WŁADYSŁAW BRONIEWSKI

Wybór wierszy

Wstęp i opracowanie

TADEUSZ BUJNICKI

Wydanie pierwsze

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2014

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

Broniewski nieznany i zapomniany

Biografia Broniewskiego

Tradycja domowa. Juwenilia poetyckie

Romantyzm i liryka przeżyć wewnętrznych

Drugie „skrzydło wiersza” – miłość. O erotyce Broniewskiego

Depresje Broniewskiego

Broniewski a wojna

Poeta buntu i rewolucji

Polscy Żydzi Broniewskiego

Miasto Broniewskiego. Przestrzenie i pejzaże

„Rewolucyjny poeta ma zgnić w tym mamrze sowieckim?”

Broniewski po wojnie. Między socrealizmem a rozpaczą

Broniewski przełomu wieków

Kłopoty z Broniewskim. O recepcji

NOTA EDYTORSKA

INFORMACJA O AUTORZE OPRACOWANIA

BIBLIOGRAFIA

WYBÓR WIERSZY

UTWORY ROZPROSZONE (1912–1925)

Na szczyt

O czym ty marzysz, wielkie, pyszne miasto

Pójdź ze mną w jasną noc księżycową

Szumią, szumią brzozy nad polami

...Naprzód... rakiety błyszczą jak motyle...

Juliuszowi Kamlerowi

Śniłem biały ogród

Sobie już jestem obcy

Poranek dziewczyny

Dzieciństwo

Zamknięto dzień

Giewont

Do Chrystusa

Niech Rafaele malują

Epos miasta

Słowa gniewne

WIATRAKI (1925)

Młodość

Soldat inconnu

Ostatnia wojna

Spowiedź

Robotnicy

Pochód

Jokohama

Ostatni dzień

Ucieczka

Mury, bruki

Wędrowiec

Wiatraki

Perun

Marzanna

Śmierć

Cienie

Ja i księżyc-transformista

Koncert

DYMY NAD MIASTEM (1927)

Róża

Na śmierć rewolucjonisty

Pionierom

Do towarzyszy broni

Nike

Poezja

Pieśń o wojnie domowej

Listopady

Zioła

O sobie samym

Szpicel

Nocny gość

Chwile

Biesy

Srebrne i czarne

Nocą

Kometa

Nie wiem

Ciemny krąg

Oczy

Kabała

Czary

Szczyt

Zwycięstwo

O wiośnie i o śmierci

O radości

KOMUNA PARYSKA. POEMAT (1929)

TROSKA I PIEŚŃ (1932)

Elegia o śmierci Ludwika Waryńskiego

Lekka atletyka

Zagłębie Dąbrowskie

Ballada o placu Teatralnym

Prawodawcom

Łódź

Bakunin

Rimbaud

§

Księżyc ulicy Pawiej

14 kwietnia. Na śmierć Majakowskiego

Przyjacielu, los nas poróżnił

Wiersze o wczesnej wiośnie pisane późną jesienią

Borys Pasternak

Kalambury

Smuga cienia

Gwiazdy

Żywioły

Powrót do wierszy

Troska i pieśń

Psy policyjne w Łucku

Do towarzysza więźnia

KRZYK OSTATECZNY (1938)

Krzyk ostateczny

Do przyjaciół-poetów

Twarde ręce

Na śmierć Andrzeja Struga

Cześć i dynamit

No pasaran!

Miasto rodzinne

Mannlicher

Mój pogrzeb

Magnitogorsk albo rozmowa z Janem

Hawrań i Murań

Zachód

Brzoza

Scherzo

Właściwie

Noc

Ulica Miła

Poeta i trzeźwi

Bar „Pod Zdechłym Psem”

W pociągu

BAGNET NA BROŃ (1943)

Bagnet na broń

Żołnierz polski

List z więzienia

Rozmowa z Historią

Kasztan

Droga

Zamieć

Mniejsza o to

Co mi tam troski

Grób Tamerlana

Persja

Damaszek

Nad rzekami Babilonu

A kiedy będę umierać

Nic więcej

Ściana Płaczu

Via Dolorosa

Róża Saronu

Mój pokój

Rady dla turystki w Jerozolimie

Morze Śródziemne

Mazurek Szopena

Do poezji

Dwugłos

Żydom polskim

Syn podbitego narodu

DRZEWO ROZPACZAJĄCE (1945)

Drzewo rozpaczające

W górach Libanu

Rysunek

Po co żyjemy

Middle East

War Pictorial News

Wieczorem

Pejzaże Palestyńskie

W górach Judei

Nahariah

Zachód nad Morzem Martwym

Monte Cassino

63

Mogiły

Słońce września

Targowisko

Homo sapiens

Przypływ

Sen

Warum

Malaria

Wiersz przeciwjesienny

Awantura z muzyką

Skorpion

List bez adresu

Ze złości

Mój pokój nr 2

Jean Arthur

Wiersz ostatni

Do fotografii

Wiersz antykobiecy

Przyczyny pijaństwa

Do...

Spacer prehistoryczny

Mojemu sercu w Palestynie

Wycieczka malarska

Martwa natura

Cyganka

Czarnoksięstwo

Kalinie

O kalifie

Zielony wiersz

Zielony pagórek

Lornetka

Anonim

Szczęście

Bezradność

Na odjezdne

Com miał od ciebie?

Maria

Ręka umarłej

Ciała

Ballada

Żona

Ja i wiersze

WIERSZE DOŁĄCZONE DO WYDAŃ KRAJOWYCH (od 1946 r.)

„Ballady i romanse”

Moja miła

UTWORY ROZPROSZONE (1926–1945)

Na cmentarzu Montmartre (II)

Miasto

Krytykom

Tułacza armia

Wszystko nam jedno

Bania z poezją. Powieść poetycka. Część pierwsza

Warszawa

List do córki

Przepis na poezję

Na koniec wojny

NADZIEJA (1951)

Nadzieja

Do domu

Pieśń majowa

Pierwszy maja

Most Poniatowskiego

Pięćdziesięciu

Dzwon w Płocku

Moja biblioteka

Pokłon Rewolucji Październikowej

Opowieść o życiu i śmierci Karola Waltera-Świerczewskiego, robotnika i generała

Mazowsze

Najbliższa ojczyzna

Robotnik z Radomia

O słowiczym okrucieństwie

Mój los

Do przyjaciela

Ciągle o Warszawie

Pod koniec maja

Kwiaty w pokoju

W. B. bez tytułu

Do umarłej

„Opowiadania oświęcimskie”

Oświęcim

Fiołek alpejski

Obrączka

Bezdomność warszawska

Lot

Majowy nocny wiersz na imieniny Joanny

O kuli ziemskiej

Do Anki w Paryżu

O przekwitaniu

Matce

Baby kamienne

O szumie

Ołówkiem

Do przyjaciół-Czechów

Kolumna

Baudelaire

Jaskółka

Bezsenność

Ptaki i mięta

Wnukowi

Pamięci K. I. Gałczyńskiego

ANKA (1956)

Trumna jesionowa

Brzoza

Firanka

W zachwycie i grozie

Lament

Film o Wiśle

Anka

Obietnica

Moje serce

Na uboczu

Jasność

O wielkim kochaniu

Jeszcze o filmie

Żyłem

Moja córka

Anka! to już trzy i pół roku

Bratek

Z TOMU „WIERSZE I POEMATY” (1962)

Wisła (fragmenty)

Wyjdę na pole, postoję

Nienawidzę wilka

Zrośnięty z życiem

I zamyślić się nad Szopenem

On dla mnie nie był przechodniem

Pole

Cisza

Ociemniały

Obłoki przychodzą, odchodzą

Dąb

Plakat

Poród

Adam

UTWORY ROZPROSZONE I NIEOPUBLIKOWANE (1946–1962)

Nie wiedziałem, że radość jest tuż

Mówią, że dzwonię czasem

Chodzę po Paryżu

Dzień dobry, kochana!

Hirslanden

Czy można się kochać w Umarłej?

Brzozy są bezpartyjne

Wiersz do zmarłej Matki

Ptaki się do mnie dobrały

Szara godzina

SATYRA I WIERSZE HUMORYSTYCZNO-IRONICZNE

Carmagnola Chjeny

Oda do Don Kichota

Coś anielskiego

Na Witolda Wandurskiego

Rachunek

„Czełowiek – eto zwuczit gordo”

Ambasada ma zasady

Pieśń o Ziemi Świętej

Odezwa do pań jerozolimskich

Maszyna do pisania

Ja wiem, że Puszkin cierpiał przez carat

Nad Cyrhlą amarantowy świt

Niedoczekanie wasze

Lista utworów

Przypisy

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Recenzent tomu: MACIEJ TRAMER

Redaktor tomu: ANNA BROCZKOWSKA-NGUYEN

Współpraca redakcyjna: KATARZYNA BATOROWICZ-WOŁOWIEC

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Copyright © 2014 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie I, Wrocław 2014

ISBN 978-83-61056-76-8

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: bn@znio.pl
www.oss.wroc.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

BRONIEWSKI NIEZNANY I ZAPOMNIANY

Władysława Broniewskiego, jak rzadko którego twórcę, dotknęły zmiany w ocenach krytycznych i czytelniczym odbiorze. W PRL-u był wzorem poety rewolucyjnego i romantyka zarazem, wielkością z „akademii ku czci”, a równocześnie – dla części krytyków – indywidualistą, który chadza swoimi drogami i wyraża, ekshibicjonistycznie nieomal, swoje zmienne i depresyjne nastroje. Na podstawie dość okrojonej wiedzy o twórczości i biografii poety tworzono stereotypy interpretacyjne i ujęcia syntetyczne. Byłoby jednak znacznym ułatwieniem składać wszystko jedynie na karb cenzury. Prawdą jest, że wiele utworów Broniewskiego pozostawało poza możliwością krajowej publikacji. Zafałszowano prawie cały epizod wojenny. Jednakże, pamiętając o właściwych proporcjach i deklarowanych przez poetę z pełnym przekonaniem poglądach lewicowych i rewolucyjnych, nie można uznać za uzasadnione, dające się zauważyć obecnie, jednostronne wpisywanie Broniewskiego w krąg twórców zagubionych w polityce, którego związki z komunizmem miały charakter czysto emocjonalny, a później w okresie powojennym – koniunkturalny. Temu kierunkowi interpretacji służyło uwydatnienie wierszy antysowieckich, pisanych w latach wojny. Są to jednak koncepcje upraszczające, które znaczną część jego spuścizny poetyckiej – niezależnie od jej rangi artystycznej – traktują jako „martwą”. Podobnie uproszczeniem wydaje się skupienie uwagi na czysto lirycznym opisie jego poezji, przy całkowitym zignorowaniu jej aspektów ideologicznych. Wychodząc skądinąd ze słusznego założenia, że do czytelnika powinna dotrzeć cała twórczość autora Rozmowy z historią i Kasztanu, nie można jednak budować fałszywego obrazu całości. Twórczość „nieznanego Broniewskiego” składa się bowiem z utworów kontrastowych; ten sam poeta napisał na Łubiance w 1941 roku antysowiecki wiersz Czełowiek eto zwuczit gordo, a w 1949 – panegiryk Słowo o Stalinie. Zapewne jeszcze długo będzie trwał spór o moralne, ideowe i literackie aspekty tego szczególnego przypadku: więźnia i chwalcy tego samego systemu. Co więcej, spór ten będzie musiał uwzględnić artystyczną stronę tekstów, których walorów nie sposób ograniczać do „trafności” ideologicznego wyboru. Nie jest bowiem tak, że wszystkie wiersze antysowieckie są dobre, a wiersze akceptujące powojenny ustrój – złe.

Jednak – i na szczęście – w ostatnich latach zaznaczył się wyraźny zwrot w interpretacjach twórczości Broniewskiego. Młode pokolenie badaczy podjęło trud „nowego” odczytania, koncentrując się na dotąd niewykorzystanych materiałach archiwalnych, na mało znanych utworach i ich kontekstach. Wydawnictwo Krytyki Politycznej ogłasza w całości Pamiętnik Broniewskiego[1], korespondencję Janiny i Władysława Broniewskich[2] oraz scala rozproszone teksty prozatorskie[3]. Już nie tylko sensacyjne epizody z życia poety, jego „miłości” i alkoholizm przyciągają uwagę. Rangę Broniewskiego coraz widoczniej określa dramatyczny kształt jego biografii twórczej.

BIOGRAFIA BRONIEWSKIEGO

Władysław Broniewski urodził się 17 grudnia 1897 roku w Płocku. Tradycje rodzinne były patriotyczne i powstańcze. Dziadek, Jan Bonifacy Broniewski, był uczestnikiem powstania listopadowego. W powstaniu styczniowym zginęli dwaj bracia babki Lubowidzkiej: Walerian i Romuald Ostrowscy. Po śmierci ojca, Antoniego, wychowaniem Władysława i jego dwóch starszych sióstr zajęły się dwie kobiety: matka Zofia i babka Jadwiga Lubowidzka.

W latach 1906–1915 Broniewski uczył się w płockim Gimnazjum Polskim, które w 1905 roku uzyskało prawo nauczania w języku polskim. W szkole panowała atmosfera patriotyczna, wyraźnie kształtująca jego późniejsze przekonania. Po latach Broniewski z serdecznością wspominał swoich płockich nauczycieli:

Atmosfera szkoły dawała mi wiele, stamtąd nabrałem sił na całe życie. Pamiętam profesorów polonistów: Czesława Przybyszewskiego, a potem Wacława Gackiego. Byli to światli, kochani ludzie. Kształtowali chłopięce dusze, wskazywali drogi trudne do samodzielnego odnalezienia[4].

Owi „dobrzy ludzie z dziecięcych wspomnień” (Miasto rodzinne) zapoznawali go z wielką poezją romantyczną: z Juliuszem Słowackim, który stał się jego ulubionym twórcą, Adamem Mickiewiczem, Cyprianem Norwidem oraz pomniejszymi poetami (Kornelem Ujejskim i Mieczysławem Romanowskim). Dzięki nim poznawał dzieła współczesne: Stefana Żeromskiego i Stanisława Wyspiańskiego. Świadectwem tych fascynacji są zachowane w papierach poety rękopisy referatów i wypracowań szkolnych (m.in. Poglądy Słowackiego na sztukę według Beniowskiego i Rząd dusz jako jedna z naczelnych tendencji romantyzmu polskiego). Już w szkole Broniewski związał się z ruchem niepodległościowym. Był skautem, później członkiem Organizacji Młodzieży Niepodległościowej[5] i Związku Strzeleckiego[6] (obie organizacje pozostawały pod wpływem PPS-Frakcji Rewolucyjnej[7]). W gimnazjum zaś redagował patriotyczne pisemko „Młodzi idą”, adresowane do młodzieży gimnazjalnej. Umieścił w nim swoje pierwsze utwory poetyckie: Na szczyt i Już dość oraz artykuł Idea polska, w którym można dostrzec ślady tendencji socjalistycznych. 8 kwietnia 1915 roku przerwał naukę w gimnazjum (był wówczas w siódmej klasie) i wraz z grupą kolegów wstąpił do Legionów. „Orlik” (taki był pseudonim Broniewskiego w Związku Strzeleckim) w 1915 roku przeszedł chrzest bojowy pod Jastkowem jako żołnierz 4 Pułku Legionów Polskich, uczestniczył w walkach na Wołyniu, a po odmowie złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec został z innymi żołnierzami Legionów, wiernych Józefowi Piłsudskiemu, internowany w obozie w Szczypiornie[8]. W 1918 roku – po przerwaniu służby wojskowej – Broniewski zdał eksternistycznie maturę i zapisał się na studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim. „Chodzę jak wariat na wszystkie wykłady i rozglądam się na co by tu się zapisać...” – zanotował pod datą 31 X 1918 w swoim pamiętniku[9]. Wydarzenia listopadowe, odzyskanie niepodległości spowodowały, iż Broniewski przerwał studia i powrócił do wojska. Na decyzji zaważył fakt objęcia władzy przez Józefa Piłsudskiego, którego uważał – bez wątpliwości – za gwaranta demokratycznego ustroju Polski.

Komendant jest Dyktatorem – stwierdzał z zadowoleniem na kartach Pamiętnika – Upraszcza to o wiele moje wątpliwości społeczno-polityczne; można bezpiecznie wstąpić do wojska i nie obawiać się, że będzie ono narzędziem w niepowołanych rękach[10].

W randze podporucznika odbywał kolejne kampanie na wschodzie: na Wołyniu, walcząc z ukraińskimi oddziałami Petlury[11]; następnie w szeregach 1 Pułku Piechoty Legionów na froncie północnym w kampanii litewskiej, wreszcie jako uczestnik wojny 1920 roku z bolszewikami. Za męstwo i umiejętność dowodzenia w tej kampanii otrzymał Srebrny Krzyż Orderu Virtuti Militari oraz czterokrotnie Krzyż Walecznych. Opuszczając wojsko w 1921 roku, w stopniu kapitana, podjął ponownie studia uniwersyteckie. Przez jakiś czas był inspektorem w Związku Strzeleckim, jednak wkrótce przerwał tę pracę, uważając, iż nie odpowiadała ona jego przekonaniom ideowym.

Wówczas ostatecznie dokonuje wyboru, rezygnując z kariery oficerskiej. W liście do kuzynki, Halszki Kamockiej, z 25 sierpnia 1921 roku tak uzasadniał swoją decyzję:

Rzecz prosta, że tak zakroiwszy sobie przyszłość, dobrowolnie degraduję się w tak zwanej drabinie społecznej o kilka szczebli – sądzonym jednak widocznie było, że mam być kiepskim literatem, a nie – dobrym kapitanem. We własnych oczach to mnie odmładza, bo przyznam Ci się, że powaga konieczna na stanowisku, na przykład, dowódcy batalionu nudziła mnie. Cenię nade wszystko osobistą niezależność. Mam bowiem w sobie coś z cygana, jakąś żyłkę do nieznanego i do awantur; jeżeli przyszłość ukazuje mi się zbyt wyraziście, czym prędzej staram się ją zmienić[12].

Pisany w latach 1918–1922 Pamiętnik przedstawia okres gorączkowych poszukiwań oraz przewartościowań ideowych i poetyckich. Jest nie tylko zapisem „na gorąco” zdarzeń, ocen i przemyśleń, lecz także swoistą „antologią” prób literackich. Dominują wśród nich wiersze, najczęściej o temacie erotycznym, o mocno konwencjonalnej formie. Zarazem Pamiętnik ukazuje kierunek ewolucji: od „legionowego” socjalizmu do przekonań radykalnie lewicowych, bliskich komunizmowi, oraz od form neoromantycznych i młodopolskich ku futuryzmowi[13] i awangardzie.

Był to okres krystalizacji nowych poglądów artystycznych, politycznych i innych. Przeżywałem to dość intensywnie, niekiedy nawet z entuzjazmem – nie mogę jednak powiedzieć, żebym całkowicie odnalazł siebie

– pisał Broniewski 31 grudnia 1922 roku[14].

Wówczas również nawiązał kontakty z grupą ówczesnych warszawskich futurystów: m.in. z Mieczysławem Braunem, Anatolem Sternem i Aleksandrem Watem, z którymi dyskutował na różne „»zasadnicze« tematy artystyczne”[15]. Broniewski coraz wyraźniej oddalał się od swoich dawnych młodopolskich prób i zbliżał do nurtów awangardowych. Z futurystycznego ducha wyrósł przesłany do „Zwrotnicy”[16] poemat Ostatnia wojna, przyjęty – mimo zastrzeżeń – pozytywnie przez jej redaktora Tadeusza Peipera[17], który chciał opublikować 1. i 5. część utworu . Druk udaremnił zapewne fakt zawieszenia wydawania „Zwrotnicy” w październiku 1923 roku. Późniejsze okoliczności i nowe przyjaźnie sprawiły, że Broniewski zbliżył się do poetów grupy „Skamander”[18] i oddalił od nurtu awangardowego, a już od schyłku 1923 roku współpracował z komunizującą „Nową Kulturą”, w której ogłosił – uznawany później przez niego za właściwy debiut – przekład wiersza Włodzimierza Majakowskiego Poeta-robotnik[19].

Utwory rozproszone
(1912–1925)

Na szczyt[*]

Na szczyt, na szczyt!

Do szerszych, orlich lotów!...

Tam w górze orzeł wzbit,

Jam z orłem walczyć gotów,

5

Wśród burz, błyskawic, grzmotów:

Na szczyt, na szczyt!

Do gwiazd, do gwiazd!

Mnie trzeba szerszych szlaków

Dla niebosiężnych jazd...

10

Dla dumnych, wolnych ptaków,

Dla srebrnych gwiazd orszaków:

Do gwiazd, do gwiazd!

Na bój, na bój!

Mnie orle skrzydła dajcie,

15

Orlimi pióry strój

Podniebny ozdabiajcie,

Sygnału gwiazd czekajcie:

Na bój, na bój!

[O czym ty marzysz, wielkie, pyszne miasto][*]

O czym ty marzysz, wielkie, pyszne miasto,

Gdy noc cię czarnym uściskiem ogarnie –

W czeluściach ulic gdy skrzą się latarnie,

O czym ty marzysz, wielkie, pyszne miasto?

5

W zaułkach cisza, wybiło dwunastą –

Z kątów występek wypełza poczwarnie.

O czym ty marzysz, wielkie, pyszne miasto,

Gdy noc cię czarnym uściskiem ogarnie?

[Pójdź ze mną w jasną noc księżycową][*]

Pójdź ze mną w jasną noc księżycową.

Przez tajemnicze ciche wirydarze[w. 2]

Wejdziem na dumną wieżycę zamkową.

Nie drżyj... słysz – północ bije na zegarze.

5

Godzina duchów... o, czemuś tak drżąca?

Pójdź ze mną... zbliżmy rozpalone twarze,

Stańmy na szczycie w półświetle miesiąca.

Patrz na dół – widzisz tę przepaść bezdenną,

A w górze jasność fałszywą bez słońca –

10

Noc wieczna skrywa twarz jego promienną

I tylko zegar godziny wciąż bije,

I wolą ludzką ruszony niezmienną

Świadczy, że serce nieśmiertelnie żyje! –

O, patrz! Stoimy na wieków strażnicy,

15

Królewski zamek noc ciemna wciąż kryje.

Pod nami cisza – w zamkowej świetlicy

Śpiące postacie orężnych rycerzy[w. 17] –

Hasła czekają wolni wojownicy,

Aż zegar wielką godzinę uderzy.

20

Wówczas powstaną orężni i dzielni,

A duchem każdy z miliony się mierzy.

Ogłoszą światu, że są nieśmiertelni,

Odrzucą w przepaść niemocy kajdany

W bój ich powiodą wodzowie naczelni.

25

Pójdą za nimi i chłopy, i pany,

I kraj się cały poruszy po krańce,

A sztandar wiary krwią będzie zbryzgany.

Wrócą z niewoli zakute wygnańce

I wszyscy ludzie zrównają się duchem

30

I z czynu pieśnią w bój pójdą na szańce.[w. 30]

Pójdą orężni z rozkutym łańcuchem

A wtenczas duchy bratnimi złączeni,

Zburzym gmach złości na podłożu kruchem.

Wtenczas gdy każdy duch się rozpłomieni,

35

Gdy każdy duchem będzie odrodzony,

Ach – wtenczas tylko będziem wyzwoleni.

Pójdź ze mną... słyszysz? – same biją dzwony.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] W. Broniewski, Pamiętnik, wyd. krytyczne, oprac., wstęp i komentarz M. Tramer, Warszawa 2013.

[2] J. i W. Broniewscy, „Miłość jest nieprzyjemna...”. Listy ze wspólnego życia, oprac. z rękopisu, wstęp i przypisy W. Bojda, Warszawa 2014.

[3] W. Broniewski, Stanęła naga... Powieść nieskończona, oprac. wstęp i przypisy W. Bojda, Warszawa 2012.

[4] R. Zieliński, Władysław Broniewski – Członkiem Honorowym Towarzystwa Naukowego Płockiego, „Notatki Płockie” 1958, nr 8, s. 44.

[5] Organizacja Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie” – powstała w 1909 r. we Lwowie, a od 1910 r. rozszerzyła swoją działalność na zabór rosyjski. Zasadniczym elementem programu organizacji była walka o niepodległość. OMN powołała w tym celu Drużyny Strzeleckie.

[6] Związek Strzelecki („Strzelec”) – paramilitarna organizacja społeczno-wychowawcza, która powstała w 1910 r. we Lwowie. W zaborze rosyjskim działała w konspiracji. Od 1912 r. jej komendantem był Józef Piłsudski. Dzięki przeszkoleniom wojskowym Związek Strzelecki stanowił podstawę organizacyjną Legionów.

[7] PPS – Polska Partia Socjalistyczna, założona w 1892 r. na zjeździe w Paryżu. W programie PPS warunkiem przeobrażeń socjalistycznych w Polsce było odzyskanie niepodległości. PPS była partią wielokierunkową, o zróżnicowanym charakterze ideologicznym. Na tym tle często dochodziło do rozłamów. PPS-Frakcja Rewolucyjna została utworzona w 1906 r. przez zwolenników walki zbrojnej o niepodległość i rewolucyjnego terroru. Do głównych działaczy tego skrzydła partii należał Józef Piłsudski.

[8] Latem 1917 r. w Szczypiornie zostali internowani żołnierze I i III Brygady Legionów, którzy – na zalecenie Józefa Piłsudskiego – odmówili przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec i podporządkowaniu dowództwu niemieckiemu.

[9] W. Broniewski, Pamiętnik, s. 55.

[10] Ibidem, 16 listopada 1918, s. 66.

[11] Semen Petlura (1879–1926) w czasie pierwszej wojny światowej stał na czele ugrupowań nacjonalistycznych, dążących do stworzenia niepodległej Ukrainy. Dowodził walkami na różnych frontach, przeciwko Rosji – i to zarówno przeciw Armii Czerwonej, jak i wojskom kontrrewolucyjnym pod wodzą gen. Denikina – i przeciwko Polsce (z którą później – w 1920 r. – związał się sojuszem w czasie wyprawy Józefa Piłsudskiego na Kijów).

[12] W. Broniewski, Pamiętnik, s. 373.

[13] Futuryzm (łac. futurus – przyszły) – awangardowy kierunek w sztuce i literaturze na początku XX w.; stanowił radykalny, anarchistyczny bunt przeciw tradycji i utrwalonym konwencjom w imię nowoczesnej cywilizacji technicznej i wielkomiejskiego życia. W twórczości futurystów dominowały: pochwała zrewoltowanego tłumu, maszyny zwielokrotniającej siły człowieka, kult aktywizmu i szybkości. Futuryzm rozwinął się przede wszystkim we Włoszech (F. Marinetti) i w Rosji (W. Majakowski, W. Chlebnikow). We Włoszech powiązał się z faszyzmem, w Rosji – z ideologią komunistyczną. W Polsce reprezentowali futuryzm: A. Wat, B. Jasieński, A. Stern.

[14] W. Broniewski, Pamiętnik, s. 451.

[15] Ibidem.

[16] „Zwrotnica” – wychodzące w Krakowie latach 1922–1923 i 1926–1927 czasopismo awangardowe.

[17] Tadeusz Peiper (1891–1969) – poeta i teoretyk kierunku awangardowego, twórca programu tzw. Awangardy Krakowskiej, redaktor czasopisma „Zwrotnica”.

[18] „Skamander” – czasopismo literackie (1920–1928, 1935–1939) i grupa poetycka składająca się z wielkich indywidualności twórczych (Julian Tuwim, Jan Lechoń, Jarosław Iwaszkiewicz, Kazimierz Wierzyński, Antoni Słonimski i in.), łącząca tradycję z nowoczesnością i codziennością. Tytuł nawiązuje do antyku nazwą trojańskiej rzeki i do sformułowania z Akropolis Stanisława Wyspiańskiego („Skamander połyska, wiślaną świetląc się falą”).

[19] Maciej Tramer w książce Brudnopis in blanco. Rzecz o poezji Władysława Broniewskiego (Katowice 2010) szczegółowo przedstawia okoliczności tego niedoszłego do skutku debiutu (s. 122–125).

POEZJE WYBRANE

[NA SZCZYT]

Prwdr. „Młodzi idą” 1914, nr 1.

[O CZYM TY MARZYSZ, WIELKIE, PYSZNE MIASTO]

Napisany w sierpniu 1914 r.

Prwdr. W. Broniewski, Poezje zebrane, t. 1.

[PÓJDŹ ZE MNĄ W JASNĄ NOC KSIĘŻYCOWĄ]

Napisany w 1914 r. (?).

Prwdr. W. Broniewski, Poezje zebrane, t. 1.

[w. 2] wirydarz (łac.) – dziedziniec wewnątrz zabudowań (zwykle klasztornych) otoczony krużgankami.

[w. 17] Śpiące postacie orężnych rycerzy – nawiązanie do średniowiecznej baśni-podania o śpiących w jaskiniach górskich lub podziemiach zamkowych rycerzach, którzy mają się przebudzić, aby walczyć o wolność, wiarę i niepodległość. W wersjach polskich przewodzą im królowie (z dynastii Piastów) lub słynni hetmani.

[w. 30] szaniec (niem.) – ziemne umocnienie składające się z wału i rowu.