Patricia Nieto

Wybrani

Z hiszpańskiego przełożyła
Aleksandra Wiktorowska

Warszawa 2024

Mojej kuzynce Clarze Velásquez Nieto (1976–2001)

i kuzynowi Eduardowi Hernándezowi Nieto (1975–2006),

których zabójcy pozostają bezkarni

Nota od tłumaczki

Kolumbia w Polsce postrzegana jest jako kraj o dwóch obliczach. Z jednej strony José Arcadio Buendía, założyciel magicznego Macondo… Z drugiej narkotykowy boss Pablo Escobar, kartele, płatni zabójcy, porwania dla okupu, przemoc. Wojna domowa i konflikty zbrojne, które od połowy XX wieku trawiły kraj spływający krwią.

Początki i źródła kolumbijskiego konfliktu są trudne do ustalenia nawet dla badaczy. Niektórzy sądzą, że praprzyczyną wszelkich sporów jest powstanie pod koniec lat czterdziestych XIX wieku dwóch antagonistycznych partii politycznych – liberalnej i konserwatywnej – które od tamtej pory wielokrotnie toczyły ze sobą krwawe boje (m.in. wojna tysiąca dni na początku XX wieku albo dziesięć lat konfrontacji zbrojnej, zwanej La Violencia, od zamordowania w 1948 roku Jorge Eliécera Gaitána, jednego z liberalnych przywódców). Inni badacze uważają, że przemoc w Kolumbii tliła się nieprzerwanie przez cały wiek XX. Jeszcze inni, szukając zarzewia konfliktu, wskazują na lata dwudzieste i trzydzieste, okres buntów przeciwko stosunkom własności panującym na wsi, kiedy chłopi stawali w szranki z właścicielami ziemskimi i z wojskiem, które często broniło zagranicznych interesów, choćby United Fruit Company. Są i tacy, którzy wskazują na rok 1964, kiedy powstały dwa największe ugrupowania partyzanckie: Rewolucyjne Siły Zbrojne Kolumbii (FARC) i Armia Wyzwolenia Narodowego (ELN), a w kraju wybuchła wojna domowa, trwająca nieprzerwanie ponad pół wieku, do chwili gdy rząd kolumbijski nie podpisał pokoju z partyzantami (guerrilleros) z FARC. Poza wojskiem z guerrillą walczyli też paramilitares, oddziały samoobrony utworzone przez właścicieli ziemskich. Od lat siedemdziesiątych rosnący w potęgę biznes narkotykowy bratał się z zajmującą trudno dostępne rejony partyzantką dopóty, dopóki spadek cen kokainy i ofensywa wojska przeciwko kartelom w latach dziewięćdziesiątych nie pociągnęły za sobą kolejnej fali przemocy.

Praktycznie od początku XX wieku na istniejące konflikty w Kolumbii nakładały się kolejne. I tak na walki liberałów z konserwatystami (i liberalnych chłopów z konserwatywnymi chłopami) nałożyły się walki partyzantów z państwem, partyzantów z oddziałami paramilitarnymi, państwa z narkobiznesem, narkobiznesu z partyzantami, ale też wewnętrzne walki między kartelami. U progu XXI wieku Kolumbia często była nazywana imperium zła, republiką terroru, krainą kokainy, a nawet cywilizacją śmierci i przemocy.

A jednak poza narkoprzeszłością Kolumbia kojarzy się przecież z literaturą piękną, a jej przedstawicielki i przedstawiciele – między innymi Ángela Becerra, Jorge Franco, Santiago Gamboa, Gabriel García Márquez, Pilar Quintana, Laura Restrepo, Fernando Vallejo, a ostatnio Juan Gabriel Vásquez – złotymi i srebrnymi zgłoskami zapisali się też w pamięci polskich czytelników. Co ciekawe, część z nich łączyło lub łączy powieściopisarstwo z działalnością dziennikarską. I tak na przykład laureat Literackiej Nagrody Nobla z 1982 roku był również korespondentem i reporterem, a założona przez niego fundacja (dawniej FNPI – Fundación para un Nuevo Periodismo Iberoamericano, dzisiaj Fundación Gabo) od dziesięcioleci wspiera reporterów i dziennikarzy z Ameryki Łacińskiej, organizuje warsztaty i przyznaje prestiżowe nagrody.

Jedną z wykładowczyń tej fundacji jest właśnie Patricia Nieto, reporterka, dokumentalistka i profesorka dziennikarstwa na Uniwersytecie w Antioquii, która od lat zajmuje się kolumbijskim konfliktem, zbiera głosy świadków i stara się ocalić od zapomnienia pamięć o „znikniętych”, którym ktoś wyraźnie i często dosłownie pomógł zapaść się pod ziemię. Opowiada o bólu tych, którzy utracili swoich najbliższych, i analizuje skutki, jakie dla społeczeństwa kolumbijskiego miało ponad pół wieku przemocy.

Dobitnie widać to w Wybranych, reportażu, w którym rzeka Magdalena, znana polskiemu czytelnikowi choćby z Miłości w czasach zarazy (to po niej sunął parostatek „Nowa wierność” z Florentinem Arizą i Ferminą Dazą na pokładzie), tym razem ukazuje swoje mroczne oblicze. Bo to właśnie Magdaleną od początku konfliktu zbrojnego w Kolumbii spływają zwłoki zabitych partyzantów z FARC, członków oddziałów paramilitarnych, ofiar narkotykowych karteli oraz innych „znikniętych”.

Ciała bezimiennych, N.N., nomina nescio, wplątują się w rybackie sieci, zahaczają o gałęzie, przybijają do plaż najdłuższej w Kolumbii rzeki. Następnie wyławiane przez mieszkańców spoczywają w ścianie na lokalnym cmentarzu w miasteczku Puerto Berrío. Właśnie w ścianie, bo cmentarze w Ameryce Łacińskiej, zresztą tak jak w Hiszpanii, przypominają polskie kolumbaria i poza główną aleją z okazałymi grobami ziemnymi trumny większości zmarłych chowane są w niszach rozmieszczonych w wielopoziomowych rzędach w ścianach.

Część mieszkańców Puerto Berrío wierzy, że jeśli wybierze sobie któregoś N.N., przyozdobi jego płytę, nada mu imię i będzie modlić się o jego duszę, w zamian uzyska ochronę i wstawiennictwo. Wybrani są opowieścią o tych zaadoptowanych zmarłych, mozaiką historii, z której wynurza się współczesna historia Kolumbii.

Patricia Nieto, podobnie jak kraj, w którym przyszła na świat, ma dwa oblicza. Jej poetycki język i indywidualny styl zbliżają ją do literackiego nurtu realizmu magicznego. Z drugiej strony opowiadane przez nią historie są owocem wnikliwego dziennikarskiego śledztwa, rozmów i wywiadów, a nie podszeptów własnej wyobraźni. W ręce czytelnika trafia tym samym „reportaż magiczny” w pełnym tego słowa znaczeniu. Gdyby ta historia nie wydarzyła się naprawdę, ktoś musiałby ją po prostu wymyślić.

Aleksandra Wiktorowska

Wybrani

Zmarli! A ci, co żyją, winni śmierci.

Sofokles, Antygona (przeł. Mieczysław Brożek)

Chryzantemy dla nieznajomego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Kontakt:

artrage@artrage.pl

W serii Luneta dotychczas ukazały się tytuły:

- Mark McKenna Powrót do Uluru
w tłumaczeniu Tomasza S. Gałązki

- Justin Fenton Miasto jest nasze
w tłumaczeniu Kai Gucio

- Fernanda Melchor To nie jest Miami
w tłumaczeniu Tomasza Pindla

- Marilyn Brookwood Sieroty z Davenport.
Eugenika, Wielki Kryzys i wojna o dziecięcą inteligencję
w tłumaczeniu Kai Gucio

Spis treści:

Okładka

Strona tytułowa

Nota od tłumaczki

Wybrani

Chryzantemy dla nieznajomego

Nie ma józków w rzece

Chrzciciel

Nikt ich nie opłakiwał

My, chłopcy od piłki i karabinu, byliśmy martwi

Towarzysze podróży

Lot duszy

Zapewnić im dom

Policja dusz

Miłości Carmen

W białym stroju

Ponownie nadać ci imię

Chłopiec jest ranny

Mama wróciła do domu

Wyznanie wiary

Spis treści

Strona redakcyjna

Tytuł oryginału: Los Escogidos

Redaktor inicjujący: Michał Michalski

Redaktor prowadzący: Krzysztof Cieślik

Koordynacja produkcji: Szczepan Kulpa

Promocja i marketing: Ewelina Lebida

Seria według projektu Poli Rusiłowicz

Projekt oprawy: Mimi Wasilewska

Projekt makiety: Mimi Wasilewska

Zdjęcie na okładce: Łódź na rzece Magdalenie, Fot. Hernando Bazurto /

Shutterstock.com

Redakcja: Gabriela Niemiec

Pierwsza korekta: Michał Trusewicz

Druga korekta: Anna Smutkiewicz

© Copyright Patricia Nieto, 2012

© Copyright for the Polish edition by Art Rage, 2024

© Copyright for the Polish translation by Aleksandra Wiktorowska, 2024

Wydawnictwo ArtRage

wydawnictwo.artrage.pl

Seria reportażowa Luneta

Wydanie I, Warszawa 2024

ISBN 978-83-67515-88-7

Opracowanie ebooka
Katarzyna Rek