.

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Seria „Biblioteka Narodowa” ukazuje się pod patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Rada Naukowa „Biblioteki Narodowej”:
Józef Bachórz, Tomasz Chachulski, Jerzy Jarzębski, Alina Kowalczykowa (przewodnicząca), Ryszard Nycz

Redaktor „Biblioteki Narodowej”: Stanisław Bereś

Recenzent tomu: Jacek Łukasiewicz

Redaktor prowadząca: Anna Krzywania

Redakcja Wstępu i opracowania: Dorota Ucherek

Korekta: Inez Kropidło, Anna Gądek

Redakcja techniczna: Stanisława Trela

Ilustracja na frontyspisie: Zbigniew Herbert, 1963.
Fot. PAP / Marek Langda

Skład wersji papierowej: Robert Oleś, Ewa Ostafin / d2d.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wydawnictwo Ossolineum ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl
Kontakt z „Biblioteką Narodową”: bn@ossolineum.pl

© Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2016
© Copyright by Katarzyna Herbert, Beata Lechnio and Rafał Żebrowski

Wydanie I elektroniczne
Wrocław 2020

Nieupoważnione powielanie lub inne wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

ISBN 978-83-65588-86-9

Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

I. RYS BIOGRAFICZNY. ŻYCIE I LEGENDA

Legenda (auto)biograficzna

Okres lwowski. Dzieciństwo i młodość

Lata powojenne. Od wyjazdu ze Lwowa do debiutu książkowego

Podróże

Powroty do Polski. Działalność literacka i zaangażowanie polityczne

Ostatnie lata poety

Żywot pośmiertny. Ranga Herberta

II. ŚWIAT POETYCKI: IDEE PRZEWODNIE, WARTOŚCI, TEMATY

Punkt wyjścia: katastrofa

Krąg wartości. Etyka Herberta

Wierność i współczucie – podstawowe współrzędne poezji

Rola pamięci. Umarli

Przeszłość i historia. Dwa porządki czasu

„Stare tematy ludzkości”. Reinterpretacja tradycji

Temat polityczny. Diagnoza PRL-u

Sztuka

Na styku estetyki i etyki. Dwie nogi Pana Cogito

Poeta i poezja

Wiara i religia

Przedmioty

Naród i ojczyzna. Miasto

III. WIERSZ HERBERTA (JĘZYK, STYL, POETYKI)

Pozorna prostota

W poszukiwaniu własnej dykcji poetyckiej. Juwenilia

Poetyki zarzucone. Symbolizm i sentymentalizm

Nurt elegijny

Klasycyzm

Ironia

Liryka roli i liryka maski. Persona liryczna

Antynomie i paradoksy

Wzniosłość i komizm. Mowa podwyższona

Humor Herberta

Wersyfikacja

Proza poetycka

Jak czytać poezję Herberta? Wiersze-zagadki

IV. OBLICZA HERBERTA. PRZEMIANY RECEPCJI

Portret w ruchu. Problemy odbioru

Dramaturg

Eseista

Herbert w listach

Klasyk

Poeta kultury

Moralista

Wygnany arkadyjczyk

Herbert polityczny

Ironista

Pan Cogito

Poeta metafizyczny

Herbert romantyk

„Inny Herbert”. Autor Epilogu burzy

„Herbert kontra Herbert”. Spory o poetę

Herbert nieznany

Herbert w przekładach

„co będzie / kiedy ręce / odpadną od wierszy”

Nota edytorska

Wykaz skrótów

Informacja o autorce opracowania

Wybrana bibliografia

WYBÓR POEZJI

UTWORY ROZPROSZONE

*** (Palce wrzeciona dźwięków...)

Usta proszą

Apel

STRUNA ŚWIATŁA (1956)

Dwie krople

Dom

Pożegnanie września

Trzy wiersze z pamięci

Poległym poetom

Białe oczy

Czerwona chmura

Napis

Mój ojciec

Do Apollina

Do Ateny

O Troi

Do Marka Aurelego

Kapłan

O róży

Architektura

Struna

Cmentarz warszawski

Testament

Las Ardeński

Mama

Drży i faluje

Uprawa filozofii

*** (Pryśnie klepsydra...)

Wersety panteisty

Kłopoty małego stwórcy

Ballada o tym że nie giniemy

Stołek

Zimowy ogród [Jak liście opadały powieki...]

Wawel

Przypowieść o królu Midasie

Fragment wazy greckiej

Nike która się waha

Dedal i Ikar

Arijon

HERMES, PIES I GWIAZDA (1957)

Wiersze

Chrzest

U wrót doliny

Dotyk

Chciałbym opisać

Głos

Podróż do Krakowa

Ciernie i róże

Co robią nasi umarli

Przypowieść

Kołatka

Wybrańcy gwiazd

Trzy studia na temat realizmu

Nigdy o tobie

Niepoprawność

Dojrzałość

Balkony

Deszcz

Pan od przyrody

Siódmy anioł

O tłumaczeniu wierszy

Różowe ucho

Epizod

Jedwab duszy

Moje miasto

Pięciu

Życiorys [Napisał pierwszy wiersz o róży...]

Do pięści

Prośba [Naucz nas także palce zwijać...]

Ornamentatorzy

Pieśń o bębnie

Mały ptaszek

Przypowieść o emigrantach rosyjskich

Jak nas wprowadzono

Substancja

Odpowiedź

Węgrom

Proza poetycka

Skrzypce

Pijacy

Przedmioty

Muszla

Kraj

Kot

Krasnoludki

Epizod w bibliotece

Osa

Wariatka

Raj teologów

Umarli

Krypta

Po koncercie

Piekło

Mur

Wilk i owieczka

Wieża

Kawiarnia

Niedźwiedzie

Od końca

W drodze do Delf

Wiatr i róża

Kura

Klasyk

Malarz

Hermes, pies i gwiazda

Las

Cesarz

Słoń

Ofiarowanie Ifigenii

W szafie

Magiel

Z technologii łez

Sen cesarza

Księżyc

Bajka ruska

STUDIUM PRZEDMIOTU (1961)

Pudełko zwane wyobraźnią

Nic ładnego

W pracowni

Czarna róża

Apollo i Marsjasz

Fragment

Mona Liza

Ostatnia prośba

Szuflada

Nasz strach

Z mitologii

Jonasz

Powrót prokonsula

Tren Fortynbrasa

Miasto nagie

Rozważania o problemie narodu

Ojcowie gwiazdy

Próba opisu

Studium przedmiotu

Kamyk

Tamaryszek

Objawienie

Głos wewnętrzny

Do moich kości

Gwóźdź w niebie

Drewniana kostka

Zegar

Serce

Diabeł

Żeby tylko nie anioł

Ostrożnie ze stołem

Krzesła

Drwal

NAPIS (1969)

Prolog

Wyspa

Zejście

Przebudzenie

Miejsce

Postój

*** (jest świeża...)

Zimowy ogród [zastukał pazur mrozu w okno...]

Na marginesie procesu

Przesłuchanie anioła

Sprawozdanie z raju

Longobardowie

Epizod z Saint-Benoît

Opis króla

Diabeł rodzimy

Ozdobne a prawdziwe

Tusculum

Cernunnos

Góra naprzeciw pałacu

Brzeg

Próba rozwiązania mitologii

Brak węzła

Świt

Układała swe włosy

Zegarek na rękę

Chińska tapeta

Męczeństwo Pana Naszego malowane przez Anonima z kręgu mistrzów nadreńskich

*** (Zasypiamy na słowach...)

Dlaczego klasycy

Co będzie

PAN COGITO (1974)

Pan Cogito obserwuje w lustrze swoją twarz

O dwu nogach Pana Cogito

Rozmyślania o ojcu

Matka

Siostra

Pan Cogito a perła

Poczucie tożsamości

Pan Cogito myśli o powrocie do rodzinnego miasta

Pan Cogito rozmyśla o cierpieniu

Przepaść Pana Cogito

Pan Cogito a myśl czysta

Pan Cogito czyta gazetę

Domy przedmieścia

Alienacje Pana Cogito

Pan Cogito obserwuje zmarłego przyjaciela

Późnojesienny wiersz Pana Cogito przeznaczonydla kobiecych pism

Żeby wywieść przedmioty

Pan Cogito rozważa różnicę między głosem ludzkima głosem przyrody

Sekwoja

Ci którzy przegrali

Pan Cogito biada nad małością snów

Pan Cogito a poeta w pewnym wieku

Pan Cogito a pop

Pan Cogito spotyka w Luwrze posążek Wielkiej Matki

Historia Minotaura

Stary Prometeusz

Kaligula

Hakeldama

Pan Cogito opowiada o kuszeniu Spinozy

Rozmyślania Pana Cogito o odkupieniu

Pan Cogito szuka rady

Gra Pana Cogito

Co myśli Pan Cogito o piekle

Pan Cogito o postawie wyprostowanej

Przesłanie Pana Cogito

RAPORT Z OBLĘŻONEGO MIASTA (1983)

Co widziałem

Ze szczytu schodów

Dusza Pana Cogito

Tren

Do rzeki

Dawni Mistrzowie

Modlitwa Pana Cogito – podróżnika

Pan Cogito – powrót

Pan Cogito i wyobraźnia

Do Ryszarda Krynickiego – list

Pan Cogito a długowieczność

Pan Cogito o cnocie

Przeczucia eschatologiczne Pana Cogito

Kołysanka

Fotografia

Babylon

Boski Klaudiusz

Potwór Pana Cogito

Damastes z przydomkiem Prokrustes mówi

Anabaza

Porzucony

Beethoven

Pan Cogito z Marią Rasputin – próba kontaktu

Izydora Duncan

Posłaniec

17 IX

Pan Cogito o potrzebie ścisłości

Potęga smaku

Pan Cogito – zapiski z martwego domu

Raport z oblężonego Miasta

ELEGIA NA ODEJŚCIE (1990)

Dęby

Przemiany Liwiusza

Rodzina Nepenthes

Tarnina

Msza za uwięzionych

Małe serce

Prośba [Ojcze bogów i ty mój patronie Hermesie...]

Heraldyczne rozważania Pana Cogito

Pożegnanie

Podróż

Wit Stwosz: Uśnięcie NMP

Modlitwa starców

Pana Cogito przygody z muzyką

Domysły na temat Barabasza

Elegia na odejście pióra atramentu lampy

ROVIGO (1992)

Do Henryka Elzenberga w stulecie Jego urodzin

Książka

Życiorys [Byłem chłopcem cichym...]

Mademoiselle Corday

Ręce moich przodków

Wilki

Guziki

Obłoki nad Ferrarą

Homilia

Widokówka od Adama Zagajewskiego

Do Piotra Vujičića

Do Jehudy Amichaja

Wstyd

Przysięga

Zwierciadło wędruje po gościńcu

Chodasiewicz

Pan Cogito na zadany temat: „Przyjaciele odchodzą”

Kalendarze Pana Cogito

Achilles. Pentezylea

Czarnofigurowe dzieło Eksekiasa

Do Czesława Miłosza

Rovigo

EPILOG BURZY (1998)

Babcia

Brewiarz [Panie, dzięki Ci składam...]

Brewiarz [Panie, obdarz mnie zdolnością...]

Brewiarz [Panie, pomóż nam wymyślić...]

Brewiarz [Panie, wiem że dni moje są policzone...]

Dalida

Dałem słowo

Język snu

Kant. Ostatnie dni

Koniec

Kwiaty

Na chłopca zabitego przez policję

Ostatni atak. Mikołajowi

Pal

Pan Cogito. Aktualna pozycja duszy

Pica pica L.

Piosenka

Przyszło do głowy

Strefa liryczna

Szachy

Telefon

Tomasz

W mieście

Wysoki Zamek

Ala ma kota. W obronie analfabetyzmu

Artur

Czas

Pan Cogito. Lekcja kaligrafii

Pępek

Pora

Starość

Urwanie głowy

Zaświaty Pana Cogito

Portret końca wieku

Czułość

Głowa

Tkanina

Alfabetyczny spis utworów

Przypisy

WSTĘP

I. RYS BIOGRAFICZNY. ŻYCIE I LEGENDA

Legenda (auto)biograficzna. Nocą 28 lipca 1998, gdy w warszawskim Instytucie Gruźlicy i Chorób Płuc umierał Zbigniew Herbert, w stolicy grzmiało, a niebo rozjaśniały błyskawice podobne do tej, którą przedstawia reprodukcja na okładce ostatniej książki wydanej za życia poety – Epilogu burzy (1998). Okoliczności śmierci autora nieoczekiwanie sprzęgły się z koncepcją pożegnalnego tomu i ów finalny akord metaforycznie domknął jego niespokojne losy, co później chętnie podkreślali krytycy. Znacząca wydaje się jednak nie tyle anegdotyczna warstwa tej historii, ile to, że pokazuje ona styl odbioru, który wpisał się w sposób myślenia na temat Herberta. Jeśli „biografia nie jest nigdy jedynie zbiorem faktów dokumentalnie zaświadczonych ani wyłącznie czystą legendą, lecz zwykle mieszanką składników obu kategorii”, jak charakteryzuje ją Janusz Sławiński[1], to w tym wypadku proporcje zostają zdecydowanie zachwiane, a na plan pierwszy wysuwa się element mityzującej opowieści.

Znamienne, że legenda poety nie blednie w miarę sukcesywnego zapełniania miejsc pustych w jego życiorysie. Nie osłabia jej – wręcz przeciwnie: utrwala i wzmacnia – ogłaszanie kolejnych listów, opowieści biograficznych, wspomnień. Pomimo wysiłku badaczy życie Herberta wciąż pozostaje nieodczytanym do końca szyfrem; odbiciem figury życia-zagadki, powracającej w jego twórczości i zaprojektowanej, wolno przypuszczać, również w odniesieniu do „ja” poetyckiego. A przecież, odchodząc „z węzełkiem zgrzebnej tajemnicy” (Pan Cogito obserwuje zmarłego przyjaciela), twórca Pana Cogito pozostawił wyrazisty autoportret – „księcia niezłomnego” polskiej poezji. Budulcem tego wizerunku jest tyleż materia wierszy, co kreacja osnuta wokół faktów, mitów i przemilczeń, którą celnie pointuje tytuł jednej z monografii poświęconych poecie (wzięty z jego prozy poetyckiej): Uśmiech Sfinksa[2].

Ci, którzy mieli okazję znać Herberta, podkreślali, że nie zwierzał się on ze spraw osobistych. Był powściągliwy i bardzo dyskretny. „Po prostu nie lubię autobiografii” – tłumaczył w rozmowie z Markiem Oramusem (HN 107)[3], i jeśli już publicznie wypowiadał się na swój temat, to właśnie w wywiadach. Zwierzenia te należy jednak traktować ostrożnie, a nieufność wskazana jest m.in. z tego względu, że poeta często wpisywał własną biografię w porządek wartości, który projektował w wierszach. W autokomentarzach zwracał zresztą uwagę na napięcie istniejące między osobowością „lepszą” a niespójną i pełną pęknięć egzystencją. „Człowiek jest nie tylko tym, czym jest, ale tym, czym chciałby być” – mówił w jednym z wywiadów (HN 29), a w innym miejscu wyjaśniał, że to w poezji zawiera się najlepsza cząstka jego samego, gdyż:

Człowiek piszący realizuje się w pisaniu takim, jakim pragnąłby być, a nie takim, jakim jest. Pracuje on nieustannie nad swego rodzaju ideałem osobistym, który niewiele ma wspólnego z jego osobowością codzienną[4].

Przywołajmy jeszcze jeden cytat, tym razem z opowieści o Torrentiusie, tajemniczym malarzu, oskarżanym o niemoralność i herezję, który, jak napisze o nim Herbert:

W spadku pozostawił nam alegorię powściągliwości – dzieło wielkiej dyscypliny, samowiedzy i ładu, jakby sprzeczne z jego szalonym egzystencjalnym doświadczeniem. Ale tylko prostaczkowie i naiwni moralizatorzy domagają się od artysty przykładnej harmonii życia i dzieła. [MNW 120]

Trudno oprzeć się wrażeniu, że podsumowując burzliwe dzieje niezwykłego twórcy i zachwycając się jego dziełem „tak wspaniale cielesnym i klasycznie zamkniętym” (MNW 119), autor Martwej natury z wędzidłem myślał także o sobie.

Problem związków między biografią a legendą Herberta nie sprowadza się jednak do niewspółmierności ideału i życia; jest bardziej złożony. Trzeba tu wziąć pod uwagę cechy osobowościowe poety, który, mówiąc o sobie, miał zwyczaj ironizować, nakładać maski, bawić się z rozmówcą. „Rozmaitym mistyfikacjom nigdy właściwie nie było końca – wspomina jeden z kolegów Herberta – a to jakiś telefon z absurdalnym pytaniem lub z co najmniej dziwnym poleceniem, a to – gdy już nadeszła pora zagranicznych wyjazdów – niespodziewana postać zjawiająca się w śmiesznej masce” (UT 6). Poeta lubił w żartach podawać się za kogoś innego; rodzinne historie często ubarwiał fantazją, np. jednemu ze swych interlokutorów opowiadał o tym, że jako dziecko z trudem przechodził do kolejnej klasy: „byłem ostatni z ostatnich. No, może przedostatni” (NZP 54). Anegdoty biograficzne, mistyfikacje i konfabulacje wyrastały także z predylekcji teatralnych (ich autor w młodości pragnął być aktorem, chętnie też inscenizował różne improwizowane scenki, a w swojej twórczości przywoływał motywy teatralne i przyrównywał życie do teatru). Głównie jednak brały się z niepospolitego poczucia humoru, należącego do najbardziej wyrazistych rysów osobowości Herberta. Poeta miał nie tylko talent komiczny, ale też duży dystans do siebie i świata, a przy tym jak mało kto potrafił łączyć błyskotliwy dowcip ze śmiertelną powagą – cechę tę zapamiętywał niemal każdy, kto miał okazję się z nim zetknąć. Julia Hartwig we wspomnieniu napisze:

Żart jego [tj. Herberta] był zawsze pierwszej próby, a znał żartu odcieni tysiące, od lekkich jak piórko do boleśnie kąśliwych, kiedy mu coś nie przypadło do gustu; żart swobodny, żart ironiczny, żart sarkastyczny. [W 181]

Ów humor, warto zauważyć, towarzyszył poecie do końca, a najlepszym tego przykładem są utwory zawarte w pożegnalnym Epilogu burzy (takie jak np. Ostatni atak. Mikołajowi, Urwanie głowy czy Koniec), które – mimo że poruszają tematykę trudną i poważną (dotyczącą cierpienia, choroby, szykowania się do śmierci) – operują różnymi odcieniami komizmu i są utrzymane w żartobliwej tonacji.

Tendencja do konceptualizacji egzystencjalnego projektu, dochodząca do głosu w życiu i twórczości poety, miała też innego typu uwarunkowania. W dużym stopniu wyrastała z pragnienia, by wpisywać porządek egzystencji w większą całość i projektować go na kod kultury. Dlatego Herbertowskie strategie autokreacyjne zazwyczaj uruchamiały różnego rodzaju skojarzenia kulturowe – np. w wierszu Fotografia na los bohatera, którego można utożsamić z „ja” autorskim, nakłada się historia biblijnego Izaaka. Także biograficzną autonarrację ubierał Herbert w kostium mitu. W jednym z ostatnich wywiadów, mówiąc o swoim dzieciństwie, objaśniał: „I to był właściwie początek mitologii, ojciec – Zeus, babcia – dobrotliwe bóstwo pośredniczące. A jeszcze do tego mama – Afrodyta” (NZP 54).

Motywacja kulturowa znajdowała uzasadnienie w klasycystycznej teorii poezji. Herbert dzielił z klasykami niechęć do ujawniania uczuć i odsłaniania własnego „ja”. Konsekwentnie odcinał się też od ekspresywnego stylu odbioru swych wierszy, a jego dążeniu do znalezienia tzw. objective correlative („obiektywnego korelatu”, „odpowiednika przedmiotowego”, tj. zasady polegającej na unikaniu nazywania emocji i dawania im wyrazu w zobiektywizowanych przedstawieniach; głosił ją jeden z mistrzów Herberta, Thomas Stearns Eliot) towarzyszyła skłonność do konstruowania licznych ról podmiotu, w tym persony lirycznej. Z jednej strony głos poety udzielany był postaciom, których kreacja implikowała odległość wobec autorskiego „ja”, z drugiej – kostium kulturowy szyfrował doświadczenie, uchylając możliwość lektury naiwnie genetycznej (wywodzącej treści wierszy bezpośrednio z biografii).

Innym jeszcze ważnym powodem szyfrowania przekazów, który w mniejszym stopniu oddziałał na wątki autobiograficzne, miał jednak znaczący wpływ na poetykę utworów (m.in. na kreację „ja” lirycznego i typy stosowanej ironii), była sytuacja polityczna panująca w powojennej Polsce, przez Herberta traktowana w kategoriach „czwartego rozbioru”. Okres PRL-u (lata 1952–1989), na który przypada rozwój literacki poety, to czas ograniczania wolności słowa, panowania cenzury. Aby ominąć instytucję kontroli, niedopuszczającej do druku tekstów kwestionujących linię polityczną rządu, ludzie pióra sięgali po alegorię i tzw. język ezopowy. Herbert był tu bez wątpienia mistrzem: „wypracowałem pewien styl pisania z myślą o obchodzeniu cenzorskich zakazów” (HN 200) – przyznawał po latach[5].

Reasumując, związki twórczości poety z biografią, niewątpliwie ważne i bogate, okazują się trudne do uchwycenia i bynajmniej nie podlegają regule prostego przeniesienia. Unaocznia to treść takich utworów, jak Mój ojciec, Rozmyślania o ojcu, Mama, Siostra, a także dwóch wierszy zatytułowanych Życiorys (pierwszy pochodzi z tomu Hermes, pies i gwiazda, drugi z tomu Rovigo). Ich nagłówki zachęcają do lektury w kluczu autobiografii, tego rodzaju interpretacja rodzi jednak zabawne nieporozumienia. Przykładem może być wniosek wysnuty przez jednego z badaczy z odczytania wiersza Mój ojciec, tj. że poeta został wcześnie osierocony przez rodzica. Niemniej ten sam utwór paradoksalnie potwierdza prawidłowość odwrotną i dowodzi, że to właśnie w wierszach zostały zapisane niewyartykułowane w innym miejscu tropy egzystencji. Ojciec poety, ukazany tu jako baśniowy podróżnik, w rzeczywistości bardzo lubił różnego rodzaju wyprawy – wspinał się po górach, uczestniczył w spływach kajakowych, zwiedzał obce kraje (to od niego, można przypuszczać, syn przejął zamiłowanie do wojaży). Niebezpodstawnie ofiarowując mu pod choinkę książkę o „nowej Azji”, poeta zaopatrzył ją w dedykację, w której nazwał rodzica – tak samo jak w wierszu Mój ojciec – Sindbadem. Dodajmy, że Herbert senior podejmował tę narrację i, tłumacząc awersję do samotnych podróży, która nasiliła się wraz z wiekiem, pisał: „Zgubiłem gdzieś mój czarodziejski dywan” (HKR 142).

W twórczości poety, w jego „sowich zagadkach” zaszyfrowane zostały sytuacje i wydarzenia, o których Herbert mówił w sposób zawoalowany lub... niechętnie, takie jak np. młodzieńcza miłość do „Muzy”, zaangażowanie w działalność konspiracyjną czy uczestnictwo w życiu literackim PRL-u. Jednym z liryków zawierających trop autobiograficzny jest wiersz Jak nas wprowadzono (pierwotnie zatytułowany Jak mnie wprowadzono), ukazujący mechanizmy kreowania „oddolnego ruchu literackiego” w pierwszych powojennych latach. Herbert w 1948 roku został przyjęty do Związku Literatów Polskich i choć niebawem pod wpływem akcji politycznych, w które angażowano ludzi pióra, zeń wystąpił, to zaprezentowaną tu sytuację można by do niego odnieść. W zakończeniu wiersza pojawia się obraz ciemnego rękawa i znikającego w nim kawałka tortu, którym kuszono poetów – łatwo skojarzyć go z przynętą lub... z figurą wstydu.

Jednak do legendy poety przeniknęły głównie innego typu fakty, eksponujące jego męstwo, niezłomność, odpowiedzialność i wierność. Na ów heroiczny wariant składa się wizerunek Herberta kombatanta (działającego w akowskim podziemiu), Herberta nieprzejednanego antykomunisty, który, odrzucając współpracę z systemem i płynące z niej profity, wybrał los wygnańca; wreszcie Herberta jako obrońcy poniżonych i skrzywdzonych. Wszystkie te oblicza ściśle sprzęgły się z wartościami, które promował on w swych wierszach, pisząc o wierności, współczuciu, postawie wyprostowanej i „potędze smaku”.

Zaangażowanie etyczne towarzyszy całej twórczości autora Struny światła, przy czym miano „poety niezłomnego” przylgnęło do niego głównie za sprawą Przesłania Pana Cogito i tomu Raport z oblężonego Miasta, wydanego przez Instytut Literacki w Paryżu po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego. Trzeba zarazem pamiętać, że bezkompromisowość, zaangażowanie w sprawy kraju, solidarność ze słabszymi przejawiały się nie tylko w liryce. Herbert aktywnie włączał się w różnego rodzaju akcje niepodległościowe i wspierał protesty przeciwko rządom komunistów, wiele razy stawał też w obronie pokrzywdzonych i represjonowanych przez system (będzie o tym mowa w podrozdziale zatytułowanym Powroty do Polski. Działalność literacka i zaangażowanie polityczne). Niewątpliwie był patriotą, nazywał jednak swój patriotyzm „gorzkim” i tak go tłumaczył:

jeżeli Niemcy czy Francuzi popełniają głupstwo u siebie, nie bardzo się przejmuję. Takie same głupstwa czy nieprawości popełniane przez Polaków w Polsce przyprawiają mnie o wściekłość. Narodem wybranym mój naród nie jest na pewno, ale ponieważ jest mi najbliższy, uroiłem sobie, że powinien dążyć do doskonałości. Reakcja uczuciowa na przewiny czy niesprawiedliwości społeczne tutaj jest więc ostrzejsza. [HN 106]

Niemały udział w tworzeniu legendy poety mieli jego przyjaciele i znajomi. Przykładowo, popularna i chętnie powtarzana była wypowiedź Leopolda Tyrmanda, który przedstawił trudną sytuację Herberta, żyjącego w biedzie i zmuszonego pracować, by pomagać ojcu i matce[6].

Myślę, że gdyby Tyrmand rozwinął trochę szerzej pomysł o „schorowanych rodzicach” i uzupełnił go podaniem Twego konta bankowego – znana ofiarność naszego społeczeństwa pozwoliłaby Ci na przetrzymanie kilku lat bez pracy zarobkowej. [HKR 55]

– tak humorystycznie skomentował słowa Tyrmanda ojciec poety, który przez wiele lat wspomagał syna finansowo. Niemniej i w tej opowieści odnaleźć można ziarno prawdy o twórcy, który nigdy nie przywiązywał się do spraw materialnych i nie dbał o stabilizację ani o wygodne życie; często mieszkał w najskromniejszych warunkach, zdarzało się też, zwłaszcza we wczesnych latach pięćdziesiątych, że nie miał za co kupić sobie obiadu, a ostatnie pieniądze potrafił wydać na książki albo na wizytę w muzeum.

Nieprzypadkowo prestiżowa nagroda Fundacji Ingersoll im. Thomasa Stearnsa Eliota za całokształt twórczości (przed Herbertem otrzymali ją m.in. Jorge Luis Borges, Eugène Ionesco, Mario Vargas Llosa), której chory poeta osobiście nie mógł już odebrać, przyznana mu została tyleż za aktywność literacką, co za wyróżniającą się postawę. Werdykt jury głosił:

Zbigniew Herbert, walcząc z ideologiami zwróconymi przeciwko ludzkości, a także z ideologią konsumpcjonizmu, stał się sumieniem nie tylko Polski, ale i całego Zachodu. Pan Zbigniew Herbert jest nie tylko jednym z najlepszych poetów polskich, jest także rycerzem broniącym honoru inteligencji polskiej i chwała mu za odwagę![7]

Nie ulega wątpliwości, że bohater tej laudacji przynależy dziś w stopniu nieporównywalnie większym niżeli inni poeci polscy XX wieku do „panteonu wieszczów” i w świadomości wielu współczesnych odbiorców funkcjonuje nie tylko jako autor wierszy, zaliczanych do kanonu arcydzieł polskiej literatury, ale też jako autorytet etyczno-moralny i jako współtwórca narodowej mitologii.

Okres lwowski. Dzieciństwo i młodość. Poeta przyszedł na świat 29 października 1924 we Lwowie. Na chrzcie, który odbył się w kościele pod wezwaniem św. Antoniego, otrzymał imiona Zbigniew Bolesław. Jego ojciec, Bolesław Ernest Marian (1892–1963), był synem urzędnika magistratu Józefa Franciszka Herberta i Marii z Bałabanów. Z wykształcenia doktor prawa, kierował Małopolskim Bankiem Kupieckim oraz (od 1937 roku) lwowskim oddziałem Poznańskiego Koncernu Towarzystw Ubezpieczeniowych „Westa”. Po wojnie natomiast przez krótki czas (do momentu odsunięcia Eugeniusza Kwiatkowskiego przez władze PRL) zarządzał działem finansowym Gdańskiej Dyrekcji Odbudowy w Sopocie, a następnie Funduszem Wyrównawczym Robotników Portowych w Gdańsku. Pracował też jako nauczyciel w liceum ekonomicznym, jako radca prawny i wykładowca na Politechnice Gdańskiej.

Matka Maria (1900–1980) pochodziła z rodziny Kaniaków, była jednym z jedenaściorga dzieci urzędnika Józefa Kaniaka i Krystyny (Christine) z domu Lenius, której korzenie wskazują na ród niemieckich osadników. Ukończyła seminarium nauczycielskie we Lwowie, ale w zawodzie pracowała bardzo krótko. Do czasu zamążpójścia była zatrudniona w Krajowym Urzędzie Odbudowy, powołanym do usuwania skutków wojny w Galicji, później zajęła się domem i wychowaniem dzieci.

Zbigniew był drugim z trójki rodzeństwa. Jego starsza o rok siostra Halina (1923–2017) ukończyła medycynę, wyszła za mąż za lekarza Tadeusza Żebrowskiego i po wojnie pracowała jako lekarka. Brat, Bolesław Janusz (1931–1943), zwany Januszkiem, urodził się, gdy Zbigniew miał siedem lat, i był uważany za najbardziej uzdolnione dziecko Herbertów; zmarł w 1943 roku na nierozpoznane zapalenie wyrostka robaczkowego. Rodzina długo nie mogła się podźwignąć z tragicznego doświadczenia, a Zbigniew, który mocno przeżył śmierć brata, będzie później wskazywał ten moment jako decydujący dla wyboru swej drogi życiowej. W liście do Jerzego Zawieyskiego wspomina:

Byłem wówczas autorem dwóch wierszy, z których jeden, długi poemat na wzór Statku pijanego, uważałem za genialny. Wiedziałem, że aby brata uratować, trzeba poświęcić coś, co ma się najlepszego. Spaliłem wiersze i poprzysiągłem, że nie będę nigdy pisał. Mały umarł mi na rękach. [...] umarł, więc mogłem już zostać lichym poetą. (HZ 48)[8]

Według relacji Herberta rodzina jego ojca wywodzi się z Anglii i przez Austrię przybyła – prawdopodobnie pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku – do Galicji, osiadając w jednym z jej największych miast, Lwowie. „Mój pradziadek, który nie umiał ani słowa po polsku, był nauczycielem języka angielskiego” (HN 43) – mówił w jednym z wywiadów poeta. Jego siostrzeniec, Rafał Żebrowski, podaje jednak angielskie pochodzenie Herbertów w wątpliwość i twierdzi, że przodkowie autora Epilogu burzy byli Austriakami, i to z Austrii – przez Czechy – przybyli do Lwowa[9]. Niezależnie od tego, która z tych wersji jest prawdziwa, pewne pozostaje, że ród Herbertów szybko się zasymilował i pielęgnował polskie tradycje patriotyczne. Herbert mówił o swoim ojcu, że „był [on] legionistą i patriotą, jakbyśmy mieszkali tu od Rzepichy i Piasta” (HZ 43). Zarazem w rodzinie żywy był kult galicyjskiej autonomii i „Dobrotliwego Cesarza” Franciszka Józefa – to na jego cześć dziadek poety otrzymał dwa imiona: „Józef Franciszek”, choć już dla swoich synów wybrał imiona typowo polskie: Mieczysław i Bolesław.

Duże znaczenie w domu Herbertów miał etos wojskowy i związana z nim tradycja rodzinna. Ojciec poety w młodości należał do I Brygady Legionów Polskich (ze względu na stan zdrowia po roku musiał zrezygnować); legionistą był również jego brat Mieczysław. Ta tradycja dotyczy też dalszej rodziny. Kuzyn ojca, Marian Herbert, walczył w armii austro-węgierskiej, a w 1918 roku zaciągnął się do Wojska Polskiego i dosłużył się stopnia generała w stanie spoczynku. Jego najstarszy syn zginął jako młody oficer w szeregach armii austro-węgierskiej, natomiast inny, Edward Franciszek Herbert, w czasie drugiej wojny dowodził szwadronem czołgów wchodzących w skład Krakowskiej Brygady Kawalerii, ranny znalazł się w szpitalu, a stamtąd, aresztowany przez NKWD, trafił – zapewne jako jeniec – do obozu w Kozielsku i ślad po nim zaginął. To właśnie jemu poeta dedykował wiersz pt. Guziki, w którym uczcił pamięć pomordowanych polskich oficerów. Jak ważny był dla Herberta ów żołnierski wzorzec, świadczy m.in. fakt, że pod koniec życia autor Epilogu burzy żartobliwie przywoływał tradycję husarską i opatrywał swoje listy zieloną pieczęcią o treści „Dowódca Królewskiej Samodzielnej Brygady Huzarów Śmierci – pułkownik Zbigniew Herbert”[10].

Innego rodzaju, choć równie silny, wpływ na Herberta miała babka poety ze strony ojca, Maria z Bałabanów. „Ormiańska babcia”, „Ormianka o ślicznych uszach i pięknej skórze”, jak pisał o niej wnuk, wywodziła się ze spolonizowanych Ormian. Jako tercjarka (należała do tercjarzy, czyli świeckiej części zakonu św. Franciszka) była – w przeciwieństwie do swojego syna, a ojca Herberta (który wprawdzie interesował się sprawami religii, ale do kościoła nie chodził) – gorliwie praktykującą katoliczką.

Jej myślenie, jej postępowanie budowało kanon zasad Herberta. [...] Była [ona] wielką chrześcijanką. Była oddana ratowaniu innych, pomaganiu, a przy tym była osobą najdyskretniejszą na świecie. Nigdy nie wchodziła w życie innych ludzi. Herbert przejął po niej wzory postępowania[11]

– tak Marię z Bałabanów wspomina żona poety, Katarzyna Herbert. Można przypuszczać, że to właśnie „najukochańsza babcia” (zob. wiersz Babcia) oddziałała na wątki franciszkańskie dostrzegalne w wierszach autora Struny światła, a zapewne również na kult, jaki żywił on (nieraz dając temu żartobliwy wyraz) wobec św. Antoniego, jednego z najgłośniejszych franciszkanów.

Natomiast o rozwój intelektualny Zbigniewa troszczył się ojciec. Humanista z zamiłowania, łączący poglądy patriotyczne z racjonalizmem i nieufnością wobec egzaltacji, był „pozytywistą, organizatorem, gniewał go brud i nieporządek” – jak charakteryzuje go syn, dopowiadając jednak, że Bolesław Herbert „skrywał w sobie artystę, poetę” (HN 58). Interesował się literaturą i sztuką, miał w domu obszerny księgozbiór, a także kolekcję obrazów. Dbając o edukację dzieci, zatrudniał nauczycielkę gry na pianinie i lektorkę języka niemieckiego; co jakiś czas urządzał też Halince i Zbyszkowi „seminaria humanistyczne”, podczas których np. opowiadał dzieciom Odyseję. „Nie musiałem szukać w słowniku, kto to był Polifem – było to dla mnie jasne, wzrastałem w tym po prostu” – wspomina poeta (HN 100). Przez jakiś czas po wojnie, mieszkając już w Sopocie, Bolesław Herbert żył koncepcją założenia i prowadzenia wypożyczalni książek. Niemal wszystkie jego listy do syna pochodzące z lat pięćdziesiątych XX wieku zawierają informacje o kolejnych zakupionych na ten cel tomach. Były to nie tylko pozycje należące do klasyki literatury polskiej i obcej, ale też powieści dla młodzieży, kryminały, utwory najnowsze. Ponadto w jego księgozbiorze poczesne miejsce zajmowała literatura podróżnicza – nieprzypadkowo na swoją pierwszą wyprawę zagraniczną (do Paryża) wyruszył Herbert zaopatrzony w stary przewodnik ojcowski sprzed wojny.

Z pewnością nie bez znaczenia dla przyszłego poety było to, że od dziecka obcował ze sztuką słowa i sztukami plastycznymi, że wyrastał w rodzinie, w której panowały serdeczne stosunki, wśród oddanych sobie osób i – co także istotne – w domu w miarę dostatnim, w lwowskiej kamienicy, a raczej w trzech kolejnych kamienicach, gdyż Herbertowie przeprowadzali się trzykrotnie (z ulicy Łyczakowskiej na Tarnowskiego, stamtąd na Piekarską, a następnie na Obozową). Dużą część wakacji rodzina poety spędzała w letnim domu wybudowanym w podlwowskich Brzuchowicach.

We Lwowie, uchodzącym za stolicę Galicji i będącym jednym z głównych ośrodków życia intelektualnego II Rzeczpospolitej, w mieście wielokulturowym, wielowyznaniowym i wieloetnicznym, w którym mieszały się tradycje różnych kultur i religii, gdzie – jak Herbert wspominał po latach – „była dobra atmosfera międzyludzka, bo polatywał nad nim [tj. nad miastem] duch tolerancji, bardziej wyczuwalny niż w Polsce centralnej” (HN 208), poeta spędził pierwsze dwie dekady życia. Tu w latach 1931–1935 uczęszczał do Publicznej Powszechnej Szkoły Męskiej nr 2 pod wezwaniem św. Antoniego (w ostatnim roku edukacji na poziomie szkoły podstawowej został przeniesiony do Szkoły Powszechnej im. Marii Konopnickiej), a następnie do VIII Państwowego Gimnazjum im. Króla Kazimierza Wielkiego, o charakterze matematyczno-przyrodniczym. Gimnazjum reprezentowało wysoki poziom, uczyło też myślenia ścisłego, dyscypliny intelektualnej. „Profesorów miałem wymagających, surowych, nieubłaganych. Do dzisiaj wspominam ich z serdeczną wdzięcznością” – napisze poeta po latach (HN 68). Być może wśród nich znajdował się prototyp tytułowego bohatera wiersza Pan od przyrody. Nauczycielem najlepiej jednak zapamiętanym jest łacinnik, Grzegorz Jasilkowski, zwany Grzesiem – jego portret został ukazany w eseju pod tytułem Lekcja łaciny. Fascynacja Herberta myślą starożytną, zwłaszcza rzymskim antykiem, potwierdza, jak ważna była owa lekcja, „przerwana” w 1939 roku. W zakończeniu eseju poeta napisze: „Pracowaliśmy w pocie czoła. Zbliżała się pora owocobrania: w następnym roku mieliśmy przejść do poezji Katullusa i Horacego. Ale wtedy wkroczyli barbarzyńcy” (LM 196).

W momencie wybuchu wojny Herbert miał czternaście lat. Był uczniem gimnazjum, przekształconego w szkołę dziesięcioletnią po wejściu Armii Radzieckiej do Lwowa w 1939 roku. Zamiast łaciny i religii wprowadzono język rosyjski i ukraiński, zmienili się nauczyciele. W tym okresie doszło do wydarzenia, które zapisało się w biografii Herberta jako jego pierwszy polityczny akt oporu. Według żony szkolnego kolegi Zbigniewa, Jadwigi Ruziewiczowej, chłopcy podpalili wówczas portret Berii wiszący na bocznej ścianie; zdaniem Rafała Żebrowskiego, który podaje trzy możliwe wersje tego wydarzenia, bardziej prawdopodobne jest, że przyszły poeta napisał na tablicy wierszyk o wymowie antybolszewickiej. Jakkolwiek było, cała sprawa szczęśliwie nie pociągnęła za sobą konsekwencji.

Po ukończeniu szkoły Herbert kontynuował edukację na tajnych kompletach. Na początku 1944 roku zdał egzamin maturalny; przez krótki okres po maturze, do momentu wyjazdu ze Lwowa, odbywał też potajemnie studia polonistyczne, a do jego wykładowczyń należały m.in. Maria Dłuska oraz Stefania Skwarczyńska, po wojnie wybitne literaturoznawczynie. Był to czas, gdy Lwów znalazł się pod okupacją niemiecką i aby się utrzymać, cała rodzina musiała pracować. Sam Zbigniew zatrudniał się jako sprzedawca w sklepie z wyrobami metalowymi, dorabiał też, karmiąc wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami profesora Rudolfa Weigla (dodajmy, że już po wojnie, w chudych studenckich czasach, będzie podreperowywał swe finanse podobnie, oddając krew za pieniądze).

W lwowskim okresie zdarzył się wypadek, którego skutki dadzą znać o sobie w przyszłości. W styczniu 1941 roku (albo zimą 1942 – data nie została ustalona) Herbert wybrał się samotnie na narty i złamał nogę. Było to złamanie z komplikacjami i pozostawiło ślad w kształcie blizny. W jego wyniku poeta do końca życia utykał – podobnie jak bohater wiersza O dwu nogach Pana Cogito, który „idzie / [...] przez świat / zataczając się lekko”. W tym utworze mowa jest jednak nie tylko o zabliźnionej ranie „wzdłuż ścięgna Achillesa”, ale też o drugiej, „owalnej / bladoróżowej / sromotnej pamiątce ucieczki”, i tajemnica owych dwóch blizn dała badaczom twórczości Herberta asumpt, by snuć przypuszczenia na temat nieznanych momentów biografii autora Struny światła, związanych z jego konspiracyjną przeszłością.

Z okresu lwowskiego pochodzą pierwsze próby poetyckie Herberta. Jednym z jego najwcześniejszych utworów był, jeśli wierzyć autorowi, wspomniany już poemat na wzór Statku pijanego. W przytoczonej wyżej opowieści o spaleniu tego utworu odżywa mit o wyroku bogów i o przeznaczeniu, od którego nie ma ucieczki. Dodajmy, że pojawiający się tu wątek ofiary okaże się jednym z ważniejszych motywów w tekstach Herberta.

Natomiast jako swój udokumentowany początek poeta wskazuje utwór Dwie krople, z którym wiąże się inne wydarzenie:

Miałem wówczas kilkanaście lat. Była wojna. W czasie jednego z ciężkich bombardowań zbiegłem do schronu i wtedy na schodach zauważyłem w przelocie – gdyż pędzony byłem strachem – dwoje młodych ludzi, którzy całowali się. To było naprawdę niezwykłe w tej sytuacji. [...] Niezwykłe dlatego, że w takich sytuacjach przerażenie wypełnia człowieka całego, każe mu zapomnieć o najbliższych. Obudzony w momentach totalnego zagrożenia instynkt życia wypełnia nas bez reszty szczurzym lękiem, jedyną wolą, aby ratować tylko siebie. A tymczasem tych dwoje ludzi przeciwstawiało szalejącemu okrucieństwu kruchą potęgę miłości. [HN 19]

Poeta wspomina, że wiersz, który zrodził się pod wpływem tego doświadczenia, zapisał wówczas w notesie, by po kilkunastu latach przywołać go w swojej pierwszej książce poetyckiej. Nawet jeśli tak się nie stało i jest to tylko jeden z mitów inicjacyjnych Herberta, jak twierdzi Mateusz Antoniuk[12], to można przypuszczać, że właśnie wówczas pojawił się pomysł utworu otwierającego debiutancką Strunę światła.

Lwów ukształtował Herberta. Poeta spędził w nim nie tylko dzieciństwo, ale i młodość, tu przeżył też, jak to określał po latach, „zawalenie się świata” po klęsce wrześniowej (HN 77). Wyjechał z miasta wraz z rodzicami i siostrą 22 marca 1944, w wieku dziewiętnastu lat, cztery miesiące przed wkroczeniem do Lwowa Armii Radzieckiej, w przededniu rozpoczęcia akcji „Burza”, zakończonej aresztowaniem polskich oficerów przez Sowietów. Do końca życia towarzyszyły mu pamięć o rodzinnym mieście i traumatyczne doświadczenie wygnania. „Co noc staję boso przed zatrzaśniętą bramą mego miasta” – napisał potem w wierszu pt. Moje miasto. Tu dokonał się świadomy wybór wartości, którym Herbert pozostał wierny. Stąd wyniósł też trwałą niechęć do Związku Radzieckiego i do wszelkiej władzy totalitarnej. Nigdy nie zaakceptował nowej rzeczywistości, w jakiej znalazła się Polska po 1945 roku.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

NOTA EDYTORSKA

Podstawą niniejszej edycji są utwory poetyckie Zbigniewa Herberta opublikowane w 2011 roku przez wydawnictwo a5 w opracowaniu edytorskim Ryszarda Krynickiego (Wiersze zebrane, Kraków 2011). Jedynie w wypadku ostatniego tomu (Epilog burzy) przyjęto inne wersje niektórych utworów. Dotyczy to wierszy Brewiarz (Panie, obdarz mnie zdolnością...), Brewiarz (Panie wiem że dni moje są policzone...), Kwiaty, Pora oraz Portret końca wieku. W pierwszym z Brewiarzy (Panie, obdarz mnie zdolnością...) przyjęto zapis, który pojawił się w drugim wydaniu Poezji Herberta (PIW, Warszawa 1998) oraz w jego Wierszach wybranych (a5, Kraków 2004); w Brewiarzu (Panie wiem że dni moje są policzone...) poprawiono jedno słowo, zmieniając „jazgoty” na „jazgot”; w wierszu Kwiaty zamiast frazy „wapienna cisza” wprowadzono znajdującą się w rękopisie wersję „wapienną ciszą”; w utworze Pora zdecydowano się na słowo „Cyrrus” (bez kursywy), które pojawia się w rękopisach i maszynopisach (w jednym z rękopisów poeta dużymi literami dopisał „CYRRUS”); w utworze Portret końca wieku – na zapis z manuskryptu: „Lacrimoso” (bez kursywy).

W wyborze uwzględniono te utwory, które ukazały się za życia autora w jego książkach poetyckich, a ponadto trzy wczesne wiersze (*** [Palce wrzeciona dźwięków...], Usta proszą, Apel), opublikowane w zbiorze Utwory rozproszone (Rekonesans) w opracowaniu Ryszarda Krynickiego (a5, Kraków 2010).

Decydując się na tytuł Wybór poezji, przyjęto, że mianem „poezja” można określać zarówno utwory wierszowane, jak i prozy poetyckie Herberta, które w zbiorach tego autora sąsiadują z wierszami i które on sam – jak można przypuszczać – traktował jako wiersze (jedynie we wczesnym tomie, Hermes, pies i gwiazda, prozy poetyckie są sygnowane tą nazwą i wyodrębnione; w autorskim wyborze zatytułowanym 89 wierszy poeta nie stosuje podziału).

Komentarze dotyczące liryków w wielu wypadkach ograniczono do objaśnień podstawowych – głównie ze względu na dużą liczbę aluzji kulturowych, odniesień i nawiązań, które nie mają jednego ugruntowanego znaczenia i mogą być odczytywane na różne sposoby. Lektura wierszy Herberta z pewnością wymaga pogłębionej wiedzy, przede wszystkim znajomości historii i historii sztuki, dlatego odbiorca nierzadko będzie musiał samodzielnie sprawdzić i rozpoznać, do jakich treści apelują hasła przywoływane przez poetę. W niektórych wypadkach, np. w objaśnieniu imion anielskich, które pojawiają się w utworze Siódmy anioł, odwołano się do interpretacji istniejących w herbertologii. Niekiedy – w nawiązaniu do ustaleń badaczy zajmujących się poezją Herberta – wskazano kilka możliwości rozumienia danego fragmentu wiersza.

W bibliografii podmiotowej zamieszczono adresy najnowszych wydań książek Herberta, wykaz korespondencji, wybranych edycji prac plastycznych oraz tekstów rozproszonych, które nie weszły ani do zbioru utworów rozproszonych opracowanych przez Krynickiego (Utwory rozproszone. [Rekonesans], 2010), ani do pism rozproszonych zestawionych przez Pawła Kądzielę (Węzeł gordyjski oraz inne pisma rozproszone 1948–1998, 2001). Oprócz przygotowanego przez poetę wyboru 89 wierszy nie wyszczególniono wyborów poezji Herberta, edycji dwujęzycznych i przekładów. Pełny wykaz literatury podmiotu obejmujący nieodnotowane tu pozycje, w tym tłumaczenia opublikowane do 2008 roku, można znaleźć w bibliografii opracowanej przez Kądzielę (Twórczość Zbigniewa Herberta. Monografia bibliograficzna, Warszawa 2009, t. 1–2).

Monografia Kądzieli podaje również literaturę przedmiotową, tj. prace poświęcone poecie, które ukazały się do 2008 roku. Czytelników zainteresowanych całością dorobku herbertologii obejmującego lata 1948–2008 wypada odesłać do tej pozycji. Niniejsza bibliografia przedmiotowa bierze pod uwagę wybrane opracowania wydane w tym okresie (głównie te, które funkcjonują dziś w ramach kanonu odczytań Herberta), a także wybór prac opublikowanych po 2008 roku, które prezentują najciekawsze, zdaniem piszącej, rozpoznania i ujęcia. Uporządkowano je w działach obejmujących kolejno: książki o twórczości Herberta (osobno wymienione zostały pozycje wydane w serii „Biblioteka Pana Cogito”), książki biograficzne, numery tematyczne czasopism, rozprawy, artykuły, rozdziały książek, eseje i szkice interpretacyjne.

PRZYPISY

WSTĘP

[1] J. Sławiński, Myśli na temat: biografia pisarza jako jednostka procesu historycznoliterackiego, w: idem, Próby teoretycznoliterackie, Warszawa 1992, s. 152.

[2] Zob. J. Kornhauser, Uśmiech Sfinksa. O poezji Zbigniewa Herberta, Kraków 2001.

[3] Zob. Wykaz skrótów.

[4] Cyt. za: K. Dedecius, Uprawa filozofii. Zbigniew Herbert w poszukiwaniu tożsamości, tłum. E. Feliksiak, w: Poznawanie Herberta, wybór, wstęp A. Franaszek, [t. 1], Kraków 1998, s. 168.

[5] Ryszard Nycz pisze w tym kontekście o Herbercie, że cała jego twórczość ma charakter alegoryczno-ezopowy (Literatura polska w cieniu cenzury (wykład), „Teksty Drugie” 1998, nr 3, s. 17). Osobny artykuł poświęcił tej kwestii John Maxwell Coetzee: Zbigniew Herbert and the Figure of the Censor, „Salmagundi” nr 88/89 (jesień 1990 – zima 1991). Warto pamiętać, że dopiero trzy ostatnie tomy poetyckie Herberta (Elegia na odejście, Rovigo i Epilog burzy) ukazały się po zniesieniu cenzury.

[6] Zob. L. Tyrmand, Dziennik, „Tygodnik Powszechny” 1957, nr 14.

[7] Cyt. za: P. Kądziela, Twórczość Zbigniewa Herberta. Monografia bibliograficzna, Warszawa 2009, t. 1, s. 647.

[8] Dwadzieścia lat później (w czerwcu 1972) w audycji radiowej Herbert powróci do tego momentu, eksponując wątek ofiary: „Mój debiut tzw. życiowy, w bardzo dawnej młodości, w czasie okupacji, kiedy ktoś bardzo mi bliski umierał, postanowiłem spalić swoje utwory. Spalić, tzn. ofiarować. To jest też jakaś gra, próba wejścia już nie religijna, ale na pograniczu magii. I ja wtedy, wydawało mi się, dokonałem aktu jakiegoś dość bohaterskiego, ponieważ poświęciłem część swojej duszy dla innej, może nie duszy, ale dla ciała, które powinno być zatrzymane” (Posłuchaj autorskiej audycji radiowej Zbigniewa Herberta, http://www.polskieradio.pl/8/195/Artykul/897152,Posluchaj-autorskiej-audycji-radiowej-Zbigniewa-Herberta; dostęp: 4 lipca 2018).

[9] R. Żebrowski, Zbigniew Herbert. „Kamień, na którym mnie urodzono”, Warszawa 2011, s. 24.

[10] Zob. J. Szuber, Wspominki plutonowego, „Kwartalnik Artystyczny” 1999, nr 2, s. 81; idem, Pułkownik Herbert. Listy, „Kwartalnik Artystyczny” 2008, nr 2, s. 69.

[11] Katarzyna Herbert: Jak zaśniesz, to koniec. Wywiad, rozm. J. Suffczyński, http://magazynkontakt.pl/katarzyna-herbert-jak-zasniesz-to-koniec.html (dostęp: 4 lipca 2018).

[12] Badacz opiera się na kwerendzie archiwalnej, wskazując, że odnaleziony rękopis Dwóch kropli nosi datę „21 października 1949”. Zob. M. Antoniuk, Otwieranie głosu. Studium o wczesnej twórczości Zbigniewa Herberta (do 1957 roku), Kraków 2009, s. 32–33.