. O podkradzionych scenach. Dziennikarka jest trochę zmieszana, bo nie spodziewała się takiej bomby ani takich emocji. Po audycji dzwoni do mnie dziennikarka obsługująca internetową wersję TOK FM i pyta, czy mówiłam to już w jakichś innych mediach, czy oni są pierwsi. Pierwsi.

Książka o Curie

{ zapisałam }

Zadzwonił M., zna dobrze mój scenariusz i całą sprawę. Powiedział, żebym zajrzała na blog Jandy. Janda na swoim blogu pointując swój tekst o Curie, pisze: „wydaje mi się Pani bardzo zabawna. A wygląd! Miały córki rację, starając się jakoś Panią ubrać na tę podróż do Polski na otwarcie Instytutu Radowego”.

Rzadko używam swojej strony internetowej jako bloga. Tego dnia napisałam:

[…] Dlaczego ona to robi? Przecież nigdzie, w żadnym opracowaniu biograficznym nie ma takiej informacji, że one ją jakoś ubierały… jest tylko moja scena, w moim scenariuszu. Dlaczego daje tak silny przekaz, że zrobią obie z Meszaros, co chcą? Z moim scenariuszem, co chcą? Może chodzi tylko o to, żeby mnie jednak sprowokować do tych sądów? Może to rady prawników? Nieskuteczne. Żadnego sądu nie będzie, bo ja po prostu nie mam na to siły. Co z moją książką? Przecież ja tam właśnie wpisuję te sceny. Potem będzie wyglądało na to, że ja je skopiowałam.

Rano, stojąc w swoim warzywniaku po bułki, zerknęłam na stos gazet, a tam na pierwszych stronach moje zdjęcie, zdjęcie Jandy i tytuły:

Janda i Szczepkowska zgotowały sobie piekło! Pod spodem przedrukowany mój tekst z bloga. Chyba jednak dotąd nie zdawałam sobie sprawy, czym jest Internet. Nie zrobiłam nigdy niczego, żeby popularyzować moją stronę, miałam więc przeświadczenie, że piszę to raczej dla siebie, najwyżej dla garstki osób, nie do mediów.

Wiedziałam na razie tyle: Akson odmówił mi wydania pierwowzoru. Film będzie realizowany. Wiedziałam jedno: książka musi powstać przed premierą filmu.

{ zapisałam }

Od kilku dni Norka dziwnie się zachowuje. Kiedy tylko siadam do pracy, przychodzi i siada jak najbliżej, ocierając się o mnie. Lekarz niczego nie znalazł.

Milczenie

Zadzwoniła dziennikarka z „Przekroju”. Jest taki projekt, żeby parę osób napisało krótkie scenariusze w stylu Barei. Zarys, streszczenie. Pomysł wydał mi się znakomity, ale pytam:

– Jest pani pewna, że „Przekrój” to puści? Jeszcze niedawno w rankingu polskich gestów zakwalifikowano tam moje słowa o końcu komunizmu jako żałosne.

Dziennikarka jest zdziwiona:

– Dlaczego mieliby nie puścić?

Scenariusz Barei? Na dzisiaj? Jakie wyzwanie! Chodzę z tym kilka dni, wciąga mnie to mimo całej sprawy z Curie. Wreszcie posyłam do dziennikarki krótki opis barejowskiego filmu. Rolnik postanawia zacząć nowe życie i założyć bar sushi „Marysieńka”. Zarybia wannę, ale bezskutecznie, więc zakłada wegetariański bar sushi, oparty na kulturze kartofla. Potem jest całe uplątanie polityczno-celebryckie.

Dziennikarka odpisuje, że tekst świetny i że dziękuje. Kilka tygodni potem kupuję sobie „Przekrój” z artykułem Bareja na dzisiaj. Jest artykuł, trochę wypowiedzi, trochę pomysłów, ale mojego tekstu nie ma. Dzwonię do dziennikarki, odbiera telefon zmieszana, mówi, że nie rozumie, dlaczego nie puszczono mojego tekstu, ale rzeczywiście nie chciano mnie drukować.

***

Piszę wiersze. To mój sposób na odreagowanie. Nie wiem, czy są dobre, ale skończony już tomik posłałam do wielu wydawnictw. Z żadnego nie ma odpowiedzi. Kiedyś taka sytuacja nie byłaby możliwa. Mogłam dostać odpowiedź, że trzeba jeszcze nad tym popracować czy coś podobnie wymijającego, ale żeby taki mur milczenia, nigdy.

Nareszcie ADHD

Skończyłam sztukę „ADHD i inne cudowne zjawiska – wykład nieprzewidywalny”! Jest to sztuka, która powinna mieć pozór długiego, nudnego wykładu. Tak się też zaczyna, a kończy na kosmicznym chaosie. I przyszło mi do głowy, żeby premierę zrobić w Instytucie Teatralnym, gdzie odbywają się przecież różne spotkania i wykłady. Zadzwoniłam do Macieja Nowaka, dyrektora tego instytutu, a on spotkał się ze mną natychmiast i właściwie od razu, bez czytania tekstu (!) zgodził się na premierę. Zaczynam więc intensywne próby w instytucie. Podpisujemy umowę na granie trzy razy w miesiącu. Bosko po prostu! Ciąża Hani jest coraz większa, a ona ma wystąpić w ślubnej sukni. Tym lepiej, tym zabawniej. Cieszę się, że robię to właśnie tutaj, bo jest tak trochę offowo, inaczej niż w teatrze. Na próbę generalną umawia się ze mną dziennikarka „Wyborczej”. To dobrze, bo mam wrażenie, że powstał ważny tekst o zjawisku, o którym jeszcze tak się nie mówiło. Na scenie nigdy. Zaprosiłam też na premierę dziewczyny z redakcji „Obcasów”, nie dla reklamy, tylko dlatego, że jedna z nich ma właśnie dziecko z ADHD. I to może nareszcie poskutkuje jakąś więzią. Jednak umówiona dziennikarka nie przyszła. „Wyborcza” odmówiła anonsu tej premiery. Dlaczego ja jeszcze miałam nadzieję na to, że będą o tym pisać, że będzie zdjęcie na pierwszej stronie „Co jest grane?” [dodatek kulturalny do „Gazety Wyborczej” – przyp. red.], że będą zdjęcia, że zrobią tak samo, jak w przypadku innych?

Powiedzieli, że mają ważniejsze wiadomości. W dniu premiery napisali tylko: „Zobaczymy, czy Joanna Szczepkowska poradzi sobie ze swoim projektem”. Tyle reklamy.

Konsekwentnie redakcja „Obcasów” nie była na premierze. Nikt. Premiera bardzo dobrze poszła.

{ zapisałam }

Jakie to będzie wspaniałe! Jest piękna wiosna, Instytut Teatralny stoi w zieleni, będzie można po spektaklu porozmawiać z widzami, pijąc herbatę na trawie. Zresztą już nawet przed spektaklem przychodzą ludzie po to, żeby pogadać. A po przedstawieniu zawsze ktoś czeka i zwierza się z podobnych problemów. Zdarza się, że płacze nawet z tego odkrycia, że to, co ma, to nie są po prostu wady. Hania kwitnie w tej ciąży, obie mamy poczucie spełnienia. Nie mogę doczekać się przyszłego roku, kiedy już będzie dziecko i zacznie biegać przed instytutem!

„ADHD i inne cudowne zjawiska” / fot.: Anna Chmura-Cegiełkowska

Cud

Jest Niedziela Palmowa. Siedzę w domu i piszę coś, co jakiś czas popatrując na stojącą w wazonie palemkę. Kupiłam ją i powinnam poświęcić, ale tak dobrze mi się pisze, że trudno przerwać. Wreszcie patrzę na zegar, jest już wieczór i prawdopodobnie ostatnia msza, na której święcą palmy w moim kościele. Wstaję, biorę palemkę, telefon, klucze i wychodzę. Bez torebki, bez pieniędzy, bez płaszcza. Przed wejściem do kościoła wyłączam komórkę. Kościół jest pełny, ale ludzie jakoś tak uśmiechają się do mnie, ustępują miejsca i dlatego na samym początku mszy znalazłam się tuż przy ołtarzu. Ludzie jak zawsze zrobili wolną drogę przez cały kościół, tak żeby ksiądz miał miejsce do poświęcenia palem. Stoję więc przy ołtarzu i słucham mszy. Moje myśli jednak błądzą wokół niezałatwionych spraw, nie jest mi łatwo się skupić, a msza wydaje się strasznie długa. Przychodzi mi nawet do głowy, żeby jakoś niezauważenie wyjść. Odrzucam tę myśl oczywiście, zresztą nawet gdybym nie odrzuciła, to i tak nie da się wyjść niepostrzeżenie, tylko środkiem kościoła. Msza trwa dalej, a ze mną zaczyna się dziać coś dziwnego. Myśl o tym, żeby wyjść z kościoła, zajmuje mi głowę i nie dopuszcza żadnej innej. Żeby to uspokoić, zaczynam rozmawiać sama ze sobą, a raczej z tym wewnętrznym przymusem: „Wyjdź!”.

Więc gadam ze sobą. Nie mogę wyjść. Po pierwsze, nie ma żadnego powodu, po drugie, jeśli obchodzę Wielkanoc, to powinnam też dochować każdego rytuału, po trzecie, jakby to wyglądało, jakbym tak przed poświęceniem palem wyszła środkiem kościoła.

Teraz brakuje mi słów, żeby opisać narastającą siłę tego nakazu. Należę do osób, które nie myślą o istnieniu diabła, szatana. Mam wrażenie, że trzeba odrzucać każdą taką myśl, bo inaczej daje się pożywkę temu, co złe. Tym razem jednak zaczęłam podejrzewać, że rozsadza mnie po prostu jakaś szatańska siła. I wreszcie to coś powoduje, że sama nie rozumiejąc, co robię, przechodzę przez cały kościół i wychodzę, odprowadzana spojrzeniami ludzi. Zaraz za kościołem próbuję się uspokoić, idę więc wolno, spacerowym krokiem, wyjmuję z kieszeni komórkę, włączam i widzę, że w tym czasie dzwoniło do mnie sporo osób. Już chcę sprawdzić kto, ale właśnie dzwoni mój telefon i widzę, że to Agnieszka Glińska. Pyta, gdzie jestem. Odpowiadam spokojnie, że spaceruję sobie po Saskiej Kępie. Ona mówi też spokojnie:

– Joasiu, ale za piętnaście minut zaczynamy przedstawienie. Grasz „Mewę” dzisiaj. Ludzie już siedzą na widowni.

Dobiegłam do głównej ulicy. Rozpaczliwie macham na wszystkie samochody. Zatrzymuje się jakaś taksówka, ale przecież nie mam pieniędzy! Nic nie mam, tylko palemkę! Taksówkarz zgadza się mnie dowieźć. Wbiegam do teatru, jest za pięć siódma. W pięć minut zakładam kostium, perukę, maluję usta. Wchodzę na scenę jako Arkadina.

Walka

Dziennikarka z „Wprost” postanowiła napisać cały reportaż o sprawie filmu i Curie. Rozmawiała ze mną, ale też z innymi osobami. Kupiłam sobie „Wprost”. Lektura tekstu kolejny raz wprawiła mnie w osłupienie. Michał Kwieciński oświadczył, że napisanie własnego scenariusza było moim pomysłem. Jak mogłam mieć pomysł napisania nowego scenariusza, skoro istniał już jeden przyjęty do realizacji! Gdybym pisała scenariusz z własnej woli, to bym przecież nie umieściła go w scenerii i w sytuacji, która w życiu Curie nie istniała! Przecież sprzeciwiałam się temu! To jednak było naprawdę nic w porównaniu z tym, że Marta Meszaros najpierw powiedziała dziennikarce, że w ogóle mnie nie zna, potem, że nie brała mnie pod uwagę w większym stopniu niż innych aktorek, a o rolę trzeba umieć walczyć. „Tak robi Meryl Streep”.

Przecież myśmy się spotykały i nigdy nie wspomniała nawet, że to rodzaj próby. Jeśli naprawdę, jak twierdzi, nie czytała mojego scenariusza, to co w jej scenariuszu oddanym do produkcji robią moje pomysły scen? Co robią komentarze moich scen na blogu Jandy? Telepatia? Czy Meryl Streep walczy o rolę, którą jej już zaproponowano? Gdyby ktokolwiek uprzedził mnie, że sprawa nie jest taka oczywista, to może rzeczywiście w tym wypadku bym walczyła. Nie walczyłam o żadną rolę nigdy, nie widziałam po prostu takiej potrzeby, tutaj tak. Akurat Marię Curie chciałabym zagrać, więc gdyby ktoś mi powiedział: „Walcz”, to bym walczyła. Ale mnie powiedziano: „Grasz”, więc o co miałam walczyć?

Rok 2012

Walczę

Piszę książkę o Curie. Nie o całej tej sprawie z Jandą i Meszaros, tylko o Marii. Chciałam jakoś z tego wybrnąć, zostawić ślad po swojej wiedzy, ale też chciałam koniecznie uprzedzić premierę filmu, publikując swoje sceny choćby w takiej formie. Jeszcze ciągnęło się to, że ZASP zablokował mi szansę złożenia sprawozdania na zjeździe. Walczyłam, odwoływałam się do Ministerstwa, dzwoniła prasa. W Internecie pisałam :

Jakie nieopisanie nudne te walki z ZASP-em! Po co ja piszę te listy, te odwołania. Piszę, bo inaczej nic nie zostanie z mojej pracy. Przyjęli taką strategię, żeby mnie po prostu uznać za wariatkę, histeryczkę i tyle. Nie wolno się poddawać. Nie wolno, mimo zmęczenia i nudy.

Ciemna noc

Wieczorem wróciłam z teatru, a Norka nie wyszła się ze mną przywitać. Siedziała w łazience i trzęsła się jak w gorączce. Weterynarz nie odbierał telefonu. Udało mi się ją namówić na spacer, ale usiadła na środku jezdni, potem wracała na chodnik, jakby zupełnie straciła orientację. O spacerze nie było mowy. W domu zaczęła nagle łapać jakieś niewidzialne muchy, nie odstępowała mnie na krok. Żaden weterynarz nie mógł przyjechać. Obdzwaniałam wszystkie całodobowe kliniki, a Norka w tym czasie zaczęła mieć tak silne drgawki jak przy ataku padaczki. Była już pierwsza w nocy, a ja wciąż nie mogłam znaleźć ratunku, wszystkie kliniki odpowiadały.

– Proszę przyjechać z pieskiem. Nie mamy lekarzy na dojazd o tej porze.

Jak mogłam z nią przyjechać? Norka leżała w korytarzu i szczerzyła zęby, kiedy tylko się pojawiałam. To już po prostu nie była ona.

– Bardzo proszę, żeby przyjechał lekarz, bo jestem sama z psem, który cierpi strasznie – mówiłam kolejnej dyżurującej. – To się zaczyna robić też dla mnie niebezpieczne, bo ona jest nieprzewidywalna.

Nic. Żadnej szansy na lekarza. Przypomniałam sobie nagle, że w dalszej rodzinie mamy weterynarza, Piotra. Miałam do niego telefon, ale to była druga w nocy. Zadzwoniłam bez nadziei, że odbierze. Jednak odezwał się i powiedział, że przyjedzie. Z Podkowy Leśnej! Kiedy przyjechał, Norka już prawie skakała pod sufit, zupełnie nieprzytomna. Piotr zapytał, czy może piła wodę z kałuży. Piła. Zawsze popijała z kałuż, jak wiele innych psów. Co jest w kałuży? Deszcz przecież. Piotr spytał, czy któraś z tych kałuż była koło stacji benzynowej. Tak. Rzeczywiście wypiła trochę wody z kałuży niedaleko stacji. Teraz dla Piotra wszystko było jasne. To działanie płynu do chłodnic, który kierowcy czasem wlewają do kałuż. U psów skutkuje porażeniem mózgowym. Dał jej jakieś leki i powiedział, że szanse są takie jak przy każdym udarze. Albo się cofnie, albo nie. Piotr wyjechał około trzeciej rano, a godzinę potem Norka ucichła.

{ zapisałam }

Nigdy już psa.

A wydawca autobiografii nie odpowiada ani na telefony, ani na pocztę. Powinnam dać sobie spokój. Nic z tego nie będzie.

Zobaczymy

Zadzwonili do mnie z „Gazety Wyborczej”. W „Dużym Formacie” [dodatek do „Gazety Wyborczej” – przyp. red.] powstaje wielki artykuł na temat ADHD. Czy mogę spotkać się z dziennikarką i porozmawiać na temat swojego ADHD? Ja i jeszcze kilka osób.

– No mogę, oczywiście, że mogę, ale może ktoś z was przyszedłby na moją sztukę? Ona jest o tym.

Nie mają czasu. Niestety. Chcieliby bardzo, ale wiadomo, praca.

– Czy możecie w takim razie przynajmniej napisać przy mojej wypowiedzi, że jestem autorką sztuki na ten temat?

– Zobaczymy.

Dlaczego „zobaczymy”?

Nie napisali. Było na pierwszej stronie moje wielkie zdjęcie, szalone, takie jak chcieli, z kluczami na szyi, była moja wypowiedź o gubieniu wszystkiego, ale o tym, że istnieje moje przedstawienie, że dotyka właśnie tego problemu, ani słowa. Czy jest sens jeszcze się oszukiwać? Budują obraz osoby lekko zwariowanej, bez dokonań. I nikt mi nie pomoże.

Wątki

Książka o Marii wciągnęła mnie całkowicie. Piszę powieść współczesną o aktorce, która ma zagrać Curie. Postać Marii zachwyca ją tak bardzo, że przestaje dbać o siebie, przestaje interesować się rolą, a zaczyna się fascynować nauką.

Poszukując szczegółów z życia Curie, trafiam na sprawę amerykańskich pracownic fabryki, w której malowano radem zegarowe tarcze. Sprawa z 1925 roku była słynna, skończyła się procesem wytoczonym przez robotnice, które zresztą wkrótce zmarły na chorobę popromienną. Jedna z nich, prowodyrka procesu, nazywała się tak samo, jak kobieta, na której zdjęcie trafiłam w Internecie i też wywodziła się z New Jersey. Mogła być jej prawnuczką. Zainspirowało mnie to do zupełnie nowego wątku.

Losy moich bohaterów zaczynają się niespodziewanie plątać. Poszukiwania, w których niemałą rolę odegrał Internet, zaprowadziły mnie aż do kultury Celtów, nie mówiąc już o kontaktach ze zbieraczami minerałów. Curie staje się raczej inspiratorką życia moich bohaterów i wielości światów tej książki. Zaczęła się bogata korespondencja z pewnym zbieraczem kamieni. Piszemy do siebie często, a ja nawet nie wiem, jak on wygląda. Coraz więcej natomiast wiem o minerałach.

{ zapisałam }

Żeby to się nie skończyło życiem z łopatą, w kaloszach wśród pokrzyw w poszukiwaniu błyszczących kamyków!

A wydawca autobiografii nie odpowiada ani na telefony, ani na pocztę.

Powinnam dać sobie spokój. Nic z tego nie będzie.

Narodowe czytanie

Przeczytałam taką wiadomość: „Kancelaria Prezydenta RP zwróciła się do władz wszystkich polskich województw, powiatów i gmin o włączenie się do akcji «Narodowe czytanie Pana Tadeusza»”.

W Warszawie poszczególne księgi epopei przeczytane zostaną przez mistrzów: aktorki i aktorów.

Nie dostałam propozycji przeczytania Pana Tadeusza. Co czułam? Zaraz powiem, co czułam naprawdę, ale może najpierw to wytłumaczę. To już nawet nie jest ważne, ile dostałam nagród, ile zagrałam ról. Ważne jest to, że jak mało kto znam klasykę, jak mało kto naprawdę znam się na trzynastozgłoskowcu. I przecież środowisko to bardzo dobrze wie. Ja oczywiście nie muszę czytać na głos Pana Tadeusza. Sęk w tym, że jeśli czuję się do czegoś przynależna, to właśnie do Polski. I kiedy usuwają mnie z „Narodowego czytania Pana Tadeusza”, to ja się czuję tak, jakby mnie z Polski wyrzucili. Tak się właśnie czułam.

Jak ja się z tym czuję?

Zadzwoniła do mnie dziennikarka, świetna, młoda dziewczyna, zajmująca się poważnymi reportażami. Kiedyś zrobiła ze mną wywiad, teraz koniecznie chce się spotkać. Umawiamy się w mojej ulubionej herbaciarni na Saskiej Kępie. Siada koło mnie zdyszana, prosto z podróży, z jakiegoś reportażu o nieznanych jeszcze grobach polskich oficerów. Od razu wyjmuje dyktafon i zadaje krótkie pytanie:

– Pani Joanno, kto zwariował, świat czy pani?

To było pytanie, które zadawałam sobie już od wielu miesięcy.

– Wolałabym, żeby się okazało, że ja – odpowiedziałam.

– Dlaczego?

– Bo to, co widzę, jak widzę, to nie jest świat normalny, to nie są normalni ludzie. Wolę więc, żeby się okazało, że to jest postrzeganie przez kogoś chorego, a nie, że chory jest świat.

– Czy pani wie, co o pani mówią? – dziennikarka patrzyła na mnie z prawdziwą troską, ale też z uwagą, jakby starała się wybadać stan rzeczy. – Mówią, że pani zwariowała, że jest pani niepoczytalna. Ale przecież ja panią znam, widzę panią teraz. Wszystko w porządku?

Nic nie powiedziałam, poczekałam na kolejne pytania. Dziennikarka była świetnie przygotowana. Pytała o ZASP, o premierę „Ciała Simone”, o Curie. Próbowała to wszystko rozwikłać, spojrzeć z innej strony. Na koniec spytała:

– Czy gdyby mogła pani powtórzyć życie, to wybrałaby pani ten sam zawód?

Odpowiedź zaskoczyła mnie samą.

– Nie. Powinnam pracować jako naukowiec.

– Jako naukowiec?

– Tak. Pisząc książkę o Curie, przebijam się przez chemię, fizykę. To oczywiście nie są moje dziedziny, ale teraz widzę, że powinnam była zająć się badaniem literatury, może psychologią. Niczym takim w każdym razie, co generuje wyścig do sławy, bo ja się do tego naprawdę nie nadaję.

Kiedy skończyłyśmy wywiad, zapytałam:

– Czy pani myśli, że to się ukaże?

– Nie wiem. Spróbuję, ale pani ma rzeczywiście pozamykane drzwi. Jak pani się z tym wszystkim czuje?

Wywiad się nie ukazał.

Coraz częściej ktoś do mnie podchodzi i pyta, jak ja się z tym czuję. Jak? W jakimś sensie dobrze. Doświadczam czegoś. Mam okazję zobaczyć z bliska to, o czym dotąd tylko czytałam. O mechanizmach, które kierują ludźmi wobec osoby w większych lub mniejszych tarapatach. Tak jasno widać, kto w sytuacji oczywistej blokady ucieka od kontaktów, kto ucieka w pocieszenia „wszystko będzie dobrze” i zmyka, kto próbuje „coś zrobić”, a kto po prostu jest. Doświadczam, przyglądam się i wygląda na to, że nie jest mi z tym źle. Czy to jest normalne? Tak czy inaczej, pozornie nie czuję się źle, może tylko po swojemu apatycznie. W każdym razie mnie się wydaje, że tak jest.

Pomruki

Na spektakl „ADHD i inne cudowne zjawiska” przychodziło coraz mniej osób.

{ zapisałam }

Zajrzałam na stronę internetową instytutu, tam zapowiadane są wszystkie spektakle, ale mojego nie ma! Po prostu nie można się dowiedzieć, że gramy. Dlaczego?!

Dzwonię do instytutu, odpowiadają, że teraz nie mogą rozmawiać, oddzwonią. I nikt nie oddzwania. Dzwonię i dzwonię do Macieja Nowaka, który jest tu dyrektorem, ale nie odbiera telefonu. Wysyłam SMS-y do niego, nie odpowiada. Owszem, wyczuwałam jakieś kuluarowe pomruki środowisk związanych z instytutem i kręgami „lewackimi”, ale – jak zawsze – oczekiwałam otwartej rozmowy. Widziałam czasem zacięte twarze osób, które pewnie uważały, że zajmuję miejsce należne innym, że tutaj nie ma pola dla ludzi idących zwykłą zawodową drogą jak ja, raczej jest miejsce dla bardziej offowych wykonawców. Ale przecież wystarczy po prostu to powiedzieć! Jeśli tak będzie dalej, to rozniesie się fama, że jest klęska mojego spektaklu, że nikt nie przychodzi. A jak mają przychodzić, jeśli nie ma informacji? A może o taką famę właśnie chodzi? Idę tam wreszcie, Macieja nie ma, więc próbuję rozmawiać z osobą zajmującą się planem spektakli, a ona mówi, że „w zasadzie już nie widzi tego w repertuarze”. Tak po prostu. Nie widzi. Żadnej rozmowy z dyrektorem tej instytucji, żadnej sprawy nie ma w związku z tym, że nagle tracę pracę, w zasadzie jedyną, jaką teraz mam.

Zosia

Przychodzi SMS: „Urodziłam córeczkę”.

To napisała Hania kilka minut po porodzie, co za czasy! Mam wnuczkę! Hania rodziła bardzo ciężko, właściwie trzy doby, ale uparła się przy naturalnym porodzie. Kuba był cały czas. Piękne to, ale dla mojego pokolenia jak z innej planety. Tak czy inaczej, ojciec widzi dziecko właściwie pierwszy, matka kilka sekund potem. Ja mogłam wejść do sali już po dwóch godzinach i porozmawiać z córką. Ciągle jej coś podłączali, do każdej pacjentki pielęgniarka zaglądała co pół godziny, czyściutko. Przypomniały mi się moje sale porodowe. Czy ktoś jeszcze zdaje sobie sprawę ze skoku, jaki zrobiliśmy przez te lata?

Zosia była bardzo maleńka. Patrzę na jej buzię, szukając intensywnie podobieństw. Jest na świecie kolejne ogniwo. Trochę Szczepkowskich, Parandowskich w niej jest… Ile?

Kuba z Zosią / fot.: archiwum rodzinne

Hania z Zosią / fot.: archiwum rodzinne

Tymczasem książka skończona! Udało się napisać, zanim ruszyli z filmem o Curie. Dostała dobrą, wewnętrzną recenzję wydawniczą. Nie umiem za bardzo pogodzić się z tytułem, jaki wybrało wydawnictwo: Zagrać Marię. Oni się jednak uparli, że tytuł jest nośny i wieloznaczny. Nie mogę się wykłócać o wszystko, a raczej nie umiem wykłócać się o swoje sprawy. Trudno, niech będzie Zagrać Marię. Teraz ruszyły dziewczyny, które zajmują się w wydawnictwie PR. Jest przecież rok Marii Curie i musi być zainteresowanie współczesną, nową książką. Pytają mnie, czy mam czas na konieczne spotkania, wywiady. Czas? Mam aż za dużo czasu.

***

{ zapisałam }

Hania zajmuje się Zosią, jakby nic innego w życiu nie robiła, Kuba zresztą też. Ja poza poświęceniem czasu Zosi nie mogę im pomóc w zmianie jakości życia.

Może jednak trzeba było myśleć inaczej i przede wszystkim zarabiać? Gdzie byłabym teraz, gdybym nie odmówiła roli w „Krótkim filmie o miłości”, gdybym nie zwariowała z powodu komercjalizacji wydawnictwa i pisała po prostu, gdybym zagrała premierę „Ciała Simone” i była aktorką Lupy? A jeszcze wcześniej, kiedy zaczęła się w Polsce masowa produkcja seriali, co by było, gdybym nie demonstrowała niechęci do masówek? Nie odmawiała reklam? Może miałabym dużo pieniędzy, mogłabym pomóc rodzinie? Moje córki są różne od siebie, ale obie bardzo atrakcyjne, niektórzy mówią, że piękne, a dzisiaj to się tak liczy. Obie starają się pracować na własną rękę, obie nie mają żadnych oporów przed serialami czy reklamami, ale wiem przecież, że moja postawa wpływa bardzo na ich sytuację. Dziwne to wszystko. Przecież zawsze wybierałam macierzyństwo, zawsze wolałam być przy córkach niż robić karierę i gdyby mi kazano zrobić coś ryzykownego dla moich córek, czyli przysłowiowo „skoczyć w ogień”, to bym pewnie skoczyła. A jednak nie jestem w stanie zrezygnować z tych „wierzgnięć”, z tej swojej postawy, która zaważa na życiu moich dzieci. Skoczę w ogień, owszem, ale nie ugrzecznię się, nie pójdę na kompromis. Czy jest w tym jakaś logika?

Mur

Dzwoni dziewczyna od PR, umawia mnie na wieczór promocyjny książki Zagrać Marię, ale jest albo zakatarzona, albo zapłakana. Uspokaja mnie, że nic się nie stało, ale słyszę, że to jednak nie katar. Wreszcie mówi, że są niespodziewane kłopoty z jakimkolwiek nagłośnieniem tej książki. Wszystkie, ale to po prostu wszystkie pisma, w których spodziewała się wywiadów, odmawiają rozmowy na temat książki o Curie. Wszyscy boją się pewnie, że zahaczę o sprawę filmu. Staram się dziewczynę uspokoić, mówię, że to przecież nie jest najważniejsze. No tak, ale dla niej jest. Co ją obchodzi to, że ja nie dbam o wywiady, kiedy to jest jej praca i ona chce się wykazać?

Płacze w słuchawkę i mówi tak, jakby zupełnie nie chodziło o mnie. Mówi:

– Jak to możliwe, że nikt nie chce rozmawiać z osobą, która pisze książki, która w roku Curie napisała książkę osnutą na jej życiu, a nie jest przecież celebrytką.

– Ano możliwe – pocieszam ją, choć mam wrażenie, że chyba powinno być odwrotnie.

Możliwe. To silne, bardzo silne towarzystwo. Po co im taki kłopot, jak promocja czegoś, co nie jest na rękę środowisku? Dziewczyna pociesza mnie, a raczej siebie, że zainteresowała książką Dorotę Wellman z „Dzień dobry TVN” i pyta, czy pójdę tam porozmawiać. Oczywiście pójdę do Doroty, która zrobiła kiedyś ze mną bardzo interesujący wywiad o Fragmentach z życia lustra. Po tej rozmowie dziewczyna od PR jest spokojniejsza.

Pelcia

No tak. Ale co dalej? Książka skończona, sztuki o ADHD nie ma, etatu nie ma, teatru też nie. Niedawno spotkałam pewną znaną malarkę i ona wprost powiedziała mi:

– Nie widzisz, że jesteś już w ciemnym korytarzu i obijasz się o pudła?

Może ona ma rację? Muszę coś zrobić. Napiszę nową sztukę, jak wtedy „Gołą Babę”, i znowu zacznie się ruch. Ale czy na pewno? Zaczynam jednak pisać. Roboczy tytuł: „Pelcia”.

To dwuosobowa komedia. Pianistka, żyjąca w odosobnieniu, mieszka razem ze swoją starą opiekunką. Staruszka jednak zamknęła się w pokoju i nie chce wyjść. Nagle przez domofon dzwoni młody chłopak. Chce wejść do sąsiada, którego nie ma. Pianistka wpuszcza go do mieszkania i zaczyna się cała komedia, spotkanie dwóch pokoleń, kompletna niemożność znalezienia wspólnego języka. Pisze mi się dobrze, ale… Czy ktokolwiek będzie chciał teraz moją sztukę wystawić? Może na razie trzeba zająć się czymś już gotowym. Zaczynam przeglądać pliki w moim komputerze.

Jest tu dużo zaczętych opowiadań, sztuk też, no i jest plik „Scenariusze”. Otwieram go i zaczynam czytać „Drugie żony”. Czytam je trochę tak, jakbym była zwykłym czytelnikiem i naprawdę mnie wciąga ta akcja. Nie rozumiem dlaczego oni zablokowali serię filmów, które dają tyle możliwości aktorom, mogą zaciekawić ludzi, którzy znaleźli się w podobnych sytuacjach?

Śmiech

Nagle zdałam sobie sprawę, że niezależnie od tego, czy mam rację, czy nie, te scenariusze umrą razem ze mną i nikt, po prostu nikt się nie dowie, jaki tu jest potencjał. Wszyscy będą wiedzieli, że pokazałam pośladki na premierze Lupy, a tego nikt nigdy nie pozna. Przypomniałam sobie, że kilka tygodni temu napisała do mnie jakaś dziewczyna, która jest montażystką filmową. To było podziękowanie za jakiś felieton z dopiskiem, że gdybym miała pomysł na film, to może ona coś wymyśli. Teraz odnalazłam jej adres i posłałam wszystkie trzy odcinki. Odpowiedź przyszła następnego dnia. To było pytanie, czy można posłać te scenariusze bardzo dobrej producentce i spis filmów, które ta producentka już zrobiła. Odpisałam, że oczywiście, może jej wysłać. Odpowiedź producentki przyszła też szybciej niż się spodziewałam! Chce, a nawet musi zrobić te odcinki, a jeszcze chętniej cały jeden film. Czy można by to jakoś połączyć? To trudne, ale nie niemożliwe. Zabrałam się do tego od razu.

Ktoś mnie zaczepił na ulicy i spytał, czy słyszałam wywiad z Krystyną Jandą w TOK FM. Nie, nie słyszałam.

– Jak ona się z pani śmieje! – powiedziała mi jakaś kobieta. Znowu coś?

Zajrzałam do archiwum radia, odsłuchałam wywiad. Jakiś rzeczywiście dziwny śmiech, a potem takie zdanie: „Jedna podobno napisała książkę Zagrać Marię”, cha, cha, cha, cha, paranoja, po prostu paranoja!

Cha, cha, cha…”.

Co mam z tym zrobić? Najlepiej nic.

Patron

Zostałam zaproszona na Festiwal Filmowy do Zwierzyńca, mamy zagrać ADHD. Jedziemy wszyscy: Hania, ja, Kuba i maleńka Zosia. Bilety są wyprzedane na pniu, jak mówią organizatorzy. Patronem festiwalu jest radiowa Trójka. Omawiają na antenie wszystko to, co dzieje się w ramach tego zdarzenia. Idąc na próbę razem z organizatorem, mijamy dziennikarza Trójki.

– Ile miejsc dla was zarezerwować? – pyta organizator, a dziennikarz odpowiada:

– Żadnego. Nie jesteśmy zainteresowani.

Patron medialny festiwalu? Trochę robi mi się miękko w nogach. Czy to jest w ogóle możliwe, żeby patron festiwalu, niewielkiego przecież, odmówił relacji z jednej z najbardziej obleganych imprez? A jednak miejsca dla patrona są, już na próbie widzę napis „rezerwacja”. Na salę wchodzi tłum ludzi, ale nie wszyscy się mieszczą, reszta stoi za oknami, żeby chociaż słyszeć. Tylko miejsca dla Trójki są puste.

Po spektaklu jest dyskusja z widzami, trwa bardzo długo, bo wielu jest zainteresowanych tym tematem. Jedna z najciekawszych i najdłuższych dyskusji, jakie były przy spektaklach ADHD.

Ale w radiowej Trójce nie ma o tym ani słowa. Nie tylko o tym, jak wielkie było zainteresowanie. W ogóle nic nie ma. Tylko na maleńkiej ulotce festiwalu drukowanej przez wolontariuszy zostaje opisane wszystko i entuzjazm, jaki temu towarzyszył.

Książka, której nie ma

Spotykam krytyka literackiego, jednego z tych, którzy przemawiali na promocji Fragmentów. Pyta, dlaczego nic nie piszę. I nie może uwierzyć, że nie dotarła do niego żadna wiadomość o mojej nowej książce.

Co dziwniejsze, Dorota Wellman też się ociąga, mówi, że jeszcze nie przeczytała, wreszcie wykazuje zniecierpliwienie i daje do zrozumienia, że rozmowy o książce nie będzie. Mnie to tak strasznie nie przygnębia, tyle, że cały mój plan siada. Miało być szlachetne wyjście z sytuacji, książka na temat Marii, a nie na temat mojej goryczy, miało być „pokazanie światu”, a jest cisza. Książka niewidzialna.

{ zapisałam }

„Gazeta Wyborcza” publikuje spis książek wydanych w tym roku, mojej książki nie ma nawet w tym spisie.

A mnie najbardziej brakuje dialogu, jakichś ciekawych rozmów w związku z książką, na przykład o wątku tarcz zegarowych i o robotnicach, które pierwsze wytoczyły proces jako zawodowa grupa. O tym, jak ma się sztuka, iluzja do potęgi nauki. O tym napisałam tę książkę.

Gotowy scenariusz

Przeczytałam resztę scenariuszy zapisanych w moim pliku i znalazłam jeszcze adaptację z opowiadania Okno dla anioła. To po prostu gotowy scenariusz do małego filmu albo teatru telewizji. Wysłałam go do tej producentki, a ona odpisała, że przyjeżdża z Krakowa do Warszawy, bo musimy się koniecznie spotkać. Spotkałyśmy się następnego dnia, a ona od razu spytała o obsadę tego dużego filmu.

– Obsadę? Pani naprawdę myśli, że to się da zrobić?

– No pewnie – dla producentki sprawa jest oczywista. Scenariusz jest atrakcyjny, ja mam nazwisko i przekonanie osób decydujących o finansach nie będzie tak trudne, jak w innych przypadkach.

– Z tym nazwiskiem to ja bym nie była taka pewna – mówię. – Ono czasem działa nie najlepiej.

Producentka jednak odbiera to jak kokieterię i proponuje plan. Zabierzemy się najpierw do krótkiej formy o Wigilii. Tam akcja odbywa się w jednym wnętrzu, potrzeba tylko dwóch aktorów, a więc pieniądze na produkcję są naprawdę niewielkie.

– To zupełnie inne rzędy cyfr niż w wypadku zwykłego filmu, a telewizja weźmie to na pewno.

Próbuję myśleć tak jak ona i podzielać jej optymizm. Robię obsadę, na profesora wymarzyłam sobie Władysława Kowalskiego, a na uciekiniera z więzienia aktora z Teatru Narodowego Karola Pochecia. Producentka od razu zainteresowała filmem świetnego operatora filmowego, on też się ze mną spotkał i opowiedział, jak widzi to od strony obrazu. Aż się boję, ale chyba naprawdę mogę sobie już powiedzieć, że wszystko znowu rusza, staje się realne, jak kiedyś przy recitalu, jak przy „Gołej Babie”?

Spotykamy się z producentką i z Kowalskim, omawiamy terminy zdjęć, a ja pracuję nad scaleniem trzech odcinków „Drugich żon”. Idzie mi to nawet nieźle, bo przez wszystkie trzy przewijają się te same postaci drugoplanowe i teraz ich życie staje się bardziej wyraziste.

Pod pseudonimem

Za kilka miesięcy mamy zacząć zdjęcia do „Okna dla anioła”. Już trzeba spotykać się jak najczęściej, żeby omówić poszczególne ujęcia, sposób opowiadania. Producentka pisze mi na bieżąco, jakie są wyniki rozmów z instytucjami filmowymi, które mogą pomóc w finansowaniu. Jak na razie wszystkie wiadomości są podobne: dzisiaj tutaj się nie udało, ale jest jeszcze kilka miejsc, kilka osób, kilka stowarzyszeń. Wreszcie spotykamy się znowu w Warszawie, ale ona nie ma już tak wesołej miny.

– Wszędzie odmowa – mówi. – Jeszcze czegoś takiego nie widziałam. Wszyscy chwalą tekst, ale…

Producentka nachyla się do mnie, jakby czuła, że tego nikt nie powinien usłyszeć.

– Pani Joasiu, jest tylko jedno wyjście. Musi pani pisać pod pseudonimem.

Wiem o tym. Pewnie, że wiem. Od dawna myślę, co by było, gdybym wysłała do wydawnictw jakąś powieść bez swojego nazwiska. Tylko dlaczego mam to robić? Jaki jest właściwie powód, dla którego powinnam się ukrywać? Niektórzy pisarze mają dwie osobowości: jedna rozwija sztukę pisania, druga – pod innym nazwiskiem – zarabia na pierwszą, pisząc kryminały. Ale ja przecież niczego takiego nie zrobię. Czy mam się ukrywać, bo mnie salony nie lubią? Bo mi „nie wybaczą” słów z 4 czerwca? Bo im nie pasuję do ogólnego wizerunku? Ja się nie godzę na to. Już lepiej nic nie robić niż tak głupio się poddać i pisać pod pseudonimem. Tylko co dalej?

„Bardzo krótka podróż”

Jeśli z moich scenariuszy nie powstanie film, to muszę zrobić cokolwiek, żeby one wyszły z komputera i żyły choćby na papierze. Wydam te scenariusze jako książkę. Ten pomysł ożywia mnie na tyle, że zapominam o realnych zagrożeniach przyszłości. Mam więc trzy odcinki „Drugich żon” i „Okno dla anioła”. Za mało jak na książkę. Przydałby się jeden, duży scenariusz. Dobrze byłoby napisać coś, w czym dominuje obraz, bo przecież film jest do oglądania, a nie do słuchania.

Tak zaczyna powstawać „Bardzo krótka podróż”. Scenariusz, w którym jest wiele scen milczących, a akcję buduje napięcie oczekiwania. Rzecz dzieje się w XIX wieku, w rezydencji zamożnych ludzi. Żyje tu rodzina uznanego mecenasa, jego urocza żona i siedmioletni syn, który uczy się gry na skrzypcach. Od początku jednak czuje się tu jakieś napięcie, niewidzialną chmurę nad życiem tego domu.

Bardzo krótka podróż stała się najważniejszym filmem w tym całym zbiorze, który postanowiłam zresztą tak samo nazwać. Ale kto mi to wyda? Pomyślałam o wydawnictwie, które prowadzi Tomasz Raczek ze swoim partnerem Bartkiem Szczygielskim. Ich wydawnictwo w dużej mierze zajmuje się filmem, Tomasz Raczek też, więc ten adres wydał mi się bardzo właściwy. Książka została przyjęta szybko, zredagowana przez Annę Nastulankę równie szybko i zaraz wydana. Wydana i…

Poza pismem „Film”, gdzie skomplementowano Bardzo krótką podróż żadne inne pismo, żaden recenzent, nikt nie zainteresował się faktem wydania polskich scenariuszy, których – jak się mówi – ciągle mało, ciągle nie ma. Oczywiście, że byłam już na to przygotowana. Mój cel był tylko jeden: żeby one gdziekolwiek były. Choćby w jakiejś bibliotece, w jakichś archiwach. Tylko co dalej? Może to już naprawdę jest ciemny przedpokój, a ja obijam się o pudła?

Za półką

Napisała do mnie znajoma ze Stanów, że chciałaby przeczytać moją książkę Zagrać Marię. Odpisałam, że jeśli znajdę w jakiejś księgarni, to jej kupię. Zadzwoniłam do księgarni Bolesława Prusa, najlepszej w Warszawie. Jest! Są trzy egzemplarze! Więc jadę tam, trochę mi głupio, że chcę kupić własną książkę, ale kobieta z księgarni uśmiecha się tylko i pomaga mi szukać. Według niej książka stoi na półce z polską literaturą. Szukamy, nie ma.

– Pewnie jest na innej półce – mówi sprzedawczyni trochę zmieszana. Ale nie ma. Nigdzie nie ma.

– Może ukradli? – pytam.

– Może – kobieta uśmiecha się do mnie, a ja do niej.

Tak naprawdę to bardzo przyjemne dla pisarza, jeśli ktoś kradnie książkę, jeśli się naraża, żeby ją mieć. A już trzy egzemplarze?! Jednak ta kobieta wraca do pierwszej półki. Kradzież wszystkich egzemplarzy jest mało prawdopodobna. Bierze drabinę, wchodzi i zagląda za szereg książek.

– Jest, są – mówi, wyciągając lekko pogięty egzemplarz. Potem z trudem wyjmuje jeszcze dwa. Okropnie wyglądają takie połamane.

– Wpadły? – pytam. – Może jeszcze jakieś inne książki wpadły?

– Nie. Żadnych innych tam nie ma, tylko pani książka. Ktoś wszystkie trzy wcisnął za półkę.

Może ja jednak naprawdę zwariowałam?

Pomnik Haliny

Zadzwoniła Hanna Fedorowicz, żona Jacka Fedorowicza. Proponuje mi zorganizowanie uroczystości z okazji odsłonięcia pomnika Haliny Mikołajskiej.

– Wspaniale! – mówię. – Ale jak duża to ma być uroczystość?

– Bardzo duża, wymyśl całą konstrukcję tego zdarzenia, cały scenariusz.

Bagatela. Nigdy nie robiłam czegoś takiego, ale z drugiej strony Halina była moim wzorem, jedną z najważniejszych postaci, jakie spotkałam w życiu, i choćby dlatego powinnam się zgodzić i zorganizować jej taką uroczystość, jakiej by naprawdę chciała.

Odsuwam wszystko, co mam na biurku. Wszystkie pomysły na cokolwiek, co pomoże mi dalej żyć, i skupiam się na Halinie. Znałam ją chyba naprawdę bardzo dobrze, spędziłyśmy wiele lat we wspólnej garderobie, na próbach, na scenie, w jej domu. Ludzie, którzy mieliby przemawiać przed jej pomnikiem, którzy mieliby występować na tym koncercie, powinni być z jej klimatu. To musi być jej poczucie humoru, jej stopień inteligencji, jej wyczucie surrealizmu. Zaczynam odświeżać sobie wszystko, co o niej wiem, pamiętam, co ona napisała, co o niej napisali. Nawiązuję kontakt z archiwum teatralnym, przeglądam zdjęcia, notatki. To oczywiście nie może być jakieś sympozjum na temat jej twórczości i życia, ale skrót, w którym zawiera się istota Haliny. Mam sporo czasu, bo to ma się odbyć dopiero w czerwcu, zresztą czwartego właśnie. Zaczynam zbierać nazwiska wykonawców, wiersze, które lubiła i czytała na głos, piosenki, niektóre niespecjalnie bogobojne, ale bardzo zabawne, sfilmowane wyjątki z ról i pozwolenia na ich publikację.

{ zapisałam }

Coś się dzieje z moimi felietonami w „Wysokich Obcasach”. Piszę inaczej, mam poczucie jakiegoś niezrozumienia, jakbym traciła adresata albo pisała w obcym języku. Tracę swój styl, a przede wszystkim poczucie humoru. Coraz rzadziej wyczuwana jest ironia, a nawet najprostszy żart. Tracę pewność, grunt. Dlaczego?

„Babilon”

Zaczęto mnie zapraszać do programu „Babilon” w TVN 24, gdzie kilka kobiet znanych, aktywnych w życiu publicznym wypowiada się na temat wydarzeń z ostatniego tygodnia. Lubię to, mogę podyskutować, a brakuje mi tego przecież bardzo.

{ zapisałam }

Wczoraj przynieśli mi pierwszy raz Zosię na całą noc. Bardzo są tym zaaferowani, tłumaczą mi każdą rzecz, jakbym pierwszy raz widziała dziecko. A dla mnie każda czynność przy Zosi jest tak naturalna, jakbym tylko to w życiu robiła.

Przekazano mi komplement od Marii Janion. Bardzo się jej podobała książka Zagrać Marię. Co czuję? Tylko smutek.

Nareszcie teatr

Zadzwoniła Agnieszka Glińska. Obejmuje Teatr Studio i proponuje mi angaż. Nie ma propozycji roli, ale na razie mogłabym tam grać sztukę o ADHD i „Gołą Babę”. Mówię Agnieszce, że piszę sztukę, a na jej pytanie o coś już gotowego, sugeruję teksty moich najzabawniejszych felietonów. Nastawiona jest do tego entuzjastycznie, a jeszcze bardziej, kiedy posyłam jej te teksty. Mam to zrobić, kiedy pojawi się tutaj kabaretowa scena. Fantastycznie. No tak. To właściwie jest idealna sytuacja. To będzie teatr całkiem od nowa tworzony. To jest szansa na robienie teatru nareszcie!

Idę podpisać umowę. W sekretariacie jest dyrektor naczelny teatru Roman Osadnik. Po konflikcie z Jandą odszedł z Teatru Polonia i przeniósł się tutaj. Dostaję do podpisania umowę sezonową. Taką właśnie, przeciw której protestowałam jako prezes ZASP-u. Umowa jest na dwa lata, a nie na czas nieokreślony. Oczywiście w pierwszym odruchu chciałam nie podpisać, rzucić to, wyjść. Rozsądek wygrał.

Rechot

Otwieram plik pod tytułem „Pelcia” i pracuję. Cały czas zbieram też materiały na uroczystość odsłonięcia pomnika Haliny. I uporczywie myślę.

Co zostanie z mojej pracy, z bliskości z Marią Curie? Z mojej wiedzy? Z książki? Nic. Rechot salonów. Nie umiem się z tym pogodzić. Staram się, ale nie umiem, i myślę o tym w jakichś kategoriach odchodzenia. Przecież kiedyś odejdę. Nie chcę odchodzić zrobiona na szaro. Więc co? Z drugiej strony, taki jest świat i ja nic na to nie poradzę. Więc co mogę zrobić? Czego chcę? Chyba chcę tego, żeby po mojej książce i po tym śmiechu z niej został jakiś widoczny ślad. Mogę pisać o tym na blogach, ale to nie jest widoczny ślad. Przychodzi mi do głowy krótka wypowiedź na YouTube. Kompletnie nie znam się na robieniu filmików i na tym, jak się tam coś umieszcza. Spędzam jakiś czas na uczeniu się, nagrywam filmik telefonem komórkowym, ale jeszcze go nie wrzucam. Idę się przejść.

Co jakiś czas rozmawiam w myślach z tamtym starszym mężczyzną z Krakowskiego Przedmieścia. Powiedziałby pewnie: „Co pani wyprawia? Filmik na YouTube? W jakie pasmo się pani wpisuje? To niepoważne i nic nie da”. „Chcę zostawić ślad po tym, jak jestem traktowana, jak się z tym czuję”. „A kogo to obchodzi?” „Mnie”. „Wyśmieją panią, a ona i tak wygra!” „Wiem. Ale chcę zostawić ślad po tym. Muszę”.

Wracam do domu i wysyłam swój filmik. Puszczam na wizji fragment wywiadu z Jandą i ten jej śmiech, pokazuję książkę, potem dodaję parę słów od siebie. Jest w tym dowcip, ironia. Odzew natychmiastowy, liczba oglądających rośnie ale komentarze takie, jakbym to nagrała serio. Kompletny brak zrozumienia. Szybko dostaję jakąś wiadomość: „Twój film zarabia”. Potem to się uspokaja. Ja też.

Tak po prostu

I ciągle zbieram materiały do uroczystości na cześć Haliny. Zaczyna się tego robić dużo, więc dzwonię do Hanny Fedorowicz, żeby podzielić się pomysłami, ale ona nie odbiera telefonu. Nagrywam się, nie oddzwania. Muszę przecież umawiać ludzi, robić próby. Mijają jednak miesiące i wreszcie w maju dochodzi do rozmowy.

– Ach, to ty… Wiesz, plany się zmieniły, nad całością już dawno pracuje Jacek, mój mąż, i on to będzie prowadził.

Tak po prostu. Kolejny raz pewnie piszę: „tak po prostu”.

Potem, kiedy jąkam się w słuchawkę, speszona i zszokowana, słyszę lekkie zniecierpliwienie i takie zmęczone:

– To może napisz do „Wyborczej” o Halinie, skoro tak się napracowałaś.

Szybko jednak okazuje się, że „Wyborcza” nie jest zainteresowana moim tekstem. I znowu to zmęczenie w słuchawce:

– To może ktoś zrobi z tobą wywiad.

Do wywiadu jednak też nie dochodzi.

Czarny PR

Zostaję zaproszona na uroczystość odsłonięcia pomnika, ale tylko jako jedna z mówiących o Halinie. Trudno. Jestem jedną z ostatnich przemawiających i kiedy dochodzi do mnie, Jacek Fedorowicz zapowiada chłodno, od razu mnie dyscyplinując:

– A teraz kilka, ale już naprawdę kilka słów, powie nam Joasia Szczepkowska.

Mam więc kilka kroków na małą estradkę i w tym czasie muszę dokonać skrótów tego, co chciałabym tutaj powiedzieć. Staram się mówić zwięźle, ciepło i dowcipnie, dostaję duże, bardzo duże brawa i schodzę z poczuciem, że publiczność chętnie posłuchałaby jeszcze. No cóż. Następny mówca to Norman Davies. Jacek zapowiada przyjaciela bez zastrzeżeń co do ilości czasu, więc Davies mówi bardzo długo o… muzyce jazzowej. Opowiada o tym, jak w młodości jej słuchał, co ona znaczyła w Polsce w latach 50. Tyle tylko, że Halina Mikołajska nie miała żadnych związków z jazzową muzyką… Uroczystość się kończy, a do mnie podchodzą ludzie z komplementami za „najlepsze przemówienie”, jak mówią. A mnie w głowie huczy od pytania: dlaczego mnie odsunęli? Dlaczego, kto i kiedy stwierdził, że nie mam zorganizować i poprowadzić tej uroczystości? O co tu chodzi? Tuż za ogrodzeniem podchodzi do mnie jeden z dziennikarzy „Wyborczej”. Jeden z tych chłopaków, którzy spotykali się u mnie w stanie wojennym. Chwali moje przemówienie, a ja zadaję mu te pytania, które zadawałam sobie. I on mi po prostu odpowiada:

– No tak, Joasiu, ty masz czarny PR.

Uśmiecha się i odchodzi. Zamożny, ustawiony do końca życia, z nowym domem i dobrym kontem.

Cisza

W tym samym czasie idę do kluboksięgarni Wrzenie Świata na promocję polskiego wydania książki Czarnobylska modlitwa Swietłany Aleksijewicz. Mam czytać publiczności fragmenty wstrząsających reportaży z czarnobylskiej katastrofy. Byłam we Wrzeniu Świata kilkakrotnie, zawsze były tam tłumy. Jednak teraz nie widać właściwie nikogo. Owszem, w drugim pomieszczeniu przeznaczonym na kawiarnię siedzą ci sami ludzie, których widywałam na poprzednich spotkaniach, ale jakoś nie kwapią się do zajmowania miejsc. O tej porze już zwykle widownia się zapełnia w obawie przed brakiem wolnych miejsc. Jednak teraz oprócz mnie, organizatorów jest tu jeszcze jakieś pięć osób i nic nie wskazuje na to, że te rzędy się zapełnią. Organizatorzy i właściciele Wrzenia Świata są przejęci. Ta książka to miał być hit, gwóźdź sezonu tych spotkań. Spodziewali się tłumów nie do opanowania, a tu pustka. W dodatku goście kawiarni nie reagują na zaproszenie, sugestię, że spotkanie się zaczyna. Temat zbyt drastyczny? Gdyby to się odbywało gdzie indziej, to może miałoby to znaczenie, ale tutaj przecież zawsze tematy są drastyczne.

– A może… a może to chodzi o mnie? – pytam nieśmiało, bo też nie mogę sobie wytłumaczyć tych pustych rzędów. Oni oczywiście zaprzeczają, może słusznie, nie wiem. Zaczynam wreszcie czytać jeden z monologów – relację kobiety, której mąż gasił elektrownię w Czarnobylu. Został skażony, a ona wiedząc o zagrożeniu swojego życia, opiekowała się nim do końca. Kiedy skończyłam, te kilka osób na widowni i ja sama długo trwaliśmy w ciszy. Nie wiedziałam, że ten tekst przeczytany na głos zrobi jeszcze większe wrażenie niż czytany dla siebie. Wychodziłam stamtąd, zapominając o pustych rzędach.

Studium teatralne

Przed rozpoczęciem sezonu Agnieszka Glińska spotkała się ze mną i powiedziała, że będzie robić w Studio warsztaty studenckie, szkołę teatralną po prostu i zapytała, czy się w to wdam. No oczywiście! Poprosiła, żebym przygotowała jakiś szkic konstrukcji takiego studium. Oczywiście zabieram się do tego. Szkic studium teatralnego. Robię taki szkic.

Wojciech Tochman przyszedł do teatru i opowiedział o moim czytaniu we Wrzeniu Świata. Nie wiem, czy dodał, jak mało było ludzi, ale Agnieszka spytała mnie, czy zrobiłabym adaptację Modlitwy dla teatru i czy podjęłabym się reżyserii. Zaskoczyło mnie to, bo myślałam raczej o napisaniu sztuki i wystawieniu jej tutaj, a nie o adaptacji czyjegoś tekstu. Ale to jednak jest fantastyczne wyzwanie, a na dodatek pierwsze realne od długiego czasu. Zaczynam więc studiować tę książkę, szukam też wszystkiego, co zostało napisane o Czarnobylu, oglądam filmy dokumentalne. Adaptacja nie jest trudna, bo to przecież monologi, a sztuka jest przewidziana na małą scenę, której tak naprawdę jeszcze nie ma, jest w planach, ale teatr zdąży ją zbudować przed premierą. Pracuję więc nad tym, nad planem studium i nad „Pelcią”.

{ zapisałam }

Najważniejsze to znaleźć czas na spacery i przebywanie z Zosią. I żeby ten czas nie był naznaczony pośpiechem. Na razie się udaje.

Śmierć Piotra

Brat mojej mamy, ale właściwie też mój brat. Trudno nazywać wujkiem kogoś starszego tylko o dziewięć lat. Ukochane późne i niespodziewane dziecko Ireny i Jana Parandowskich. Piotr urodził się w Tarnobrzegu, a pierwsze tygodnie życia spędził w tarnobrzeskim pałacu. W odróżnieniu od starszego rodzeństwa, wojna minęła go szerokim łukiem i właściwie całe życie miał pałacowe. Rodzice zabierali małego Piotra na zebrania PEN Clubu w różne zakątki świata. Kiedy w komunistycznej Polsce dzieci nie mogły marzyć nawet o wyjeździe na Zachód, Piotr znał już Rzym i Wenecję. Bywał też na odczytach swojego ojca, przewodniczącego PEN Clubu.

To miejsce całkiem różniło się od klimatu komuszych sal, na których odbywały się państwowe zebrania. Tutaj dominowało drewno w najlepszym gatunku, pielęgnowane i pachnące woskiem.

Tutaj siedziało się w rzeźbionych fotelach, cykały stojące zegary. Potem mały Piotr wracał do mieszkania umeblowanego antykami. Można powiedzieć, że otaczał go całkiem inny świat, i właściwie nie miał pojęcia, co to jest banał i szarzyzna komuny. Był jednak bardzo nerwowym dzieckiem. Przyjaciele Jana Parandowskiego, wybitni pisarze konstruowali całe anegdoty o „piekielnym Piotrusiu”. Wyskakiwał spod stołu w nieborowskim pałacu, gdzie zbierali się pisarze, ściągał obrusy, podobno nawet kiedyś „pogryzł psa”. Wiele z tych opowieści to oczywiście literacka wyobraźnia zrodzona też pewnie z zazdrości – nikt z nich nie był ojcem tak małego chłopca.

Uwielbiałam Piotra, swojego „starszego brata”, choć zawsze, kiedy przychodziłam na ulicę Zimorowicza, mogłam się spodziewać, że „brat” obleje mnie nagle prysznicem albo powie coś, co przewróci całkiem mój dziecięcy świat.

Piotr i ja / fot.: archiwum rodzinne

„Nieba nie ma. To tylko gaz” – to jedno z pierwszych odkryć, jakie zafundował kilkuletniej dziewczynce. Patrzyłam w górę, widziałam niebo, było przecież, skoro je widziałam, ale Piotr, mój starszy brat, mój autorytet mówił, że to, co widzę, nie istnieje.

Piotr nade wszystko kochał świat sportu. Marzył o trójskokach, o boksie, o piłce – był jednak chyba zbyt kruchy, żeby naprawdę się za to brać. Dlatego w obszernym korytarzu mieszkania na Zimorowicza stworzył sobie wyimaginowany stadion. Zawsze go będę tak pamiętała: skupiony, skulony nad podłogą czekał na chwilę startu. Potem prostował się, robił przedbieg i wreszcie trójskok do samej łazienki. Po skoku wyciągał ręce w górę, jak zwycięzca. Należał do dzieci, które dziś nazywamy ADHD-owcami, więc też w szkole miał wielkie trudności. Dopiero przed maturą coś niezwykłego stało się z tym chłopcem – siedział w książkach, skupiony i zdeterminowany. Jakby odezwały się geny Parandowskiego. Maturę zdał świetnie. I równie dobrze egzaminy na archeologię śródziemnomorską, spełniając marzenie ojca. Od tego momentu Piotr stał się dla mnie ideałem, prawdziwym autorytetem i dumą. Wiecznie podróżujący na wykopaliska do najdalszych zakątków świata, podpora słynnego profesora Michałowskiego, zawsze jednak pamiętał o moich urodzinach i piękny, opalony zjawiał się w drzwiach niespodziewanie, żeby złożyć mi życzenia. Coś było więcej między nami niż zwykłe rodzinne więzi. Mieliśmy podobne poczucie humoru, rozległość zainteresowań. Podczas jednej z wypraw archeologicznych w Aleksandrii Piotr poznał Ewę, swoją przyszłą żonę. Wszystko to wyglądało wspaniale, wkrótce jednak zaczęło dawać się we znaki to, w jakim klimacie Piotr wyrósł i jakie miał doświadczenia. Podziwiany, ubóstwiany od dzieciństwa nie miał właściwie powodu, żeby rozwijać w sobie życiową zaradność. Wszystko, łącznie z pięknym mieszkaniem dostał od rodziców. Żył wśród ludzi refleksyjnych, myślących filozoficznie, w otoczeniu ksiąg w starogreckim języku. Jego ojciec, pisarz nie wychodził do pracy z domu. Tworzył we własnym pokoju, więc Piotr odebrał taki właśnie wzorzec.

Mężczyzna w domu spędza życie. I coraz bardziej świadomie lub nie prowadził do takiego stylu życia. Tak jak rodzice pijał wino. Potem jednak zaczęło być tego wina coraz więcej. Piotr zajął się robieniem dokumentalnych filmów – o miejscach, gdzie podróżował jako archeolog. Te filmy – piękne, spokojne, skupione na szczególe – nie były podobne do dzisiejszych pośpiesznych reportaży. Jak jego ojciec słowem, tak Piotr z kamerą zatrzymywał się nad jednym kamieniem, dostrzegał w przechodniu cechy starożytne. Presja czasu, ramy medialne, tzw. timing w jego filmach nie istniał. To było powolne smakowanie życia, tak jak w literaturze i w życiu Parandowskiego. Filmy Piotra nie miały wielkiego wzięcia u decydentów medialnych. Były pokazy tych filmów, spotkania z Piotrem, ale cały ciężar utrzymania domu spadał na jego żonę, Ewę, znakomitą konserwatorkę zabytków. Kochała Piotra i doceniała jego wartość mimo całej jego nerwowości i zmagań z uzależnieniem. Nie umiał szukać pracy, starać się o nią, nie umiał, a może nawet nie chciał wyjść ze świata, jaki stworzyli mu rodzice.

Napisał kilka książek, które są świadectwem atmosfery polskiej inteligencji, wśród której wzrastał. Pisał o swoich podróżach, o domach pracy twórczej, które gromadziły największych pisarzy. Nie bardzo mógł zrozumieć, dlaczego te książki nie wzbudziły większego zainteresowania, dlaczego nie mówiło się o nich. „To świat inteligentów” – tłumaczyłam mu. – „Gdybyś urodził się w blokowisku, gdybyś pisał o ojcu pijaku, o maltretowanej matce, to byś był w obiegu. Dobre życie wśród wielkich nazwisk to nie jest żaden temat na dzisiaj”.

Piotr znał kilka języków, wiedział i widział wiele. Zawsze, kiedy czegoś nie wiedziałam, dzwoniłam do Piotra, on też często dzwonił do mnie. Tylko my dwoje, w całej rodzinie, czytaliśmy nawzajem swoje książki. To żyło w nas tak, jak powinno – rodzinnie, przychylnie. W jednej ze swoich ostatnich książek Piotr poświęcił mi cały rozdział.

Kiedy znalazł się w szpitalu, powiedział: „TO nieuchronne, Joasiu”.

W przypływie sił i gorączki mówił o Cezarze. Dobre miał życie. Jego pogrzeb był przepiękny i chyba świadczył najlepiej o tym czymś szlachetnym i dobrym, co było w nim mimo nerwowej natury. Przyszło wielu jego przyjaciół, a przy grobie muzykował zespół grający na starożytnych instrumentach. Śpiewali starogreckie pieśni. W takim klimacie Piotr, ukochany syn Jana Parandowskiego, spoczął przy swoich rodzicach. Gdyby nie miłość do starej greki i łaciny, Jan nie zostałby profesorem lwowskiego uniwersytetu, nie poznałby tam swojej żony Ireny. Jego syna pożegnał świat archeologów, tajemnic starożytności, bez których nie byłoby naszej rodziny.

Piotr / fot.: archiwum rodzinne

Rok 2013

Pod pokrywką

A więc mogę nareszcie powiedzieć, że stoję na jakimś gruncie. Ostrożna jestem z radością, ale przecież wszystko wskazuje na to, że mimo „czarnego PR-u” będę mogła robić teatr. Nie wiem, jak z pisaniem, ale nareszcie znowu mam teatralny dom, garderobę i kolegów. Tym razem zrobię wszystko, żeby poczuć się tu przynależna. Nie jest to łatwe.

Teatr organizuje różne debaty, rozmowy, nigdy na żadną z nich nie jestem zaproszona. Tylko jako widz. Może ja przesadzam, ale coś mi się wydaje, że powinnam być w tym nurcie jakoś używana. Czuję się trochę tak, jakby mnie ktoś przykrył pokrywką i tak się będę gotowała, aż do dna.

Nagle okazuje się, że tej małej sceny jednak nie zdążą zrobić, a Agnieszka proponuje mi, żebym „Modlitwę” przeniosła na dużą. To wszystko zmienia. Adaptacja, którą piszę, jest kameralna i nie nadaje się na dużą przestrzeń. Nie zastanawiam się długo, tylko po prostu ją kasuję i zabieram się do przerobienia całej książki na sztukę teatralną. Wczytuję się w każdy monolog i próbuję znaleźć między tymi ludźmi możliwość dialogu. To wymaga żmudnej, koronkowej wręcz pracy. Zostaje jeszcze sprawa obsady. Nie znam przecież dobrze tego zespołu. Jedyny aktor, co do którego nie mam tu wątpliwości, to Krzysztof Stroiński, dla którego konstruuję postać sekretarza partii. To jeden z najbardziej dramatycznych bohaterów książki. Uznany za winnego, jest jednocześnie taką samą ofiarą jak inni. Mam wrażenie, że ta postać jest przyczynkiem do głębszej rozmowy o ludziach reżimów. A reszta obsady? Przyglądam się fotografiom, ale nie wszyscy aktorzy tego teatru mają dobre, wyraziste zdjęcia. Na przykład aktorka, która nazywa się Elżbieta Piwek. Chyba nie zadbała o to, żeby mieć fotografię, nie znam jej, nie wiem, jak wygląda, ale już sam ten fakt sprawia, że zaczynam jej szukać. Wreszcie znajduję w Internecie jakieś niewielkie, grupowe zdjęcie z Opola. Ta aktorka stoi razem z innymi aktorami, taka rozświetlona, tak zwyczajnie bez minoderii uśmiechnięta. Już wiem, że takich ludzi chcę w moim spektaklu.

{ zapisałam }

Dzisiaj przeczytałam wywiad z Agnieszką Glińską. Mówi o planach teatralnego studium. Będzie to robić z Iwanem Wyrypajewem. O mnie ani słowa. I co ja mam teraz zrobić z planem zajęć, nad którym pracuję? Najważniejsze to powstrzymać się od rozmów i pretensji. Znowu nie wiem, o co tu chodzi, ale muszę to przetrzymać. Muuuuszę.

Dwie modlitwy

Siedziałam w kawiarni Teatru Studio z moją przyjaciółką i nagle podszedł do nas jakiś chłopak, taki stały widz, zagorzały wielbiciel teatrów. Powiedział, że się cieszy na moją „Modlitwę” i będzie na premierze, nie rozumie tylko jednego. W tym samym czasie ma się odbyć premiera „Czarnobylskiej modlitwy” w Białymstoku. W tym samym czasie ktoś zrobił adaptację, w dodatku na tę samą liczbę osób. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że „Modlitwa” jest książką złożoną z monologów. Jednoczesny pomysł adaptacji tej samej książki to jeszcze możliwe, ale rozpisania monologów na dialogi i ułożenia jednej historii… To już zakrawa na telepatię. Może to zresztą po prostu jest telepatia. Na próbie widzę, że aktorzy też już to wiedzą i też jest im jakoś głupio. Nie będzie święta prapremiery, tylko duch rywalizacji. Gadamy o tym trochę, ale potem już tylko pracujemy.

Seniorzy

Miałam bardzo ciekawe spotkanie w domu seniora w mojej dzielnicy. Nietypowe to było, bo zgłosiłam się sama i za darmo. Dyrektorka nie bardzo chciała wierzyć, że naprawdę mam po prostu ochotę porozmawiać tutaj ze starszymi ludźmi, że przyszłam tak z ulicy. Poprosiłam jeszcze, żeby nie dawali mi potem kwiatów, bo to też kosztuje. Zawsze, kiedy dostaję zaproszenie do domu starych ludzi, powtarza się to samo. Z zasady nie biorę honorarium i potem nagle dają mi ogromny bukiet drogich kwiatów. Lubię spotkania ze starymi ludźmi, lubię ich rozbawiać, lubię szczęśliwe twarze starych ludzi.

Kabaret

Ma ruszyć już scena kabaretowa! Na dole, w kawiarni teatru mają się odbywać wieczory w kabaretowym klimacie, a prowadzić tę scenę będzie Grzegorz Lewandowski, szef takiego właśnie miejsca w Warszawie, które teraz ma zostać zlikwidowane. Agnieszka wraca do rozmów o felietonach, a ja umawiam się z Lewandowskim w kawiarni. Rozmowa jest znakomita: on mówi, że moje felietony to „żyła złota”. Proponuje mi nawet, żebym je dała już teraz do klubu, który jeszcze prowadzi. Dziwi się, że ja chcę felietony zrobić z zespołem, a nie sama, bo według niego to dla mnie wielka strata finansowa. Teksty są autorskie i ja powinnam na nich zarobić, a nie rozbijać wszystko na wiele osób. Ja jednak umówiłam się, że zrobię z tego coś, co zajmie aktorów z zespołu, i nie mogę już niczego zmieniać. Tak powiedziałam i umówiliśmy się na rozmowę po zakończeniu remontu teatralnej kawiarni. I właśnie ten czas nadszedł, więc dzwonię do Lewandowskiego i umawiam się na konkretną rozmowę. Muszę przecież rozłożyć siły. Teraz „Modlitwa”, potem felietony. Grzegorz Lewandowski jednak w ostatniej chwili dzwoni, przeprasza gorąco i odwołuje nasze spotkanie. To zrozumiałe, ma na głowie remont. Umawiamy się na telefon. Tym razem ja dzwonię, ale on nie ma czasu. Zadzwoni jak tylko skończy, przecież jesteśmy umówieni. Nie zadzwonił nigdy.

{ zapisałam }

Scena kabaretowa ruszyła beze mnie. Rozmawiałam z Agnieszką, ale powiedziała, że nie jest pewna co do tych felietonów. Wytrzymać.

Modlitwa czarnobylska / fot.: Krzysztof Bieliński, archiwum Teatru Studio w Warszawie

Gwar

Próby do „Czarnobylskiej modlitwy” to było takie nagromadzenie entuzjazmu, że kiedy rano szłam korytarzem teatralnym, za każdym razem uświadamiałam sobie, że jestem szczęśliwa, kiedy mogę robić teatr. Aktorzy przychodzą chętnie, to się czuje, chcą wiedzieć jak najwięcej, więc oglądamy filmy – nie tylko zresztą na temat Czarnobyla, ale też o samej Ukrainie, tamtej obyczajowości.

„Babę” i „ADHD” gram w małym, teatralnym foyer na otwartej przestrzeni. Jednak grając, coraz częściej walczyłam z odgłosami z baru Studio. Ten bar stał się bardzo modny, dużo ludzi tu przychodzi. W czasie spektaklu bardzo wyraźnie słychać barowe gwary. Szczególnie w „Gołej Babie” to po prostu trudne do zniesienia. To jest sztuka o ciszy. Jako Kobieta z Parasolką zobowiązuję też publiczność do „ciszy absolutnej” i zawsze publiczność cichła, czekając na „śpiew parasoli”. Teraz właśnie w tym momencie słychać z dołu śmiechy, gadaninę. Wstydzę się i czuję, że publiczność też się wstydzi.

Premiera „Modlitwy”

Premiera. Już nie spodziewam się tłumów ani VIP-ów. Tak też jest. Widownia prawie pełna, ale zdystansowana. I jeszcze dzieje się coś przedziwnego. Śliczna i świetna aktorka, która gra tutaj główną rolę, na wszystkich próbach grała znakomicie, zawsze świetnie przygotowana. Jej rola była wielobarwna, silna emocjonalnie. Zawsze miło było patrzeć, jak gra. A na premierze… cały swój monolog powiedziała na jednym tonie. To nie jest jakieś moje wyobrażenie. Naprawdę na jednym, jakby ktoś naciskał ciągle ten sam klawisz. To bardzo świadoma aktorka. Nie jest możliwe, żeby zrobiła to z tremy czy z nagłej potrzeby. Ktoś jej musiał to poradzić. Potem, w jednej z amatorskich recenzji, jakie ukazały się na portalu e-teatr, ktoś napisał:

[…] aktorka gra na jednym tonie, z czego widać, że Joanna Szczepkowska nie umie pracować z aktorami.

Potem zeszła z tego jednostajnego tonu, a ja nigdy nie zapytałam jej, co się stało.

Na premierze brawa były duże, większe niż się spodziewałam, ale… No tak. Nie ma tego, co powinno towarzyszyć premierom, a co nie wyraża się tylko w oklaskach. To pewien przedpremierowy szum, ton podnieconej publiczności. Tego nie ma. Święta nie ma. I kiedy Krzysztof Stroiński jako sekretarz partii mówił swoje wstrząsające spowiedzi, uświadamiam sobie, że nie ma czegoś jeszcze. Nie ma tych, do których to adresowałam, których interesują jeszcze żywo ludzie nazywani komunistami. Krótko mówiąc, nie ma żadnych znajomych z „Gazety Wyborczej”, choć dostali przecież zaproszenia. Nie chodzi mi o ich opinie, o recenzje, o ich siłę. Mnie chodzi o ciszę na widowni, wychwytującą sens, który nie każdy wychwyci. Nie przyszedł nikt. Ale co tam! Najważniejsza w tym wszystkim była cudowna, po prostu cudowna Elżbieta Piwek. Jedna z najlepszych aktorek, jakie w życiu widziałam. Wszystko mogła grać, od Lady Makbet po farsy. Jednak przy „Czarnobylskiej modlitwie” jej udział miał podwójną dramaturgię. Wszystkie postaci tutaj żyją ze świadomością szybkiej śmierci. Ela grała taką osobę, która uczy się z tym oswajać, szuka sposobu, docenia każdą chwilę. Rzecz w tym, że Ela była po rozpoznaniu groźnego nowotworu i po operacji niedającej wielkich nadziei. W czasie prób nie chciała o tym rozmawiać, prosiła, żeby traktować ją zwyczajnie i nie użalać się. Była uosobieniem radości, pogody ducha. Jednak kiedy ze sceny mówiła o śmierci, taka spokojnie oparta o ścianę, była cisza na widowni, ale chyba jeszcze większa wśród nas, na scenie.

{ zapisałam }

„Modlitwa” jest coraz lepsza. Rzadko się zdarza, żeby przedstawienie tak wewnętrznie żyło, mimo braku istotnych recenzji. Sam spektakl jest tym świętem, o które chodzi. Nikt z aktorów nie odpuszcza skupienia ani na sekundę. To jest wartość, dla której można było najeść się tyle goryczy.

Na portalu e-teatr często pojawia się zdjęcie białostockiej „Modlitwy”.

Nasze nigdy.

„Pelcia” skończona

Skończyłam „Pelcię”!!! – SMS o takiej treści wysyłam do swoich córek, wiedząc, że je to rozbawi. Prawdę mówiąc, od lat Pelcia stała się częścią naszego życia i urosła do rangi jakiegoś mitu. „Mama pisze «Pelcię»” – tak mówiły, kiedy nie było do mnie dostępu.

Posyłam Agnieszce, odpisuje, że jest bardzo zainteresowana wystawieniem tej sztuki. Teraz więc trzeba tylko czekać na termin i znaleźć chłopaka, który zagra mojego niespodziewanego gościa. Teraz jest ważne, żeby nie naruszyć porządku, który się tak delikatnie już stwarza. Jestem w teatrze, gram, wyreżyserowałam sztukę, mam nadzieję, że nie ostatnią, teraz pewnie zostanie wystawiona kolejna sztuka. „Czy ty to doceniasz?”

„Tak, mamo, teraz doceniam i postaram się niczego nie zepsuć”– pomyślałam i wtedy właśnie zadzwonił telefon.

Tylko obrona

Zwyczajny telefon. Dziennikarka telewizyjna robiła program poświęcony Janowi Englertowi. Zaprasza mnie do studia, żebym opowiedziała o Janku. Zgodziłam się chętnie, bo łączy nas masa wspomnień, znam wiele anegdot o nim i o naszym dawnym teatrze. W bufecie telewizyjnym zobaczyłam jeszcze Grzegorza Małeckiego i Grzegorza Jarzynę, zaproszonych do tego samego programu. Tak teraz myślę… Gdybym się do nich wtedy nie dosiadła, gdybym nie zamówiła kawy, tylko poszła od razu do studia, moje życie wyglądałoby zupełnie inaczej. Dosiadłam się jednak, po prostu dlatego, że brakuje mi kolegów, wymiany zdań, mojego środowiska. Usiadłam obok Grzegorza Małeckiego i zapytałam, dlaczego ma taką niewyraźną minę. No właśnie. Po co ja pytam o takie rzeczy? Ludzie już dawno tak nie rozmawiają, każdy mówi o sobie, nikt nie przejawia troski i nikt o troskę nie prosi. Grzegorz odpowiedział mi szybko i chętnie o swoich kłopotach, zapowiadając zresztą, że będzie o nich mówił w studiu.

– Jest aż tak źle?

– Aż tak. Zostałem nagle naczelnym polskim homofobem. Ja! – odpowiedział, a potem zaczął opowiadać o wywiadzie, którego udzielił ostatnio „Rzeczpospolitej”. Powiedział tam jedno żartobliwe zdanie na temat gejów. Zaraz potem Maciej Nowak, jako przedstawiciel gejowskich środowisk, napisał o tym cały felieton, tak jakby Grzegorz dopuścił się jakiegoś strasznego czynu. Teraz Internet huczy, nienawidzą Grzegorza, wyzywają od homofobów. Grzegorz to nie jest jakieś przewrażliwione chucherko. To duży, silny mężczyzna. Jednak widać było, że to, co się dzieje, zrobiło na nim ogromne wrażenie. Był przygnębiony, przerażony nawet. Potem, w czasie nagrania w studiu, wyczułam u niego jakieś napięcie i oczekiwanie. Czas jednak mijał i rozmowa toczyła się tylko wokół Jana Englerta. Kiedy program się skończył, Grzegorz podszedł do mnie i jeszcze raz poprosił, żebym się przyjrzała temu, co się wokół niego dzieje. Bardzo lubię Grzegorza, cenię za talent. Dlatego po powrocie do domu usiadłam przy komputerze i artykuł po artykule, komentarz po komentarzu przeczytałam wszystko na ten temat. Maciej Nowak tak ostro skrytykował aktora, jakby cały jego wywiad był poświęcony tematowi gejów. A tam przecież było jedno, żartobliwe zdanie. Świetny zresztą ten wywiad był i bardzo trafny. Grzegorz opisywał lekko, zabawnie klimat tzw. teatru poszukującego z punktu widzenia profesjonalisty. Modne się zrobiło zapraszanie na próby osób spoza środowiska. I w tym wywiadzie padło zdanie:

„Dobrze, żeby było dwóch gejów”. I na to Maciej Nowak napisał cały felieton pod tytułem Szczęściem pederasta. Ton felietonu był taki, jakby Grzegorz napisał coś naprawdę obraźliwego i groźnego. W odpowiedzi Grzegorz tak pisze w e-teatrze:

Ze zdumieniem przeczytałem pański felieton dla „Przekroju” pt. „Szczęściem pederasta”. Dobrze przecież Pan wie, że w moim wywiadzie dla Roberta Mazurka nie ma cienia niechęci do środowiska gejowskiego. Nie wiem, gdzie Pan wyczytał, że jestem oburzony, że – cytuję Pana – „współczesny teatr opanowały pedały”. To bardzo daleko idące nadużycie. I trzeba mieć naprawdę złą wolę, żeby w ten sposób zmanipulować moje słowa.

Manipulacja, to prawda. Ohydna manipulacja. Nigdzie z tego wywiadu nie można wyczytać sugestii, że „teatr opanowały pedały”. Jest oczywiste, że to ze strony Nowaka skrajnie nieuczciwe. To dyktowanie warunków, na jakich ludzie heteroseksualni mogą mówić o homoseksualnych. „Jak piśniesz, to zrobimy z ciebie homofoba”. To typowy dyktat. Postanowiłam pomóc Grzegorzowi. Szybko napisałam krótki tekst pt. Homo dzieciństwo.

***

Homo dzieciństwo

Piszę ten tekst nie jako aktorka i koleżanka Grzegorza Małeckiego, ale jako osoba, która tak jak on, urodziła się i wychowała w środowisku aktorskim. To przecież dziwi najbardziej Macieja Nowaka i to napiętnował w swoim felietonie w „Przekroju”. Dziwi go, jak ktoś, kto z pewnością od dzieciństwa ocierał się o środowiska homoseksualne, może mieć cokolwiek przeciwko ich obecności w teatrze. Nie widzę powodu komentowania stopnia bezsensu takiej interpretacji wywiadu z Grzegorzem Małeckim. To już on sam zrobił w odpowiedzi na tym forum. Chcę jednak dodać kilka słów od siebie o teatralnym dzieciństwie.

Już od pierwszych miesięcy małżeństwa moich rodziców pojawiał się u nich kolega mojego ojca jeszcze ze studenckich czasów. Kazio nie żyje już, ale na pewno nic by nie miał przeciw ujawnieniu jego preferencji, bo też ich nigdy nie ukrywał. Odkąd sięga moja pamięć, przychodził do nas albo z jakimś ukochanym, albo z tragedią po stracie ukochanego, albo szczęśliwy, bo zakochany.

Do mojego dziadka Jana Parandowskiego bardzo często przychodził Jerzy Zawieyski z „żoną”, czyli ze Stanisławem Trębaczkiewiczem. W określeniu „żona” nie było żadnego prześmiestwa, tak mogli o sobie swobodnie mówić w domu moich dziadków. Nie wiem, czy słyszałam w dzieciństwie tyle westchnień miłosnych, ile w czasie moich wakacji w Oborach wydawał Jerzy Andrzejewski w stosunku do młodego aktora. Przez wiele lat spędzałam dziecięce wakacje w mazurskiej Tardzie, gdzie letnie domki należały do Teatru Narodowego i Teatru Wielkiego. Tancerze nie kryli swojej romantycznej natury, a obraz dwóch kochanków na dachu domu wczasowego o wschodzie słońca towarzyszy mi do dziś. Miałam dwanaście lat, kiedy dowiedziałam się, że pary homoseksualne nie są ogólnie akceptowane. Raczej trudno uznać mnie za homofobkę. I dlatego właśnie nie daję gejom taryfy ulgowej. Jak wszyscy dzielą się na zdolnych i niezdolnych, na uczciwych, na spryciarzy i na ofiary sprytu. Otóż spryciarze z gejowskich środowisk znakomicie żonglują dziś słowem „tolerancja”. I to jest nowość w ich wielowiekowej obecności w sztuce. Spryciarze zręcznie wykorzystują fakt, że świadomość i tolerancja są w naszym kraju w powijakach. W imię pracy nad świadomością społeczną są w stanie każdy głos krytyczny nazwać homofobią. To czysta manipulacja i – przede wszystkim – blokowanie prawdziwej, rzetelnej dyskusji. Wprowadzanie na widownię rozszeptanych amatorów jest niedopuszczalne dla normalnego aktora, który chce się rozwijać w swoim zawodzie, jak z pewnością to jest w przypadku Grzegorza Małeckiego. Geje chcą być widoczni jako zbiorowość i widoczni są. I jeśli zachowują się irytująco, to to irytuje.

W felietonie w „Przekroju” Maciej Nowak pisze o Zapolskiej, która się cieszy, że gej jest dyrektorem, bo jej nie zaczepia. Bardzo to urocze i poczciwe. Sadzę jednak, że gdyby Zapolska żyła w dzisiejszym teatrze, jej obserwacje szłyby dużo dalej. Nie tylko w Watykanie jest homoseksualny lobbing. I nie tylko kler należy za to ścigać. Gazeta, do której pisuję felietony, bardzo chętnie i pilnie zamieszcza fakty świadczące o lobbingach homoseksualnych wśród kleru. Spróbuj jednak napisać tekst o takim lobbingu w teatrze. Ja spróbowałam. Tekst został zatrzymany i określony jako donos. Ja zostałam nazwana szmatą. Otóż, jeśli mamy szczerze rozmawiać o prawach gejów do normalnego życia, to zachowujmy się jak w normalnym kraju i dajmy prawo do oceniania gejów też. Dyktat środowisk homoseksualnych musi się spotykać z odporem, tak jak pary gejowskie muszą się doczekać praw małżeńskich. I nie trzeba sprawdzać nikogo pod względem preferencji seksualnych, żeby ten dyktat widzieć. Na zebraniu w Teatrze Dramatycznym wybitny homoseksualny reżyser powiedział do mnie: „Będziesz coraz bardziej martwa i coraz bardziej niepotrzebna”. Wierzę mocno, że to się uda, bo ja dzieciństwo spędziłam wśród innych, mniej sprawczych gejów. Nie uda się jednak odebrać ostrości widzenia ani gejom praw do traktowania ich równorzędnie. Tekst Macieja Nowaka jest po prostu durną manipulacją, bez względu na to, jak wielkim jest on pederastą.

***

Tekst wrzuciłam do środowiskowego portalu e-teatr i zajęłam się swoimi sprawami. A następnego dnia…

Lobby

Zawsze zaczynam dzień od kawy i telewizji. Kiedyś chodziłam po gazetę, ale zrobiłam się wygodna i naciskam pilota, żeby dowiedzieć się, co tam na świecie, dopiero potem idę po świeżą bułkę i po prasę. Tego dnia też zalałam kawę gorącą wodą i jednocześnie włączyłam telewizor na poranne wiadomości TVN 24. Stałam tyłem do ekranu, kiedy doleciały mnie słowa mniej więcej takie: „Joanna Szczepkowska twierdzi, że polskim teatrem rządzi lobby gejowskie”.

Odwróciłam się błyskawicznie i zobaczyłam podobne słowa na pasku informacyjnym.

Jako drugą wiadomość podano sytuację na wojnie w Korei. Nie wiem, które geny są za to odpowiedzialne, ale jakoś nigdy nie mogę sobie skojarzyć „siebie prawdziwej” ze „sobą publiczną”. Joanna Szczepkowska na informacyjnym pasku nie jest tą Joanną, która pije kawę. Jednak niesamowite to było. Jakieś wojenne werble ktoś wyjął z szafy. Kto? Dlaczego? Kim ja jestem właściwie, że moje słowa, przekręcone słowa, są podane do wiadomości całej Polsce?

„To po prostu minie” – pomyślałam.

Ale moje nazwisko widoczne było już na wszystkich portalach i forach internetowych.

„Joanna Szczepkowska wzywa do walki z gejowskim lobby”.

Jedni mnie wychwalają za odwagę, inni potępiają, jeszcze inni uznają za wariatkę. Na Facebooku znajduję wpis Tomka Raczka. Pisze, że mimo wszystko nadal mnie będzie lubił i przypomina, że niedawno wydał moją książkę. „Bo chciałem pomóc Joannie, bo takim jestem gejem”. Czytam to, czytam wpisy pod spodem, pełne nienawiści do mnie.

Dzwonią do mnie z „Kropki nad i” z pytaniem, czy przyjdę rozmawiać z Moniką Olejnik. Iść? Po co? Może jednak trzeba iść, żeby powstrzymać pomówienia o szaleństwo, o niepozbierane myśli. Zgodziłam się pójść. Czy słusznie? Olejnik zadawała mi pytania, na które starałam się odpowiadać, ale to przecież nie były takie pytania, które ja zadawałam sobie czy czytelnikowi mojego tekstu. Ona jednak uparcie traktowała mnie jak osobę, która postanowiła ruszyć na teatralne środowisko gejowskie. Więc odpowiadałam na te pytania, tłumacząc, że jeśli środowiska gejowskie chcą mieć równe prawa, to muszą też czuć się równi wobec krytyki.

Kiedy program się skończył, ktoś w studiu powiedział:

– Pracy to już pani nie dostanie.

– Chyba że na prawicy – dodała Olejnik.

Zaraz… Myślę sobie, to jak to jest? Według Olejnik niesprawiedliwie potraktowałam grupę, która jest prześladowana, słaba, bezradna. To dlaczego sama przyznaje, że krytyka tej grupy skończy się u mnie brakiem pracy? To kto tu jest prześladowany?

Jakiś czas potem, pakując kosmetyki do teatru, też włączyłam telewizor. Na ekranie ukazuje się moje zdjęcie, a dziennikarz mówi:

„Joanna Szczepkowska powiedziała, że istnieje takie lobby gejowskie – ono co prawda do teatru się ogranicza – które różne naciski powoduje, czegoś się domaga… Nagle podnoszą się głosy… Trochę to tak jak z Żydami było w pewnym okresie, że oni sami są winni Holokaustu”.

Usiadłam na krześle w tym płaszczu i nie mogłam się ruszyć. Minęły jakieś dwa dni od chwili, kiedy umieściłam w e-teatrze tekst pt. Homo dzieciństwo. W ciągu kilku dni moje nazwisko publicznie połączono ze zbrodnią Holokaustu.

A rano… Zostałam wezwana do teatru.

***

Zadzwonił dyrektor naczelny Teatru Studio Roman Osadnik z prośbą, żebym jak najszybciej pojawiła się w teatrze. Kiedy przyjechałam, w gabinecie już czekała Agnieszka Glińska i Agnieszka Zawadowska – konsultant artystyczny teatru. Wszyscy byli wyraźnie poruszeni i twierdzili, że „coś trzeba zrobić z tym, co się wokół mnie zrobiło”. Na początku ucieszyłam się nawet, że mam obrońców, ale szybko okazało się, że chodzi o konieczność sprostowania tego, co powiedziałam. Za kilka dni miała się odbyć w teatrze debata wokół „Czarnobylskiej modlitwy”, w której miał brać udział Wojciech Tochman, Mariusz Szczygieł i ja. Okazało się, że Wojciech Tochman odmówił udziału ze względu na mnie i możliwe jest, że debata przerodzi się w demonstrację. Nie bardzo mogłam i chciałam w to uwierzyć. Przecież to rozmowa po spektaklu, na temat Czarnobyla. Co ma do tego sprawa gejów? Oni jednak stanowczo twierdzili, że debatę trzeba odwołać, a teatr musi wystosować jakieś oficjalne pismo, które odnosi się do moich wypowiedzi. Na szczęście zachowałam równowagę i spokojnie zaproponowałam, że zrezygnuję z teatru. Nie było w tym żadnej obrazy, tylko próba wyjaśnienia, że ja nie zrezygnuję z siebie, z publicznych wypowiedzi. Jeśli one są niewygodne dla teatru, to lepiej po prostu, żeby mnie tu nie było. Oni jednak uznali to za najgorsze wyjście. Powiedziałam więc, że jeśli wystosują publiczny list, to ja pewnie na ten list publicznie odpowiem. Udało się natomiast uratować debatę, a ja wyszłam dziwnie spokojna, że nie przerodzi się ona w żadną demonstrację.

{ zapisałam }

W „Gazecie Wyborczej” ukazał się artykuł Moniki Olejnik, a w nim słowa: „Niektórzy mówią, że skończyła się Joanna Szczepkowska”. Dziwny ten artykuł. Przecież rozmawiała ze mną w tonie normalnym, jakby rozumiała to, co mówię. Nie było takiej zajadłości, a tutaj? Jakby przez noc rozdzwoniły się telefony: za mało jej dowaliłaś.

Seria

W Teatrze Studio trwa zebranie na temat tego, jakie spektakle będziemy wystawiać w tym i następnym sezonie. Agnieszka Glińska mówi o różnych sztukach, mówi, że nie jest pewne, czy dojdzie do ich wystawienia, że co do niektórych obsada jest niepewna, niektóre jeszcze się piszą, wymienia tytuły, autorów. Czekam, kiedy powie o mojej sztuce. Nie mówi nic. Mówi tylko, że po zebraniu ma do mnie kilka słów. Rzeczywiście po zebraniu podchodzi do mnie.

– Nie myśl, że zapomniałam o twojej sztuce, bardzo chcę ją mieć tutaj w repertuarze.

Nie rozumiem. Jeśli bardzo chce, to przecież ma. Jeśli ma, to dlaczego nie może o tym powiedzieć publicznie? Czy to jest wstyd jakiś? Agnieszka daje wywiad do „Wyborczej”, a w nim spis ewentualnych sztuk, które będą grane. Mojej nie ma.

***

Mnożą się artykuły porównujące moje wypowiedzi do prześladowań Żydów. Niektórzy internetowi komentatorzy drwią z tego, piszą: „Pękałem ze śmiechu, czytając te bzdury”. A ja nie pękam ze śmiechu. Mnie się po prostu coraz bardziej zaciera granica propagandowych tekstów z czasów komuny i tych, które czytam teraz.

Zadzwonił Roman Pawłowski z „Gazety Wyborczej”, że chce zrobić ze mną wywiad. Chętnie. Oczywiście, że pójdę do gniazda „lewaków” i porozmawiam. Myślę nawet o tym, że może jednak mam tam przyjaciół. Może zadbali o to, żeby całą sprawę poważnie potraktować. Jednak przyszło mi do głowy, że muszę zachować ostrożność. Roman Pawłowski zawsze walczył o zaistnienie gejowskich środowisk w obiegu sztuki i polityki, więc rozmowa może być szczególnie trudna. Przyszło mi do głowy, że w czasie wywiadu postawię swój magnetofon obok jego magnetofonu, żeby nie było wątpliwości, co mówiłam.

Spotkaliśmy się w kawiarni, a kiedy uruchomił magnetofon, uprzedziłam go, że dla spokoju i jasności też nagrywam naszą rozmowę. Czy mogłam się spodziewać takiego zakończenia? Dziennikarz wyjął zadrukowane kartki i zaczął mnie cytować.

– Stop – mówię. – Skąd pan to wziął? Ja nic takiego nie powiedziałam.

Dziennikarz zaczyna czytać kolejne „cytaty”, a ja kolejny raz proszę o podanie źródła. Dziennikarz gubi się w tym wszystkim, ja proponuję wstrzymanie nagrywania do momentu, aż znajdzie w zapiskach dowody, że nie wymyślił tych cytatów. Wyłączamy magnetofony. Wreszcie dziennikarz jest gotów do dalszego ciągu rozmowy i zaczynamy nagrywać. Niestety sytuacja się powtarza. Kolejne „cytaty” to słowa, których nawet bym nigdy nie pomyślała. Wszystko to się nagrywało i nagle dziennikarz powiedział:

– Myślę, że ten wywiad nie ma sensu.

Wstał i wyszedł.

{ zapisałam }

Spisałam całe nagranie i posłałam na e-teatr. Czy nie przekraczam etyki? Ale czy bardziej nie przekroczył jej dziennikarz? Przecież cytował jako moje nieprawdziwe słowa, zdania, poglądy. Nie mogę się poddać.

Zaczęły się listy anonimowe jak w stanie wojennym, jak za prezesury w ZASP-ie. Ukazał się też oficjalny list dyrekcji Teatru Studio opublikowany w e-teatrze. Odpisałam na każde zdanie tego listu, także w e-teatrze. Po prostu nie mogłam tego tak zostawić. Tylko co dalej?

{ zapisałam }

Zadzwonili z TVN, z programu „Uwaga”. Powiedzieli, że chcą ze mną zrobić niedzielny odcinek.

Zwykle w niedzielę robią „Uwagę” o jakiejś gwieździe, najczęściej takie sympatyczne, sprzyjające programy. Dziennikarz jednak uprzedził mnie, że to będzie raczej wywiad, a nie program o tym, co robię, jakie mam dokonania. Zgodzić się? Gdyby Monika Olejnik nie napisała tego artykułu, to może dałabym sobie spokój, ale czuję przecież, że przeciwko mnie są wytoczone jakieś armaty, więc może trzeba jak najczęściej dawać szanse wytłumaczenia mojego stanowiska. Zgadzam się. Dziennikarz dziękuje, a potem mówi przez telefon, że bardzo mnie podziwia za to, co robię. Niestety, do teatru nie ma czasu chodzić, ale moją walką, moją postawą jest zachwycony. Odetchnęłam. Nareszcie nie muszę się spodziewać napaści, tylko rozmowy z dziennikarzem, który podziela moją postawę.

Tego dnia miałam przedstawienie, ale dopiero o siódmej wieczorem, a wywiad zaczęliśmy około trzeciej. Zwykle takie programy trwają około dwudziestu minut, wiedziałam więc, że nasza nagrywana rozmowa zajmie tyle samo czasu, może kilka minut dłużej. Dziennikarz jest zapewne dobrze przygotowany, a ja nie mam problemów z odpowiadaniem na pytania. Rozmowa jednak trwała trzy i pół godziny. A dziennikarz? Nikt by nie uwierzył, że kiedykolwiek powiedział mi coś o podziwie. Jego pytania były tak nieprzyjazne, że wreszcie zaczęłam żartować, mówiąc do niego „panie prokuratorze”. Powiedział na przykład:

– Czy nie lepiej, żeby pani aktorstwo było bardziej wyraziste niż pani wypowiedzi?

Coś tam odpowiedziałam, ale w pamięci kołatały mi się jego niedawne słowa: „Nie widziałem pani w teatrze. Nie mam czasu chodzić, oglądać”.

Jeśli tak, to co wie o moim aktorstwie? Nic. Kto i dlaczego podyktował mu takie pytanie?

***

Dzwoni do mnie dziennikarz, który prowadził wywiad w programie „Uwaga”. Umówiłam się, że wywiad będę autoryzować, więc teraz może mi pokazać już zmontowany materiał. Cała nasza trzygodzinna rozmowa została skrócona do dwudziestu minut. Dziennikarz przyjeżdża po mnie z pięknym bukietem kwiatów. Dojeżdżamy do studia, oglądam to, co ma zostać wyemitowane. Materiał nie jest zły, można go puścić. Zgadzam się. Kiedy wychodzę ze studia, dziennikarz mówi:

– Na to, co powiedzą na końcu programu, już nie mam wpływu.

Na końcu programu? Przypominam sobie wtedy, że zwykle po samym materiale jest jeszcze kilkuzdaniowy komentarz prowadzącego. W każdą niedzielę to jest zwykle jakieś sympatyczne podsumowanie obrazu bohatera programu. Takie, żeby się widz uśmiechnął, żeby miał sympatyczne wrażenia.

5 maja oglądam program już na antenie. Właściwie widz nie może się z niego niczego o mnie dowiedzieć. Zwykle w niedzielę widzowie mogą poznać aktora czy pisarza lepiej, dowiedzieć się, co zagrał, co napisał. A tu ani jedno słowo nie pada o tym, co ja robię, co piszę, co gram. Jedyne, co pada, to stwierdzenie, że może moje aktorstwo mogłoby być bardziej wyraziste. Czyli co? Jaki jest przekaz dla widza, który mnie nie zna z teatru, nie wie o książkach? Słaba aktorka i tyle. Niczego nie zrobiła, oprócz skandalu.

Wywiad się kończy. Inny dziennikarz, zapowiadający materiały, staje jak zawsze przodem do kamery. Mówi mocnym, zdecydowanym głosem:

– Joanna Szczepkowska nadal uważa, że aktorzy heteroseksualni mają w teatrze gorzej niż homoseksualni.

Nigdy nie powiedziałam niczego takiego. Teatr to ogromne zjawisko. Grają w nim też kobiety. Nie pisałam tekstu Homo dzieciństwo o tej sprawie. Widz natomiast został poinformowany o tym, co ja „uważam”. Co czułam? Dziennikarz prowadzący program „Uwaga” nie improwizuje tych słów. Czyta je z tak zwanego promptera, czyli z tekstu w oku kamery. Tekst jest napisany przez redakcję. Co powoduje i kto, że tak właśnie podsumowują moje poglądy? Jaki przekaz dają widzowi? Co chcą mu o mnie powiedzieć? Nie sądzę, żeby to zainteresowało przeciętnego widza. Zainteresuje natomiast z pewnością ludzi homoseksualnych w Polsce. „Nadal uważa”. Jest nieprzejednana w piętnowaniu gejów. To mają zrozumieć. I rozumieją.

***

Jestem na Śląsku, na spotkaniu z publicznością. Przedtem postanawiam coś zjeść i wchodzę do pizzerii. Siadam przy stoliku, obok mnie stolik zajmuje dwóch młodych ludzi. Są dość ekstrawagancko ubrani i uczesani. Na mój widok milkną. Potem coś szepczą do siebie, wstają i zmieniają stolik. Zamawiam wodę i pizzę. Kelner stawia przede mną szklankę, nalewa wodę i wtedy jeden z tych mężczyzn wstaje, podchodzi do mnie. Widzę, że jest bardzo przejęty. Mówi:

– Nie wiem, czy pani tu długo wytrzyma, bo tu sami geje przychodzą. Może pani dostać wysypki.

Tamten drugi wstaje i obaj wychodzą z pizzerii, głośno trzaskając drzwiami. Ja też po chwili wyszłam. Zapłaciłam tylko za zamówienie, ale jeść nie miałam siły.

Liczba komentarzy w Internecie rośnie. Mnożą się jakieś moje okropne zdjęcia, uchwycone w grymasie przez różnych fotografów. Dla wielu internautów jestem najohydniejszą z aktorek, wzbudzam wstręt, jestem „blech”, „patrzeć na mnie nie można”, ktokolwiek stara się mnie bronić, jest „odmóżdżonym homofobem”.

Robert Biedroń, ten, który dziękował mi za felieton Kochani rodzice Sławka, mówi w radio:

– Słowa Szczepkowskiej są jak antysemicka retoryka, ja się boję.

Staję się więc kimś więcej niż homofobką.

– W wypadku Żydów znaleziono rozwiązanie – mówi Biedroń.

Dla młodego homoseksualnego chłopaka z małego miasteczka jestem teraz tą, która może wywołać masową nagonkę na gejów.

Burza

TVN 24 produkuje reportaż pod hasłem „Spór o gejowskie lobby” i cały dotyczy mnie. Dziennikarz podnieconym głosem, jak z kroniki filmowej w PRL-u, mówi: „Wiedziała, że swoimi słowami wywoła burzę i wywołała! […] Twierdzi, że jeśli ktoś nie jest gejem, to nie gra w spektaklach. […] W teatrach jest mobbing, wszechobecne i wszechmogące homoseksualne lobby. Nie jesteś gejem, nie grasz w spektaklach”.

Nigdy nie wypowiedziałam takich słów. Nie mogłabym powiedzieć, że jeśli ktoś nie jest gejem, to nie gra, bo przecież ja sama nie jestem gejem, a gram. Mówiłam o mobbingu w teatrze, ale o mobbingu i hetero-, i homoseksualnym. O każdym mobbingu. Nie ma tu ani jednego zdania, pod którym mogę się podpisać. To jednak nie jest najważniejsze, najważniejszy jest ton. Podniesiony, alarmujący histerycznie budujący niepokój.

Dyrektor Teatru Polskiego we Wrocławiu Krzysztof Mieszkowski mówi w tym reportażu:

„To dobra aktorka, ale już dawno rozminęła się z rzeczywistością”.

Co dalej? Co z tym robić? Co ze sobą zrobić, jak się odnaleźć, żyć z takim obrazem samej siebie? W czasie tej całej nagonki zaproszono mnie do programu „Dzień dobry TVN”. Na temat tej całej sprawy rozmawiali ze mną Dorota Wellman i Marcin Prokop, który powiedział:

„Media są jak kula śnieżna. […] Teraz dokonuje się jakaś operacja na żywym organizmie”.

Właściwie lepiej nie można tego nazwać. Dokonuje się operacja na żywym organizmie. Marcin Prokop nie jest przecież żadnym moim znajomym, patrzy na to całkiem obiektywnie, a jednak właśnie tak to widzi. Czy ja to mam po prostu tak zostawić? To podnoszenie gorączki nienawiści? Może mniej chodziło mi o mnie, a bardziej o to, że to się dzieje w moim kraju. Że tabloidyzacja nabrała u nas takiego rozpędu. To po co to wszystko było? Po co ta „Solidarność”? Po co było urządzać konspiracyjne zebrania, narażać własne dzieci, narażać siebie? Po co było siedzieć z tymi chłopakami w ciasnej kuchni i dawać im mieszkanie na konspirację? Teraz żaden z nich nie piśnie nawet w mojej obronie. Szkoda gadać. Naprawdę, szkoda słów.

Pozywam TVN

Podjęłam decyzję. Wytaczam proces stacji TVN. Proces o naruszenie godności, czyli dóbr osobistych. Nie wolno mi się zachować inaczej. Oczywiście poszłam do adwokata. Bardzo się ucieszył z takiego procesu, ale suma, jakiej zażądał, przekroczyła całkiem moje możliwości. Postanawiam oskarżać sama. Przekopuję się przez kodeks cywilny, prawo prasowe, kodeks postępowania cywilnego. Piszę pozew.

[…] W programie TVN 24 „Tak jest” dziennikarz Andrzej Morozowski określił moje wypowiedzi jako generujące poglądy podobne do tych, że „Żydzi są winni Holokaustu”. Takie porównanie w przestrzeni publicznej uważam za haniebne i podważające moją godność osobistą. Jestem jedną z sygnatariuszek listu, oprotestowującego tego rodzaju opinie. Jestem osobą szczególnie uwrażliwioną na ofiary masowych zbrodni, czemu dawałam wielokrotnie wyraz w swoich felietonach, jak również przez swoją obecność na uroczystościach związanych z pamięcią o nich. To, co napisałam na środowiskowym portalu, nie ma żadnego odniesienia do takich zjawisk. Ocena siły opiniotwórczej jakiegokolwiek środowiska nie może być, w moim odczuciu, porównana do masowej zbrodni. Porównanie zdania: „Dyktat gejowski musi się spotkać z odporem, tak jak pary gejowskie muszą się doczekać praw małżeńskich” czy zdania: „Nie tylko w Watykanie jest homolobby” do zdania: „Żydzi sami są winni Holokaustu” narusza, w moim odczuciu, granice interpretacji, a w sposób szczególnie bolesny moje poglądy i zakłamuje moje dotychczasowe miejsce w życiu publicznym.

[…]

Słowa te w zestawieniu z moim nazwiskiem budzą skrajne skojarzenia zwłaszcza w czasach, kiedy mało kto wnika w tekst poza nagłówkiem. W wyniku tego dla wielu osób zainteresowanych, zaangażowanych w problemy środowisk gejowskich jestem osobą generującą możliwość zbrodni na gejach. Budzi to skrajne uczucia w osobach nadwrażliwych, naiwnych i skłonnych do lęku, samotnych w swojej seksualności, zwłaszcza w małych skupiskach miejskich. Doświadczyłam już kilkakrotnie skutków tej „afery medialnej”. Stopień nienawiści, jaki rozpętany został w wyniku tych skojarzeń, powoduje u mnie stan zagrożenia prawdopodobnie dożywotnio. Brak równoważnika dziennikarskiego komentarza ze strony Pozwanej, studzącego podobne emocje, uważam za prowokację w stosunku do mojej osoby i świadome generowanie złowrogiego klimatu.

Ściana rośnie

Teatralny, bardzo liczący się recenzent, powiedział mi, że nie poszedł na „Modlitwę”, bo bał się napisać recenzję.

– Jeśli będzie dobra, to uznają, że popieram panią, a jeśli zła, to uznają, że się podlizuję pani wrogom – stwierdził i po prostu nie poszedł na spektakl.

Reżyser Krzysztof Warlikowski w jakimś wywiadzie nazwał mnie jednostką podrzędną, niezwiązaną ze środowiskowymi elitami. Jacek Żakowski w jakimś artykule napisał, że zasłynęłam ostatnio, ale nie żadną dobrą rolą, tylko żenującą wypowiedzią.

Słowo „żałosna” coraz częściej się pojawia przy moim nazwisku. W „dyskursie obowiązującym” będę więc niespełnioną artystką, która za wszelką cenę chce zaistnieć.

Coraz trudniej będzie zrobić cokolwiek w teatrze. Już nawet nie chodzi o recenzje czy ich bagatelny ton, tylko o to, że jeśli będę chciała zrobić coś z innymi aktorami, to ich też dotknie to milczenie. Poza tym czy w ogóle jakikolwiek teatr, nie mówiąc już o moim, będzie chciał ryzykować moją reżyserię, wiedząc, że spektakl będzie skazany na milczenie?

Autobiografii chyba nie będzie

Przez te wszystkie lata jednocześnie zbierałam materiały i pisałam autobiografię. Książka jest już właściwie gotowa. To praca o moich przodkach, ale też o moim życiu, właściwie do ostatnich lat, do teraz. Odbywam szereg podróży. Dokumentuję, fotografuję, a jednocześnie bezskutecznie staram się skontaktować z wydawcą. Udaje mi się to po pięciu latach. Wydawca spotyka się ze mną, ale mówi, że wszystko się zmieniło. Rynek, ja, odbiór mojej osoby. Nie ma wielkich nadziei na powodzenie tej książki.

{ zapisałam }

Rozwiązali ze mną umowę na autobiografię.

Wózkarka sprząta ulicę! Kiedy ją zobaczyłam na swojej ulicy, jak macha miotłą, całkiem trzeźwa, chciałam ją ucałować. Ona mnie chyba też.

– Dostałam pracę!

– Widzę!

Autobiografia jednak będzie!

{ zapisałam }

Zgłosiło się do mnie nowe wydawnictwo! Koniecznie chcą coś mojego wydać.

Idę tam. Mówię o tym, że mam prawie gotowy tekst autobiografii. Proszą, żebym go natychmiast przysłała. Wysyłam. Dostaję SMS od głównej redaktorki.

Czytam! Świetnie!

Po kilku dniach umówiliśmy się na ostateczną rozmowę.

Według nich pierwsza część książki, mniej więcej połowa, jest tak napisana, że można ją właściwie wydać zaraz. Natomiast druga część mojego życia, ta współczesna…

– Jak to pani powiedzieć… – redaktorka nie ukrywa rozczarowania i zdziwienia. – W drugą część po prostu nie można uwierzyć. Tak się nie może zdarzać w jednym życiu jednego człowieka. To jest strasznie smutne.

– Ale ja niczego tam nie zmyślam – odpowiadam. – To czysta prawda.

– Nikt nie uwierzy – mówi redaktorka. – Tu się przebija poczucie jakiegoś osaczenia, nikt nie chce z panią pracować, nikt pani nie chce, a przecież pani jest takim wojownikiem! Tak się panią postrzega, a nie jak kogoś, kto przegrywa.

Redaktorka proponuje takie wyjście: podzielimy książkę na dwie części. Pierwszą, po drobnych poprawkach, wydamy już teraz. Przez ten czas wydawnictwo przygotuje swoje sugestie co do drugiej części.

Zgadzam się od razu. Oni pewnie po prostu mają rację. Co z tego, że piszę prawdę o swoim życiu, jeśli ta prawda jest nie do czytania? Oni są wydawnictwem i chcą książkę sprzedać. Muszę dodać trochę optymizmu, muszę jakoś inaczej opowiedzieć swoją historię. Umawiamy się tak: pierwszą część wydamy w lutym, a drugą po poprawkach i współpracy z wydawcą oddam w czerwcu.

Prace końcowe nad pierwszą częścią zaczynam natychmiast, już po przyjściu do domu.

Prawy do lewego

Gazeta „Rzeczpospolita” zwróciła się do mnie z prośbą o krótki artykuł na temat Czy warto było?. Chodzi o zbliżającą się rocznicę 4 czerwca. Napisałam, ale nie o swoich słowach, tylko o ogólnej sytuacji w Polsce. Warto było.

Po kilku tygodniach dostałam taki list od redakcji:

Szanowna Pani!

[..] Pani felieton opublikowany przez nas w „Plusie Minusie” [weekendowy dodatek do „Rzeczpospolitej” – przyp. red.] przed 4 czerwca stał się hitem. Nie tylko bardzo nam samym się spodobał, ale też mieliśmy mnóstwo głosów „z miasta”, zwracających uwagę, że jest Pani „zjawiskiem osobnym” w polskim życiu publicznym, zjawiskiem niemożliwym do jednoznacznego politycznego zaszufladkowania, a więc ważne jest, aby Pani teksty znajdowały się nie tylko na łamach „Wyborczej” (chodzi oczywiście o „Wysokie Obcasy”), ale też i u nas, bo wtedy docierają także do nieco innej grupy czytelników.

Stąd mój pomysł – chciałbym namówić Panią, aby od czasu do czasu zechciała Pani coś do nas napisać. […] Bez ograniczeń, jeśli chodzi o tematykę i – rzecz jasna – niezależnie od tego, jakie poglądy chciałaby Pani wyrażać.

Felieton w „ Rzeczpospolitej”? A jednocześnie felieton w „Wysokich Obcasach”? To jest coś. Byłabym chyba jedyną osobą w Polsce, która zajmuje jakieś stanowisko w tak konkurencyjnych gazetach, tak skrajnych ideowo. Poza tym, jeśli rzeczywiście w „Rzeczpospolitej” mogłabym wyrażać swoje poglądy, to może da się naprawdę prowadzić jakiś równoległy dialog?

Zgodziłam się.

Szarlotta

Dzwoni Agnieszka Glińska. Pyta, czy zagram Szarlottę w „Wiśniowym sadzie” Czechowa.

– A dlaczego mam nie zagrać? – odpowiadam.

Oczywiście moi znajomi pytają:

– Dlaczego się zgodziłaś, przecież powinnaś zagrać Raniewską, główną rolę, to jest tak bardzo dla ciebie.

Nie zgadzam się z tym. Szarlotta to rzeczywiście niewielka rola, ale pełna tajemnicy i poezji. Raniewska to typowa amantka, tak jak Arkadina. To nie moje ciało, nie mój klimat. To powinny być duże kobiety, bujne kobiety. Wiem, że w Krakowie równolegle ze mną zagrała Arkadinę Iwona Bielska i to było z pewnością znakomite. Poza tym Raniewską w Studio ma zagrać Monika Krzywkowska, aktorka dużo młodsza, którą uważam za jedną z najlepszych aktorek jej pokolenia. Jest znakomita właściwie we wszystkim, co gra. Cieszę się na to, że będę mogła patrzeć, jak próbuje. I na Szarlottę też się cieszę, chociaż trochę przeszkadza mi to w pracy nad książką.

Szarlotta to kobieta z przeszłością cyrkową. Szybko zaczynam się spotykać z chłopakiem, który zajmuje się iluzją. Uczy mnie różnych sztuczek, a to wymaga wielu ćwiczeń.

Jednocześnie więc piszę i chodzę na próby i też jak najczęściej przebywam z Zosią. Zabieram do teatru laptopa i piszę, poprawiam w trakcie czekania na swoją scenę.

Strata

Tego dnia wyszłam do teatru późno, bo pracowałam do pierwszej w nocy. Musiałam zamówić taksówkę, inaczej bym się spóźniła. Wzięłam laptopa, żeby pracować w garderobie. Taksówkarz zaczął mi opowiadać coś o swoich chorobach. Podałam mu adres lekarza, wyszłam z taksówki i pobiegłam na scenę. Próbowaliśmy właśnie ten moment, kiedy Szarlotta zwierza się ze swojego życia. Przedtem kilka słów mówi inny aktor. Słucham go… i nagle zdaję sobie sprawę, że zostawiłam w tej taksówce laptopa. Wszystkie pliki, wiersze, a przede wszystkim to, co napisałam po rozmowie z wydawcą. Kilka tygodni pracy. Przerwać próbę? Na scenie są już ustawione dekoracje, siedzimy w zaczarowanej światłami scenicznej przestrzeni. Wszyscy aktorzy są skupieni, wyczuwają się wzajemnie, zawiązuje się swoista chemia. Nie mogę tego przerwać. Nie wolno mi. Zaczynam mówić monolog, świadoma tego, że właśnie teraz pewnie tracę wszystko, co zapisałam, co jeszcze mogło się przydać. Kiedy skończyliśmy próbę, pobiegłam do telefonu i zaczęło się poszukiwanie taksówkarza. Już wrócił do domu. Na moją prośbę wyszedł i przeszukał samochód. Nie ma. Zaraz po mnie wziął z ulicy dwóch chłopaków. Chcieli jechać na Krakowskie Przedmieście, ale wysiedli wcześniej. Nie pamięta ich twarzy.

Potem, kiedy chodziłam na próby, kiedy czekałam na swoją maleńką scenę, kolejny raz miałam poczucie jakiegoś absurdu. Co jest moją pracą? Czy nie powinnam teraz siedzieć w domu i odzyskiwać z pamięci to, co straciłam? Jaki sens ma przy tym wszystkim drobna rola Szarlotty? Próby były dwa razy dziennie. Osiem godzin. Osiem godzin bezczynności, martwego czekania na swoją kolej. Kupiłam nowego laptopa i zaczął się czas całodobowej pracy. Rano próba, potem od razu książka, wieczorem próba, a po próbie książka. Nocami przekopywałam się jeszcze raz przez dokumenty mojej rodziny. Polskie, rosyjskie, ukraińskie, żydowskie, niemieckie. I pewnie dlatego tak właśnie ukształtowała się postać mojej Szarlotty. Wymyśliłam, że ona monolog o dziwnym dzieciństwie mówi z lekkim obcym akcentem. Trudno go określić. Trochę żydowski, trochę niemiecki. Pokochałam Szarlottę tak, jak kiedyś Białą Królową. Osobowości nieprzytomne, oddalone, samotne.

{ recenzja }

Sceny ukazujące ów marazm, takie jak rozmowa siedzących na schodku bohaterów, podczas której Szarlotta Iwanowna, grana przez fenomenalną Joannę Szczepkowską, po raz pierwszy opowiada swój fragmentaryczny życiorys, są najbardziej poruszającymi momentami przedstawienia. Snuta przez Szarlottę opowieść w połączeniu z magicznymi sztuczkami, którymi popisuje się przed innymi mieszkańcami Wiśniowego Sadu, tworzy bardzo wymowne zestawienie. Tricki, które pokazuje, są prawdopodobnie odblaskami dzieciństwa spędzonego na grze w wędrownym teatrze rodziców. Jej samotność, przesączona wspomnieniami, jest tym smutniejsza, że groteskowa.

Gra Szczepkowskiej, która w bardzo umiejętny sposób łączy melancholijne kwestie Szarlotty z jej dziecięcym zachowaniem, jest najbardziej wyrazistą kreacją w spektaklu.

Joanna Mazur, mgzn, 2013

Ton niepokoju wnosi dopiero obecność Szarlotty Iwanownej w wykonaniu Joanny Szczepkowskiej: nieokreślonej, ambiwalentnej, enigmatycznej. Szczepkowska przechadza się na koturnach, z piórami wpiętymi we włosy, w ściśle przylegających, złotych spodniach. Częściowo z niemieckim, częściowo z francuskim akcentem opowiada o wykorzenieniu, nieświadomości metryki, rodzicach cyrkowcach i salto mortale, które niegdyś wykonywała. Powtarza się, brnie w dygresje, nie bardzo nas śmieszy – raczej budzi niepokój. Właśnie Szarlotta w kreacji Szczepkowskiej staje się sumieniem wszystkich protagonistów. Jest dramatycznym lustrem, w którym odbijają się przykrótkie mankiety, podrapane ręce, podrasowane aspiracje. Kiedyś było salto mortale, teraz pijacki skok przez kałużę.

Łukasz Maciejewski, teatr-pismo.pl, 2013

Niedościgniona jest natomiast Joanna Szczepkowska, która grając z wielkim dystansem do samej siebie, kreuje postać Szarlotty Iwanowny – szalonej córki cyrkowców zamkniętej w swoim świecie iluzji i szaleństwa. Takiej Joanny Szczepkowskiej chyba dawno nie było w teatrze. Jej rola pokazuje niesamowite możliwości tej wielkiej aktorki.

Marcin Szołajski, novacultura.eu, 2013

***

Jedną ze sztuczek, jakie robiła Szarlotta, było wykrzesanie ognia z wysokiego buta, jaki miała na sobie. Przed jedną z prób chłopak, który mnie tego uczył, powiedział, żebym robiła to śmielej, bardziej widocznie, wyżej.

– Nic się nie może stać – powiedział. – To ogień, który się gasi sam.

Więc tak zrobiłam. Podniosłam zapałkę i wtedy moja wysoka peruka i cała moja dłoń zajęły się ogniem. Trwało to może dwie sekundy, ale miałam wrażenie, że ogień skacze mi do oczu. Zeszłam ze sceny z poparzonymi rękami, inspicjentka przyniosła mi do garderoby jakąś maść. Siedziałam sama, czekając, aż ustąpi ból. On zresztą nie był najważniejszy. Na scenie trwała jakaś zmiana, aktorzy wchodzili do swoich garderób. Słyszałam ich kroki na korytarzu, ich rozmowy, śmiechy. Irena Jun, najstarsza aktorka w zespole przyszł spytać jak się czuję. Dla niej to było oczywiste.

Po premierze miałam dużą satysfakcję z roli Szarlotty. To, co chciałam przekazać, całą złożoność kultur w jej krwi, to chyba doszło do widzów.

{ zapisałam }

Wózkarka sprząta! Codziennie słyszę ją pod oknem. Potem idzie szukać złomu. Teraz, kiedy nie pije, widać jaka ona jest piękna.

Proces

Sąd przysłał mi pismo, w którym nakazuje sprecyzowanie tego, jakie dobra osobiste naruszył TVN. Już dobrze znałam paragrafy kodeksu cywilnego, które o tym mówią. Jasno tam powiedziano, że pojęcie osobistego dobra jest niedookreślone. Wymieniono tylko niektóre z nich, ale najwyraźniej można tworzyć nowe „dobra osobiste”. Myślę więc o tym, co naruszono, mówiąc o Holokauście tak blisko mojego nazwiska, co naruszono, podając jako moje słowa, których nie powiedziałam. Piszę tak:

[…] proszę Sąd o ochronę moich dóbr osobistych, jakimi są: godność, wiarygodność i renoma, powaga nazwiska, obraz przyszłości. Oba ostatnie dobra osobiste: „powaga nazwiska, obraz przyszłości” mogą być rozumiane, jako „wizerunek”.

[…]

Jeśli obraz przyszłości nie będzie dla sądu równoważny z „dobrem osobistym”, można sprecyzować je jako domaganie się ochrony wizerunku. W moim przekonaniu jednak „wizerunek” to coś, co może zawierać zakłamanie prawdy o człowieku na użytek opinii publicznej, w moim życiu natomiast staram się kierować jedynie upublicznianiem swoich prawdziwych odczuć, zachowań i poglądów.

Zostały tylko maile

Umarł Krzysztof Michalski. Nigdy, w żadnej rozmowie nie powiedział mi, nie dał do zrozumienia nawet, że jest tak źle. Potem zniknął z mojego życia, mniej go było, ale ja myślałam, że to taki bieg rzeczy między ludźmi. Z Wiednia pisał, bagatelizując chorobę. Zostały maile z wielu lat. Historię dwojga ludzi można odczytać z prostych, kilkuzdaniowych informacji.

Deklaracja

W „Dużym Formacie”, dodatku do „Gazety Wyborczej”, pojawił się felieton Wojciecha Tochmana. Histerycznie wrogi w stosunku do mnie.

Zatrudniona w Teatrze Studio Joanna Szczepkowska szaleje z podniecenia i (podjudza i zachęca do zniszczeń), wołając: „Tutaj, panowie, tutaj jest lobby!”.

Więc taki ton teraz będzie w stosunku do mnie: szalejąca histeryczka.

Odpisuję publicznie Tochmanowi:

[…] Nie jest pan pierwszy, który mi sugeruje, że w Studio dają mi etat, mimo że to towarzystwo genderowe, a ja przecież jestem homofobką. Otóż życzę jak najlepiej tej scenie, nawet jeśli będzie bardzo ideologizująca, bo rzadko się widzi tak oczywiste zmartwychwstanie. Kiedy się tu angażowałam, nie byłam jeszcze „homofobką” i nie wiedziałam, że nastąpi taka konfrontacja. Zaangażowałam się na dwa lata, jest mi lżej żyć z etatem, ale nie wytrzymam więcej wyzłośliwiania się takich jak Pan i oczywiście już od przyszłego sezonu nie będzie mnie ten teatr utrzymywał.

Tak napisałam. Taka publiczna deklaracja. Ale czy naprawdę będzie mnie stać na rezygnację z etatu?

Konfesjonał

Wszyscy mówią o szokującej wypowiedzi arcybiskupa Józefa Michalika. Powiedział, że dzieci same prowokują do zbliżeń seksualnych, prowokują, bo są niekochane. Napisałam o tym felieton do „Obcasów”. Napisałam o małej dziewczynce z bardzo dobrej rodziny i jej nadpobudliwym dziadku.

Potem była podobna wypowiedź innego księdza i kolejnego. Pomyślałam o szczególnym miejscu, jakim jest konfesjonał.

Mogę o tym napisać, ale właściwie dlaczego do „Obcasów”? Może właśnie w „Rzeczpospolitej” trzeba dać taki sygnał? Co z tego, że przeczytają to czytelnicy „Wyborczej”, skoro oni i tak są przeciw Kościołowi? Taki sygnał ma sens, jeśli przeczyta go religijna część społeczeństwa. Nawet hierarchowie Kościoła. Oczywiście, że się obrażą. Ale może warto zwrócić uwagę na taki problem? Może właśnie im? Bo jeśli są księża zwichrowani, na złej drodze, to konfesjonał jest naprawdę niebezpieczny. Coś o tym wiem.

{ zapisałam }

Posłałam do „Rzepy” o konfesjonale. Puścili.

Zgłosiła się „Kropka nad i”. Monika Olejnik chce ze mną rozmawiać na temat molestowania w konfesjonale. Nie zgodziłam się oczywiście. Nie mogę przyjść do stacji, której wytoczyłam proces.

Przez ten czas ciągle trwa intensywna praca nad książką. Korektorką jest młoda kobieta, z którą pracuję tylko przez telefon i przez maile. Nie znam jej, nie wiem, jak wygląda, ale nawiązuje się między nami bliska więź. Ona jest matką dwojga dzieci, które ciągle odrywają ją od pracy, a termin książki jest bardzo bliski. Staram się ją pocieszać, rozbawiam czasem, rozumiem to przecież dobrze. Sama muszę przerywać naszą pracę, kiedy trzeba pojechać do Zosi.

Rok 2014

Przeciwnik

W przerwie pracy włączyłam telewizor. Tak właśnie trafiłam na wywiad Moniki Olejnik z księdzem Dariuszem Oko.

Nic o nim nie wiedziałam. Jak się mogłam zorientować z programu, jest przeciwnikiem gender. Ostrym przeciwnikiem, ale mówił o tym bardzo spokojnie. Nie jest to temat dla mnie szczególnie ważny, ale z kolei nie dam sobie wmówić, że gender to tylko nauka. Od lat widzę różnicę między równouprawnieniem kobiet a tym, do czego zmierzają radykalne idee feministyczne, gejowskie, lewackie. Z rozmowy z Olejnik zrozumiałam jeszcze, że ten ksiądz wygłosił na ten temat jakieś przemówienie w sejmie. Dla mnie nie było nic dziwnego w tym, że katolicki ksiądz jest przeciwny idei, która nie ma nic wspólnego z boskim porządkiem. Zdecydowanie bardziej szanuję takiego księdza niż księży „luzaków”, z którymi o wszystkim pogadasz, tylko nie o Bogu. Zjawisko gender zaczęło być bardzo obecne też w myśleniu o szkolnictwie, więc nie ma nic dziwnego, że katolicki ksiądz podejmuje z tym walkę. Można się z nim nie zgadzać, ale nic dziwnego w tym nie ma. Trochę mnie raziło, że tak ostro traktował ateistów. Program się skończył, ale następnego dnia…

***

Redaktor Morozowski, którego wypowiedź o Holokauście zaskarżyłam do sądu, zaprosił do swojego programu psychiatrę. Pytania, jakie mu zadawał, dotyczyły księdza Oko. Zaciekawiło mnie to. Co ma psychiatra do poglądów? Dziennikarz zapytał, co lekarz może powiedzieć o człowieku, który mówi tylko o seksie. Lekarz oczywiście odpowiedział, że taki człowiek jest zaburzony. No bo naturalnie, człowiek, który mówi tylko o seksie, ma niedobrze z głową. W ten sposób widz dowiedział się, że ksiądz Oko jest po prostu psychicznie chory. Skąd ja to znam? Już od kilku miesięcy funkcjonowałam jako wariatka.

Otworzyłam laptopa i weszłam na YouTube, żeby zobaczyć wykład księdza Oko w sejmie. Zapisywałam też to, na co się powoływał, na jakie artykuły, fakty historyczne, na jakich filozofów. Mówił o historycznym uwarunkowaniu gender, o filozofach, działaczach. Jego wykład trwał około godziny. Jakieś dziesięć minut z tego ksiądz poświęcił tematowi homoseksualnego seksu. Mówił ostro, brutalnie o fizjologicznej stronie takiego aktu. Jednak głównie chciałam wysłuchać wszystkiego pod kątem tamtej rozmowy z psychiatrą. Jasne dla mnie było, że ksiądz Oko nie jest człowiekiem, który mówi tylko o seksie. Ja mogę się nie zgadzać ze wszystkim, co mówi, ale to nie jest ktoś, kogo należy przebadać psychiatrycznie.

„To samo robią, co ze mną”– pomyślałam. Nie ma już żadnego forum, gdzie nie jestem określana jako osoba psychicznie chora, zaraz ten człowiek będzie traktowany tak samo. Czy każdy, kto sprzeciwi się obowiązującemu nurtowi, każdy, kto zadrze z gejami, feministkami, zostanie sprowadzony do poziomu wariata? Przecież to są stalinowskie metody. To Stalin opozycjonistów zamykał w psychiatryku. To jest potwornie niebezpieczne. Właśnie nadchodził termin mojego felietonu do „Rzeczpospolitej”. Dałam mu tytuł: Do ks. Oko, a pierwsze zdanie brzmiało: „Drogi księże, witam w klubie”. To wystarczyło.

Wysokie napięcie

Jeśli po tekście Homo dzieciństwo przeżyłam burzę, to teraz była nawałnica.

Nikt już prawdopodobnie nie czytał tego, co napisane jest dalej. Jestem, teraz na pewno jestem, pogromcą homoseksualistów, idę ramię w ramię z opętanym katem gejów. Dzwonią z „Obcasów”, żebym na ich stronie napisała jakieś sprostowanie. Sprostowanie do felietonu?

{ zapisałam }

Napisała do mnie Karolina. Według niej obraziłam ją, jej przyjaciół tym felietonem. „Nasze drogi się rozchodzą” – napisała.

***

Ciągle myślę o swoich córkach. Nie mówią mi tego wprost, ale cała ta sytuacja musi być dla nich trudniejsza niż dla mnie. Oczywiście każda odczuwa to na swój sposób. Marysia rozmawia ze mną lekko, jakby chodziło o żarty. Wiem, że udaje. Ona ma mnóstwo przyjaciół i pewnie styka się z różnymi komentarzami. Z drugiej strony, jak ją znam, to pewnie trochę ją fascynuje to, że jest wokół mnie szum, i to szum taki niegrzeczny, lekko skandalizujący. Tak naprawdę zresztą ma inne sprawy. Musi się uporać ze swoim życiem, które w niczym nie przypomina klimatu jej dzieciństwa. Marysia jest pogodna, śliczna, lubi się dobrze bawić, ale odziedziczyła po mnie ten chaos pomysłów.

Z jednej strony dąży do jakiejś harmonii, z drugiej kusi ją apetyt na życie. Nasze dziedzictwo, nasza rodzina, Parandowscy, Szczepkowscy – to wszystko ma już tylko sentymentalne znaczenie. Marysia bierze się za bary z życiem bez żadnej pomocy. Ja w jej wieku nie musiałam tak walczyć.

A Hania? Dla niej cała ta sprawa z „homolobby”, z księdzem Oko to jest osobisty dramat. Myślę nawet, że wstydzi się za mnie. Hania studiowała gender, jest bardzo zaangażowana emocjonalnie w sprawy tolerancji. Mocno rozczarował ją Kościół, wciąż szuka jakiegoś duchowego oparcia. Wiem, że mnie bardzo szanuje i chce szanować dalej, ale teraz ten szacunek się kruszy, choć Hania mi tego nie mówi.

– Jakie są właściwie twoje poglądy? – zapytała niedawno. – Prawicowe?

Usiłowałam tłumaczyć, że mam osobny pogląd na każdą ze spraw i nie trzymam się pojęć prawicy czy lewicy. Widzę jednak, że Hani bardzo ciężko jest uporać się z moimi sądami. Hania nie ma czasu na walkę o swoje sądy, bo też walczy, dziko walczy o pracę. Ja w jej wieku nie musiałam tak walczyć.

Drukuje się!

{ zapisałam }

Skończyłam „Kto ty jesteś”! Skończyłam książkę! Wszystko, razem ze zdjęciami poszło do druku! Drukuje się!

Pięć lat pracy. Miałam wrażenie, że dobrze to wyszło. Tytuł Kto ty jesteś też dobry, bo to książka o wielonarodowości mojej, ale też każdej polskiej rodziny. Drukuje się! Teraz trzeba się będzie zabrać do drugiej części.

Czekam na sugestie wydawnictwa, na te ich uwagi i zaraz muszę zacząć pisać, bo przecież mam to oddać w czerwcu! „Pewnie jutro zadzwonią”– myślę. Bo czasu mało.

Debata o gender

Na razie zadzwoniono z episkopatu. Mam zaproszenie do Krakowa na debatę o gender. Mam się spotkać z zainteresowanymi razem z kardynałem Kazimierzem Nyczem i księdzem Oko. Na tej debacie mają być tłumy ludzi.

– Ale na jakiej debacie? – pytam. – Co to za debata, jeśli mówić mają tylko przeciwnicy gender? Niestety, muszę odmówić.

– Dlaczego?

– Dlatego, że przedstawiciele Kościoła przekonują do swoich racji językiem religii i z religijnego punktu widzenia. Nie mogę występować z nimi w jednym rzędzie, bo jestem rozwiedziona. Nie mogę występować jako katoliczka, choć czuję się nią, bo po prostu nie dochowałam sakramentu.

{ zapisałam }

Wydawnictwo się nie odzywa. Dzwonię, piszę, nic. Muszę już dostać te uwagi do drugiej części, bo czas się skraca! Dlaczego oni milczą?

Zbliżenie

Ksiądz Oko napisał do mnie i podziękował. Postanowiłam się z nim spotkać. Pojechałam do Krakowa.

Po co się z nim spotkałam? Nie po to, żeby „knuć” przeciwko gender. Po prostu po to, żeby poznać, przyjrzeć się komuś, kto znalazł się w takiej samej sytuacji jak ja.

Poszliśmy do kawiarni na rynku. Rozmowa była zwyczajna, z poczuciem humoru, a jednocześnie poważnie. Ksiądz Oko powiedział mi, że nie zna się na mediach i nie jest pewien, czy nie robi jakichś błędów.

– Jak ksiądz nie zrobi błędów, to media zrobią za księdza.

Wystarczy popatrzeć, jak sfotografowali jego twarz, kiedy mówił o akcie homoseksualnym. Demoniczne zbliżenie z przekrzywionej kamery. Kamera może wszystko opowiedzieć po swojemu.

{ zapisałam }

Teraz już publicznie jestem moherem, prawicówą, która żyje nienawiścią.

W Teatrze Studio zaczęły się odbywać tzw. lekcje teatru. Nie jestem na nie zaproszona. Wykłady będzie miała Kazimiera Szczuka, Magdalena Środa, Maciej Nowak.

{ zapisałam }

Nie ja będę opowiadała widzom o teatrze, tylko środowiska feministyczne. A ja się w teatrze urodziłam, znam go jak nikt tutaj, umiem mówić, rozmawiać z publicznością. Ale mnie nie zaprosili. Jestem przykryta wielką pokrywką, gotuję się, duszę, spalam. Ale mam kredyt. Cholerny kredyt.

W skrzyni

W rocznicę śmierci Krzysztofa Michalskiego inni jego przyjaciele zaprosili mnie do restauracji.

{ zapisałam }

Dali mi miejsce koło A. Kłóciliśmy się o księdza Oko tak, że reszta milkła zażenowana.

W Teatrze Studio gram Szarlottę. Jest tam taka scena, kiedy nagle wychodzę z wielkiego kufra. Zanim wyjdę, muszę skulona wytrzymać w tym zamknięciu przez jakieś dziesięć minut. Jest tam ciemno i duszno, a maleńka parasolka potrzebna do kolejnej sztuczki wbija mi się między żebra. Często przed spektaklem albo po nim odbywają się w teatrze debaty, spotkania. W organizację tego, wymyślanie tematów jest zaangażowane całe biuro. Duszę się w tej skrzyni i myślę tak:

„Niedawno odbyła się tu promocja książki Krzysztofa Piesiewicza i Michała Komara. Inne promocje książek też. A ja napisałam książkę Kto ty jesteś. O narodowości, ale też o teatrze. Jest tam go bardzo dużo i nie tylko w opowieści o moim życiu, ale w życiu mojego ojca, mojej babki. Jestem aktorką tego teatru. Tyle byłoby do pogadania z publicznością o tej książce! Nikt nie proponuje, żeby zrobić takie spotkanie. A ja siedzę w skrzyni”.

{ zapisałam }

Muszę już zacząć pisać drugą część! Żadnej odpowiedzi z wydawnictwa nie mam, milczenie, co dalej robić? Kto zwariował: świat czy ja?

Kontra TVN

Sąd przysłał odpowiedź TVN na mój pozew. Teraz ja muszę się ustosunkować do tego na piśmie. Piszę między innymi:

[…] Podtrzymuję określenie „naruszenie powagi nazwiska”. Jak słusznie pisze Pozwana, imię i nazwisko jest znakiem rozpoznawczym osoby fizycznej. Co za tym idzie, znak rozpoznawczy jest rodzajem godła osobistego. Stanowi więc nie tylko zbiór głosek i liter, ale też cały system skojarzeń wywołanych poprzez styl życia, poglądy i działania danej osoby. Tak jak istnieją granice prawne postępowania wobec godła państwowego, tak – w moim przekonaniu – powinny istnieć granice postępowania wobec znaku rozpoznawczego, jakim jest imię i nazwisko. Bezpodstawne umieszczenie mojego nazwiska w nagłówkach i komentarzach programów informacyjnych w kontekście nazizmu, Holokaustu czy retoryki antysemickiej bez równoważącego komentarza jest naruszeniem mojej godności i powagi nazwiska, czyli – jak chce Pozwana – mojego znaku rozpoznawczego. Pragnę zwrócić uwagę, że druk żyje dłużej niż człowiek i podobne skojarzenia zostaną przy moim nazwisku również po mojej śmierci. Dlatego zdecydowanie żądam od Pozwanej przeprosin i widocznego znaku odżegnania się od tych skojarzeń tak, żeby zostały jako dokument.

Cenzura życia

Mam dużo spotkań w związku z Kto ty jesteś. Najciekawsze są w tych miejscowościach, gdzie narodowość jest nieoczywista, gdzie mieszkają mniejszości albo takie rodziny, które wolą nie mówić o swoim pochodzeniu. Staram się jak najmniej mówić o sobie, przekierowuję rozmowę na korzenie rodzinne każdego z nas. Ludzie słuchają najpierw, a potem otwierają się na rozmowę, na swoją historię. O to mi chodzi.

W tym samym czasie dostałam kilka propozycji, między innymi uczestnictwa w jury, prowadzenia warsztatów aktorskich. Wszystko odrzucam, bo przecież mam pracować nad drugą częścią książki. Zwykła uczciwość nie pozwala przyjąć innej pracy, kiedy jestem już zakontraktowana na ten czas. Tylko że czas się skraca, a uwag wydawcy nie ma.

{ zapisałam }

Już jest kwiecień, nie mam żadnego kontaktu z wydawnictwem. Przecież ja powinnam oddać książkę w czerwcu, a oni mieli przekazać uwagi już kilka miesięcy temu. Co się dzieje?!

Wreszcie wydawca oddzwonił. Oczywiście musimy się spotkać. Koniecznie. Jutro w wydawnictwie. Następnego dnia poszłam tam pełna wątpliwości. Przecież nie uda się napisać tej książki do czerwca, nawet jeśli uwagi, które mi dzisiaj przedstawią, są niewielkie. Wchodzę do siedziby wydawnictwa, ale wydawcy, z którym się umówiłam, nie ma. Wchodzę do pokoju z redaktor naczelną, pijemy herbatę, ona zwierza mi się z kłopotów ze swoim barkiem. Boli ją od tej ciągłej pracy. No tak. Taka redakcyjna robota może rzeczywiście wpływać na cały układ wokół kręgosłupa. Dość długo o tym rozmawiamy. O jej barku. Kiedy herbata jest już prawie wypita, ta kobieta mówi:

– Co do naszej sprawy, to, pani Joasiu, nie wydamy drugiej części książki.

***

Przez dwa dni mieszkała u mnie Zosia. Powiedziała:

– Zapal lampę, bo światło nas nie widzi.

Co tu mówić, jestem zakochana w tej maleńkiej osobie. Ma dwa lata, ale mówi świetnie, chociaż po swojemu. Wzruszyłam się tą lampą.

***

Coraz więcej anonimów przychodzi na moją oficjalną pocztę. „Jest pani kretynką”. „Odczep się ode mnie. Gej”. „Przez taką jak pani nie chce się żyć w tym kraju”.

Są też inne listy: „Niech się pani nie da”. „Kochamy Panią”.

Są też takie: „Ma pani rację, gonić pedałów”.

Ćwierć wieku

– Pamiętamy, jak pani wtedy w telewizji ogłosiła upadek komunizmu – podchodzi do mnie jakieś małżeństwo. – W tym roku jest taka ważna rocznica, 25 lat! Mówią, że Obama przyjedzie! Pewnie dostatnie pani jakiś medal.

– Nie dostanę, nie ma żadnego powodu, żebym dostała medal, nic aż takiego nie zrobiłam – odpowiadam i idę dalej.

Idąc, uświadamiam sobie jednak, że rzeczywiście zbliża się ta wielka rocznica, a ja pierwszy raz nie jestem nigdzie zaproszona. Jedyne zaproszenie jest z Ministerstwa Spraw Zagranicznych, żebym jako jeden z widzów oglądała wręczenie nagrody „Solidarności”. Przeczytałam gdzieś, że 4 czerwca w Teatrze Wielkim ma się odbyć wielki uroczysty koncert, na który zaproszono ludzi kultury. Ja nawet tam nie zostałam zaproszona. Czy prezydent powtórzy zaproszenie, żebym powiedziała te słowa na placu Zamkowym? Cisza.

Ludzie i wolność

– Będzie pani „człowiekiem wolności”? – zaczepia mnie jakaś kobieta.

Nie rozumiem, o co jej chodzi, a ona mi tłumaczy, że „Gazeta Wyborcza” i TVN ogłosiły plebiscyt „Ludzie wolności” w związku z rocznicą 4 czerwca. Idę dalej, ale już nie jestem taka spokojna. Nie, nie jestem teraz w takim nastroju, żeby się zgodzić z tym, że to właśnie TVN i „Wyborcza” oceniają, kto zdaje egzamin z wolności.

***

Po tamtej rozmowie w wydawnictwie próbuję jednak rozmawiać z wydawcą, żeby chociaż wytłumaczył, o co chodzi. Odpisał coś o konfliktach moich i redaktorki. Nie było ani jednego konfliktu. Ani pół nawet. Piszę do dziewczyn, które ze mną współpracowały, robiły korekty, pytam o jakiekolwiek konflikty, bo może naprawdę nie pamiętam. Cisza. Nikt nie odpowiedział.

Tymczasem dziennikarka radia TOK FM zaprosiła mnie do studia, żeby porozmawiać o Kto ty jesteś.

Mówi od razu:

– Ja się z panią nie zgadzam, jestem po innej stronie barykady, ale ta książka jest po prostu zbyt ważna, żeby ją zbagatelizować. Przecież pani napisała o tym, jak wiele kultur i narodowości składa się na jednego Polaka. To może otworzyć oczy niejednemu „prawdziwemu Polakowi”.

Bardzo to dla mnie jest miłe, ale mimo to pytam:

– Ale z czym się pani nie zgadza?

– Z tym, że pani poparła księdza Oko na przykład.

– To może porozmawiajmy o tym. Ja chętnie podyskutuję.

Dziennikarka jednak odmawia, mówi, że to jest coś tak paskudnego, że nie jest w stanie o tym rozmawiać. Przechodzi do książki, rozmowa jest dobra, bardzo ważna.

***

3 czerwca. „Rzeczpospolita” prosi mnie o jakiś duży tekst. Zgadzam się od razu. Ukazuje się pod tytułem: Idę pod prąd niesłuszną drogą.

Przed 25. rocznicą dziennikarze mnie pytają: „Jak się pani czuje dziś, po tych 25 latach?”. Jak się czuję? Jak się mogę czuć, kiedy czytam: „Rusza plebiscyt «Ludzie Wolności», organizowany przez TVN i «Gazetę Wyborczą» z okazji 25-lecia odrodzenia wolnej Polski”. Jak się mogę czuć, kiedy już wiem, aż za dobrze, jakimi metodami te media sterują polem wolności?

Telefon z „Obcasów”.

– Musimy zrezygnować z ciebie. Za bardzo się zrobiłaś felietonistką „Rzepy”– dokładnie tak powiedziano, a potem już nostalgiczniej: – Tyle lat… może chcesz się spotkać? Z tym że sprawa już przesądzona.

– No to po co się spotykać? Tyle lat się nie spotykałyśmy, więc po co teraz się poznawać?

– Czyli co, przyjmujesz do wiadomości, tak?

– Przyjmuję.

Dzień potem napisałam na Facebooku:

„Wysokie Obcasy” poinformowały mnie, że od maja rezygnują z moich felietonów. Powód: „za bardzo się zrobiłam się felietonistką «Rzepy». Kiedy „Obcasy” powstawały, przysłano mi opis celów i charakterystykę pisma: „dla kobiet niezależnych, mających własne zdanie”. W 25. rocznicę wolności życzę pismu i całej „Wyborczej” posłusznie niezależnych autorek, z własnym zdaniem należącym do zdania koncernu mediowego Agora SA.

Co czułam? Spokój. Bo stało się coś naturalnego. Jabłko dojrzało i odpadło. Następnego dnia „Wyborcza” na drugiej stronie wydrukowała artykuł z takim tytułem: Joanna Szczepkowska brzydko się chwyta.

Podobne zdanie z innymi nazwiskami już czytałam w „Obcasach”. To taki rodzaj napiętnowania.

***

Joanna Szczepkowska brzydko się chwyta

Naszą redakcję wzburzył felieton z marca 2013 r. (odnoszący się do publikacji w „Rzeczpospolitej”), w którym Joanna Szczepkowska ogłosiła, że teatrami w Polsce rządzi homoseksualne lobby; otrzymaliśmy też wtedy mnóstwo listów oburzonych czytelniczek. Za podobnie skandaliczny uznaliśmy – my w redakcji i nasze czytelniczki – felieton w „Rz” z lutego 2014 r., w którym Szczepkowska wspierała księdza Oko oraz jego zawziętą i wulgarną walkę z gendermainstreaming (czyli działaniami na rzecz równouprawnienia kobiet i mężczyzn).

Nigdy nie wydrukowalibyśmy felietonów o podobnych treściach. Nie zamierzamy też udawać, że nie wiemy, iż „nasza” autorka takie poglądy głosi gdzie indziej. Każda redakcja ma prawo do własnej oceny, jakich autorów, o jakich poglądach gości na łamach, oraz do oceny, kiedy autor nadużywa wolności słowa, aby obrażać ludzi. […]

Rozstać się można kulturalnie. Niestety, Joanna Szczepkowska wybrała brzydką metodę rozstania.

***

No tak. Okazało się, że to ja „wybrałam metodę rozstania”. Zresztą nie ma co komentować, tekst mówi sam za siebie.

***

Zadzwonił do mnie redaktor naczelny pisma „Do Rzeczy” Paweł Lisicki. Wywiad, który tam dałam, wzbudził duże zainteresowanie i pismo proponuje mi tam stały, cotygodniowy felieton. Widuję Pawła Lisickiego w telewizji i robi na mnie dobre wrażenie, ale samo pismo jest dynamicznie prawicowe, a ich okładki biją w oczy. Spotykamy się jednak w kawiarni. Mówię Pawłowi Lisickiemu o tym, że nie podzielam poglądów pisma. On odpowiada, że jeśli się zgodzę, to mogę pisać przeciwko pismu, mogę je krytykować, jak chcę. Taka propozycja mi odpowiada, zgadzam się.

***

{ zapisałam }

Jest wydawnictwo, które chce drukować drugą część mojej autobiografii.

Spotykam się z nimi natychmiast i zaraz po powrocie pracuję nad drugą częścią.

***

Nagle zadzwonili z Kancelarii Prezydenta, czy będę 5 czerwca na uroczystości w Pałacu Prezydenckim. Za późno. Mam tego dnia spektakl w Legnicy. Bilety wyprzedane dawno. Czuję, że jest jakaś konsternacja. Zastanawiają się nawet, czy nie zorganizować samolotu, helikoptera. Sugerują, że można odwołać ten spektakl.

– Pani Joanno, nie wyobrażamy sobie tego bez pani. Tam będą wszyscy prezydenci Europy, to bardzo istotne, żeby pani z nami była w ogrodach prezydenckich.

Nie mogę odwołać spektaklu w Legnicy. Nie mogę rozczarować ludzi, którzy czekają na spektakl. Nagrywam tylko kilka zdań przed kamerą, w Pałacu Prezydenckim. Mają to puścić w czasie uroczystości.

– Nie wystarczy wam po prostu nagranie z dziennika?

– Tego nagrania nie puścimy.

{ zapisałam }

Człowiekiem wolności została Janda.

Barack Obama

3 czerwca. Nie bardzo chciałam iść za Zamek Królewski na tę uroczystość wręczenia nagrody „Solidarności”. Poszłam jednak. Idąc w stronę zamku Krakowskim Przedmieściem, myślałam o tamtym swoim „odwołaniu komunizmu”. Może to rzeczywiście nie jest takie istotne? Może ja się niesłusznie czepiam? Jakieś zdanko powiedziane przez jakąś aktoreczkę. Na samej uroczystości usiadłam w jednym z dalszych rzędów. Potem, kiedy wszystkich zaproszono na uroczystą kolację w podziemiach Zamku, też szłam na końcu, a potem usiadłam przy jednym z ostatnich stolików. Kolacja się zaczyna, podają pierwsze przystawki i nagle ktoś szepcze, że przy głównym stole siedzi prezydent Obama. Mało kto dowierzał, ale niektórzy wstali, próbując w tej wielkiej sali zobaczyć główny stół. Rzeczywiście, potwierdzają, jest Obama, siedzi przy prezydencie Komorowskim. Muszę go zobaczyć, pomyślałam, muszę go zobaczyć z bliska. Jak to zrobić?

Przecież jestem na tej samej sali. Mogę mieć jakąś sprawę do kogoś przy innym stoliku, nie ma nic dziwnego w tym, że wstaję i idę gdzieś dalej, przechodząc koło głównego stołu. Czy nie zatrzyma mnie ochrona Obamy? Idę. Przechodząc obok głównego stołu, wpatruję się w Obamę przez te kilka sekund, on mnie ciekawi po prostu. Od wyboru na prezydenta, od tego pięknego obrazka idealnej rodziny i wielkich nadziei przeszedł bardzo wiele. Przechodzę obok, ale mam dziwne wrażenie, że on też na mnie patrzy dość wnikliwie. Niemożliwe. Przypadek. Albo po prostu przestraszył się, że jakaś wariatka do niego idzie. Przechodzę dalej, aż do końca sali. Teraz trzeba wrócić tą samą drogą. Wracając spotykam fotografa Chrisa Niedenthala, z którym się od lat przyjaźnię.

– Masz aparat przy sobie? – pytam.

– No pewnie, że mam.

– To zrobimy tak. Ja idę w stronę głównego stołu, zatrzymam się na chwilę, a ty zrób mi szybko zdjęcie, żeby był w tle Obama.

Chris się zgadza, ja się zatrzymuję, on „z rękawa” szybko robi fotografię i odchodzi. Ja ruszam w stronę swojego stolika, ale spotykam się wzrokiem z Wałęsą, który siedzi naprzeciwko Obamy, obok ministra Radosława Sikorskiego. Wałęsa wstaje, witamy się. Ja zaczynam coś żartować na temat „wychylania się przed szereg”, on coś odpowiada i nagle rozmowę przerywa nam Sikorski:

– Pani Joanno, pan prezydent chciałby z panią porozmawiać.

– Już – mówię. – Zaraz – i chcę skończyć rozmowę z Wałęsą. Sikorski jednak się niecierpliwi:

– Ale to jest prezydent Stanów Zjednoczonych.

Widzę, że Obama wstaje. Prezydent Komorowski też.

– Ale, chyba już wychodzą – mówię.

– Nie, oni wstają, żeby się z panią przywitać. Prezydent Obama bardzo chce panią poznać.

Idę dookoła tego głównego stołu i któryś raz w życiu myślę, że to sen.

– Dużo mu o pani opowiadałem – mówi prezydent Komorowski, a Obama to potwierdza. Gratuluje mi, że coś takiego zrobiłam, mówi, że to niezwykłe. Potem mnie pyta, czy może mieć ze mną zdjęcie. Woła swojego fotografa, kładzie mi rękę na ramieniu, a fotograf robi wiele zdjęć.

– Czy ja te zdjęcia dostanę? – pytam Obamę.

– No pewnie, to jest w końcu mój fotograf.

Obama daje mi jeszcze autograf i mówi jeszcze raz, że to, co zrobiłam, było niezwykłe.

Wracam do swojego stolika. Kilka godzin potem siedzę na przystanku autobusowym między podpitym mężczyzną i śpiącą staruszką.

Jeszcze dalej

Następnego dnia idę na plac Zamkowy, na tę wielką uroczystość. Mam miejsce w jednym z ostatnich sektorów, słońce świeci mi prosto w oczy. Rozglądam się za jakimś cieniem i widzę, jak jeden z fotografów robi mi zdjęcie. Uśmiecham się do niego, a on do mnie. Na wielką estradę wchodzi prezydent Komorowski. Mówi:

„Proszę państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm”.

Dostaje brawa.

***

5 czerwca jestem w Legnicy. Gramy „ADHD i inne cudowne zjawiska”. Na widowni tłum ludzi, większość została potem na spotkaniu. Rozmawiamy o ADHD, o mojej książce, o tym, że warto szukać swoich korzeni. Po spotkaniu jeszcze sporo osób chce rozmawiać, głównie o kłopotach z dziećmi z ADHD. Wracając z Legnicy, zaglądam do Internetu. Na kilku portalach jest moje zdjęcie, to, które na placu Zamkowym zrobił tamten fotograf. Zmrużone oczy, niemiły grymas, zmarszczone czoło. Tak wyglądałam, szukając ucieczki od słońca. Tytuł pod zdjęciem: „Szczepkowska wściekła”.

{ zapisałam }

Męczy mnie już to wszystko. Co by się stało właściwie, gdybym zeszła do roli anonimowej chórzystki? Czy na pewno byłabym nieszczęśliwa? Czy kiedy spotykały mnie nagrody, komplementy, sukcesy, wywiady, to wtedy miałam uczucie radości? Rzadko. Raczej abstrakcyjny smutek, winda w dół. Może moje miejsce jest w bibliotece w Sanoku? Może nie powinnam była iść tam, gdzie dobrem najwyższym jest sława?

***

Poproszono mnie do dyrekcji Teatru Studio na tzw. rozmowę sezonową. Chodzi o umowę na następny rok. Idąc do teatru, myślę o tym, że minęły dwa lata, kontrakt się skończył. Kim będę za dwa, trzy lata w teatrze? Starzejącym się duszkiem teatralnym. Z drugiej strony, jeśli tu nie zostanę, to naprawdę nie wiadomo, co dalej.

Wchodzę do gabinetu dyrektora, gdzie siedzi Agnieszka Glińska i Roman Osadnik. Dyrektor mówi, że „oczywiście chcą ze mną podpisać nowy kontrakt”.

– Na ile czasu pani chce. Na trzy lata? Dwa? Rok?

– Ja nie zostaję. Nie podpiszę umowy.

Po chwili milczenia umawiamy się, że będę grała gościnnie w „Wiśniowym sadzie”. Na granie gościnnie „Gołej Baby” się nie zgadzam. Nie mogę, nie chcę grać na tle baru. Niech jej już lepiej nie będzie wcale.

Co czuję? Ulgę. Wyzwalającą ulgę.

{ zapisałam }

Sąd przysłał pismo z datą i godziną rozprawy! 26 sierpnia.

***

Idę do sklepu kupić nowe „Do Rzeczy”. Jest tam mój trzeci z kolei felieton i zdjęcie, które bardzo lubię. Zdjęcie wcale nie jest bez znaczenia. Teraz różne portale z lubością umieszczają najgorsze moje fotografie, na ogół z tego czasu, kiedy po operacji tarczycy utyłam bardzo. Każdy obraz, który pokazuje mnie taką, jaką teraz naprawdę jestem, jest ważny dla mnie jako kobiety.

– Poproszę „Do Rzeczy” – mówię, a sprzedawca podaje mi pismo.

Na okładce jest Donald Tusk w indiańsko-murzyńskim przebraniu. Jak się z tym czuję? Źle. Bardzo źle. Po prostu nie mam takiego kpiącego stosunku do Donalda Tuska. Otwieram pismo na swoim felietonie. Owszem, mój felieton jest na całą stronę. I co z tego? Felieton to małe, cieniutkie litery, szereg czarnych drobinek. Nie wytrzymują konkurencji z kolorową fotografią. Cokolwiek tu napiszę, będę sygnatariuszką okładki. Po krótkim namyśle rezygnuję z tych felietonów.

***

Kilka tygodni potem Tomasz Raczek zrobił ze mną duży, telewizyjny wywiad. Myślę, że po prostu dlatego, żeby mnie jakoś zrehabilitować po całej tej nagonce. On bardzo dobrze wie, jak to wszystko jest niesprawiedliwe. Tomasz zapowiedział ten wywiad na swoim Facebooku. I zaraz pojawiły się komentarze. „Znajomi” Tomasza to nie są przecież przypadkowi, anonimowi internauci. To ludzie, których on, człowiek o dużej kulturze, wybrał spośród wielu chętnych do facebookowej znajomości. Dlatego komentarze pod jego zapowiedzią były dla mnie ważniejsze od zwykłych forów internetowych. A jakie były? „Jak można robić wywiad z taką osobą?”. „Wywiad z tą kobietą? Legitymizuje pan jej straszne poglądy”. I tak dalej.

Po emisji wywiadu komentarze były już trochę lepsze, ale ciągle jestem „podejrzaną homofobką”. Tomasz z uporem wpisuje do tych komentarzy swoje: „Ale Joanna przecież tak nie myśli”. To jednak nie działa. Czy ja się kiedykolwiek z tego wydobędę? Pewnie już nie. Dlatego tak ważne jest, żeby odbył się ten proces. Ważne, żeby jakkolwiek zaznaczyć moralną rację.

Coraz więcej osób pisze do mnie, ostrzega, że robię błąd, idąc do sądu sama, bez adwokata. Ale idę.

Wielkie i małe

Dużo jeżdżę na spotkania z publicznością, do wielkich sal i małych bibliotek. W czasie tych spotkań sonduję sprawę reklam i 4 czerwca. Znowu opowiadam o tym, że nie zgadzam się na reklamy typu „4 czerwca zaczął się samochód marki…”. Ale nie ma już dawnej ciszy, nie ma braw. Ludzie jeden przez drugiego pytają:

– Dlaczego?!

Mówię więc o honorze, o tym, że to należy do sfery idei, że to nie biznes.

Z całą życzliwością powtarzają się pytania:

– Dlaczego pani nie chce na tym zarabiać?!

Próbowałam odpowiedzieć, ale trudno mi było dobrać słowa.

***

Napisał do mnie dziennikarz, który przed laty kilka razy robił ze mną wywiady do „Gali”. Myślałam, że tym razem też ma taką propozycję, nawet się zdziwiłam, bo oczywiste jest, że przestałam być bohaterką takich pism. On jednak mi proponuje…

„Chcę zrobić film o pani. Jest producent, jest operator, staramy się o pieniądze. Duży, pełnometrażowy film”.

Nie bardzo chce mi się w to wierzyć, ale idę na umówione spotkanie. Rzeczywiście, jest tu bardzo miła kierowniczka produkcji, jest operator, jest też ten dziennikarz. Plan mają naprawdę szalony. Pierwsze zdjęcia chcą robić już teraz, od dnia mojego procesu z TVN. Chcą być z kamerą na sali sądowej. Potem zdjęcia mają trwać przez cały rok i towarzyszyć mi właściwie wszędzie. Będziemy wszystko wymyślać razem, scenariusz podyktuje życie. Jakoś bajkowo to wszystko wygląda, ale na razie się zgadzam.

– Czy możemy towarzyszyć pani z kamerą jeszcze przed procesem?

– Co macie na myśli?

– Nagralibyśmy panią w domu, jak się pani maluje, jak się pani przygotowuje do wyjścia do sądu.

– Ale ja się będę musiała bardzo skupić. Przy kamerze nie dam rady, ten proces jest zbyt ważny.

– Czyli nie?

– Nie.

– No to do zobaczenia w sądzie.

***

Jest lipiec. Straszy upał, a ja piszę książkę. Tę właśnie, którą teraz czytacie. W moim mieszkaniu robi się coraz bardziej upalnie, nie mówiąc już o ulicach Warszawy. Powinnam po prostu wyjechać, niedaleko od miasta, bo może trzeba będzie wracać, szukać fotografii, dokumentów. Dokąd wyjechać? Przez wiele lat jeździłam na wakacje do Juraty. Jeździłam tam jeszcze z moimi dziećmi, kiedy ta mała miejscowość na Półwyspie Helskim była skromną, nadmorską enklawą. Teraz to jeden z najdroższych kurortów, a szum morza zagłuszają melodyjki gier i zabawek. Mimo to, siłą przyzwyczajenia jeździłam tam co roku. Teraz ani nie chcę, ani nie mogę tam jechać. Dokąd więc? Otwieram komputer i szukam czegoś blisko i niedrogo. Natykam się na ogłoszenie o małym domku do wynajęcia, 40 kilometrów od Warszawy. Rezerwuję natychmiast, dzwonię, mówię, że nie mam samochodu, umawiam się z właścicielem na dworcu w Grodzisku Mazowieckim. Jadę tam i późnym wieczorem czekam na właściciela.

Wreszcie na pusty dworzec podjeżdża jakiś samochód, ale mężczyzna, który z niego wychodzi, tylko zahacza o mnie wzrokiem i zaraz potem szuka kogoś innego. Jednak na dworcu jesteśmy tylko my. Wreszcie podchodzę do tego mężczyzny.

– Czy pan dawał ogłoszenie w Internecie?

– Tak, ale to z pewnością pani nie dotyczy.

– Jednak chyba to ja. Rezerwowałam domek.

Mężczyzna dość niechętnie otwiera drzwi samochodu:

– Proszę, niech pani wsiada, ale – moim zdaniem – pani zaraz tu wróci. To nie dla pani. Gdybym wiedział, że taka osoba, to bym panią uprzedził, że warunki są marne.

Wreszcie dojeżdżamy na jakieś puste podwórko z zapadłą oborą i kilkoma starymi zabudowaniami. Nieduża chatka zamyka się na skobel. W środku pachnie wilgocią, a drewniana podłoga trzeszczy przy każdym kroku.

– Kupiliśmy to siedlisko niedawno, będziemy remontować powoli. My mieszkamy niedaleko, mamy pusty pokój, to może od razu panią tam zaprowadzę.

– Ale ja nie chcę. Zostaję tutaj.

Nigdzie nie było mi tak dobrze, jak tam. Może ja jestem ze wsi?

***

Wyjechałam na tydzień z Zosią. Ma niecałe trzy lata, ale mówi jakby miała pięć. Budzi się uśmiechnięta do nowego dnia, od razu gdzieś chce biegać.

Któregoś dnia poszłyśmy nad rzekę. Kąpałyśmy się i nazbierałyśmy muszelki. Zosia potem już w pokoju te muszelki rzuciła na podłogę. Poprosiłam:

– Posprzątaj.

– Nie.

– Posprzątaj.

– Nie.

– Nie odezwę się do ciebie, póki nie posprzątasz.

Cały dzień milczała. Przekopała w tym milczeniu całą piaskownicę. Wreszcie wieczorem poszła do pokoju. Potem wróciła:

– Chodź – powiedziała i poszłyśmy razem na górę. Zosia otworzyła drzwi i wpuściła mnie do środka. Muszelki leżały na podłodze.

– To po co mnie zawołałaś?

– Żeby ci pokazać, że nie posprzątałam.

***

Nagle dzwonią do mnie z pisma „Fakt”. Dziennikarz pyta, czy byłam molestowana przez dziadka.

– Napisała to pani w książce, potem okrężnie w felietonie Do arcybiskupa Michalika, a potem w wywiadzie dla „Twojego Stylu” potwierdziła pani, że to osobiste wyznanie.

Słucham tych pytań i czuję się jak na przesłuchaniu. Minęło już kilka miesięcy od wydania książki, jeszcze więcej od felietonu i wywiadu. Dlaczego teraz o to pytają?

– W książce nie napisałam niczego wprost – odpowiadam. – W felietonie też nie, to był tekst o małej dziewczynce. W „Twoim Stylu” delikatnie przyznałam, że to moje doświadczenie, ale tylko, żeby wytłumaczyć, na jakiej podstawie mogę coś o tym powiedzieć. Wszystko zrobiłam w takim stylu, żeby nie budzić sensacji, tylko poruszyć temat. Proszę o tym nie pisać.

– Ale była pani molestowana?

Jeszcze raz go proszę o milczenie w tej sprawie. Rozmowa się kończy, a ja wracam do pracy. Nagle uświadamiam sobie, że chyba ten dziennikarz nie dał się przekonać. Przed oczami stają mi wszystkie konsekwencje takiej tabloidowej sensacji. Na szczęście wyświetlił mi się numer do tego dziennikarza. Dzwonię. Już nie proszę, tylko zaklinam go, żeby nie pisał takiego tekstu:

– Proszę pana, niech pan nie pisze o tym! Niech pan zrozumie, że ja dla wielu czytelników jestem wnuczką pisarza, Jana Parandowskiego! Słowo „dziadek” z nim się skojarzy! Tu chodzi o dziadka Szczepkowskiego, a nie o człowieka wysokiej kultury.

On słucha tego jakby bardzo zadowolony. Oczywiście, wszystko to weźmie pod uwagę, ale tekst musi napisać. Takie ma polecenie z góry. Następnego dnia kupuję „Fakt”. Jest moje ogromne zdjęcie i nagłówek: Dziadziuś wsadził mi rękę w majtki.

Na wszystkich portalach to jest. W artykule drobnym drukiem moje zastrzeżenia z dopiskiem: Jak powiedziała „Faktowi”… Komentarze internetowe: „Wielki pisarz! Proszę!”.

Portale poddają pod dyskusję problem: „Czy Szczepkowska powinna o tym pisać?”.

Pięć lat pracy, szperania w dokumentach, podróże, dokumentowanie rodzinnych korzeni. I taki rezultat dla powszechnej opinii. Moje myśli? Od morderczych, samobójczych po całkowitą rezygnację. Przestać robić cokolwiek. Dołączyć do siedzących na ławeczkach w parku. Na murkach. Odsunąć się.

Piszę felieton pt. „Fakt” może zabić. Bo może. Może zabić chęć do robienia rzeczy pogłębionych, istotnych. Nie dać się.

{ zapisałam }

Dlaczego oni to zrobili właśnie teraz? Intuicyjnie kojarzę to ze zbliżającym się procesem. Dlaczego nagle jakaś „góra” postanowiła zrobić ze mnie osobę mówiącą językiem pornografii? Osobę, która wpisuje się w brukowe sensacje?

Powinnam teraz przygotowywać się do rozprawy z TVN , ale równolegle piszę książkę, którą teraz właśnie czytacie. Po brukowych doświadczeniach przestaję pisać, tylko przeglądam strona po stronie. Jadę do tamtego domu „na skobel”, spaceruję, rozmawiam z tamtym mężczyzną z Krakowskiego Przedmieścia.

– Nie nauczyła się pani jeszcze niczego? Chce pani oddać swoje życie, złe i dobre strony? Komu?

– Czytelnikowi. Mojemu czytelnikowi

– Ale nie zabroni pani czytać dziennikarzom od tabloidów. Chce pani im oddać materiał do mocnych nagłówków?

Nie chcę. Tym razem już za dobrze znam cenę. Fragment po fragmencie cenzuruję tę książkę, zaznaczam, kopiuję, kasuję. Pozbawiam moją autobiografię miłości, flirtów ważnych albo atrakcyjnych, pozbawiam walki z samą sobą, całej szarpaniny, o której tak bardzo chciałabym opowiedzieć. Może kiedyś, jeśli doczekamy się innej współczesności, kiedy brukowce zajmą się tym, co brukowe, a zostawią to, co szlachetne, może wtedy dam czytelnikowi książkę bardziej intymną. Mam tylko nadzieję, że bez tego moje życie jest też ciekawą historią.

Początek

26 sierpnia. Proces zaczynał się o 12, a ja już godzinę wcześniej krążyłam po mieście z teczką pełną dokumentów. Nie umiem czekać spokojnie. Już w holu sądu stali z kamerą i filmowali, jak wchodzę, jak ochroniarze sprawdzają moją torebkę. Przed sądową salą był już Morozowski i autor reportażu, wezwani jako świadkowie obrony. Czekał też adwokat TVN. Przywitałam się z nimi, a potem poproszono nas do środka. Siedziałam sama na ławce oskarżyciela, adwokat naprzeciwko ze swoją asystentką.

Sąd prosi na salę świadka Andrzeja Morozowskiego. Adwokat zadaje mu kilka pytań, a z odpowiedzi wynika, że i moje nazwisko, i skojarzenie z Holokaustem padło ot tak, bez żadnego przygotowania. Redaktor Morozowski w studiu po prostu rozmawiał z profesorem Tomaszem Nałęczem i skojarzyła mu się moja osoba z tym, co się ostatnio mówi na temat gejów.

– Czy ma pani jakieś pytania do świadka?

– Mam. Czy pamięta pan, co było w tle, kiedy skojarzył pan sobie nagle moje nazwisko?

Dziennikarz wydaje się lekko zmieszany. Przed chwilą powiedział, że w związku ze sprawą oglądał niedawno ten materiał.

– Tak. Pamiętam. W tle było pani zdjęcie.

– Skąd redakcja TVN wiedziała, że pan sobie skojarzy moje nazwisko? Jakim cudem przygotowali zdjęcie?

Przepytując tak Mrozowskiego, mam kolejny raz w swoim życiu wrażenie, że śnię. To nie jest rola, film, spektakl, to nie jest żart z ukrytej kamery. Ja naprawdę prowadzę przesłuchanie dziennikarza.

Kolejna rozprawa w styczniu.

***

Kilka dni potem umawiam się na następną rozmowę o filmie, który chcą ze mną zrobić. Mają już krótkie nagranie z sądu, ale nie całą rozprawę, bo na sali poprosiłam jednak o wyłączenie kamery. Za bardzo mnie rozpraszała. Teraz siedzimy w kawiarni i omawiamy dalsze zdjęcia. Można na przykład wybrać się do Grecji, gdzie odwiedzałabym miejsca opisywane przez dziadka, można wybrać się do Szczepkowa, wsi, gdzie mieszkają prawie sami Szczepkowscy. Kamera ma mi towarzyszyć jak najczęściej, może nawet nie zawsze będę o tym wiedziała. Rozmawiamy bardzo długo, pomysły się mnożą, jesteśmy rozentuzjazmowani perspektywą tego filmu.

Wracam do domu i staram się sobie to wszystko wyobrazić. Cały rok z kamerą, przed kamerą, z myślą o kamerze. Czy ja tego chcę? Czy po to zmieniam w swoim życiu wszystko, żeby teraz ulec takiej narcystycznej pokusie? To przecież tak, jakbym cały rok chodziła wpatrzona w lustro. Atrakcyjna sprawa taki film, atrakcyjne pieniądze za udział w tym filmie. To ratunek dla mnie, ale…

W domu biorę laptopa i otwieram swoją skrzynkę mailową. Piszę:

Panie Macieju. Nie zrobimy tego filmu. Przepraszam pana, ale zdałam sobie sprawę, jak bardzo tego nie chcę.

***

Dzwonią z „Dużego Formatu”, dodatku do „Gazety Wyborczej”. Dosyć to zaskakujące, ale chcą zrobić ze mną duży wywiad. Dziennikarz mówi, że bardzo go cała moja sprawa interesuje i chce koniecznie ze mną porozmawiać.

Dobrze. Dlaczego nie? Jeśli mamy rozmawiać o tym, co myślę, o tym, co się zdarzyło.

Spotykamy się, rozmawiamy kilka godzin. Po rozmowie mam wrażenie niedosytu, jakbyśmy nie omówili najważniejszych rzeczy. Umawiamy się, że dziennikarz przyśle tekst i zdecydujemy, czy coś jeszcze trzeba poprawić.

Robią mi zdjęcia do tego wywiadu. Ciekawe, dobre zdjęcia, chociaż smutek i gorycz widać wyraźnie. Po kilku tygodniach dostaję gotowy wywiad. Odpisuję dziennikarzowi tak:

Rzecz w tym, że to jest taki wywiad, jakby nic się nie stało. A stało się bardzo dużo. Ja chętnie powiem, co się we mnie zmieniło, co myślę o lewakach, o porównywaniu do nazizmu, o księdzu Oko, o teatrze. Tylko taki wywiad ze mną ma sens tu i teraz. Nawet się cieszyłam, że coś takiego się może jeszcze zdarzyć –– jakaś rozmowa pomimo wszystko. Ale to musi być naprawdę mocna rozmowa, a nie taka, żeby się wszystko po prostu załagodziło. Czyli, reasumując, pewnie jeszcze kilka spotkań, prawdziwych, głębokich rozmów.

Dziennikarz zaraz odpisał. Według niego zachowuję się tak, jakbym sama była przeciwko sobie. Wywiad jest dobry i potrzebny, żeby ludzie zrozumieli, że nie jestem homofobką. Należy go puścić.

Nie zgadzam się. To za mało.

***

Jest wrzesień. Z trudem wciskam walizki do przedziału pociągu. Jedna z nich nie ma kółek i naprawdę ciężko ją dźwigać, nie mówiąc już o włożeniu na półkę. Dziewczyna, która siedzi pod oknem, patrzy na mnie z widocznym przerażeniem. Trudno się dziwić. Płócienna walizka jest stara, przetarta i wystają z niej kikuty czarnych parasoli. W pierwszej chwili chcę jej powiedzieć, że to teatralny rekwizyt, ale nie mam ochoty rozmawiać z kimś, kto siedzi i patrzy, zamiast pomóc. Gram „Gołą Babę” już od kilkunastu lat i na początku nie miałam takich problemów z dźwiganiem, ale trudno się dziwić, że po tylu latach mam mniej sił. Tak więc nie lubimy się z tą dziewczyną od samego początku. Ona ma porozkładane zeszyty, notatki właśnie na tym miejscu, które wykupiłam sobie w kasie. Kiedy znacząco patrzę na bilet, ona pyta:

– Nie może pani usiąść gdzie indziej?

– Nie mogę, bo lubię siedzieć przy oknie.

Dziewczyna coś mruczy i przerzuca swoje rzeczy. Siadam na swoim miejscu, ale już wiem, że nie będzie to miła podróż. Pociąg jedzie do Tarnowa, musimy spędzić ze sobą długi czas.

Dziewczyna szuka czegoś nerwowo i nagle mówi:

– Tam jest jeszcze moja książka.

Rzeczywiście, odkąd tu usiadałam coś mnie uwierało w plecy. Sięgam za siebie i wyjmuję… Kto ty jesteś.

– To moja książka – mówię z uśmiechem.

– Nie. Moja – dziewczyna wyrywa mi książkę z rąk, siada, otwiera mniej więcej w połowie i czyta. Obserwuję jej skupienie, patrzę, jak przekłada kolejną kartkę. Możliwe, że patrzy na któreś z moich zdjęć.

Mam wielką ochotę powiedzieć jej, że jestem autorką.

Ale po co właściwie? Jakie ma znaczenie, kto ją napisał? Książka już nie jest moja, żyje własnym życiem. Ważne, że ktoś czyta.

Spektakl w Tarnowie zagrałam dwa razy, sala była pełna.

{ zapisałam }

Mam wrażenie, że teraz moje teksty i spektakle są dojrzalsze. Cisza w trakcie tych spektakli świadczy o tym, że widzów obchodzi ich treść, a nie moje publiczne istnienie.

Wracam z Tarnowa. Zadzwonił młody aktor, z którym postanowiłam zrobić „Pelcię”. To nie żaden gwiazdor. Nikt go nie zna, szuka pracy, moim zdaniem jest bardzo zdolny. Próby będziemy mieć u mnie, a potem… Gdzie to pokażemy, w jakim teatrze, jakimi środkami, kto to zechce, nie wiem. Niczego nie wiem. Zaczynałam od sukcesu. Nie znałam smaku prawdziwego ryzyka. Teraz poznaję. Jestem na początku. I chyba zawsze o to mi chodziło.

Koniec

fot.: Grzegorz Mehring, archiwum Europejskiego Centrum Solidarności

Table of Contents

Pamięć genów

Zmiana

Sztuka iluzji

Rok 1990

Rok 1992

Rok 1994

Rok 1997

Rok 1998

Rok 1999

Rok 2000

Rok 2001

Rok 2003

Rok 2004

Rok 2005

Rok 2006

Rok 2007

Rok 2008

Rok 2009

Rok 2010

Rok 2011

Rok 2012

Rok 2013

Rok 2014