Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

Kornél Ábrányi

Władysław Bełza

Józef Brzowski

Karol Brzozowski

Aleksandra Faucher (z d. Wołowska)

Julian Fontana

Michalina Glogerowa (z d. Wojnowa)

Seweryn Goszczyński

Adam Bogumił Helbich

Michał Hertz

Emilia Hoffmanowa (z d. Borzęcka)

Eustachy Januszkiewicz

Aleksander Jełowicki

Antoni Jędrzejewicz

Maurycy Karasowski

Natalia Kicka (z d. Bisping)

Oskar Kolberg

Wilhelm Kolberg

Józefa Kościelska (z d. Wodzińska)

Andrzej Edward Koźmian

Jan Koźmian

Ignacy Krzyżanowski

Teofil Lenartowicz

Sophie Léo

Józefa Leśkiewiczowa (z d. Turowska)

Ignacy Maciejowski

Eustachy Marylski

Władysław Mickiewicz

Leonard Niedźwiecki

Julian Ursyn Niemcewicz

Zofia Rosengardt-Zaleska

Maurycy Schlesinger

Edward Siwiński

Eugeniusz Skrodzki (ps. „Wielisław”)

S.N. [Charles Rollinat]

Bernhard Stavenow

Artur Szczuka

Elżbieta Szeremietiew

Maria Walewska (z d. Przeździecka)

„Windsor”

Aleksandra Wodzińska

[Antoni] Wodziński (pisarz)

[Antoni] Wodziński (artysta malarz)

Anna Wójcicka (z d. Magnuszewska) / Józef Reinschmidt

Kazimierz Władysław Wójcicki

Józef Bohdan Zaleski

Eleonora Ziemięcka (z d. Gagatkiewicz)

Spis ikonografii

Przypisy

Redakcja
Kamila Stępień-Kutera, Zbigniew Skowron

Współpraca redakcyjna
Ewa Bogula-Gniazdowska, Maria Tadel

Korekta językowa
Maria Aleksandrow

Redaktorka prowadząca, indeks
Ewa Bogula-Gniazdowska

Grafika i skład:
LAVENTURA Maciej Sawicki

Copyright by Piotr Mysłakowski, 2023
Copyright by Narodowy Instytut Fryderyka Chopina

Pierwsze wydanie drukiem: Warszawa, 2023
Pierwsze wydanie e-booka: Warszawa, 2024

Narodowy Instytut Fryderyka Chopina
ul. Tamka 43
00-355 Warszawa
www.nifc.pl

ISBN (epub) 978-83-68058-09-3

ISBN (mobi) 978-83-68058-07-9

ISBN (druk) 978-83-968033-5-1

e-book: eLitera s.c.

Dofinansowano za środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wstęp

.

OPIS KONCEPCJI

Źródła pamiętnikarskie to kopalnia wiedzy o ludziach i ich czasach. Są one co prawda widzeniem subiektywnym, pokazują bowiem zazwyczaj obraz rzeczywistości widziany poprzez filtr własnej osobowości piszącego, jednak zwykle zawierają jakąś część prawdy „obiektywnej” o opisywanych osobach i zdarzeniach. Oczywiście, pełna „prawda obiektywna” nie istnieje: jest ona tylko wypadkową subiektywnych obrazów, ale im więcej takich obrazów zgromadzimy, tym ich suma będzie bliższa biografii „idealnej”.

Fryderyk Chopin trwale zapisał się w pamięci setek osób, które go znały bądź osobiście, bądź tylko zetknęły się z nim przelotnie, a których spora część pozostawiła po sobie pamiętniki, listy, dzienniki i relacje. Wspomnienia te, zestawione z innymi, pozwalają zbliżyć się do obrazu Chopina człowieka, który będzie w miarę „prawdziwy”, to jest pokaże nam, jaki naprawdę był artysta lub – przynajmniej – jakim go postrzegano. Ze względu na ich subiektywność, wspomnienia jednych nie zawsze są zbieżne z widzeniem innych osób. Ale to właśnie zestawienie rozmaitych spojrzeń na Chopina stanowi o bogactwie i wartości tych źródeł.

Niniejszy wybór ma na celu zgromadzenie w jednym miejscu relacji i wspomnień na temat Chopina i jego bliskich autorstwa osób różnego pochodzenia, autorytetu, pozycji i statusu: od Adama Mickiewicza do służącego Jana. Szczególny nacisk położono na wybór tekstów przybliżających Chopina jako człowieka. Zmarginalizowano teksty omawiające samą materię muzyczną, twórczość kompozytora, choć – oczywiście – ten wątek (szczególnie aspekt jego wirtuozerii jako wykonawcy) musi przewijać się w większości relacji.

Celem tej publikacji jest nie tylko przekazanie czytelnikowi czyjejś refleksji o Chopinie, ale też usytuowanie znajomości Chopina z autorem takiej opinii na właściwym tle, we właściwych czasie i okolicznościach. Służą temu przypisy i komentarze.

Poza subiektywnymi treściami prezentowane teksty mają też walor porządkujący fakty: pozwalają uwiarygodnić pewne zdarzenia, bliżej określić ich miejsca i daty, ustalić uczestników itp. Stanowią więc ważny, źródłowy materiał biograficzny, który jednak wymaga konfrontacji z wiedzą dzisiejszą. Kierując się tym założeniem, pominięto np. Pamiętniki Bogusławy z Dąbrowskich Mańkowskiej, w których autorka cytuje zasłyszaną opowieść o rzekomej wizycie młodego Chopina na przyjęciu w Wilanowie, wydanym na cześć księcia Antoniego Radziwiłła. Historyjka ta, mocno zakorzeniona w dzisiejszej literaturze, ma wszelkie cechy nieprawdopodobieństwa i nie może stanowić źródła wiedzy o Chopinie.

KRYTERIA WYBORU

Zamysł prezentowanego zbioru opiera się na kilku założeniach dotyczących rodzaju i selekcji źródeł. Najcenniejsze są przekazy z pierwszej ręki, czyli pochodzące bezpośrednio spod pióra osób, które mogły zetknąć się z Chopinem. Jest ich, niestety, znacznie mniej niż relacji osób, które – choć same nie stykały się z Chopinem – spisały wspomnienia tych pierwszych. Takich zapisków spotykamy w XIX-wiecznej prasie i literaturze sporo. Zamieszczenie wszystkich przekraczałoby ramy tej książki, konieczne więc było dokonanie selekcji, głównie pod względem wartości poznawczej danej relacji (np. Ferdynanda Dworzaczka, Leona Postawki, Marii Walewskiej, Edwarda Siwińskiego, Michała Hertza).

Drugim kryterium wyboru była dostępność źródeł. Wiele pamiętników zostało już opublikowanych w formie książkowej (głównie w XIX wieku), jednak ich dostępność na rynku czytelniczym jest dzisiaj zerowa. Obecna publikacja przypomni więc te nieosiągalne teksty we fragmentach dotyczących Chopina.

Pominięte zostały natomiast wspomnienia różnych osób ujęte w nowszych lub popularnych opracowaniach (np. w książkach Fryderyka Niecksa, Ferdynanda Hoesicka, Adama Czartkowskiego i Zofii Jeżewskiej); pominięte zostały także niedawno wydane w nowym, krytycznym opracowaniu Pamiętniki Fryderyka hr. Skarbka.

Trzecim kryterium wyboru był język, w jakim powstał tekst. W zasadzie ograniczono się do autorów niefrancuskojęzycznych – francuskojęzyczni bowiem stanowią przedmiot opracowania Marie-Paule Rambeau w drugiej części niniejszej książki. Zdecydowana większość prezentowanych tutaj tekstów pochodzi od autorów Polaków. W nielicznych przypadkach pojawiają się wyjątki motywowane brakiem dotychczas upublicznionych na polskim rynku treści. Takie są znajdujące się w archiwach rosyjskich dzienniki sióstr Szeremietiewych[1], fragment niemieckich pamiętników Sophie Léo czy relacje Adolfa Gutmanna spisane po niemiecku przez Bernharda Stavenowa.

Prócz tego kilka zamieszczonych tekstów pochodzi z niepublikowanych (bądź częściowo tylko udostępnionych) rękopisów. Takie są odczytane na nowo dzienniki Leonarda Niedźwieckiego czy Zofii Rosengardt (Zaleskiej).

W zasadzie pominięte zostały źródła epistolograficzne, z wyjątkiem nielicznych przypadków, m.in. Oskara Kolberga, który właśnie drogą korespondencyjną uzupełniał i prostował planowane biografie Chopina pióra Marcelego Antoniego Szulca czy Maurycego Karasowskiego, dostarczając im wiedzy z pierwszej ręki, jako że mieszkał drzwi w drzwi z rodziną Chopinów w swych latach licealnych, a przez całe życie szykował się do napisania biografii Chopina.

Wkrótce po śmierci Chopina ukazało się w prasie polskiej kilka artykułów-nekrologów pióra osób blisko związanych ze Zmarłym. Stanowią one rodzaj syntetycznego wspomnienia biograficznego; zamieszczamy je tutaj ze względu na osoby autorów (wśród nich: Józef Brzowski, Oskar Kolberg, Jan Koźmian) oraz wczesną datę ich publikacji.

KLASYFIKACJA ŹRÓDEŁ

Obszerna kwerenda w opublikowanej literaturze pamiętnikarskiej ujawniła kilkadziesiąt pozycji spełniających powyższe założenia. Z kolei spora liczba pamiętników, choć przekazuje bogatą wiedzę o Chopinie, jest autorstwa osób, które dopiero po śmierci kompozytora stykały się z żyjącym gronem jego przyjaciół i od nich czerpały informacje o nim (ta kategoria – z niewielkimi wyjątkami, opisanymi wyżej – nie została zakwalifikowana do niniejszego zbioru).

Wśród przyjętych tekstów występuje kilka typów wspomnień. Pierwsze to dzienniki (Józefa Brzowskiego, Leonarda Niedźwieckiego, Zofii Rosengardt), pisane w miarę wcześnie lub prawie na bieżąco. Są to najcenniejsze z tekstów; jest ich, niestety, niewiele.

Drugie to relacje osób znających Chopina bezpośrednio, ale spisane zwykle pod koniec życia pamiętnikarza, retrospektywne, często długo po śmierci kompozytora, gdy jego sława była już mocno ugruntowana, co mogło nieco ukierunkować narrację.

W komentarzach do poszczególnych tekstów podjęto próbę opisania charakteru stosunków pamiętnikarz–Chopin, by maksymalnie uwiarygodnić cytowane wspomnienia; w przypadkach, gdy relacja budziła wątpliwości, zostało to uwypuklone.

Druga kwerenda objęła publikacje prasowe. Wiele z prezentowanych tekstów ukazało się w XIX-wiecznej prasie, głównie warszawskiej, stanowiąc doniesienia na temat istniejących jeszcze wówczas dokumentów (np. zbiorów Aleksandra Polińskiego, wśród nich – dzienników Józefa Brzowskiego itp.). Ponieważ jednak oryginały zaginęły bądź uległy zniszczeniu w czasie wojny, ich prasowe opisy i cytowania stały się źródłem pierwotnym i tak zostały tu potraktowane.

UKŁAD KSIĄŻKI

Układ książki stanowił pewien problem kompozycyjny: jak posegregować zebrane wspomnienia? Początkowy zamysł użycia chronologii życia Chopina jako klucza do ułożenia tekstów okazał się nieprzydatny: część bowiem pamiętnikarzy pisze np. tylko o dzieciństwie Chopina, inni obejmują zaś znacznie dłuższe okresy jego życia, w tym także dzieciństwo. Przyjęty więc został porządek alfabetyczny, według nazwisk autorów, w przekonaniu, że czytelnik sam lub z lektury komentarza będzie wiedział, jakiego momentu życia Chopina tekst dotyczy.

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Źródło: każdy tekst opatrzony jest wskazaniem źródła bibliograficznego, z którego został zaczerpnięty. Zachowano oryginalną pisownię (Szopen lub Chopin), zgodnie z ówczesną tendencją do spolszczania obcych nazwisk.

Komentarz: w komentarzach zawarto podstawowe dane biograficzne o pamiętnikarzu; niekiedy są to informacje dotychczas nieznane lub bardzo mało znane, uzyskane w drodze własnej, wieloletniej kwerendy. Przedstawione okoliczności biograficzne sytuują pamiętnikarza w kręgu ludzi otaczających Chopina w różnych okresach jego życia i tym samym naświetlają społeczne uwarunkowania ich znajomości. Gdy treść wspomnienia tego wymaga, w komentarzu znajdują się elementy polemiczne, prostujące czy wyjaśniające, oparte na dzisiejszym stanie wiedzy.

Bibliografia: w przypadku, gdy na temat danego tekstu istnieją jakieś opracowania, zostały one wyszczególnione, przy czym nie jest to bibliografia pełna, lecz odsyłająca do ważniejszych, nowszych lub ciekawszych tytułów.

Przypisy pochodzą głównie od autora komentarza lub redakcji. W przypadku przypisów pochodzących z pierwotnych wersji tekstu bądź uzupełnień poprzednich wydawców odpowiednie oznaczenia umieszczono w nawiasach kwadratowych.

MATERIAŁY ODRZUCONE

Pośród tekstów niezakwalifikowanych znajdują się pozycje interesujące z punktu widzenia dziejów polskiej emigracji czy losów osób z bliskiego i dalszego otoczenia Chopina. Zaliczyć można do nich na przykład pamiętnik Wiktora Szokalskiego, wybitnego polskiego okulisty, który wczesne dzieciństwo spędził w Paryżu z matką – pierwszą dyrektorką Instytutu Panien, założonego w 1845 roku przez księżnę Adamową Czartoryską w Hôtel Lambert. Jako taka, musiała ona uczestniczyć w spotkaniach muzyczno-towarzyskich z udziałem Chopina (jej wychowanką była m.in. Emilia z Borzęckich Hoffmanowa, uczennica Chopina), jednak ani ona, ani jej syn nie pozostawili zapisków na ten właśnie temat. Innym przykładem są teksty Witolda Łaszczyńskiego (o Deotymie) czy Ludwika Łętowskiego. Ten ostatni autor, oficer, późniejszy biskup i niekonwencjonalny literat, pozostawił zaskakujące, szczegółowe wspomnienie o wieczorze muzycznym u Chopina, który się nigdy nie odbył, a który okazał się Łętowskiego snem[2].

Warto też podkreślić zaskakującą obserwację, że niektóre osoby blisko związane z Chopinem (nieraz od wczesnej młodości) w swoich wspomnieniach ograniczyły się tylko do zdawkowych i nieistotnych uwag o kompozytorze, choć z pewnością miały szeroką wiedzę na jego temat. Dotyczy to takich postaci, jak na przykład Seweryn Goszczyński, Stefan Witwicki, Aleksander Jełowicki czy Julian Ursyn Niemcewicz.

PODZIĘKOWANIA

Wyrazy podziękowania należą się dr Ewie Sławińskiej-Dahlig, która udostępniła mi niewydane wcześniej najnowsze tłumaczenie tekstu Bernharda Stavenowa o Adolfie Gutmannie, pochodzące z jej monograficznej książki o tym ulubionym uczniu Chopina.

Piotr Mysłakowski

Kornél Ábrányi

węgierski kompozytor, pianista i muzykograf, uczeń Chopina

.

We wrześniu r[oku] 1843, jako fanatycznie uwielbiający sztukę młodzieniec, wybrawszy się w podróż po Europie, przy ówczesnych prymitywnych środkach komunikacyjnych, po dłuższych dywersjach, przybyłem wreszcie do Paryża. Celem mojej podróży było zostać uczniem Chopina, którego zdrowie w tym czasie mocno było podkopane.

Przypadek zrządził, że w pewnym pensjonacie na Rue d’Antin, gdzie do właścicielki miałem list polecający, dostał mi się pokój obok pewnego hrabiego polskiego, niejakiego Ciechanowskiego. [...]. Pensjonat [...] miał około dziewięciu lub dziesięciu mieszkańców, należących do wyższych sfer społeczeństwa. Byli między nimi – oprócz owego hrabiego polskiego – członek parlamentu, pułkownik strzelców afrykańskich, prokurator królewski, kupiec-hurtownik, aktor czy też jakiś inny artysta itp. Do pań rzadko mieliśmy szczęście. Za pośrednictwem tego towarzystwa miałem sposobność zawiązać liczne stosunki. Do Chopina dostęp umożliwił mi polski hrabia, którego staraniom zawdzięczam, iż ziściły się nareszcie moje marzenia i przez kilka miesięcy spędzałem niezapomniane godziny w towarzystwie genialnego artysty.

U niego to spotkałem się po raz pierwszy z Mickiewiczem. Zgoła niepospolite było to zjawisko. Średniego wzrostu, szczupły, o twarzy przeduchowionej. Z oczu jego promieniował ogień geniuszu; gdy usta do mówienia otwierał, głos jego dźwięczał jak srebrny dzwon świętej kaplicy, a każde słowo tryskało siłą proroczego natchnienia. Z ożywieniem wspominał, zwracając się do mnie, o gościnności węgierskiej, jakiej doznawali jego rodacy-emigranci na Węgrzech [...].

Mickiewicz prowadził w tym czasie bardzo samotne życie w Paryżu. [...] niekiedy wprawdzie udzielał się kołom literackim, artystycznym i naukowym stolicy francuskiej, ale z wyjątkiem jednego tylko Chopina, którego ubóstwiał, przeważnie z tą warstwą swoich rodaków się widywał, która przedstawiała ziemiaństwo polskie na emigracji.

Salon Chopina był także miejscem, gdzie Mickiewicz często spotykał się z Lisztem, który w tym czasie zbierał największe sukcesy w Paryżu. Mickiewicz nadzwyczajnie sympatyzował z Lisztem, który znów nawzajem był wielkim wielbicielem wzniosłego wieszcza. Te sławne wieczory literacko-artystyczne, które odbywały się w salonach Chopina, a które z opisów Liszta i George Sand tak są znane, przypadają również na połowę piątego lat dziesiątka xix wieku, bo później choroba Chopina tak daleko się posunęła, że coraz mniej udzielał się światu. [...] W roku 1844 ostatni raz dał się słyszeć w sali Érarda[3], a potem zaprzestał swoich dorocznych występów. Miałem szczęście być na tym ostatnim jego koncercie, który zostawił w mojej duszy niezatarte wspomnienia.

KORNÉL ÁBRÁNYI

Obecny był tam również Mickiewicz w pierwszym rzędzie, całą duszą słuchał czarownej gry wielkiego swego rodaka i z dumą patrzał na wawrzyny hołdu, jakie wykwintna część społeczeństwa Paryża rzucała pod stopy wielkiemu geniuszowi. [...]

Mickiewicz tylko raz na tydzień miewał wykład [w Collège de France], ale było to zawsze wielkie wydarzenie. Sala bywała zapełniona szczelnie słuchaczami obojga płci, ale przeważająca ich część składała się z młodzieży polskiej i francuskiej. Ja sam regularnie uczęszczałem na jego wykłady.

Źródło: Kornél Ábrányi, Wspomnienia Węgra o Mickiewiczu, „Tygodnik Ilustrowany” nr 19 z 11 maja 1918, s. 224–225 [fragmenty wspomnień].

Komentarz

Kornél Ábrányi senior (1822–1903) – węgierski kompozytor, pianista i muzykograf. Po studiach na Węgrzech, w latach 1843–1846 uczył się w Paryżu, m.in. przez kilka miesięcy u Kalkbrennera i Chopina, następnie w Wiedniu u Fischhofa. Był zaprzyjaźniony z Lisztem, którego poznał w Monachium i z którym przez pewien czas podróżował. W 1848 roku brał udział w ruchach niepodległościowych, a następnie osiadł w Peszcie. Komponował utwory fortepianowe i muzykę kameralną w duchu romantycznym, opartą na inspiracjach narodowych i ludowych. Był założycielem i długoletnim dyrektorem pierwszego węgierskiego czasopisma muzycznego, a także profesorem Wyższej Szkoły Muzycznej (1875–1888) oraz sekretarzem Akademii Muzycznej Franza Liszta w Budapeszcie.

Wśród licznych pism pozostawił książkę Életemből és Emlékeimből [Z mego życia i wspomnień], z której przytaczamy fragment dotyczący kontaktów z Mickiewiczem i Chopinem w tłumaczeniu Adorjána Divékyego.

Bibliografia

• Kornél Ábrányi, Életemből és Emlékeimből, Budapeszt 1897.

• Kornél Ábrányi, O Mickiewiczu, „Dziennik Polski”, Lwów 1897, nr 159–160.

• P.M. [Piotr Mysłakowski], Mickiewicz–Chopin, „Przekrój” 1999, nr 8 [fragmenty wspomnień Kornéla Ábrányiego, tłum. Adorján Divéky].

Władysław Bełza

polski poeta neoromantyczny, chrześniak Izabeli z Chopinów Barcińskiej

.

Niejeden, spojrzawszy na tytuł niniejszego artykułu [Z moich wspomnień o Szopenie], ze zdziwieniem zapyta, skąd uzurpuję sobie prawo do mówienia o Szopenie, skoro go nigdy na oczy nie widziałem i którego geniuszu, nie będąc muzykiem, nie jestem w stanie ocenić.

Otóż zdaje mi się, że do pewnego stopnia to prawo posiadam.

Ojciec mój żył w bliskich stosunkach z domem Szopenów, był on „prawdziwym przyjacielem całej ich rodziny, a stary pan Mikołaj Szopen bardzo go kochał i poważał” – stąd też w domu moich rodziców oswajałem się od dzieciństwa z brzmieniem nazwiska genialnego Fryderyka, zwłaszcza że i siostra jego, a moja chrzestna matka, pani Izabela Barcińska, często bywając u nas, najchętniej o swoim bracie mówiła. Zanim też zrozumiałem znaczenie wyrazu muzyk i muzyka, już wiedziałem o Szopenie i tylko to mnie dziwiło, że ten pan, którego imię było na ustach wszystkich, nigdy do nas nie przychodził. A kiedy raz o to zagadnąłem matkę moją i dowiedziałem się, że „pan Szopen” już umarł, to tak się rozpłakałem, jakbym stracił najbliższego przyjaciela. Często mi potem matka to zdarzenie przypominała.

Pani Barcińska była znacznie starsza od mojej matki i korzystając z tego prawa, roztaczała nad nią tkliwą opiekę, tym bardziej pożądaną, że matka moja nie miała nikogo z bliskiej rodziny przy sobie, a towarzystwo tak życzliwej i inteligentnej, jak pani Barcińska, kobiety było dla niej prawdziwym skarbem.

Bywałem też często, jako mały chłopiec, u państwa Barcińskich, którzy nie mając własnych dzieci, byli dla mnie bardzo czuli i wylani.

Później, gdy matka moja w ciężką zapadła chorobę i zamieszkała na wsi, stosunki z ich domem były rzadsze, ale w latach mego dzieciństwa, mniej więcej do roku 1855, obie te kobiety, tj. matka moja i pani Barcińska, niemal codziennie komunikowały się z sobą.

Toteż z tych lat pozostały mi o tych stosunkach najmilsze wspomnienia.

Pani Barcińska kazała swojemu chrześniakowi nazywać się babcią, co też z ochotą spełniałem, zwłaszcza że ta babcia była bardzo słodka i dla przygodnego wnuka miała zawsze ciasteczka lub inne łakocie. I byłbym naprawdę bardzo nieszczęśliwy, gdyby mi kto zaprzeczył prawa do tego pokrewieństwa, tak święcie byłem przekonany o jego rzeczywistości.

Ileż to razy, siedząc u niej na kolanach, rozglądałem się po saloniku, w którym stał zakryty pokrowcem fortepian Szopena, co mię podówczas mocno intrygowało i pytałem, dlaczego nosi on płaszczyk na sobie?

– Żeby mu było ciepło – odpowiadała, śmiejąc się serdecznie pani Barcińska.

Po raz ostatni byłem u państwa Barcińskich na Wielkanoc 1861 r. W tym czasie mieszkali oni w pałacu hr. Andrzeja Zamoyskiego, na piętrze od podwórza, gdyż p. Barciński pełnił w skarbie ordynata obowiązki dyrektora biura żeglugi parowej na Wiśle.

Z tego to pałacu 19 września 1863 r. rzucono bombę na przejeżdżającego ulicą namiestnika Królestwa, hr. Berga, wskutek czego dom ten oddano na rabunek, a wyrzucone z niego przez okna na ulicę sprzęty i meble, wśród których znajdował się także pamiątkowy fortepian Szopena, zgarnięto na kupę w olbrzymi stos i – spalono.

Pożar trwał do późnej nocy, z wielkim dla miasta niebezpieczeństwem i z większą jeszcze trwogą ludności.

Taki był tragiczny koniec tej drogocennej po arcymistrzu muzyki polskiej pamiątki; koniec, który historyk tych czasów, Rosjanin, Mikołaj Berg, nazywa bez ogródki czynem „głupim i barbarzyńskim”[4].

Toteż autorom jego nigdy tego czynu rodzina Szopenów nie przebaczyła. Gdy w wiele lat po tym wypadku spotkałem się z panią Barcińską w Krakowie, jeszcze nie mogła się uspokoić i opowiadała mi o nim z oburzeniem.

Ojciec mój, w czasach pobytu swego na Uniwersytecie Warszawskim, spotykał się często z młodziutkim Fryderykiem, to u profesora Hoffmana[5], to w domu doktora Brandta[6], gdzie wspólnie obaj bywali, gdyż z rodzicami Szopena zawiązał dopiero później bliższy stosunek; ale że był o pięć lat starszy od ich syna i z usposobienia bardzo poważny, trzymał się więc w rezerwie, choć sympatyzował z wesołym chłopakiem i talent jego podziwiał. Z opowiadania ojca wiem, co zresztą dla nikogo dziś nie jest nowiną, że w młodości swojej odznaczał się Szopen werwą i dowcipem, którym podbijał i ujmował wszystkich naokoło. Gdy razu pewnego – nie pamiętam tylko, czy u doktora Brandta, czy u profesora Hoffmana – zebrane towarzystwo bawiło się przyjętym podówczas zwyczajem w rozwiązywanie szarad i zagadek, Szopen zaimprowizował następującą:

Co to jest?

Wyszczerza zęby z daleka,

A jak go drażnić, to szczeka?

Wszyscy zgadywali, że to pies, faworyt pana domu, który właśnie wylegiwał się pod ścianą, ale pokazało się, że autor miał na myśli fortepian, właśnie w tej chwili otwarty i wyszczerzający klawisze, do którego też przynaglony przez zbuntowanych i niedomyślnych odgadywaczy, zasiadł i grał na temat „szczekania psa” tak zabawną improwizację, że wszyscy pokładli się ze śmiechu.

Szopen nie zapominał nigdy o dawnych znajomych i często też znajdują się o nich wzmianki w jego korespondencjach. Dwie takie, o moim ojcu, znalazłem w listach jego do rodziny: w jednym z nich z daty 1845 r. poleca „uściskać Bełzę”, w drugim, z 1846 r., dowiedziawszy się o ślubie mego ojca, życzy mu „szczęścia największego w nowym stanie”[7].

Drogie to są dla mnie wspomnienia i dlatego je tu przytaczam.

Mówiłem, że Szopen w młodości swojej odznaczał się bardzo wesołym usposobieniem. Tej zalety nie uronił i w dalszych latach. Gdy ksiądz Praniewicz, wielce przykładny kapłan, ale niepoprawny wierszokleta, wydał w Paryżu w roku 1835 swoje rymowane Uwagi nad Polską, gdzie wśród innych nonsensów znajdował się ilustrowany jego własną muzyką, prześmieszny Hymn Jagielloński, poczynający się od słów:

Czartoryska!

Z jej nazwiska,

Miła Bogu i ojczyźnie;

Za dowodem oczywistym,

Z tej godności nie wyśliźnie,

Bo jest wzorem wiekuistym...

Szopen, dostawszy tę książkę od Napoleona Ordy[8], który mi o tym opowiadał, zanosił się od śmiechu i siadłszy do fortepianu, parodiował tę parodię muzyki, ale – jak mówił – wzór był tak niedościgniony, że mu nie sposób było dorównać.

Tak mniej więcej wyglądał Szopen we wspomnieniach współczesnych świadków; bardziej uduchowiony zachował się w pamięci kobiet, które go wprost ubóstwiały. Własna siostra Szopena, pani Barcińska, nie inaczej go nazywała, jak „nasz drogi Frycek” i wspominała go zawsze z wielką miłością i rozrzewnieniem. Księżna Marcelina Czartoryska, której podczas jej koncertu danego we Lwowie w październiku 1881 r. miałem zaszczyt towarzyszyć do jej gry deklamacją, na zapytanie moje o Szopena, którego była najinteligentniejszą uczennicą, odparła:

„Niewiele ja o nim powiedzieć panu mogę. To wiem tylko, że on dla mnie nie umarł, że w moich oczach zawsze żyje. Ile razy siadam do fortepianu, widzę go obok siebie, słyszę wyraźnie grę jego; ale co on kiedykolwiek do mnie mówił, nie umiałabym panu powtórzyć. Ciągle on gra w mojej duszy, a ja go zawsze słucham”.

Nie inaczej też wygląda Szopen w oczach naszego narodu. Jego seraficzna postać unosi się nad tą ziemią na skrzydłach melodii, której narodowa nuta, najdoskonalej odczuta przez niego i najidealniej oddana, brzmi nieśmiertelnym echem w duszy każdego Polaka.

Źródło: Władysław Bełza, Z moich wspomnień o Szopenie, „Ziarno” nr 42 z 13 października 1910, s. 824–826.

Komentarz

Władysław Bełza (1847–1913) – polski poeta neoromantyczny, piszący w duchu patriotycznym. Nazywany był piewcą polskości. Publicysta, animator życia kulturalnego, oświatowego i prasowego, przez ponad 30 lat sekretarz Ossolineum, był synem Józefa Bełzy (1805–1888), z wykształcenia chemika, oraz Augusty Bogumiły Teofili Ostrowskiej (ur. 1829), bratem Stanisława Bełzy (1849–1929), adwokata, pisarza, podróżnika i działacza kulturalnego na Śląsku.

Władysław Bełza pisywał m.in. patriotyczne wiersze dla dzieci, z których jeden, pt. Wyznanie wiary dziecięcia polskiego, stał się powszechnie znany („Kto ty jesteś? – Polak mały...”). Urodzony zbyt późno, by poznać osobiście Fryderyka Chopina, pozostawał w zażyłych stosunkach z rodziną Barcińskich, u których Bełzowie wynajmowali mieszkanie przy Nowym Świecie, nr hip. 1255. Ze swoją chrzestną matką, Izabelą Barcińską, siostrą Fryderyka, utrzymywał serdeczne relacje w późniejszych latach jej życia. Z tej znajomości płynie jego wiedza o rodzinie Chopinów. Zawdzięczamy mu m.in. szczegółową informację, że mieszkanie Barcińskich w pałacu Zamoyskich w 1861 roku (rok zgonu Justyny Chopinowej, która mieszkała u Barcińskich) znajdowało się „na piętrze od podwórza”.

Bibliografia

• Władysław T. Wisłocki, [hasło:] Bełza Władysław, w: Polski słownik biograficzny, red. Władysław Konopczyński, t I/1, Kraków 1935.

Józef Brzowski

polski kompozytor, pedagog, dyrygent, wiolonczelista i publicysta muzyczny

.

[KR 1871, nr 18] Paryż był wtedy sercem Francji, a nawet mniej więcej sercem Europy. W nim znaleźć można było wszystkie społeczeństwa, a wszelkie pulsa poruszające bieg życia biły wskazanym przez niego trybem. Cała Europa była tylko echem życia, zwyczajów, mody i wynalazków, praw, zgromadzeń społeczeńskich, uczt i balów Paryża. [...].

Miałem sposobność nieraz przyjrzeć się temu w gościnnym pałacu ambasadora hr. Apponyi[ego][9], w salonach markiza de Custine[’a][10], pana de Trémont[a], wreszcie Chopina, Lafonta i innych.

Podczas pobytu mego w Paryżu zajmujące, a ściśle związane przyjaźnią koło towarzyskie tworzyli: Liszt, Chopin, mówca Berryer[11], pani George Sand, hrabina d’Agoult (pisząca pod pseudonimem Daniela Stern[a][12]), markiz Custine, hrabina Merlin (autorka wspomnień z Hawany)[13], sławny śpiewak Nourrit[14] i romansopisarz Eugeniusz Sue[15]. [...]

Według porady jednego z towarzyszy podróży nie przyjąłem usługi natrętnych faktorów i nająłem kabriolet, żeby mnie i rzeczy odwiózł do stręczonego mi hotelu.

Pożegnałem towarzystwo dyliżansowe i wnet stanąłem w Cité Bergère pod numerem czwartym. Gospodyni nader mi była rada. Nie pierwszy to artysta Polak w jej domu stawał; Chopin nawet kiedyś był pani Auguste lokatorem. [...]

Miałem mnóstwo poleceń i listów do artystów, lecz obecnie nie myślałem ich wyszukiwać: przybywszy na czas dłuższy do Paryża, na później zostawiłem te odwiedziny, obecnie będąc spragniony jedynie widoku miasta. [...]

[KR 1871, nr 19, s. 294] Następnego dnia spotkałem dawnego przyjaciela, Adolfa A., z którym niegdyś w Warszawie niejedną miłą chwilę spędziłem. Był cudzoziemcem, wydaliwszy się więc od lat kilku do Paryża, łatwo odwykł mówić po polsku; zabawił mnie jednak niesłychanie tym, iż na mój widok nie tylko wróciła mu mowa nasza, ale i począł nucić rozmaite melodie, których kiedyś w warszawskiej operze wspólnie nasłuchał się ze mną. Wypytywał się o rodzinę moją i dał mi niektóre objaśnienia co do położenia artysty w Paryżu. Przede wszystkim radził, aby się jak najtaniej urządzić. Później wskazał mi mieszkanie Chopina i Berlioza[16], a potem udaliśmy się na obiad do passage Choiseul. [...]

[KW 1899, nr 293, s. 3] [W Dreźnie] Lipiński[17] okropnie źle mi wystawił Chopina, z czegom bardzo kontent, że wiem, bo będę wiedział, jak się względem niego zachować. Wystawił mi go jak najprzewrotniejszego człowieka i złośliwie każdemu artyście szkodzącego. I wszystkiemu wierzę, bo jakbym na niego patrzył, gdy mi Lipiński opowiadał. Nie tylko zepsuł Lipińskiemu powodzenie w Paryżu i wyśmiewał go wszędzie, ale i ze swoimi przyjaciółmi najobłudniej wychodził. Znając charakter Chopina, będę wiedział, jak uniknąć, by mnie za przedmiot swej przewrotności nie wziął, a starać się będę, aby zamiast wyśmiania mnie, był mną zaambarasowany[18].

[BW 1850, t. 4, s. 265–267] Następny ranek [4 grudnia 1836 r.][19] poświęciłem odwiedzinom Chopina. Przy ulicy Mont-blanc, czyli rue de la Chaussée d’Antin, pod numerem 38, w nader czystym i okazałym domu, mieszkał naówczas ten znamienity artysta kompozytor, prawdziwy przetwórca, Kopernik fortepianu, poeta opiewacz uczuć, i zaszczytna cząstka chluby kraju naszego.

Kiedym przybył i lekko dzwonek poruszyłem, natychmiast wybiegł lokaj, zdawający mi się być zrazu Francuzem; spytany atoli o pana, dał zabawną odpowiedź, która aż nadto przekonywała, iż nim wcale nie był; zgrubiale bowiem wydeklamował niby po francusku: Mosie kafe, mosie lesą, co miało znaczyć, iż Chopin pije kawę i ma lekcję. Chciałem zatrzymać się i poczekać, ale Chopin posłyszawszy czyjeś przybycie, przerwał zajęcie, wyszedł, spojrzał i poznał mnie natychmiast. Podziw i uciecha na przemian obu nas ogarniały; nie dał mi się oddalić, i wręcz powiódł do salonu, ponieważ lekcję właśnie już był ukończył, a śniadanie dopiero co przyniesiono.

[KW 1899, nr 295, s. 3] Bardzo pięknie ma urządzony apartament, ale nieduży, jak zwykle w Paryżu napotyka się.

[BW 1850, t. 4, s. 265–267] „Pójdź, zawołał, obaczysz ładną hrabiankę, uczennicę moją”. Rzeczywiście znalazłem ją bardzo piękną; tylko co wstała od fortepianu, zbliżyła się do swojej guwernantki opodal siedzącej i niebawem obie zabrały się do wyjścia.

Po ich oddaleniu się wręczyłem Chopinowi listy od rodziny i medal Mozarta od artysty Teychmana [sic!]. Razem piliśmy kawę, gawędka była ożywioną, aż wtem nadszedł przyjaciel jego Franchomme[20], wiolonczelista, a później i kilku innych znajomych.

W gronie tak zebranych gości, dobry humor wirtuoza na moją pociechę sprawił, iż z łatwością i uprzejmością zabrał się do fortepianu. Miał grać... Miałem go usłyszeć!... Znałem dawniej jego talent, ależ jak rozwinąć się musiał, pomyślałem, gdy blaskiem europejskiej sławy jaśnieje.

Grał nam naprzód kilka nowych etiud. Wzniosłość myśli utworu, głębokość uczuć wirtuoza, urok wrażeń i wymowa szczytnie poetyczna mieszały mi istotnie mózg; szczególniej etiudą z cis-moll, gdzie lewa ręka trybem wiolonczeli cudnie melodię prowadziła, skłócił wszystkie uczucia, jakie we mnie były, a boską ekspresją ścisnął je tak silnie, iż rzewną łzę musiało oko moje potoczyć.

Chopin był dnia tego szczególniej dla nas szczodrze usposobionym. Grał nam nieskończenie to mazurki, to ballady, znów scherzo, nokturny, a to wszystko utrzymywało nas w lubym zachwycie: osobliwie mnie, dla którego to, co wykonywał, było nowe i nowym wrażeniem przejmowało.

Przy jego cudownym fortepianie, czas dwóch godzin ubiegł z szybkością minuty; minuty brzemiennej rozkoszą duszy... poezją! Słuch mój, ścigając każdą najdrobniejszą nutę, najsubtelniejszy odcień ekspresji, starał się pojmować ową poezję, a wzrok mimowolnie zatapiał się w jego obliczu, bo oblicze jego było zbyt [sic!] wiernym zwierciadłem uczuć, jakie na instrument swój wylewał. Trudno bowiem uwierzyć, jak silnie w jego twarzy odbijała się [...] [myśl wieszcza]. Pobladły, z iskrzącym wzrokiem, niepamiętny o sobie, rzekłbyś, że marzył we śnie magnetycznym; czułeś, że pracował, ale pracował duch tylko: ręce były jedynie środkiem do objawienia tej pracy. A tak to wszystko, coś słyszał i w jego obliczu wyczytał, było tak przenikającym, tak unoszącym, iż podziwiać musiałeś wymowę, do jakiej on kompozycję swoją oraz grę posunął.

Skończył nareszcie upajać nas słodyczą talentu; nastąpiła chwila, w której zwykle karmi się wirtuoza grzecznościami, a ten z udaną skromnością przymusza się do kłamliwego wyznania, iż na nie nie zasłużył.

Chwila takowa inaczej się tutaj objawiła; śmiesznością byłoby bowiem, a nawet poniżeniem geniuszu, silić się na czcze i pospolite pochwały: cześć dla siebie Chopin znalazł w moim osłupieniu, w moim przyspieszonym biciu serca, w mojej łzie zbłąkanej w oku, na koniec – w moim uściśnięciu ręki, które jako wielki artysta zrozumiał, i to było dla niego dosyć.

Wkrótce, gdyśmy wszyscy zaczęli już oddychać, on po głębokim przejęciu się grą, my zaś ochłonąwszy z silnych wrażeń, w poufnej rozmowie reszteśmy czasu spędzili.

Chopin, jak z jednej strony w grze swojej i tworach wylewał ocean uczuć i głębokość pomysłów; tak z drugiej, w towarzyskim obcowaniu jaśniał jowialnym humorem i niesłychanym jaśniał dowcipem. Całą swoją intelektualnością i wyższym wykształceniem, które nabył w salonach paryskich i w znoszeniu się ze światem literackim, mile krasił zasób subtelnego dowcipkowania, a nade wszystko zadziwiał niezrównanym darem przedstawiania drugich.

Wyznać wprawdzie należy, iż dar takowy, jeżeli w złośliwym sposobie i celu używanym bywa, jako to na wyśmianie i poniżenie drugich, nie może być ceniony i do darów szlachetnych liczony, jeżeli przy tym jest jedynym i wyłącznym przymiotem człowieka; przecież w Chopinie dar ten, obok niezaprzeczonej genialności w sztuce, objawiał się w sposób nader przyjemny i pożądany nawet, bo bynajmniej nie zniżający się do złośliwości i nieszlachetności. Nikt się więc nie czuł tym być pokrzywdzonym, iż go Chopin naśladuje: tak dobrze jak sławni ludzie, mianowicie artyści, mieli sobie za zaszczyt być przedmiotem pracy pełnej talentu ręki Dantana[21], pomimo iż wszelkie wizerunki w przesadzie karykaturalnej przedstawiał.

Tak zajmujący poranek przeciągnął się do godziny pierwszej. Musiałem w tej porze dom Chopina opuścić z powodu koncertu Berlioza, który miał się odbyć w sali konserwatorium o godzinie drugiej.

Przybyłem na czas; publiczność tłumnie się zbierała. Otrzymawszy dobre miejsce w ławkach, z zajęciem oczekiwałem zaczęcia. Salę lubo znalazłem korzystnie wybudowaną na cel jej przeznaczenia, nie mogłem jej jednak przyznać elegancji, czystości i gustu. Znać w tym przybytku Apollina tak zwolennikom, jak i dyletantom chodziło tylko o potęgę sztuki, której hołdowali, inne względy zostawiając zapomnieniu.

Skromna a brudna ta sala, nosząca nazwę: Grande salle du garde-meuble de la couronne, miała kształt sali teatru. Scenę dokoła osłoniętą zajmowała orkiestra, mieszcząca się w ławkach amfiteatralnie urządzonych: przód sceny zostawiony popisującym się solistom lub chórowi, a po części i artyści składający orkiestrę, dla wielkiego natłoku, zalegali go zwykle.

Wszystko gotowe: Berlioz stanął przy pulpicie obciążonym partyturą dla objęcia dyrekcji. Koncert rozpoczynała symfonia jego kompozycji, w czterech częściach z altówką solo, pod tytułem: Harold.

Dzieło to zupełną było dla mnie nowością; lecz nie powiem, iż użyłem niebiańskiej rozkoszy; nie przyznam, bym doznał wrażeń, doświadczonych tego poranku w komnacie Chopina.

[TO] Od Berlioza poszedłem do Chopina i zastałem go kończącego obiad z Witwickim[22] i Matuszyńskim. Był to dzień imienin ojca Chopina. Piliśmy kawę, potem prosiłem go, żeby grał. Cudownie wykonał etiudy, nokturny. Żądał, abym mu co sam zagrał. Podobały mu się moje mazurki.

Sam się ofiarował mnie wprowadzić w domy polskie i zaraz jutro zaprojektowaliśmy do pani Mycielskiej...

[KR nr 20, s. 309–310] Nazajutrz dla abonamentu powtórzono Otella; wybierałem się znów go usłyszeć, lecz przeszkodziła temu zapraszająca kartka Chopina, którą zastałem w mym mieszkaniu.

„Dziś mam parę osób u siebie – pisał Chopin – między innymi panią Sand; przy tym Liszt gra, Nourrit śpiewa. Jeżeli ci to może być przyjemnym, czekam cię wieczorem”.

Chętnie bardzo pospieszyłem na to wezwanie. Zgromadzenie gości było wyborowe i wielce dla mnie zajmujące, bo złożone po większej części z osób świetnie błyszczących w literaturze i sztuce. I tak, byli tam: markiz Custine, powieściopisarz Eugeniusz Sue, Liszt, Nourrit, Pixis[23], Berryer, Włodzimierz i Bernard hrabiowie Potoccy, [Albert Grzymała[24], doktor Jan Matuszyński[25]] i inni. Pomiędzy nimi znajdowały się tylko dwie damy: pani George Sand i hrabina d’Agoult, znana w piśmiennictwie pod pseudonimem Daniela Stern[a]. Obydwie te panie, lubo zbliżone sympatią do siebie, uderzającą jednak różnicę powierzchowności przedstawiały.

Hrabina, blondynka, żywa, zalotna; humorem i estetycznie lekkim obejściem, ubiorem wykwintnego smaku, była typem nadobnej paryżanki wyższego społeczeństwa. George Sand – przeciwnie, brunetka, poważna i zimna, [jakby nie-Francuzka] rysów twarzy regularnych, spokojnej albo raczej martwej fizjonomii, w której można było tylko rozum, myśl i dumę wyczytać; strój miała fantastyczny, [na wpół męski, na wpół damski], widocznie okazujący chęć odznaczenia się. Białą jej suknię przepasywała szeroka karmazynowa szarfa, stanik dziwnego kroju [biały gorsecik z rękawami, jakby pasterski], miał wyłogi i guziki również karmazynowe; czarne jej włosy na wpół głowy rozdzielone, w puklach po obu stronach twarzy spadały, nad czołem złocistą objęte przepaską.

Typy mężczyzn również się od siebie odróżniały; i tak: Liszt był dość wysoki, szczupły, a bladawą twarz jego, genialnością napiętnowaną otaczały gęste, długie, blond, równo ucięte włosy. Ruchy miał śmiałe, pełne życia, z ust pryskał mu dowcip żartobliwy, a w całym jego obejściu było coś dziwacznego.

Berryer, sławny adwokat i biegły mówca legitymistowski, był w wieku średnim, pełnawej tuszy; twarzy okazałej, cery czerwonej, mocno łysy. Biała chustka wąsko obejmowała mu szyję, frak miał pod górą zapięty; w spokojnym obliczu malowała się pewność i rozum. Markiz Custine, wysoki, w wieku podeszłym, był w obejściu typem magnata legitymisty. Powierzchowność Nourrita łagodnym jaśniała blaskiem; obok godności w postawie, wyrażał wzniosłość talentu swego i wykształcenie towarzyskie. W Pixisie wszystko przypominało, iż był niemiecko-wiedeńskim artystą, a krzywe usta nadawały dziwny charakter jego twarzy. Eugeniusz Sue, wysoki, szczupły i blady, był znów typem ludzi salonowych i ówczesnych literatów młodej Francji.

Całe towarzystwo napełniające salon Chopina tworzyło jak gdyby koleżeńskie grono, jak rodzinę zgodą tchnącą i węzłem wzajemnych dobrych życzeń złączoną. Nikt nie był przedmiotem ciekawości drugich, bo wszyscy się znali, a Chopina gospodarza-artystę jednaką czcią wielbili i jakby jednym wspólnym sercem kochali.

[KW 1899, nr 295, s. 3] Towarzystwo tak zdobiące salon Chopina, z różnorodnych złożone cząstek, różniące się charakterami, usposobieniami, dążnościami, płcią, wiekiem i stanem, zgromadziło się zaprawdę jak koleżeńskie grono, jak stowarzyszenie, jak rodzina zgodą tchnąca, węzłem wzajemnych dobrych życzeń spętana.

[KR 1871, nr 20, s. 310] Wnet rozmowa stała się nader ożywioną. Podtrzymywał ją najwięcej Liszt; jego inteligencja, bystrość, dowcip, humor żartobliwy, na koniec dziwaczności, sprawiały, że wszczynano najchętniej z nim rozprawy, z których najczęściej zwycięsko wychodził.

Chopin tylko zajmując się wszystkimi z godnością i uprzejmością gospodarza, był dla Liszta ognistym mieczem. Ile razy nasz kompozytor-poeta zmierzył [wystrzelił] do zapamiętałego fantasty fortepianu, pocisk był skuteczny, wszyscy zadowoleni, a upokorzony artysta [autor dramatycznych fantazji], nie mogąc silnego stawić o[d]parcia, jedynie żartobliwie rzuconym po dwakroć wyrazem: mazurka mazurka (jak zwykł Chopina przezywać) usiłował pokryć zadaną sobie klęskę.

Co do obecnych dam, tych typy sprzecznością uderzały, bo kiedy hrabina d’Agoult figlarną, dowcipną i przynęcającą rozmową zajmowała obecnych, a słodki uśmiech rozjaśniał jej twarz otoczoną długimi blond puklami à l’anglaise, George Sand nieporuszona, zajmowała miejsce w zakątku, na kanapce przed kominkiem, a wypuszczając lekko kłęby dymu z cygara, krótko [skąpo] i uroczyście odpowiadała na zapytania przysiadujących się do niej mężczyzn [przejętych czcią i poszanowaniem]. W końcu za długie mi się już zdały owe pogadanki, spory, dowcipy i starcia ludzi, błyszczących rozumem na ówczesnym horyzoncie Paryża, bo pragnąłem żywo poznać niektórych z głośnej ich sławy artyzmu, mianowicie Liszta, któregom dotąd nie słyszał.

Z poduszczenia więc mego zaprosił go Chopin do odegrania na cztery ręce sonaty Moschelesa[26].

Zasiedli do fortepianu Liszt przy prymie, a Chopin przy sekundzie. Oczekiwanie moje równało się zaprawdę stanowi gorączki, a kiedy już grali, nieznana mi dotąd Liszta biegłość, porywczość frazowania i dziwny dar nadania życia kompozycji i instrumentowi tamowały mi oddech. Pixis, który im karty odwracał, podzielał widać moje wrażenia, bo oglądał się na mnie co chwila z podziwem.

Po sonacie częstował Chopin gości podanymi po dwakroć lodami, następnie przygotowano herbatę [z tortem], której przyrządzeniem zajęła się hr. d’Agoult, mile przy tym zawsze rozmawiając z drugimi. George Sand przykuta do swojej kanapki nie rozłączyła się z cygarem. Spojrzenia swe zwracała czasem na osobę do niej przemawiającą, a jeszcze częściej na figlarnie migający płomień na kominku.

Gdy się skończyła herbata, [nieporównany] Nourrit wykonał przy towarzyszeniu Liszta na fortepianie kilka utworów Szuberta, do których był wielce zapalony, a między innymi: Erlkönig i La jeune religieuse[27] z niewymownym efektem. Słysząc go, żywo mi się przypomniały wrażenia Tella, Roberta i Hugenotów[28]. Pragnąłem bardzo usłyszeć samego Liszta, lecz wirtuoz odmówił tego stanowczo i wszczął dysputę filozoficzną z Bernardem Potockim, która końca nie miała. Dysputujący zapalali się niesłychanie, a chociaż do ich rozmowy mieszali się i inni, widziałem, że po większej części nudziła obecnych.

Chopin mocno się niecierpliwił, złoty humor pani d’Agoult utracił na blasku, George Sand więcej pobladła i więcej zasępiła wzrok swój myślący, Pixisowi usta od niezadowolenia mocniej się wykrzywiły. Późna nareszcie pora przerwała dysputę, moja nadzieja usłyszenia Liszta rozchwiała i spłoszyła towarzystwo, wszyscy zabrali się do pożegnania gospodarza, zachowując dlań zapewne w sercu te same przyjaźni uczucia, które ich w próg komnat jego przywiodły.

[EM 1900, nr 13, s. 146–147] Towarzystwo, które zastałem (na balu u hrabiny Mostowskiej), było wyłącznie polskie, a złożone po większej części z osób znanych mi w Warszawie. Z cudzoziemców były może dwie lub trzy osoby, między innymi sławny w domowej wojnie hiszpańskiej jenerał Cordova. Cały wieczór tańczono, a najczęściej wznawianym tańcem był mazur. Jego to brzmienie, pełne szczerej wesołości, przenosiło mnie myślą w rodzinne ustronia; pewnie i wszystkim sprawiał to złudzenie, bo wszystko ochoczo rzucało się w grono tańczących, a wódz hiszpański musiał w nim zasmakować, gdyż hasał porządnie. Wieczór ten miał postać więcej familijną niż ostentacyjną, nie było orkiestry, fortepian ją zastępował, a między chętnymi towarzyszenia był Chopin, który grał walca własnej kompozycji. Proszono potem i mnie, bym poszedł za jego przykładem...

[KR 1871, nr 20, s. 311] Wiadomo, iż na wieczorze Chopina po raz pierwszy słyszałem Liszta, ale pojęcie o nim nie było zupełne, bo grał tylko na cztery ręce. Drugi koncert Berlioza dał mi przecie całkowite wyobrażenie o tym Paganinim fortepianu. Liszt po trzykroć grał na tym koncercie; najpierw wielką fantazję symfoniczną z tematów Berlioza[29]; divertissement z kawatyny Paciniego (Niobe)[30] i fragment z fantastycznej symfonii [właśc. Symfonii fantastycznej] Berlioza: Le Bal et la Marche du supplice. Wykonanie trzech tych utworów było w najwyższym, a nieznanym mi dotąd stopniu genialności. Nikt inny nie jest w stanie przybliżyć się do Liszta, a wszyscy dotychczasowi fortepianiści wydawali się przy nim jak karły.

Po czterykroć wznawiały się oklaski i odgłos powszechnego uniesienia, a ja przyjść do siebie nie mogłem z podziwu, do jakiej to człowiek potęgi posunął fortepian, który dotychczas, to jest do epoki Chopina, Liszta i Thalberga[31], zajmował rolę jeżeli nie podrzędną, to pewnie nie pierwszą. Trzej dopiero pianiści: Chopin, Liszt i Thalberg, dźwignęli fortepian do właściwej mu mocy, różniąc się każdy z nich, kolorytem i charakterem gry oraz kompozycji. I tak, Chopin, pełen bogactwa sztuki twórczej, pełen wzniosłej poezji, czerpie z fortepianu wszystko, co tylko tenże posiada korzystnego, na oddanie potęgi uczuć, głębi myśli i rzewnej sielankowości; Liszt wyzywa fortepian z całym jego ogromem harmonii orkiestrowej na kolosalne efekta różnorodnych namiętności; a Thalberg, łącząc po trosze obydwie te barwy, zachwyca wykwintem elegancji i przystępniejszym się być zdaje od dwóch poprzednich mistrzów. Wszyscy zaś trzej uczynili swój instrument samoistnym. Nie jest już ogrom budowy jego w sprzeczności z owocem, który wydaje, a zamiast szukania pomocy w akompaniamencie, sam choćby najsilniejszą orkiestrę dzielnie zastępuje.

[EM 1900, nr 15, s. 174] Pierwszy koncert Liszta miał miejsce w sali Érarda[32]. Liszt cudów dokazywał: najprzód w odegraniu Tria Beethovena B-dur z Urhanem[33] i Battą[34], potem w swojej fantazji z Żydówki Halévy’ego, dalej w Sonacie Beethovena z Urhanem, na koniec w Etiudach 11 i 12 Chopina, w czym przeszedł moje wyobrażenie o możności wykonania onych... Lecz cóż zrobiło nie do opisania przyjemną niespodziankę, nadając wieczorowi muzycznemu artystycznie koleżeńską barwę, to własnowolne wystąpienie Nourrita, który gdy się ukazał, kilkakrotnie wznawianym oklaskiem powitany został. Stanął przy fortepianie i przy towarzyszeniu Liszta odśpiewał kilka melodii Szuberta.

Drugą niespodzianką było nagłe zjawienie się Thalberga. Współzawodnik Liszta, lubo rok pierwej znajdował się w tej stolicy i ze świetnym skutkiem odbył swoje koncerta, nie trafił podówczas na pobyt Liszta i nie znał go dotąd osobiście; koncert obecny dał mu dopiero poznać potężnego rywala. Gdy wszedł do salonu, właśnie Liszt grał fantazję z Żydówki, a grał z takim ogniem, z takiem natchnieniem, jak gdyby przeczuwał, iż Thalberg jest jego słuchaczem. Thalberg stanął na boku, nie sądząc, że będzie dostrzeżonym. Ale talent jest świecącą gwiazdą, której trudno nie dostrzec na firmamencie; toteż, gdy go ujrzano, cała publiczność została zelektryzowaną: oczarowany słuch nie odrywał się wprawdzie od gry Liszta, bo ta go silnie do siebie przykuwała, ale wzrok wszystkich zwrócił się na Thalberga, śledząc jego wrażenie...

Jednoczesny pobyt w Paryżu dwóch tych fortepianistów zakrawał na współzawodniczą walkę, tym zaciętszą, iż Liszt, czując w sobie wysoką genialność, a wielką żywością od natury obdarzony, zbyt silnie uczuł zeszłoroczne tryumfy Thalberga. Gdyby miał mniej miłości własnej, albo, znając swoją wyższość, chciał walczyć prostą i szlachetną bronią, jednym wystąpieniem przed czcicielami Thalberga przygasiłby pochodnię jego sławy.

Ale danie koncertu nie było mu dostateczną odsieczą i poprzedził go artykułem umieszczonym w dzienniku literackim, w którym bez względu wyszydził i potępił kompozycje Thalberga i najzuchwalej powstał przeciw wyższemu społeczeństwu, odmawiając mu znawstwa, dobrego smaku i niemal rozumu. Czynem tym ściągnął na siebie niechęć koterii, które odpowiedziały mu tłumnym zebraniem na koncercie Thalberga w sali Konserwatorium i przyjęciem go z zapałem nie do opisania...

[KR, nr 22, s. 344] Thalberg grał wtedy trzy swoje dzieła, fantazję z tematów angielskich, Fantazję op. 22 i nowy naówczas Caprice, z melodii Mojżesza[35]. Liszt przybył na koncert, a pragnąc zwrócić na siebie uwagę powszechną, ukazał się dopiero po zaczęciu w czasie wykonania [przez Thalberga] fantazji. Przeciskał się przez zgromadzoną publiczność, zmierzając do swego krzesła. Widziano, jak usiadł obok Riesa[36], i podczas gry koncercisty śmieszkami bawił sąsiada, gdy tymczasem wszyscy potępieni jego artykułem mścili się wydawaniem hucznych oklasków.

Co do mnie, który sprawy Liszta i Thalberga nie brałem do serca, powiedzieć mogę, iż wiele w moim przekonaniu Thalberg utracił na tym, żem pierwej słyszał Liszta. Wszystek zasób znamienitości gry Thalberga za słabe wrażenie na mnie uczynił, po potężnym owładnięciu ducha [mego] przez ogrom mechanizmu i dramatyczną siłę [...] [, i moc wymowy] talentu Liszta.

[EM 1900, nr 15, s. 174] Gdy tak świetny skutek koncert Thalberga uwieńczył, a niechęć do Liszta zbyt widoczna była, mniemano by w takim położeniu rzeczy, iż Liszt nie odezwie się z koncertem, a gdyby go dał, to zyskawszy nieprzyjaciół, doświadczy pustek w salonie. Co innego się jednak okazało i koncert następny [Liszta] natłoczony był słuchaczami tak, iż sala Érarda zdawała się nie być w stanie ich pomieścić... Trzeci koncert prawie przewyższał poprzednie mnogością zebrania: publiczność zaległa nawet estradę, na której widziano osoby koterii Liszta, jako to: księżnę Belgiojoso[37], hrabinę d’Agoult, deputowanego Berryera itd. Część pierwszą zakończył Liszt swoją nową fantazją z Hugenotów, której kompozycja i egzekucja, wyobrażenie przechodząca, tak mnie, jak i całą publiczność do nadzwyczajnych uniesień doprowadziła. Część drugą rozpoczął Liszt pierwszym Allegrem i Menuetem z Septetu Hummla, czym równie zachwycił... Po miłym numerze panny Berrucat, Taccani[38] dała słyszeć arię Normy (Casta diva), po czym Liszt grał dwie Etiudy Chopina, As-dur i f-moll.

[EM 1900, nr 16, s. 187] Być może, iż jako świadomy okoliczności, uprzedzenie mną powodowało, przyznając dzielnemu wykonaniu dorywczość, albowiem Liszt grał je z rękopisu, który na dwie godzin[y] przed koncertem znajdował się jeszcze u mnie. Niedoświadczona dotąd zaiste biegłość wirtuoza, gdy się odważa i w stanie jest przed publicznością odczytywać manuskrypta ze skutkiem mistrzowskiego wykonania.

W końcu, według obwieszczenia, oczekiwano walca na 4 ręce kompozycji Liszta, w którym miał mieć udział i Chopin, lecz ten ostatni zasłabł był od dni kilku i w dzień koncertu nie opuszczał łóżka. Liszt więc został zmuszony przemówić do publiczności, przepraszając ją i wyłuszczając powód zawodu; a gdy słuchacze generalnym chórem objawili życzenie, aby Liszt sam odegrał powyższego walca, wirtuoz bez wahania zadosyć odpowiedział żądaniu.

[KR 1871, nr 22, s. 344] W krótkim czasie potem księżna Belgiojoso urządziła w swoich salonach koncert prywatny na wsparcie wychodźców włoskich, w którym udział wziąć miały najznakomitsze talenta stolicy. Chcąc zatrzeć ślady niechęci między dwoma znakomitymi artystami, księżna, zapraszając Chopina, wezwała również Liszta i Thalberga [aby powzięli udział w dobroczynnym zadaniu]. Nie można było odmawiać i obaj mistrze słyszeć się dali wówczas [każdy z tych wielkich artystów dał się słyszeć na pomienionym koncercie]. Zdawało się, że zbliżenie to położyło koniec ich niesnaskom; Liszt, jak był prędkim do spełnienia niewłaściwego kroku, tak też prędko podał rękę [Thalbergowi] do zgody, a pragnąc to, co zaszło, rzucić w niepamięć, postanowił dać wieczór u siebie, na cześć rywala. Ten przyjął zaprosiny. Liszt cieszył się nazajutrz świetnym zebraniem, ale Thalberga, bohatera uroczystości, już rano dnia tego nie było w Paryżu.

Wypadek ten [wykazujący nieposkromioną urazę Thalberga] był pobudką dla Chopina, mającego dziwną władzę moralną nad Lisztem, do czynienia mu wyrzutów, dlaczego występował z [tak mocną] obrazą i uniżał się potem przed obrażonym. Liszt z pokorą i uznaniem winy przyjął te wymówki.

[AC, ZJ, s. 215–216] Ostateczny stopień dotychczasowego postępu fortepianowego... znalazłem w Liszcie: wirtuoz ten jest tym dla fortepianu, czym Paganini dla skrzypiec. Wielu nie pojmując stanowiska Liszta, a rażeni blaskiem jego sławy, której wytłumaczyć sobie nie umieją, czynią mu zarzut, iż nie obdarza nas w dziełach swoich własnymi melodiami, a przynajmniej rzadko, i stąd odmawiają mu zasług kompozytora. Jest w tym nieco prawdy i ubolewać nad nią wypada, ale chciejmy wnijść w jego położenie: on jest wirtuozem, zatem jego sferą wykazanie potęgi swego instrumentu, przedstawienie talentu jako wykonawcy... Wielkość Chopina nie w tym tylko zamieszkuje, że własną myśl nam daje: geniusz jego spoczywał w iskrze świętego ognia, którą każda jego kompozycja jest przejętą, a Opatrzność, skąpo iskry te ludziom w darze udzielając, i Liszta nią obdarzyła.

[KR 1871, nr 22, s. 345] Znajdując się w jakiś czas potem z Chopinem, nadmieniłem mu, iż dotąd nie słyszałem Kalkbrennera[39].

– Zaraz go usłyszysz – odrzekł, i począł grać na fortepianie à la Kalkbrenner.

Mogłem bezpiecznie wierzyć w dokładność kopii, bo Chopin wybornym był w tym względzie naśladowcą; toteż pojmując dzieła Kalkbrennera i epokę jego oceniając, powziąłem przekonanie, że niezawodnie tak grać musiał. Chopin obiecał mi dać sposobność słyszenia tego pianisty w następną niedzielę na poranku muzycznym u znakomitego amatora pana Frémont[a], gdzie między innymi artystami i Kalkbrenner uczęszczał. [TO: Kiedy indziej pokazywał Liszta i Pixisa, szczególnie drugiego tak doskonale, że umierałem ze śmiechu].

Wypadło, iż w ten dzień miałem się zejść z Lisztem w sali Érarda, celem przedstawienia mu niektórych moich utworów.

[EM 1900, nr 16, s. 187] Na owo artystowskie rendez-vous towarzyszył mi Edward Wolff[40]. Niebawem też i Liszt nadszedł. Natychmiast życzył sobie przejrzeć moje manuskrypty. Przedstawiłem mu Allegro z Koncertu i cztery fantazyjne Mazurki. Począł odczytywać, a ja przekonany będąc, iż mu rzeczy te bynajmniej znanymi nie były, zdumiałem się nad łatwością, z jaką od razu wygrywał najzawilsze rzeczy, od ręki niedbale pisane... Gdy grał, genialnie w jednej chwili odgadywał prawdę ducha przedmiotu, wymowną ekspresją uwydatniał tendencję utworu, popędem dramatycznej energii wlewał weń iskrzące życie...

[KR 1871, nr 22, s. 345] Zbliżyła się godzina poranku muzycznego [u pana Frémonta]; oświadczyłem Lisztowi, iż z tej przyczyny dłużej bawić nie mogę w sali Érarda. On oznajmił mi wtedy, że pragnie również udać się do pana de Frémont[a], a mając jeszcze wprzódy coś do załatwienia, prosi, abym z Chopinem czekał jego przyjścia.

Chopin znał fantazyjne wybryki mistrza, dlatego więc źle przyjął zaimprowizowane narzucanie się jego, przytaczając, iż Liszt, jako zepsute dziecko społeczeństwa, nieraz już mu podobną psotę wyrządził i w kłopot go wprowadził, udając się z nim tam, gdzie nie był zaproszony. I tak raz np., gdy nie zastał go w domu, spytał, gdzie poszedł, a dowiedziawszy się, że jest w prywatnym domu na obiedzie, z największą naiwnością poszedł do tego domu, nieznanego mu zupełnie, aby tam również obiadować z nim razem. Pomimo nieukontentowania, oczekiwał go wszakże i gdy nadszedł, wyszliśmy razem.

Dom pana de Frémont[a] liczył się do bardzo miłych i gościnnych; sam gospodarz, [niegdyś prefekt za Cesarstwa] człowiek światły, wielkim był miłośnikiem literatury i, nie mniej, lubownikiem muzyki.

Chopin przedstawił mnie jako artystę współrodaka swego [przybyłego z jego rodzinnego miasta]. Pan Frémont zaprosił nas do drugiego, w podłużnym kształcie, salonu, w którym poranny koncert miał się odbywać.

Przestrzeń tu całą zajmowały ławki, a w końcu naprzeciw stał fortepian Érarda. Damy zgromadzone już były bardzo licznie. Przyległe pokoje również zajmowali słuchacze; w liczbie obecnych szukałem Kalkbrennera, o którego mi głównie chodziło; tymczasem dowiedziałem się, że go nie ma i że z powodu słabości wcale nie przybędzie. Wyjaśniło się nam wtedy natrętne z pozoru przybycie Liszta; okazało się bowiem, że pan Frémont w miejsce Kalkbrennera jego zaprosił.

Koncert rozpoczął się grą na skrzypcach [bardzo pięknym solo na skrzypcach, wykonanym przez pana Alarda[41]]; z wielkim zaciekawieniem patrzono potem, jak się Liszt zbliżał do fortepianu. Gdy wzniósł ręce, by owładnąć instrument, Chopin usiadł blisko; następnie słuchał swej Etiudy c-moll, która pod lewą ręką Liszta grzmiała jak nawałnica, w czasie gdy prawa ręka najdobitniej wyrażała boleść i rozpacz. Twarz Liszta zajaśniała ognistym płomieniem zapału, a oblicze Chopina pobladło przed tą siłą wykonania.

[EM 1900, nr 20, s. 233] Talent Liszta sprzysiągł się tym razem najmocniejsze sprawić wrażenie, dał bowiem najwymowniejsze słyszeć nam utwory. Po Etiudzie Chopina grał swą ulubioną Sonatę As-dur Beethovena[42].

Pojęcie dzieła tego przez Liszta zaiste wszystko przechodziło: Andante z wariacjami odegrał z potęgą poezji uczuć, wskroś przenikającą. Nie do uwierzenia, jak pod dotknięciem każdego klawisza nabierała u niego nuta rozciągłości rzewnego śpiewu. Szerokość frazowania posunął do tego, że badawczo słuchający go Chopin uznał wykonanie za zbyt nawet powolne. Tym Andantem Beethovena pełnym tęsknych a razem jakby ukajających nadmiar boleści wrażeń dał luby spoczynek wezbranym wstrząśnieniem uczuć, jakie obudziła Etiuda Chopina. Gdy ostatnie tony Beethovenowskie tak przyciszył i gubił w czarującym rallentando, iż na koniec utonęły w słuchu, jak krople rzucone do morza, ocknęła się uśpiona wyobraźnia słuchaczów i on sam ocknął się jakby z letargicznego snu, kiedy uderzył w złowrogi dla Hugonotów dzwon, rozpoczynający dzielną jego fantazję z tej opery[43]... [...]

Pożegnawszy zadowolonego pana Frémont[a], przy rozstawaniu się, gdy każdy inną miał drogę przed sobą, Liszt, jako mocno grą rozgrzany, obawiał się wracać w lekkim ubiorze, tak, iż musiałem mu pożyczyć mego płaszcza. Przez swoją naiwną niedbałość i roztargnienie chodził w nim cały tydzień, a po tygodniu, gdym płaszcza zapotrzebował dla siebie, oświadczył, że zapomniał, gdzie go zostawił. Ostatecznie musiałem na przypomnienie i odzyskanie czekać jeszcze dni kilka.

Wkrótce potem zamierzył Liszt opuścić Paryż i udać się do Włoch. W liczbie znajdujących się w jego mieszkaniu, a przybyłych na pożegnanie, byłem i ja... Kiedy został sam na sam ze mną i przeglądał swoje papiery, dał mi na pamiątkę egzemplarz swojej fantazji z Żydówki[44], dołączywszy facsimile i uczęstował dowcipnym paszkwilem na Thalberga. Były to Wariacje na temat nianiek wiedeńskich, ułożone z samych pasażów z różnych kompozycji Thalberga wyjętych. Przybrawszy charakter względności, prosił, by nie pokazywać tego nikomu.

[TO] 1 kwietnia byłem u Chopina. Gawędziliśmy o Thalbergu i o jakiejś pannie z prowincji, która grała kompozycje Chopina, szczególniej jego mazurka, którego ekspresję odgadła. Prosiłem jego o etiudy nowe do przepisania i dał mi je [...].

Rano, o godz. 9 (24 kwietnia) wybrałem się do Chopina, lecz nieszczęśliwie, bo spał jeszcze. Lokaj nie mógł wejść, bo Chopin zamknął się od środka... Nie chciało mi się wracać na próżno, bom miał ze sobą jego etiudy, które mu chciałem oddać. Dzwoniłem silnie i bez skutku [...].

Przyszedł potem Franchomme i przyprowadził ze sobą dwóch mężczyzn i kobietę, z czego nadzwyczajnie Chopin nie był kontent i straszliwie złośliwą zrobił minę na ten wypadek. Zaczął się ubierać na przyjęcie niemiłych mu gości, a ja poszedłem [...].

[KR, nr 23, s. 358–359] Gdy się zbliżał czas wyjazdu mego z Francji, Chopin oświadczył mi, że pragnąłby mnie jeszcze zawieźć do Saint-Gratien, posiadłości markiza de Custine[’a], abym powziął wyobrażenie o wiejskich siedzibach magnatów francuskich [TO: a nadto usłyszał Dupreza z żoną, w salonie zdobnym najpierwszym towarzystwem Paryża]. Przy tym zwiedzilibyśmy Montmorency i Enghien, jego przeszłoroczne [letnie] mieszkanie. Przyjąłem chętnie tę propozycję i stosownie do umowy byłem gotów o godzinie dziesiątej. [TO: Chopin nie był jeszcze gotów. Oczekując ukończenia jego toalety, z przyjemnością przeglądałem partycję Symfonii Beethovena. Chopin, ubrawszy się, prosił mnie, abym się zatrzymał i zapełnił ten czas rozrywką przy jego Pleyelowskim fortepianie, gdyż on musiał na chwilę odejść dla widzenia się z panem Albrecht[em], sekretarzem legacji saskiej. Wrócił wkrótce, zabraliśmy się i wsiedli do kabrioletu, który nas czekał].

Ruszyliśmy przez rogatkę Clichy; rozmowa nasza ciągle tchnęła wrażeniem pięknej okolicznej natury, a droga między drzewy, przypominając nam okolice Warszawy, wywoływała jej wspomnienia, które stokroć więcej Chopinowi niżeli mnie sprawiały uroku, bo mu odleglejsze przed oczy stawiały obrazy.

Wkrótce ukazały nam się błyszczące z dala wieże kościoła w Saint-Denis. Przejechaliśmy miasto; cała przestrzeń od Saint-Denis do Saint-Gratien odznaczała się pysznym i malowniczym widokiem oddalonego Paryża.

Przybyliśmy na koniec do St.-Gratien. Mieliśmy zamiar przedstawić się Markizowi, potem ruszyć przez Enghien[45] do Montmorency; stamtąd wrócić do Enghien na obiad, a wieczór spędzić w St. Gratien, w kole zebranego tam towarzystwa.

Gdy udaliśmy się do ogrodu, na spotkanie wyszedł jeden z przyjaciół ulubieńców markiza, Anglik[46], któremu, po serdecznym przywitaniu, Chopin przedstawić mnie nie omieszkał. Ruszyliśmy razem ku pałacowi, podwoje jego [świetnego apartamentu] na oścież były otwarte. [Na wstępie spotkaliśmy damę, która z wylaniem najtkliwszych uczuć przywitała się z Chopinem]. Wkrótce nadszedł markiz, a gdy mu mnie Chopin przedstawił, wyrzekł, że mnie pamięta z jego wieczoru. [Dama, którą widziałem, była wielkich wpływów za Karola X...]. Wpadł potem pełen wesołości [z niedwuznaczną wesołością] drugi protegowany markiza, rodak nasz, Ignacy Gurowski[47].

Wspólnie z Anglikiem wezwał nas do obejrzenia pałacu. Główny salon, z którego widok i wyjście na ogród więcej się zalecał szlachetną skromnością niż zbiorem bogactw; nie było w nim nagromadzonych mebli, porozkładanych i porozwieszanych osobliwości i drobnostek, które w innych arystokratycznych salonach widzieć się dają, czyniąc je raczej składami mebli lub muzeami osobliwości jak miejscem zebrań towarzyskich. Tutaj przede wszystkim wyszukany smak był główną ozdobą. Ściany pokrywały obicia w kwiaty na białym tle rzucone, złote listwy obrąbiały je dokoła, meble i opony przy oknach w tymże samym rodzaju; ta jednakość ścian, mebli i opon nadawała salonowi wyraz szczególnej godności i nadzwyczajnej czystości stylu. Obrazów nie było, z dwóch stron tylko ogromne zwierciadła w pysznych ramach wisiały. Pod jednym, z białego marmuru, kominek, a na nim, i w innych kilku miejscach, prawdziwe chińskie stały wazony. Mnóstwo miękkich sof i fotelów, fantastycznie rzuconych tu i ówdzie, zapełniały próżnię, a wyborny Pleyelowski fortepian dopełniał umeblowania. [Na koniec ponętna kanapka, w skos kominka ku środkowi wysunięta, i wyborne Pleyelowskie piano dopełniały umeblowania].

Co szczególnie godnym było widzenia, to przyległy salonowi gabinet turecki; wchodząc tam, mniemałbyś, żeś do namiotu Saladyna[48] zabłądził. Całe ściany, sufit i sofy dokoła okrywały draperie ze złoconej lamy; blisko ku środkowemu oknu wisiała prawdziwa arabska lampa, a w środku druga podobna, tylko nierównie większa, paryskiej roboty. Chińskie wazony również tu figurowały, a przepyszne dywany zaścielały posadzkę.

Próg łączący główny salon z gabinetem tureckim był linią demarkacyjną między Europą i Azją. Tu błyszczał zniewieściały przepych wschodni, tam jaśniała świetność cywilizacji europejskiej; sala bilardowa przepyszna, pokój jadalny i buduar, jak może być najwykwintniejszy. Z jednej strony salonu był cały szklany pokój, podobny do latarni, a na piętrze schludne i ślicznie umeblowane pokoje dla gości.

Zwiedziwszy wszystkie zakąty pałacu, poszliśmy do ogrodu z Anglikiem i p. Ignacym.

[AC, ZJ, s. 186] Gdy nam już wszystko pokazano, co warte było widzenia (stajnie, wozownie, obory, chlewy etc.), objawiliśmy z Chopinem dalszy ciąg naszego planu. Gurowski słysząc o obiedzie w Enghien, oświadczył życzenie obiadowania z nami, naznaczyliśmy zatem godzinę szóstą na wspólne zejście i wsiadłszy na koniec do kabrioletu, ruszyliśmy do Montmorency.

Jadąc przez Enghien, wskazał mi Chopin miejsce, gdzieśmy obiadować zamierzali, po czym zwrócił moją uwagę na szerokie jezioro, a nad brzegiem jego pałacyk, w którym zeszłego roku przemieszkiwał. Dostrzegłem w jego obliczu przejęcie się miłymi wspomnieniami: pewnie była to szczęśliwa w jego życiu epoka. Jadąc dalej, oglądaliśmy się na malownicze widoki już bardzo oddalonego Paryża, St.-Denis i St.-Gratien, które przybyło na tarczy naszej panoramy.

Przy wielce miłej rozmowie dojechaliśmy do Montmorency, a że miejscowość ta jest dla wielu celem przyjemnej przechadzki, więc spotykało się wciąż to konno, to pieszo sporo osób, w tej liczbie i sławnego z bogactw Anglika Hute-Boll... Na koniec wjechaliśmy na rynek miasteczka Montmorency. To nie zdawało się być odpowiednie pięknemu i szumnemu nazwisku, bo jeżeli różniło się czym od naszych miasteczek, to jedynie tym, iż w miejsce drewnianych chałup kamienne i gliniane wznosiły się domostwa. Rzeczywistą wziętość ustroniu temu nadawał obszerny i piękny park, cudne wokoło widoki i historyczna wartość miejscowości. W środku rynku stało na kształt szopy wielkie na podmurowaniu poddasze, pełne osłów i koni przygotowanych do jazdy w parku dla płci obojej.

Ruch był duży, bo niedziela, a my weszliśmy do jednej z oberży i za radą Chopina kazaliśmy sobie dać mleka, masła świeżego i chleba. Wiejskie to śniadanie nadzwyczaj nam smakowało, a że Chopin lubownik mleka, ja zaś znalazłem je dobrym, więc sielankowa biesiada powtórzyła się drugim daniem. Po mleku, maśle i chlebie zadecydował Fryderyk, by wsiąść na osły, ruszyć w las Montmorency i zwiedzić tak zwany l’Ermitage, miejsce wsławione niegdyś pobytem Russa [Rousseau] i Grétry’ego. Gdyśmy się ku temu zabierali, kobiety dostarczające osłów, przechadzając się wedle oberży, poznały Chopina przez okno. Nie znały go zapewne jako dyletantki ceniące w nim genialność, ale znały jako nie pierwszy raz od nich wynajmującego poczciwe zwierzę. Wyszliśmy wnet z oberży na przestrzeń hipodromu i kazaliśmy podać dwa okulbaczone bucefały. Ta okoliczność, przyznam się, niemało mnie kłopotała, gdyż niewprawny jeździec ze mnie: czułem, żem się mógł wystawić na jakową hecę; cofnąć się jednak nie było można.

Chopin wsiadł na osła, ja na swego i w drogę. Obu nam, bynajmniej nie przypominającym Don Kiszota i Szanszo Panszę[49], towarzyszyło dwoje dziewcząt pieszo, dwie siostry; jedna bardzo młoda, druga zupełnie dojrzała; obie, wykomenderowane dla bezpieczeństwa osłów, nieodstępnymi nam były. Młodsza szła przy moim ośle, starszą zaś, uważałem, mocno był Chopin zajęty, bez wątpienia w sposób poetyczny jedynie, gdyż wspomnienia to poezja, a jak mówił, znał ją od przeszłorocznego pobytu w Enghien... W takiej to grupie przechadzaliśmy się po lesie. Majowa zieloność drzew, borowa woń powietrza, otwarte widoki między drzewy i wąwozy, wszystko wzniecało uczucie zadowolenia. Dozorczynie osłów nie przykrzyły sobie pielgrzymki, osobliwie ta, co Chopina miała na ręce, gdyż mój pełen natchnienia poeta-kompozytor, dowcipkując z dziewczyną, ciął kalambury jak Audry, a ona mu w pogadance z przytomnością i finesem panny Déjazet[50] placu dotrzymywała. Co do mnie, lubo się odzywałem do mojej, rozpatrywanie się jednak w pięknych położeniach parku czyniło mnie roztargnionym, zwłaszcza to, iż cały byłem moim osłem zajęty.

JÓZEF BRZOWSKI

Powabne ustronie bogate w widoki, jazda na osłach z Fryderykiem, przy tym pogoda sprzyjająca ekskursji, wszystko to było dla mnie urokiem niezwyczajnym; trzeba tylko było do uświetnienia wyprawy doczekać się sceny, której się obawiałem, a która właśnie w całym swym blasku nastąpiła, gdyśmy wracali z głębi zwierzyńca. Utrzymują filozofowie i moraliści, że przyznanie się do wszelkiej prawdy celuje szlachetny charakter; wyznaję tedy z moralną rezygnacją, że tą sceną było moje komiczne spadnięcie z osła. Prawda, iż mogłem się spodziewać tej niedoli, nie będąc od dawna przywykłym do utrzymania równowagi, jaką zachować należy, siedząc na koniu lub ośle, gdy zwierzę chimeruje, ale zbierałem dotychczas wszelką przytomność i dowcip, by się nie skompromitować. Przecież wybuchła kompromitacja, a to w ten sposób:

Była chwila, żem był mocno zajęty z moją towarzyszką, a uwaga rozdwojona, bom przysłuchiwał się zabawnej gawędce drugiej pary. Mój osioł, prosto idąc ku drzewu, nie ominął go, lecz łbem w nim utknąwszy, stanął; dziewczyna nie czekając, aż sam go skieruję, nagle szarpnęła lejcami, chcąc go na bok odwrócić, ja niespodziewanym a nagłym ruchem osła w równowadze skłócony, waham się, ratuję, szukam ekwilibrium, coraz bardziej przechylam się na tę i na ową stronę, nareszcie rozbujany na jego grzbiecie, nie mogę się oprzeć własnemu ciężarowi i spadam... Czuję, żem na ziemi, słyszę poza sobą umierającego od śmiechu Chopina, dziewczyna ani myśli mnie ratować lub przepraszać, a mój osioł prościuteńko w nogi. Podniosłem się, trzymając batog w ręku, obcieram troskliwie frak Humana; lecz osioł już daleko, jak bieży, tak bieży, oczywiście drogą ku domowi. Nie było innego sposobu, jak biec za nim i błagać okrutnego losu, aby go kto na drodze zatrzymał. Tak się też stało. Osioł przybiegł na miejsce, gdzie idące za przemysłem kobiety przechowywały wodę dla przejeżdżających. Przybiegłem i złapałem łotra swobodnie nurzającego łeb w wiadrze. Kobiety i inni obecni zrozumieli, co się święci (wniosłem to z ich lekkiego śmiechu), a ja byłem skazany znowu wleźć na grzbiet mojego niewdzięcznika.

Wtem nadjechał Chopin z dziewczętami, ruszyliśmy więc w bok drogi dla zwiedzenia l’Ermitage’u. Tam przybywszy, zsiedliśmy ze swawolników, a sami weszli do małego osztachetkowanego dziedzińczyku. Zaraz ukazało się parę kobiet, które wykomenderowały małą dziewczynę, aby nam wskazała tyle wsławione miejsce. Naprzód weszliśmy do małego pokoiku, pamiętnego tym, że Rousseau zwykł w nim pracować. Na środku stał zachowany stoliczek, na którym pisał swoją Nową Heloizę. Przy ścianie znajdował się stary, mocno popsuty fortepianik, pamiątka Grétry’ego[51], przy której ów znakomity w swojej epoce kompozytor tworzył swe dzieła. Kilka wierszyków i biustów tych dwóch wielkich ludzi ozdabiało gabinet. Z pokoiku tego było wyjście do małego ogródka, w nim zaś wznosiły się również pomniki Russa i Grétry’ego, tj. ich popiersia. Widok z ogrodu na okolicę bardzo ładny...

Tymczasem dalsza droga powoływała nas znowu wsiąść na wierzchowców. Już byliśmy na osłach i dziewczęta za nami, gdy deszcz zaczął padać; pocieszaliśmy się jednak, iż spotykaliśmy na drodze ku miastu liczne partie złożone z kobiet i mężczyzn, na koniach i osłach, również temu losowi popadłe. Pędziliśmy dzielnie, deszcz nas popędzał; Chopin naprzód, ja za nim: i kłusowałem, i galopowałem, jak wypadło, często idąc za wolą osła, częścią i zmuszając go batogiem, byle nie zostać sam.

Stanęliśmy wreszcie na rynku, wjechaliśmy pod szopę, gdzie zgromadzone konie i osły, a zsiadłszy ze swawolników, udaliśmy się do oberży, gdzieśmy z rana mleko zapijali, i kazaliśmy kabrioletowi zajechać... Omówiony termin kazał śpieszyć się do Enghien, więc pożegnawszy uprzejmie nasze przewodniczki, wsiedliśmy w kabriolet, udając się tam, gdzie nas oczekiwał obiad z przyjacielem Ignacym [Gurowskim]. Popadujący deszcz orzeźwił powietrze, zwiastując prześliczny wieczór. Te same pyszne widoki, które gdyśmy jechali do Montmorency, objawiały nam się z tyłu, teraz mieliśmy przed sobą. Byliśmy obydwaj zadowoleni z wyprawy, a śród śmiechu z mojego oślego przypadku wszczęła się pogawędka o obiedzie: Chopin utrzymywał, iż Ignacy niezawodnie pomyśli o szampanie...

Gdyśmy stanęli przed restauracją, wysiadając z kabrioletu, dostrzegłem przez okno kieliszek od szampańskiego wina dumnie się wznoszący na powierzchni nakrytego stołu: sprawdziła się więc przepowiednia Chopina...

Już było dobrze po 6, a Gurowskiego nie było widać. Nie wiedzieliśmy, jak czas zapełnić, na szczęście ujrzeliśmy, iż stał przy ścianie fortepian. Stał wprawdzie, ale zamknięty; spieszę więc do gospodyni po klucz, lecz ta zręcznie wymawia się, snadź z bojaźni, by Chopin nie popsuł instrumentu! Wtem zajechał z turkotem powóz. Wyjrzeliśmy oknem, aż pan Ignacy na koźle pompatycznie rozparty z samsonową siłą wstrzymywał dwa spienione rumaki. W powozie siedział Francuz, z postaci fashionable, krewny markiza i równie jak on legitymista. Zeskoczył zaraz jeden z kozła, drugi z kocza i chyżo do nas przybiegli. Kazali podawać... hasło, które nam dwom bardzo było na rękę. Lecz Ignacy wysforował się z propozycją, abym wsiadł z Francuzem do powozu, a on na swój kozioł i [aby] zanim podadzą zupę, pojechać na krótką chwilę do pałacyku, położonego nad jeziorem, dla obaczenia się z wyżej wspomnianym Anglikiem Hute-Boll, tamże zamieszkałym. Stało się, jak życzył, pojechaliśmy nad owo jezioro, Ignacy wysiadł, a nam dał konie do trzymania. Długośmy na trzpiota czekali, bo Anglik, pod ten czas z żoną i kilkoma innymi żeglując po jeziorze, potrzebował czasu, by przybić do brzegu dla rozmówienia się z Gurowskim. Myślałem, iż się na tym skończy, lecz nie: Ignacemu takoż zachciało się zrobić kurs po jeziorze, puścił się z Anglikiem, a my z Francuzem, na serio zniecierpliwieni, oburzaliśmy się tymczasem...

Za upragnionym na koniec powrotem nic już nam nie stanęło w drodze ku wygodnemu rozgoszczeniu się przy stole. Jedzenia było mnóstwo i w wykwintnym rodzaju, wina zaś zbyt wiele. Przyznam się, że po strudzeniu i przygodach w Montmorency miałem olbrzymi apetyt, a przecież wystarczyć wszystkiemu nie mogłem. Bordeaux piłem mało, i to na wpół z wodą z początku, ale szampana dużo... Co mi także przyjemną sprawiło niespodziankę, to butelka rüdesheimera... Tak używając bachanalii w dobranym kwartecie, na swobodnym odosobnieniu, dalekim od wrzasku stolicy, w ustroniu malowniczym, mając przed oknem jezioro – mieszkanie Ondyn[52] – a za progiem drzwi usłużne córy gosposi, do tego w perspektywie okazały wieczór, łatwo odgadnąć, że byliśmy ożywieni humorem. Gawędka w swym ogniu szła przyspieszalnym ruchem, w miarę jak kieliszki wypróżniane były... Lecz wielki był już czas ruszyć do St.-Gratien.

Po dobrym obiedzie jakże miło rozeprzeć się w wygodnym pojeździe! Użyliśmy też przejażdżki co się nazywa, bo Ignacy, zaczmyrzywszy sobie głowę, cudów na swym koźle dokazywał. Całą ogromną drogę od Enghien do St.-Gratien przebyliśmy cwałem prawie w minut parę. Ludzie stawali po drodze, tyle dziwnym był pęd naszego ekwipażu. Pędem błyskawicy stanąwszy w St.-Gratien, udaliśmy się zaraz na pierwsze piętro do przeznaczonego dla nas pokoju dla uskutecznienia przeglądu tualety...

Markiz uważał przybycie nasze za spóźnione: po dwakroć przysyłał dowiadywać się, czyśmy już gotowi... Zeszliśmy wreszcie do salonu, gdzie już zastaliśmy towarzystwo zupełnie zebrane.

Nie było wiele osób, ale za to, jak mówią, la crème de la société parisienne[53]. Osoby, które mnie szczególnie zajęły, były: księżna N., pani Zofia Gay, owa dama, którąśmy z rana zastali, i pani Merlin, z domu Santa Cruz[54], kobieta nadzwyczaj miła, przodkująca wyższemu towarzystwu paryskiemu. Dalej: Berlioz z żoną[55], Duprez[56], także z żoną, wicehrabia d’Arlincourt[57], autor Samotnika, i jakiś stary literat, na koniec Anglik domowy i jakiś zaproszony do towarzystwa na fortepianie Dupremu [Duprezowi], i nas czterech. Oczekiwano państwa Wiktorów Hugo, ale nie przybyli. Uradowało się towarzystwo, gdy ujrzało Chopina. Po czci, którą mu po serdecznym powitaniu oddawano, widziałem, że był ich bożyszczem, był zepsutym dzieckiem; w nim zaś odkryłem talent zjednywania dla siebie uwielbień i dostrzegłem umiejętność zręcznego odpowiadania uczuciom.

Wieczór ten miał być muzykalnym, a Chopin, jak to się widzieć dało, pierwszą jego sprężyną. Wszystkich też oczy, tak gości, jak i gospodarza, na niego były zwrócone, dlatego zarówno on, jak i my z nim – lubo mniej na siebie zwracający uwagi – kłopotaliśmy się, pamiętni na odbyty kawalerski obiad, czy z oblicza naszego lub ruchu nie wyczyta arystokracja z St.-Gratien śladów porządnej dozy wychylonego bordeaux, rüdesheimera i szampana... Ale na szczęście, prócz Francuza, który miał minę podchmielonego, my trzej zdołaliśmy najmniejszej nie dać w tej mierze poszlaki.

Po pierwszych powitaniach i niejakich rozmowach zbliżył się markiz do Duprego [Dupreza] i jego żony z prośbą, by rozpoczęli koncert. Stanęli przy fortepianie i odśpiewali duet z wielką mocą i stylem. Była to kompozycja Donizettiego z Parisiny. Potem śpiewał Duprez z panią Merlin duet Belliniego. Po nich pani Duprez wykonała arię. Tenorzysta – bohater Wielkiej Opery Francuskiej – wykonaniem utworów włoskich przekonywał o kształceniu się w szkole rozkosznego półwyspu, a pani Merlin okazała w tak wysokim stopniu talent śpiewania, że można ją było uważać [wziąć] za artystkę.

Po wokaliach zaprosił markiz Chopina. Nie potrzebuję wznawiać skreślenia wrażeń, którymi on sycił słuchaczy. Grał zaś nową swą podówczas Etiudę As-dur, początek drugiej Ballady i Etiudę f-moll. W powszechnym zachwyceniu rozsiadłe po różnych kątach salonu towarzystwo jednomyślnie zażądało słyszeć mazurka. Natychmiast uczęstował ich Chopin jedną ze swych narodowo-sielskich poezji, potem zaś jak wieszcz natchniony zabrzmiał jakąś pieśnią wojenną. Była to improwizacja. Cudna tej pieśni melodia i ognisty odcień, z jakim ją wykonał, zelektryzowały legitymistyczne dusze, zasypiające nieledwie pod brzmieniem tęsknych uczuć, które mazurek opiewał. Gdy skończył i wstał od fortepianu, wszystko podniosło się z miejsc i okoliło triumfującego wirtuoza, a ponieważ wszystko musiało w ich wyznaniu legitymistycznym mieć swoje pochodzenie, więc skwapliwie się dopytywali, co by to była za pieśń. Chopin – świadomy ich ducha – wręcz zaimprowizował i zapewnił, że to dawna pieśń pułku ułanów. Damy, które go otoczyły, żarliwie nalegały, aby ją ułożył na głosy, i oświadczyły chęć śpiewania w chórze. Chopin przyrzekł im to najsolenniej, a obróciwszy się do mnie, rzekł: „Jutro już o tym zapomną”. W tym znalezieniu się Chopina widoczną [rzeczą] była dokładna znajomość salonowego życia społeczeństw paryskich. Po tej scenie przeniosło się niebawem zgromadzenie do jadalnego pokoju, by uczynić też coś i dla żołądka. Wieczerza była sutą, a dobry apetyt ogółu jeszcze jawniej niż w salonie amalganizował zrównanie stanów składających towarzystwo.

Po kolacji kilka osób opuściło wieczór, ci zaś, co pozostali, błagali panią Merlin, aby dała słyszeć tyle czarujące narodowe hiszpańskie śpiewy. Dama ta, pełna powabu obok odznaczającej się powagi, uprzejmie i z łatwością przystąpiła do ich wykonania, prosząc Chopina, aby jej akompaniował z pamięci. W rzeczy samej melodie, które dała słyszeć, posiadały zachwycające piętno piosenek hiszpańskich, a wykonanie przez nią... czarowało nas wszystkich i sama w coraz większy zapał wpadała. Rozogniona Kreolka, w zapędzie rodzinnego uczucia, zapomniała nawet zimnych odcieni salonowych. Podano jej kastaniety, a tak klekocząc, zakończała każdą zwrotkę gestem, jakimi się lubieżne tańce hiszpańskie odznaczają...

Gdy pienia hiszpańskie zamilkły, głośne, nie ze zmyślnego uniesienia wynikłe oklaski okryły zwycięską panią Merlin, wszystko rzuciło się do niej z hołdem uwielbienia... Lecz nie tu koniec. Markiz z udziałem zebranych gości prosił Chopina, by odpowiedział na temata hiszpańskie, nieprzebrzmiałe jeszcze w słuchu. Cudowna improwizacja genialnego artysty była tedy ostatnim ogniwem tej kosztownej, z muzycznych talentów misternie pospajanej kolii.

Było już po północy, gdy ostatni Chopinowy ton mistycznie trącony zamarł w powietrzu. Zabrano się do odjazdu. Pani Merlin, pani Gay i pan d’Arlincourt wsiedli do powozu i odjechali, za nimi drudzy, a co do nas, to markiz domagał się usilnie, abyśmy dla spóźnionej pory na nocleg pozostali. Lecz Chopin nie przyjął zaproszenia, tłumacząc się lekcją, która go nazajutrz rano do miasta powoływała, pożegnaliśmy się zatem z gospodarzem, Anglikiem i Ignacym i opuściliśmy St.-Gratien...

Powrót do Paryża mieliśmy nader miły. Po deszczu powietrze było woniejące, noc cicha, gwiazdy jak w Hugonotach, nie zimno, słowem – rajska przejażdżka. Wjechaliśmy w miasto, do Tivoli za późno, Paryż jak wymarły. Chopin wysiadł do siebie przy ulicy Mont Blanc, a ja tymże kabrioletem przez bulwary na Lepeletier...

Obydwóch dni przed moim wyjazdem miałem przyjemność obiadować z Chopinem. Pierwszego dnia z tych, około południa, odwiedziłem go z przyjacielem Münchheimerem[58]. Zastaliśmy wirtuoza przy lekcji udzielanej młodemu Niemcowi, Gutmannowi[59], najlepszemu [...], według jego mniemania, uczniowi. Gdyśmy przybyli, a po chwili i Edward Wolff nadszedł, popisywał się Chopin ze swoim uczniem przed nami i kazał mu grać kilka swoich etiud, dalej Fantazję Hummla oraz parę rzeczy Liszta, jako to: fantazję z Żydówki i z arii Paciniego. Wszystko wykonane było z wielką biegłością, a w tej przedstawiał się dobrze przez Chopina uporządkowany mechanizm, lecz ani jednego promyka z iskry geniuszu Mentora nie mogliśmy dostrzec... Po Gutmanna popisie zaprosił nas Chopin na obiad na godzinę szóstą, wszakże nimeśmy się oddalili, raczył nas karmić swoim talentem, grał ciągle rozmaite swe dzieła...

Gdy godzina szósta nadeszła, stawiliśmy się powtórnie u Chopina: ten zabrał nas do kawiarni narożnej bulwarów i ulicy Montmartre i tam to w antresolowym apartamencie zasiedliśmy do obiadu. Przy gawędce, winie i dobrym jedzeniu zszedł nam czas mile. Po obiedzie zabrał nas Chopin do siebie i do północy, trwając w dobrym humorze, to wygrywał nam na fortepianie, to nie szczędząc wrodzonego dowcipu, różne swoje farsy do gawęd wprowadzał. Miał jechać gdzieś na wieczór, lecz gdzież tam: nadszedł hałaśliwy Ignacy [Gurowski], gawędy przybrały znaczniejszy charakter, a śród rozpraw rozpoczęła się sprzeczka między nim a nami o Londyn i Paryż, co trwało więcej półtorej godziny. Druga już była po północy, kiedy Ignacy, skutkiem zamierzonego planu, wziął Chopina do kabrioletu i dalej z nim na wieś do St.-Gratien, ja zaś, z Wolffem i Münchheimerem, udaliśmy się do domu...

[Następnego dnia], kiedy zegary godzinę szóstą wskazywały, ja, Chopin i jeden z jego przyjaciół [Matuszyński] przybyliśmy na ulicę Montorgueuil, sławną z nieprzeliczonej liczby jadalń oraz z najświetniejszych w stolicy składów ryb. Tam znajdowała się od dawna słynna restauracja pierwszego rzędu pod nazwą „Rocher de Cancal”... Na wstępie, jak zwykle, ukazało się nam parę egzemplarzy płci pięknej, siedzącej za strojnym bufetem na wyniosłych fotelach, ale nie tylko tu gastronomiczne ponęty zatrzymują smakoszów: wchodzi się na piętro, a na schodach, tuż z tej sali na górze wiodących, spotyka się poczty garsonów, z których najbliżej stojący, uważając, ile razem osób składają ci, co przybywają, głośno drugim oznajmiają, by dla takowej liczby stosowny gabinet otworzono. Mieliśmy zatem gabinet na trzech. W nim nader wygodnie mogliśmy się rozgościć. Na stole w pośrodku stojącym leżała książka ze spisem potraw, ćwiartka czystego papieru, atrament i pióro. Powabne, jednotomikowe, ale zupełne dziełko, bo zawierające wszystko, co tylko Paryż dla smakoszów najwykwintniejszego dostarczyć może, stało się natychmiast pastwą naszego przeglądu i przedmiotem narad. Z tym wszystkim dało się uchwałę absolutnemu rozporządzeniu Chopina. Ten wypisał, czym miano nam służyć, a oczekujący zlecenia garson [kelner] wnet otrzymał rozporządzenie piśmienne. Wkrótce usłużono... Zaczęliśmy od ostryg – wyborne! Następująca zupa, purée de gibier[60], wyśmienita! Z kolei podano matlota[61]. Danie to, wyrównywające samej ambrozji, doskonałym sporządzeniem i wykwintnym smakiem zdawało się z całą dumą chcieć nam przypominać, iż w „Rocher de Cancal” obiadujemy. Zastawiono [zamówiono] potem szparagi – nie do wychwalenia. Później inne przysmaki, a przedziwny szampan szumnie wszystkiemu towarzyszył.

Z cygarami w ustach udaliśmy się do Tortoniego na kawę. Tam rozmawiając o artystycznych w ciągu mego pobytu zdarzeniach, gdy przyszło do kwestii mego odjazdu, nie chciał Chopin przyjąć ostatniego pożegnania i umówiliśmy się widzieć nazajutrz...

[Tuż przed odjazdem] przybywszy do Fryderyka, zastałem go, jak już nieraz, przy dawaniu lekcji. Chciałem tylko jednej chwili od niego, ale mnie na dłużej zatrzymał. Dał mi zlecenie do rodziców swoich i rodziny, przy tym zobowiązał o ukłony niektórym artystycznym znakomitościom w Warszawie... Miałem się oddalić, lecz zabrał mnie w kabriolet, w ostatniej godzinie jedną jeszcze znajomością zrobić mi chcąc niespodziankę. Zawiózł mnie do pracowni pierwszego w Paryżu malarza morskich wyłącznie widoków, pana Gudin[a][62]. Niepomału uderzony byłem talentem tego artysty, jako też godnością i przyjemnością jego osoby. Pan Gudin nagromadzonymi w swoim atelier dziełami porywał za pierwszym na nie wejrzeniem, a ucywilizowanie miłym obejściem słodko uspokajał podniecone wrażenia duszy. Oprowadzając wzrok nasz po pięknych swych pracach, głównie zatrzymał go na ostatniej, co dopiero ukończonej robocie, zamówionej przez hrabiego Demidowa. Dzieło to dwa razy było zrobione, a każde z niejaką odmianą w pomyśle. Dopytywał się o zdanie... Po ścisłym rozbiorze przyznaliśmy pierwszeństwo jednemu, jako posiadającemu więcej mocy w pomyśle i efektu. Obraz przedstawiał chwilę po burzy na morzu. Na przestworze wszystko chłonącego żywiołu nie ukazywało się nic więcej, jak tylko jedna ofiara z rozbitego okrętu. Śród łona bałwanów morskich płynął człowiek utrzymujący się jedynie na kawałku zdruzgotanego masztu: był sam jeden, jakby oderwany od wszystkiego, co się światem i życiem zowie, w walce ze śmiercią, wątle zawieszony nad bezdenną otchłanią grobu; tylko mu czarna noc dotrzymywała placu i daleki księżyc obojętnie przyświecał... Silnego efektu dzieło zatrzymywało nas dość długo przy sobie; pozostałbym i dłużej, ale tym razem byłem niewolnikiem czasu. Opuściliśmy więc pracownię pana Gudin[a]... Ostatnim widmem, co go fala czasu porywczym prądem do nielitościwej gnała topieli, było ostatnie widzenie się z Fryderykiem, ostatnia zamiana wyrazów życzeń i przyjaźni, i ostatnie z nim pożegnanie.

Źródło pierwotne (zaginione): Józef Brzowski, Dziennik (1836–1838) i Pamiętnik (1852).

Kompilacja cytowanych tekstów pochodzi z następujących źródeł drukowanych:

• „Biblioteka Warszawska” 1850, t. 4 [BW].

• „Kronika Rodzinna” 1871, nry 17–20, 22–23 [KR].

• „Kurier Warszawski” 1899, nr 293, nr 295 [KW].

• „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne” 1900, nry 13, 15, 16, 20 [EM].

• „Muzyka” 1950, nr 6 [to].

• Adam Czartkowski, Zofia Jeżewska, Fryderyk Chopin, wyd. VII, Warszawa 2013, rozdział: Z dziennika Józefa Brzowskiego [ac, zj].

Skąpy czas, przecinając nić Szopenowego żywota, a spychając z nim razem geniusz jego do grobu, więcej niż srogości dokonał: wytrącił on epoce czarę, co łaknącym niosła rozkoszy napoje, zatopił w otchłań nieprzebrany skarb idei kunsztu, zdruzgotał czarowne szkło, w którym w całej jawności przeglądały się uczucia i myśli wszystkich; na koniec wieczną, bo śmiertelną, zaparł tamę potężnemu odkrywcy tajemnic harmonii, jakby chciał wyrzec: „Stój natchnienie! Dosyć twej poezji na ukołysanie twych miłośników, dosyć już prawd sztuki na uszlachetnienie ducha jej wyzwoleńców!”. I stało się! Znikł Szopen, a łzy po nim gorzkie są i potrójne, bo łzy rodziny, łzy muzykalnego świata i łzy każdego artysty.

Znajdzie się niebawem jeden z tych ostatnich, tam, gdzieś Szopenie kości swoje złożył, co obliczy potęgę geniuszu twego, co skreśli mistrzowskim piórem dziwy natchnień twoich. Lecz pozwól, szanowny Cieniu, i na nieudolne słowo jednego z tych, którzy w rodzinnym kraju, gdyś jeszcze w nim gościł, podzielali wiek twój młodości; jednego z tych, co cię poszli szukać na Galijskiej ziemi, dla odnowienia sobie uroku talentu twego, a po rozstaniu się z tobą żywili duszę karmą wspomnień przywiezionych od ciebie, a które starczą do kresu życia; na koniec, jednego z tych, co ich łzy nigdy nie zatoną w głębi Letejskiej, nie wsiąkną w grób zapomnienia.

Fryderyk Franciszek Szopen, urodzony w naszym kraju roku 1810, od lat najwcześniejszych szczególny okazywał pociąg do sztuki muzycznej, a światli rodzice jego rozwijali w nim popęd, mający stawić go na szczycie chlubnego zawodu. Młodzieniec też od dnia do dnia odnosił świetniejsze jedne od drugich nad trudnościami sztuki zwycięstwa i miał ledwie lat kilkanaście, kiedy stał się uśmiechającą nadzieją rodziny, pełną blasku, choć młodą gwiazdą w kole artystów, kometowym zjawieniem dla sztuki i zakładem zaszczytu dla kraju.

Pomyliłby się ten, co by Szopena czynił czyimkolwiek dłużnikiem; on, jak wszelkie geniusze, winien wszystko Opatrzności. Chcieć wmówić, że się przyczyniło do potęgi geniusza, jest tak śmieszne, jak przyznawać sobie geniusz dlatego, że się pobierało naukę u genialnego.

Młody zatem Szopen był samotwórcą. Prawdziwy jednak geniusz nie jest tak nigdy upornym, by odpychał wzory arcydzieł, uciekał przed wrażeniami szczytności mistrzów i nie przyswajał sobie prawd sztuki raz przez nich docieczonych. Otóż to jest szkoła, jeżeli geniusz szkoły potrzebuje; dlatego Szopen odbył ją i pojął z najsubtelniejszą przenikliwością, a tą szkołą było dwóch ówczesnych mistrzów, którzy go natchnęli i których piętna, chociaż na tle zupełnej oryginalności Szopena i na niezmierzonej przestrzeni wyobraźni jego, wyższy znawca dostrzeże. Mistrzami tymi byli Hummel i Paganini.

Świadkiem byłem wrażeń, jakie ci dwaj mistrzowie na młodzieńcu czynili. Jeden czarował go bogactwem harmonii i dzielną improwizacją zachwycał; drugi niebiańską melodią i jej wytwornymi ozdoby w sferę złudzeń porywał; a wiedział młody artysta, jak przyswoić sobie dwie wielkości, jak je pobratać z własnym natchnieniem, jak nimi do szczytności swoją wielkość wynieść, i tak stał się olbrzymem.

Lecz mimo to nie powiedział sobie, jak to pospolicie czyni większość młodych artystów, iż będzie Hummlem lub Paganinim, bo znał całą niskość tych, co nie mają swej indywidualności; dla dosięgnięcia cudzej wielkości nie zaparł się własnej; swoją zmierzył z tamtymi, uwierzył w nią, chciał być Szopenem i Szopenem został, a został zarazem wzorem dla innych, jak czerpiąc w skarbcu sztuki korzyści dla siebie, trzeba stać się samym sobą.

Samodzielnym będąc, Szopen do końca nim pozostał; ani go pedantyzm niemiecki nie zesztywnił, ani słodycz włoskiej melodii nie zniewieściła, ani go lekkość francuskiej muzyki do czczości nie zniżyła. Ten sam typ talentu, który kiedyś w pożegnalnych jego koncertach warszawian czarował, później Paryż zachwycał, stał nieprzenikniony jak bazaltu skała; różne szkoły i typy rozbijały się o niego i nie odstąpił mistrza aż do grobu.

Typ ten niezachwiany talentu Chopina, ile wzniosły, cudowny, na głębię uczuć działający, tyle nie wątły, nie przechodni, nie zużyty, a[le] nieśmiertelny, bo w jego utworach myśl mieszka, a myśl nie przestanie być myślą.

Skoro z pianistów on jeden myślą nas darzył, on jeden tylko z nich był poetą. Stąd nie dziwmy się, iż kompozycje Szopena nie zostały dotąd w naszym przynajmniej kraju popularnymi; wszakże poezja jest wzniosłością, a wzniosłość dlatego jest wzniosłą, że się wznosi nad wszystko inne; jakże ogół ma czuć to, co nie mieszka w jego kole, tylko wzniosło się wyżej? Do pojęcia takiej wyższości trzeba być wybranym; otóż powód, dlaczego ogół go nie pojmuje. Przecież tak dobrze trzymam o ogóle, że nie zaprzeczałbym mu zamiłowania do dzieł Szopena, gdyby tylko mógł się z nimi zapoznać; do zapoznania środek niełatwy; trzeba by samego Szopena dać słyszeć ogółowi lub wykonującym jego dzieła być usposobionymi do trafnego oddania jego myśli. Niestety, do ostatniego potrzebne czucie równe Szopinowemu, a więcej jeszcze wiedzą sposobu traktowania gry według niego. Bez tego, choć wielu wykonywa twory Szopina, przedstawiają tylko parodię, odstręczają słuchaczy od jego arcydzieł i na karb trudności zwalają niechęć pracowania nad nimi.

Trudność przecież nie leży w samym ich mechanizmie; bo nieraz słyszymy dzielne pokonanie trudności Heksameronu, tej mieszaniny z sześciu odrębnych przypraw, genialnie przez Liszta sporządzonej, to odgrzaną i przeniesioną z wielkiej orkiestry na jedno piano uwerturę Webera, przez Henselta, to znów zręcznie wybębniony chór Bardów przez Thalberga; a usłyszeć nie możemy jednego Andante z koncertu Szopina, żeby nie było w karykaturę obrócone! Trudność zatem spoczywa w dosięgnięciu szczytności, jaką dzieła Szopina tchną. Stąd one będą zawsze kamieniem probierczym talentów wykonawczych; kto im nie podoła, palcową tylko udolność wykazać może, a taka wyłącznie nie czyni jeszcze znakomitości. Szopin z tej także przyczyny nie zajmie ogółu, iż własne myśli przedstawia: pianiści zaś, co piszą swe fantazje na tematy ze znanych oper, pomi[mo]wolnie muszą być popularnymi, bo choć często niezgrabne ich twory, słuchacz prędko je zrozumie i rad słyszeć piękną a znaną melodię.

Tak usposobiony Szopin, wśród Paryża, w sprawiedliwym poważaniu u artystów, wielbiony przez znamienitsze umysły, czczony od ludzi z wyższym ukształceniem i smakiem, był przez lat dwadzieścia rozkoszą najpierwszych salonów; porywany, pieszczony, hołdami obsypywany, poił niezrównanym wdziękiem swego piana [fortepianu] niejedno pełne inteligencji zebranie, a nawykły do wyższych towarzystw, zalecał się wytwornym wykształceniem, miłym humorem, nie mniej wysokim dowcipem. Znał też dobrze kaprysy społeczeństwa, w którym przebywał i umiał z nim zręcznie wychodzić.

Nie zapomnę zdarzenia, gdy raz w mej obecności improwizował wysokiemu zebraniu dyletantów. Natchnienie powiodło go do zaimprowizowania jakiejś cudownej melodii: wszyscy osłupieli; gdy skończył, podnieśli się z miejsc i okolili tryumfującego wirtuoza, a ponieważ musiało wszystko w ich wyznaniu legitymicznym mieć swoje pochodzenie, skwapliwie dopytywali się, co by to była za pieśń? Szopen, świadomy ich ducha, wręcz zapewnił, że to pieśń ludowa z jego ziemi rodzinnej. Damy, które go otaczały, żarliwie nalegały, aby ją ułożył na głosy i oświadczyły chęć zaśpiewania w chórze. Najsolenniej przyrzekł im wirtuoz, a obróciwszy się do mnie, rzekł z uśmiechem: „Jutro już o tym zapomną!”. W tym znalezieniu się widoczną była dokładna znajomość salonowego życia towarzystw paryskich.

Szopen, wśród zawodu swego tak świetnie wiedzionego, nie lubił prawie koncertów; nieraz go znaglano, aby dał się słyszeć publicznie; niechętny temu, zawsze odmawiał. Nie wiadomo, czy oszczędzać chciał siły swoje fizyczne, słabsze, niestety, od innych wirtuozów, czyli znając wzniosłość dzieł swoich oraz ich oryginalność, nie życzył je na publiczną oddawać wystawę, w przekonaniu, iż aby taka wystawa uwieńczyła przedsiębiorcę pomyślnym owocem, zawsze jej program zatrącać musi nakręconą spekulacją.

Grał jednak niekiedy publicznie, a wybrane jego audytorium zapominało wówczas o głośnej koncertowej sławie Lisztów i Thalbergów i przekonywało się, że geniusz Szopena bez zaprzeczania pobudką był w rozwinięciu ich talentów. Szczególniej Liszt, rozmiłowany w Szopenie, przyjaciel jego niezmienny, w czasie pobytu swego w Paryżu ulegający nawet w potocznym życiu przewadze moralnej Szopena, winien mu ogrom całego ducha tak silnie rozwiniętego w swoim talencie, bo wiadomo, iż iskrę Lisztowego geniuszu, tlejącą tylko kiedyś jako w młodocianym jestestwie, Szopen dopiero boskim swym ogniem w gotujący płomień rozniecił.

Szopenie! Gdyś nas wyprzedził i dalszą wędrówkę wskazaną ci przez Twórcę rozpoczął, czymże ci słowo moje jeszcze zabrzmieć podoła?

Oto tym niezmyślonym uniesieniem nad tobą, żeś ty był jednym ze skąpej liczby geniuszów, co w olbrzymim polocie dosięgły szczytu sztuki; co niepojętym od niebios darem podołałeś każdym dotknięciem zimnej kości wywołane przez ciebie brzmienie z piana [fortepianu] rozpromienić życiem, a twory twe, tchnące wygórowaną poezją, upajają natłokiem uczuć i przez zmysł słuchu do rdzeni czucia się wdzierają!

Zagasła gwiazdo Paryża! Jakże pięknie na jego świeciłaś horyzoncie, a promienie twe jakże daleko i wszechstronnie strzelały! Tak gorejąc ogniem geniuszu, a blaskiem sławy przyświecając, nie zapomniałeś jednak Szopenie ani na chwilę, gdzieś pierwszym światłem zaiskrzył; nie przepomniałeś, żeś najprzód nam świecił, boś między nami życie zaczerpnął.

Cieniu nam drogi! Wybacz uniesieniom, bo uniesienia są objawem czynnej i biernej siły poezji, a ty sam sprawcą uniesień, boś podniecił darem swym najpoetyczniejsze wzruszenia.

Wzruszenia te nie są mym tylko udziałem; są one udziałem wszystkich, co cię pojęli, ukochali i wielbią; a boska sztuka muzyki, w całej swojej przestrzeni, rada by ci w hołdzie, kolosalną jak ten świat orkiestrą, pieśń cześci [czci] i żalu zanucić!

Źródło: Józef Brzowski, Fryderyk Szopen, „Gazeta Warszawska”, 14 XI 1849, nr 302, s. 3–4 (artykuł pośmiertny).

Komentarz

Józef Brzowski (1805–1888) – polski kompozytor, pedagog, dyrygent, wiolonczelista i publicysta muzyczny. Wrażenia ze swej prawie dwuletniej podróży zagranicznej (1836–1837) spisał w dzienniku, który następnie w 1852 r. przerobił i opracował z myślą o wydaniu ich drukiem jako Wrażenia artystyczne z podróży po Niemczech i Francji. Obydwa oryginalne rękopisy (dziennik i opracowanie) zaginęły wraz ze zbiorami Aleksandra Polińskiego, jednak ich różne fragmenty były wcześniej kilkakrotnie publikowane, przy czym mają niejednakową objętość, treść i formę – trudno ocenić, które są bliższe pierwowzoru. Za życia Brzowskiego wydano bowiem trzy wersje jego dziennika (1850, 1871, 1886); nie tylko wybrano do nich różne fragmenty, ale i dokonano rozmaitej redakcji poszczególnych akapitów, co – jak można przypuszczać – odbyło się za wiedzą autora. Późniejsze publikacje również różniły się wyborem fragmentów; najpełniejszym tekstem pozostaje „Kronika Rodzinna” z 1871 r., z której zaczerpnęliśmy passusy uzupełniające narrację najwcześniejszej (także tutaj użytej) wersji z „Biblioteki Warszawskiej” (1850). Trzecim źródłem uzupełnień jest „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne”, w którym Ferdynand Hoesick zamieścił odmienioną redakcyjnie i objętościowo wersję tekstu. Kolejnej publikacji części tekstów Brzowskiego dokonał Aleksander Poliński w „Kurierze Warszawskim” (1899) z okazji 50. rocznicy śmierci Chopina. Wreszcie Tadeusz Ochlewski zamieścił niektóre, lecz nieco odmiennie brzmiące fragmenty w „Muzyce” (1950). Sytuacja ta nie pozwala obecnie jednoznacznie określić, z której wersji (z dziennika czy pamiętnika) pochodzą cytowane ustępy oraz jak mają się one do ich pierwotnej redakcji.

Ogólnie wspomnienia Brzowskiego zawierają wiele interesujących opisów życia muzycznego, ludzi i miast, które zwiedził w czasie swej podróży. Niniejszy tekst jest także – z konieczności – wyborem autorskim, przy czym kluczem było przede wszystkim wybranie takich fragmentów, które w szerokim stopniu dotyczą Chopina i jego najbliższego paryskiego otoczenia. Drugim kluczem była troska o płynność narracji. W nawiasach kwadratowych zamieszczono wstawki, pochodzące z innej wersji tekstu, które – zdaniem autora – inaczej lub lepiej oddają opis danej sytuacji.

W trzy tygodnie po zgonie Chopina Józef Brzowski opublikował w prasie warszawskiej artykuł-nekrolog (zamieszczony powyżej), oparty na własnej wiedzy, zdobytej podczas opisanych w pamiętniku podróży i licznych spotkaniach z Chopinem.

Urodzony w Warszawie, Józef Brzowski tu pobierał nauki w Liceum i szkołach pijarskich. Przez małżeństwo swej siostry Zofii z Karolem Kurpińskim związał się z nim także zawodowo – u niego poznał zasady harmonii i zdobył podstawowe wiadomości muzyczne. Następnie studiował w Konserwatorium, m.in. grę na wiolonczeli. Grywał na tym instrumencie w operach Rossiniego, wystawianych przez Kurpińskiego, a następnie na krótko objął posadę dyrygenta orkiestry w balecie. Po ukończeniu studiów kompozytorskich napisał w 1832 r. operę Hrabia Weseliński z librettem Ludwika Adama Dmuszewskiego, wystawioną z powodzeniem w końcu 1833 r. W roku 1837 wybrał się w dłuższą podróż artystyczną po Niemczech i Francji, gdzie poznał wielu ówczesnych mistrzów muzyki. Wrażenia z tej podróży spisał w cytowanym Dzienniku. Zajmował się także piśmiennictwem muzycznym: publikował artykuły w „Świecie Dramatycznym” i „Przeglądzie Naukowym”. W roku 1843 jeździł do Poznania, Wrocławia, Salzbrunnu, Cieplic i Drezna w towarzystwie swej utalentowanej muzycznie córki Jadwigi, późniejszej profesorki muzyki „w słynnym żeńskim instytucie” w Stanach Zjednoczonych (poślubiła tam w Nowym Orleanie francuskiego konsula generalnego, hrabiego de Méjana, by następnie osiedlić się w Brukseli). Po utworzeniu Instytutu Muzycznego w Warszawie w 1861 r. Brzowski został powołany na stanowisko inspektora tej uczelni oraz profesora klasy fortepianu dla śpiewaków. Komponował dużo, wiele jego utworów spotkało się z międzynarodowym uznaniem, szczególnie w Belgii, gdzie za zasługi został uhonorowany licznymi zaszczytami. Jednym z większych jego dzieł była opera pt. Ruvaert, regent Flandrii, czyli piwowar z Gandawy. Jego msze były wykonywane w różnych miastach Belgii i Francji oraz w warszawskiej katedrze św. Jana. Skomponował ponadto utwory na fortepian i orkiestrę, a także arię dla słynnego śpiewaka, Rubiniego. Zmarł w Warszawie w 1888 r.

Bibliografia

• Józef Brzowski, Fryderyk Szopen, „Gazeta Warszawska”, 14 XI 1849, nr 302.

• Józef Brzowski, Ustęp z wrażeń artystycznej podróży, „Biblioteka Warszawska” 1850, t. 4.

• Józef Brzowski, Wyjątki z podróży artystycznej do Niemiec i Francji odbytej w 1837 roku przez J. Brzowskiego, „Kronika Rodzinna” 1871, nry 17–20, 22–23.

• Brzowski Józef, „Kronika Rodzinna” 1886, nr 18.

• Tadeusz Ochlewski, Ze wspomnień J. Brzowskiego o Chopinie, „Muzyka” 1950, nr 6.

• Aleksander Poliński, O Fryderyku Chopinie, „Kurier Warszawski” 1899, nr 29.

• Ferdynand Hoesick, Preludya o Chopinie, rozdz. IV: Chopiniana w zbiorach Al. Polińskiego, „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne” 1900.

• Ferdynand Hoesick, Słowacki i Chopin, t. 1–2, Warszawa 1932.

• Marie-Paule Rambeau, Ewa Talma-Davous, Józef Brzowski: un musicien polonais dans le Paris musical de la Monarchie de Juillet, w: Chopin e il suono di Pleyel, red. Florence Gétreau, Briosco 2010.

• Tadeusz Ochlewski, [hasło:] Brzowski, Józef, w: Polski słownik biograficzny, t. 3, Kraków 1937.

Karol Brzozowski

wnuk Zofii Zamoyskiej z Czartoryskich, właścicielki Pałacu Błękitnego w Warszawie

.

O Brzozowskich pisał Chopin 10 lipca 1849 roku w liście do Wojciecha Grzymały z rue de Chaillot: „Pani Brzozowska (Zamoyska z domu)[63] najęła mieszkanie nade mną”[64].

Norwid zaś w Czarnych kwiatach tak opisywał to mieszkanie Chopina:

„[...] w Paryżu Fryderyk Chopin mieszkał przy ulicy Chaillot, co, od Pól Elizejskich w górę idąc, w lewym rzędzie domów, na pierwszym piętrze, mieszkania ma z oknami na ogrody i Panteonu kupulę, i cały Paryż... [...], którego to mieszkania główną częścią był salon wielki o dwóch oknach, gdzie nieśmiertelny fortepian jego stał [...]”[65].

A oto jak to samo mieszkanie przy ulicy Chaillot zapamiętał po latach Karol Brzozowski:

„[...] Potem[66] ojciec wyszukał nam apartament w domu, który (patrząc na front kościoła św. Magdaleny) czyni wklęsły winkiel z lewej strony, i tam mieszkaliśmy na I piętrze, aż mogliśmy zamieszkać na dłużej przy rue de Chaillot, między Champs Élysées a Sekwaną. Dom ten miał bramę sklepioną do dziedzińczyka wewnętrznego, gdyż dom był zabudowany w kwadrat. Naprzeciw bramy w dziedzińcu było wejście na nasze schody prowadzące na I piętro. Od wejścia na parterze, na lewo były 2 małe i niskie pokoje, w których mieszkał bar[dzo] już chory Chopin[67], pod naszym mieszkaniem, z którego mieliśmy okna na dziedziniec i na ogród, w którym Józef, Karol Zamoyscy, synowie wuja Konstantego, i inni przychodzili się z nami bawić. Mieliśmy na górze duży salon, w którym stał fortepian Pleyel obstalowany przez Chopina dla mojej matki, z którą na 4 ręce przychodził grywać rano. Mnie uczył śpiewać Gwiazdeczkę swojej kompozycji[68], akompaniując na tym pleyelu, który dziś jeszcze posiadam w moim mieszkaniu w domu naszym w Warszawie przy ul. Bracka nr 20, w pałacu w głębi za ogródkiem. Wieczorami nieraz przyjeżdżało do nas całe zgromadzenie rodzinne z Hôtel Lambert, żeby słuchać gry Chopina. Kiedy już zasiadał do fortepianu, kazano nam mówić dobranoc wszystkim i wyprawiano nas spać. A my tak wsłuchani w codzienną jego muzykę, którą już lubiliśmy, błogo zasypialiśmy”.

KAROL BRZOZOWSKI

[W dalszym fragmencie pamięć wyraźnie już zawodzi piszącego – pomylił nie tylko datę zgonu, ale zapomniał o fakcie, że Chopin jesienią 1849 roku przeprowadził się na plac Vendôme i tam zmarł. W akapicie niżej cytowanym nastąpiła niewątpliwie zbitka wspomnień z ulicy Chaillot ze znanymi ze słyszenia okolicznościami z pogrzebu kompozytora].

„Pamiętam chorobę i śmierć Chopina na parterze domu, w którym mieszkaliśmy, rue Chaillot, zdaje się w 1851. Kiedy już przestał wstawać z łóżka, a miał 2 ciasne, malutkie i niskie pokoiki z oknami na podwórko, otwierano drzwi do sieni, jedne i drugie, i moi starsi braciszkowie Staś i Jaś zbiegali do załomu schodów, skąd było go widać w łóżku. Posyłali mu ręką dzień dobry, a on im odpowiadał miłymi gestami. Ale chodzić nam do niego nie było wolno, a z daleka chciał nas widywać. Wstrząsającego doznałem wrażenia, kiedy przy wynoszeniu jego trumny huknęły trąby orkiestry pierwsze akordy jego marsza funèbre na ciasnym, wewnętrznym podwórku domu. Dzieciństwo i pierwsza młodość moja przyszły wśród dźwięków muzyki Chopina, którego uczennicą była moja matka i muzyki włoskiej, którą bardzo lubiła”.

Źródło: Zbigniew Sudolski, Słowacki i Chopin we wspomnieniach Zenona i Karola Brzozowskich, „Stolica” 1968, nr 34, s. 12–13.

Komentarz

Karol hr. Brzozowski (1846–1941) herbu Belina – syn Zenona Brzozowskiego, marszałka szlachty guberni podolskiej, i Elżbiety (Elizy) hr. Zamoyskiej (1818–1857). Matka autora była siostrą ordynata Konstantego hr. Zamoyskiego, szambelana dworu rosyjskiego, a córką słynnej Zofii Zamoyskiej z Czartoryskich, właścicielki Pałacu Błękitnego w Warszawie, gdzie miał występować sześcioletni Chopin. Być może już od tego czasu datuje się znajomość Chopina z panną Zamoyską, późniejszą Brzozowską. Siostrą jej męża, Zenona, była Ksawera z Brzozowskich Grocholska, znana działaczka patriotyczna, adresatka listu księdza Jełowickiego na temat okoliczności zgonu Chopina[69]. Eliza Zamoyska sama także angażowała się w pomoc zesłańcom polskim na Syberię Wschodnią, głównie organizując przekazywanie im korespondencji rodzinnej, książek i odzieży, a także uzyskując liczne ulgi w odbywaniu kar. Małżeństwo Elizy z Zenonem Brzozowskim nie było szczęśliwe: mąż osiadł na stałe w swych dobrach podolskich, trzydziestoletnia żona czasowo zamieszkała z synem w Paryżu (opisywany we wspomnieniu epizod dotyczy roku 1849).

Ojciec autora, Zenon Izydor Antoni Brzozowski (1806–1887), był z kolei synem Karola, marszałka szlachty powiatu olhopolskiego, i Ksawery z Trzecieskich, przyjaciółki matki Słowackiego. Był bliskim przyjacielem tego poety, zbliżył się też do Zygmunta Krasińskiego. Ślady obydwu tych przyjaźni są liczne – zarówno w twórczości, jak i korespondencji obu wieszczów. Gospodarował umiejętnie w swych ogromnych dobrach na Podolu, m.in. zakładając cukrownie. Główną jego siedzibą była Obodówka, część dawnej fortuny Koniecpolskich.

Nota bene w tejże Obodówce zatrudniony został po latach w charakterze urzędnika cukrowni Mateusz Ciechomski (1866–1918), wnuk siostry Chopina, Ludwiki Jędrzejewiczowej, a w sąsiedniej Berszadzie urodził się jego syn, Feliks Ciechomski (1893–1958), artysta malarz.

Wspomnienia Karola Brzozowskiego zostały spisane w początkach XX wieku, a udostępnił je autorowi cytowanego artykułu, Zbigniewowi Sudolskiemu, wnuk pamiętnikarza, też Karol. Niewątpliwie są one niezbyt wiarygodne pod względem faktograficznym (w opisywanym roku 1849 ich autor miał zaledwie 3 lata), jednak atmosfera spotkań jego rodziców z Chopinem musiała przetrwać w legendzie rodzinnej i – jako taka – zapisać się w pamięci Brzozowskiego.

Poważnych wątpliwości nastręcza opis samego mieszkania – „dwa małe pokoiki na parterze”, podczas gdy osobiście odwiedzający Chopina Norwid lokuje je na I piętrze, przedstawiając duży salon i piękne widoki z okien „na cały Paryż”. To samo pisze Chopin 25 czerwca 1849 r. w liście do Ludwiki Jędrzejewiczowej[70]. Z drugiej strony charakterystyka budynku i ogrodu nosi znamiona prawdy, szczególnie gdy się ją porówna z planem katastralnym Paryża, gdzie układ posesji rzeczywiście odpowiada wspomnieniom Brzozowskiego[71].

Z cytowanej opowieści Karola Brzozowskiego wynika, że jego rodzina wynajmowała mieszkanie w tym samym domu co Chopin, nad nim, co nie budzi wątpliwości wobec świadectwa samego kompozytora. Znaczyłoby to jednak, że Brzozowscy zamieszkali na piętrze drugim. Być może trzyletniemu dziecku we wspomnieniu zachowała się jedynie konfiguracja „nad Chopinem”, zawiodła natomiast pamięć co do piętra.

Mimo niedokładności i błędów relacje przytoczone wyżej zasługują na ocalenie od zapomnienia, szczególnie ze względu na różnorakie rodzinne punkty styczne: warszawski Pałac Błękitny, paryskie sąsiedztwo w Chaillot, matka – uczennicą Chopina (?), fortepian wybrany przez Chopina... W końcu umożliwiają też interesujące spojrzenie oczyma dziecka na ostatnie dni Chopina i uwidoczniają, jak zawodna jest pamięć i jak ostrożnie należy dawać wiarę wspomnieniom spisywanym po wielu latach.

Bibliografia

• Maria Bruchnalska, [hasło:] Brzozowska, Eliza, w: Polski słownik biograficzny, t. 3, Kraków 1937.

• Maria Danielewiczowa, [hasło:] Brzozowski, Zenon, w: Polski słownik biograficzny, t. 3, Kraków 1937.

• Charles Lefeuve, Histoire de Paris rue par rue, maison par maison, Paryż 1875.

• Archives de Paris, Plans parcellaires de Paris et des communes annexées (XIXe siècle), Cadastre de Paris par Îlot (1810–1836), Îlot 44; https://archives.paris.fr/f/planspacellaires/tableau/?&debut=125 [dostęp: 28.11.2023].

• Piotr Mysłakowski, Grande rue de Chaillot 74 – przedostatni adres Chopina, „Ruch Muzyczny” 2012, nr 15.

Aleksandra Faucher

z Wołowskich

uczennica Chopina, żona francuskiego ministra spraw wewnętrznych Léona Fauchera

.

[Hoesick:] Zdarzyło mi się niedawno na raucie jednym rozmawiać z panią H...[72], która mi między innymi opowiedziała szczegół z życia Chopina, należący do jej tradycji rodzinnych, a który, lubo drobny i małoznaczący sam przez się, mimo to nie przestaje być charakterystycznym dla autora polonezów, jako człowieka.

– Skoro pan pisze dzieło o Chopinie, to muszę panu opowiedzieć o nim, co mi nieraz opowiadała w Paryżu ciotka moja, pani Aleksandryna [sic!] Faucher, z pierwszego męża Wołowska[73]. Pamięta ona doskonale Chopina, bo zaprzyjaźniony z jej mężem bywał u nich przez cały czas pobytu swego w Paryżu bardzo częstym gościem, czując się w ich domu jak u siebie. Jak panu wiadomo, był on zawsze nadzwyczaj wesołego usposobienia.

– Tak jest, bo, jak się ktoś o nim wyraził trafnie, duszę miał smutną, a umysł wesoły.

– Jakoż trzymały się go ciągle najrozmaitsze figle, a że posiadał nadzwyczajny talent naśladowczy, pozwalający mu w najzabawniejszy sposób przedrzeźniać ruchy, głos, chód, mowę itd., itd. swoich przyjaciół i znajomych, więc zdarzało się nieraz, że tym swoim talentem doprowadzał najwykwintniejsze towarzystwo do wybuchów iście homerycznego śmiechu, a szczególniej gdy naśladował i karykaturował różnych znakomitych fortepianistów. W ogóle miał zawsze głowę pełną konceptów...

– O ile mu zdrowie jako tako dopisywało...

– A im większą miał do kogoś słabość, tym chętniej lubił mu sprawić jakąś humorystyczną niespodziankę. Z Wołowskimi, u których czuł się jak w domu, łączył go stosunek prawdziwej przyjaźni i poufałości, wpadał do nich w różnych porach dnia, nawet w takich godzinach, w których nie zwykło się składać wizyty, a był zawsze le bien venu, rozumie się samo przez się. Otóż zdarzyło się raz, zadzwonił do nich w porze, w której ciotka moja jeszcze nie była ubrana. Otworzyła mu służąca, która zobaczywszy, że to on, poprosiła go do salonu, a sama poszła uwiadomić panią, kto przyszedł z tak wczesną wizytą. Ciotka moja, która się ubierała właśnie, dowiedziawszy się, że to Chopin, nie wyszła do niego zaraz, lecz kończyła się ubierać, gdy nagle dosłyszała przez otwarte drzwi odgłos ożywionej rozmowy. Rozmowa toczyła się w przedpokoju, we drzwiach prowadzących do salonu, a okazywało się z niej wyraźnie, że Chopin nie przyszedł sam, lecz w towarzystwie, o czym, dziwna rzecz, służąca nie powiedziała ani słowa. Zaintrygowana, ktoby to mógł być, ciotka moja zaczęła nadsłuchiwać, i o dziwo! Poznała po głosie, że osobą, z którą Chopin rozmawiał właśnie, była... księżna Adamowa Czartoryska. Certowali się oboje, kto ma wejść wprzódy, żadne z nich bowiem nie chciało wejść pierwsze.

– Zupełnie jak owi dwaj marszałkowie w pierwszym akcie Mazepy Słowackiego.

– Oboje uważali się za niegodnych pierwszeństwa: księżna utrzymywała, że tak znakomity artysta jak Chopin nie mógł wchodzić drugi, on zaś w żaden sposób przystać na to nie chciał, dowodząc, że zawsze w takich razach pierwszeństwo należy się damie, cóż dopiero, gdy nią jest tak dostojna matrona jak księżna pani, której i z wieku, i z urzędu zaszczyt się ten należy. Tak się certując, wciąż nie przekraczali progu salonu, a tymczasem ciotka moja, zaskoczona tą niespodziewaną wizytą księżny, wizytą o tak niezwykłej porze, mocno skonfundowana tym, że ją księżna zastaje jeszcze przy tualecie, woła służącą i coraz bardziej śpiesząc się z ubieraniem, pyta ją tonem wymówki, dlaczego nie powiedziała nic, że Chopin przyszedł nie sam, lecz w towarzystwie księżny. Służąca, zdziwiona tym zapytaniem, odpowiada, że prócz Chopina, za którym sama przecież zamknęła drzwi, nie widziała nikogo, coby wchodził z nim razem... W tejże chwili jednak z przedpokoju doszedł znów odgłos rozmowy Chopina z księżną, która wciąż jeszcze, jak się okazało, nie mogła się zdecydować na wejście do salonu przed swym znakomitym towarzyszem. Gdy już i służąca dosłyszawszy urywane wyrazy tego dialogu, nie miała wątpliwości, że jednak prócz Chopina był jeszcze w przedpokoju ktoś inny, kazała jej ciotka moja prosić tych państwa do salonu, gdzie zechcą poczekać chwileczkę, bo pani już się kończy ubierać... Służąca idzie do przedpokoju, ale, o dziwo, widzi tu Chopina samego. Cóż się okazało? Oto, że artysta, dowiedziawszy się, że pani jeszcze nie ubrana, wpadł na pomysł, by ją przez chwilę wprawić w zakłopotanie i pewny swego aktorskiego kunsztu, zaimprowizował powyższą scenę z księżną. Jakoś osiągnął zamierzony efekt, bo tak znakomicie udawał głos księżny, że ciotce mej ani przez myśl nie przeszło, by za tą tak doskonale odegraną rozmową mógł się ukrywać jeden ze zwykłych figlów Chopina.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Z życia Chopina. Dwa nieznane szczegóły, „Kurier Warszawski”, 17 X 1899, nr 287, s. 2–3.

ALEKSANDRA Z WOŁOWSKICH FAUCHER

CHOPIN W DOBRYM HUMORZE

W domu Wołowskich bywał Chopin bardzo częstym gościem. Oto, co o nim opowiada pani Aleksandryna Faucher, z pierwszego męża Wołowska[74]:

Był on zawsze nadzwyczaj wesołego usposobienia, bo, jak się ktoś o nim wyraził trafnie, duszę miał smutną, a umysł wesoły. Jakoż trzymały się go ciągle najrozmaitsze figle, a że posiadał nadzwyczajny talent naśladowczy, pozwalający mu w najzabawniejszy sposób przedrzeźniać ruchy, głos, chód, mowę itd. swoich przyjaciół i znajomych, więc zdarzało się nieraz, iż tym swoim talentem doprowadził najwykwintniejsze towarzystwo do wybuchów iście homerycznego śmiechu: szczególniej gdy naśladował i karykaturował różnych znakomitych fortepianistów. W ogóle, o ile mu zdrowie jako tako dopisywało, zawsze miał głowę pełną konceptów, a im większą czuł dla kogoś słabość, tym chętniej lubił mu sprawić jakąś humorystyczną niespodziankę. Z Wołowskimi, u których czuł się jak w domu, łączył go stosunek prawdziwej przyjaźni i poufałości; wpadał do nich jako bliski ich sąsiad w różnych porach dnia, nawet w takich godzinach, w których nie zwykło się przychodzić z wizytą, a że zawsze był le bien venu, rozumie się samo przez się. Otóż zdarzyło się raz, że zadzwonił w porze, w której pani Wołowska jeszcze nie była ubrana. Otworzyła mu służąca, która spostrzegłszy, że to on, poprosiła go do salonu, sama zaś poszła uwiadomić panią, kto przyszedł z tak wczesną wizytą. Pani Wołowska, która się ubierała właśnie, dowiedziawszy się, że to Chopin, nie wyszła do niego zaraz, lecz kończyła się ubierać, gdy nagle dosłyszała przez otwarte drzwi odgłos ożywionej rozmowy. Toczyła się ona w przedpokoju, we drzwiach prowadzących do salonu, a okazało się z niej wyraźnie, że Chopin nie przyszedł sam, lecz w towarzystwie, o czym dziwna rzecz, służąca nie powiedziała ani słowa. Zaintrygowana, kto to mógł być, pani Wołowska zaczęła nadsłuchiwać i – o dziwo! – poznała po głosie, iż osobą, z którą właśnie Chopin rozmawiał, była... księżna Adamowa Czartoryska. Certowali się oboje, kto ma wejść wprzódy, żadne z nich bowiem nie chciało wejść pierwsze; oboje uważali się za niegodnych pierwszeństwa: księżna utrzymywała, że tak znakomity artysta jak Chopin nie mógł wchodzić drugi, on zaś w żaden sposób przystać na to nie chciał, dowodząc, że zawsze w takich razach pierwszeństwo należy się damie, cóż dopiero, gdy nią jest tak dostojna matrona jak księżna pani, której i z wieku, i z urzędu zaszczyt się ten należy. Tak się certując, wciąż nie przekraczali progu salonu, a tymczasem pani Wołowska, zaskoczona tą niespodziewaną wizytą, wizytą o tak niezwykłej porze, mocno tym skonfundowana, że ją księżna zastaje jeszcze przy toalecie, woła służącą i coraz bardziej śpiesząc się z ubieraniem, pyta ją tonem wymówki, dlaczego nie powiedziała nic, iż pan Chopin przyszedł nie sam, lecz w towarzystwie księżny. Służąca, zdziwiona tym zapytaniem, odpowiada, że prócz Chopina, za którym drzwi sama przecież zamknęła, nie widziała nikogo, co by wchodził z nim razem... W tejże chwili jednak z przedpokoju doszedł znów odgłos rozmowy Chopina z księżną, która wciąż jeszcze nie mogła się zdecydować na wejście do salonu przed swym znakomitym towarzyszem. Gdy już służąca, dosłyszawszy urywane wyrazy tego dialogu, nie miała wątpliwości, że jednak prócz Chopina był jeszcze w przedpokoju ktoś inny, kazała jej pani Aleksandra prosić tych państwa do salonu, gdzie zechcą poczekać chwileczkę, bo pani już się kończy ubierać... Służąca idzie do przedpokoju, ale, o dziwo, widzi tu Chopina... samego. Cóż się okazało? Oto, iż artysta, dowiedziawszy się, iż pani jeszcze nie ubrana, wpadł na pomysł, by ją przez chwilę wprawić w zakłopotanie i pewny swego aktorskiego kunsztu zaimprowizował powyższą scenę. Jakoś osiągnął zamierzony efekt, bo tak znakomicie udawał głos księżny, iż doktorowej ani przez myśl [nie] przeszło, by poza tą tak doskonale odegraną rozmową mógł się ukrywać jeden ze zwykłych figlów Chopina[75].

Innym razem – opowiada pani Faucher – przyszedł do nich i zastawszy drzwi od przedpokoju otwarte, zaanonsował się w ten sposób, iż zaczął udawać szczekanie psa, który naciera na broniącego się przed nim kota. Ponieważ odgłosy tej sceny dochodziły z przedpokoju, myślano więc, że pies za kotem wpadł przez otwarte drzwi do mieszkania. Podobne figle trzymały się Chopina ciągle...

Źródło: Rozmaitości z przeszłości, wybrał Tadeusz Ochlewski, „Muzyka” 1950, nr 6, s. 90–91.

Komentarz

Aleksandra (vel Aleksandryna) Wincentyna Zofia Wołowska (1812–1905) – córka Franciszka Wołowskiego i Tekli, siostra Feliksa, Kazimierza oraz Ludwika; ten ostatni, znany ekonomista, adwokat i finansista francuski, był m.in. założycielem banku Crédit Foncier de France. Mężem Aleksandry od 18 lipca 1837 r. był Léonard Joseph Léon Faucher (1803–1854), wybitny ekonomista i minister spraw wewnętrznych Francji, syn francuskiego Żyda i polskiej frankistki. Faucher był także przez kilka miesięcy 1851 r. szefem rządu kompromisowego (choć nie nosił tytułu premiera, miał faktycznie jego uprawnienia); został usunięty w wyniku zamachu stanu Ludwika Napoleona Bonapartego.

Aleksandra przez pewien czas brała lekcje u Chopina, który wpisał jej do sztambucha powstałego w 1832 r. Mazurka B-dur wn 41. Album ten, zawierający liczne bezcenne wpisy, był w posiadaniu znanego kolekcjonera krakowskiego, Feliksa „Mangghi” Jasieńskiego (1861–1929), który swoje zbiory ofiarował Muzeum Narodowemu w Krakowie. Jasieński był wnukiem wspomnianego wyżej brata Aleksandry Faucher, Feliksa Wołowskiego.

Podane wyżej dwa wspomnienia pani Faucher dotyczą tego samego wydarzenia i mają dać przykład facecji Chopina, które były głośne i publicznie znane w ciągu całego jego życia. Teksty nieco się różnią, przede wszystkim stroną literacką. Ponieważ jednak tekst Hoesicka jest o pół wieku wcześniejszy, a zamieszczając w „Muzyce” cytowany fragment wspomnień pani Faucher, Tadeusz Ochlewski nie podał źródła tego tekstu, można sądzić, że artykuł tego drugiego nie jest oryginalnym wspomnieniem, lecz autorską parafrazą tekstu Hoesicka. W tym wypadku zaskakuje jednak dodawanie zupełnie nowych faktów (jak szczekanie psa).

Ferdynand Hoesick w pierwszym tekście cytuje niejaką „panią H...”, dla której pani Aleksandryna z Wołowskich Faucher miała być ciotką. Jednocześnie pojawia się określenie „doktorowa” w odniesieniu do pani Faucher, co nie wydaje się trafne, jako że jej mąż był finansistą i politykiem, nie zaś lekarzem. Badania genealogiczne nie pozwoliły zidentyfikować rozmówczyni Hoesicka, choć związki rodzinne Wołowskich są dość dobrze rozpoznane. Pozostaje przypuszczenie, że rozmówczyni Hoesicka była spokrewniona z mężem Aleksandryny (choć ją właśnie nazywała „ciotką”).

Rodzina Wołowskich, pochodzenia żydowskiego, przeszła w 1760 r. we Lwowie na wiarę rzymskokatolicką („frankiści”) i przyjęła nazwisko „Wołowski” od dotychczasowego hebrajskiego przydomka Szor (wół). Została nobilitowana i otrzymała herb „Na Kaskach”. Ojciec Aleksandry, Franciszek, był cenionym warszawskim prawnikiem i posłem na Sejm, zwolennikiem powstania listopadowego.

Julian Fontana

pianista, kompozytor, prawnik, publicysta, tłumacz. Jeden z najbliższych przyjaciół Chopina, kopista jego utworów i wydawca dzieł pośmiertnych

.

Ostatni to już oddział dzieł pozgonnych genialnego, a więc nieśmiertelnego Fryderyka Chopina. W 16 Melodiach oddział ten składających tak się wcielił w uczucie narodowe polskie, iż trzy lub cztery najdawniejsze, których niegdyś udzielił swoim przyjaciołom, od pierwszej zaraz chwili stały się powszechnymi i głośnymi w kraju. A lubo nigdy nie pojawiły się drukiem w świecie publicznym, przecież od wielu lat głos ich melodyjny i czarujący rozlega się po pałacach i brzmi pod skromną strzechą jego kraju rodzinnego.

Zdarzało się częstokroć, że zachwycany utworów wdziękami naszych wieszczów puszczał wodze swojemu wzruszeniu, które by wezwało potęgę jego ducha na odmalowanie ich natchnień – już to wesołych i naiwnych, już też po największej części – poważnych i smętnych. W taki on sposób w najświetniejszym rozwoju swego geniuszu, w najsilniejszej potędze swego życia od roku 1832 do 1844 [stworzył] mnóstwo melodii, których wielką część niestety (!) czas w niepamięci zagrzebał. W błogich chwilach podniesionego i wezbranego uczucia lubił je powtarzać na ukochanym przez siebie instrumencie, mając przed sobą poezje, jednakże pomimo naszych próśb serdecznych, nalegań silnych, zawsze przelanie ich na papier odkładał na czas późniejszy. Choroba i zgon nie pozwoliły mu tego dokonać; te więc skarby najwyższej sztuki żyją tylko w przypomnieniach grona kilku osób, przez niego samego wybranych.

Daje się nieraz słyszeć pytanie – dlaczego Chopin, utworzywszy tak niewyczerpane bogactwo melodii, rozsiewając w nich wszędzie taki ogrom myśli samodzielnych, nowych, pierwotnych, krótko mówiąc: oryginalnych, nie napisał opery? Ale czyliż ta cała jego muzyka nie objawia tego uczucia narodowego, które wyssał z piersi macierzyńskich, którym się napawał na naszych błoniach od najpierwszych wrażeń swojej młodości – uczucia, które uszlachetniło rozwój jego geniuszu i na koniec postawiło na samym szczycie ideału artystycznego?

Ponieważ żył we Francji, ponieważ tak wszystkie najsubtelniejsze posiadał odcienie języka francuskiego, jak sam paryżanin najlepiej wychowany, język ten przeto bez wątpienia nie stał mu na przeszkodzie. Ale dla muzyki język daje ład, nastraja porządek myśli, stosowność i wymagalność kolorytu, stylu i charakteru, którym nigdy poddać się nie chciał; z tego przeto względu najmniejszej próbki nie napisał na tle wyrazów obcych.

Często serce z boleści mu się ściskało, a te żale żywo z nim podzielali wszyscy jego przyjaciele, że stan obecny sceny polskiej nie przedstawia mu dostatecznego pola na popis i rozwinięcie jego zdolności. Melodie, które stawiamy przed sąd publiczności muzykalnej, pokażą znawcom obraz tego, co by mógł w rodzaju dramatycznym i ludowym utworzyć, gdyby mu okoliczności sprzyjały i nastręczyły posadę na złożenie wielkich i genialnych jego pomysłów.

Paryż, listopad 1858 roku

J. Fontana

Źródło: Julian Fontana, Zbiór śpiewów Polskich z towarzyszeniem fortepianu kompozycyj Fryderyka Chopin. Ułożony z manuskryptów oryginalnych i wydany przez J. Fontanę, wyd. Gebethner i Spółka, Warszawa 1859 [Przedmowa].

ZBIÓR ŚPIEWÓW POLSKICH Z TOWARZYSZENIEM FORTEPIANU KOMPOZYCYJ FRYDERYKA CHOPIN. UŁOŻONY Z MANUSKRYPTÓW ORYGINALNYCH I WYDANY PRZEZ J. FONTANĘ

Komentarz

Julian Fontana (1810–1869) – jeden z najbliższych i najwierniejszych przyjaciół Chopina, choć ich znajomość obfitowała w niesnaski. Razem chodzili do Liceum Warszawskiego, razem studiowali w Szkole Głównej Muzyki u Józefa Elsnera. Fontana, według rodzinnej legendy potomek znakomitych włoskich architektów, osiadłych i nobilitowanych w Polsce[76], wyróżniał się talentem w wielu dziedzinach: był pianistą, kompozytorem, prawnikiem, publicystą i tłumaczem. Zabiegał o czystość i poprawność języka polskiego, popularyzował wiedzę astrologiczną, walczył w powstaniu listopadowym. Jego bliska przyjaźń z Chopinem trwała od najwcześniejszej młodości i zaważyła na całym jego życiu: uzależniony psychicznie od Chopina, w Paryżu stał się niejako jego osobistym sekretarzem, kopistą jego dzieł, zaufanym człowiekiem do wszystkiego – od wynajmu mieszkania, przez stosowne jego umeblowanie (łącznie z zadbaniem o ulubione fiołki w wazonie), po załatwianie wszelkich sprawunków i zleceń towarzyskich. Chopin korzystał z usług Fontany bez skrupułów i wydaje się, że w niewielkim stopniu odwdzięczał się za to poświęcenie. Tymczasem Fontana bezskutecznie liczył na pomoc przyjaciela w zakresie urzeczywistnienia własnych ambicji artystycznych: koncertowania, komponowania czy udzielania lekcji muzyki. Ta nieznośna i bolesna sytuacja doprowadziła do decyzji o zerwaniu krępujących więzów[77], do wyjazdu Fontany z Paryża i następnie z Europy. Po krótkim pobycie w Ameryce osiadł na Kubie, gdzie założył rodzinę. Różne koleje losu, w tym ruina finansowa i głuchota, doprowadziły go do samobójczej śmierci.

Dla twórczości Chopina zasłużył się Fontana jako jeden z głównych kopistów jego kompozycji. Po śmierci Chopina Fontana uzyskał od jego spadkobierców (matki i sióstr) wyłączne prawo publikacji dzieł pośmiertnych przyjaciela, które wydał w 1855 r. w Paryżu i Berlinie. Opublikował także szesnaście pieśni Chopina[78], jednocześnie dając świadectwo na temat niezliczonych pieśni, stworzonych spontanicznie przez kompozytora, które – niezapisane – weszły do powszechnego obiegu jako „anonimowe”.

Będąc bardzo blisko Chopina, któremu towarzyszył w zasadzie przez ćwierć wieku (choć z długimi przerwami), namawiany był Fontana do napisania biografii swego przyjaciela. Istotnie, jak mało kto miał szczegółową wiedzę biograficzną, sięgającą wręcz czasów urodzenia Fryderyka[79]. Początkowo przymierzał się do takiego dzieła, jednak z niego zrezygnował, powodowany m.in. chęcią zachowania w tajemnicy szczegółów prywatnego życia Chopina, a także charakteru ich wzajemnych relacji; miał też wątpliwości, czy podoła takiemu zamierzeniu[80].

Zamieszczona tutaj przedmowa do cytowanego wydania pieśni Chopina, jako jedyny tekst Fontany w języku polskim na jego temat (pomijamy tu korespondencję), stanowi – ze względu na wyjątkowy charakter ich znajomości – ważne świadectwo.

Bibliografia

• Jan Ekier, Julian Fontana jako wydawca „Œuvres posthumes” Chopina, „Rocznik Chopinowski” 1996–1997, nr 22/23.

• Piotr Mysłakowski, Fontanowie w Polsce. Próba uporządkowania genealogii i przyczynki do biografii, w: Studia genealogiczne, red. Andrzej Sikorski, Tomasz Sławiński, t. 2, Warszawa 2018.

• Magdalena Oliferko, Fontana i Chopin w listach, Warszawa 2009.

Michalina Glogerowa

z Wojnów

matka historyka, archeologa i etnografa Zygmunta Glogera

.

[Red.] Od sędziwej matki zasłużonego badacza na polu ludoznawstwa i przeszłości naszej, Z. Glogera, pani Michaliny Glogerowej, otrzymujemy interesującą notatkę ze wspomnień dziecięcych o Chopinie.

Wobec rozpoczętych odczytów o genialnym naszym muzyku, drukujemy ją poniżej, jako zasługujący na uwagę przyczynek, wysnuty z pamięci osoby współczesnej.

Działo się to przed 80 laty. W roku 1822, gdy miałam lat 11, rodzice moi, mieszkający w Tykocińskim (w ówczesnym województwie augustowskim) odwieźli mnie dla nauki do Warszawy. Umieszczono mnie w znajomym zacnym domu państwa profesorostwa Sychertów[81], którzy posiadali dworek przy ulicy Wareckiej, skąd chodziłam na dobrą ówczesną pensję panny Kajzerówny, przy ulicy Ordynackiej. Pamiętam, że na tej krótkiej drodze z ulicy Wareckiej na Ordynacką, którą codziennie cztery razy odbywałam, bo lekcje trwały wówczas od godziny ósmej do dwunastej przed południem i od drugiej do czwartej po obiedzie, najwięcej zwracał moją uwagę dwupiętrowy dom przy rogu Nowego Światu[82], ze szczytem od Wareckiej, gdzie były tylko tzw. ślepe okna, czyli właściwie nie było żadnych.

Państwo Sychertowie pozostawali w zażyłych stosunkach z Chopinami, rodzicami Fryderyka. Zapewne przyczyniało się do tego to, iż obaj ojcowie rodzin byli profesorami i obaj ludźmi wykształconymi. Podczas mojego trzyletniego pobytu w Warszawie państwo Mikołajostwo Chopinowie zamieszkiwali stale w stolicy, gdzie pan Mikołaj Chopin został profesorem języka francuskiego, jeżeli się nie mylę, w Liceum Warszawskim. Dano mu też mieszkanie w jednym z pawilonów Pałacu Kazimierzowskiego, a mianowicie w pawilonie prawym, patrząc od Krakowskiego Przedmieścia i bramy głównej, położonym wzdłuż wielkiego dziedzińca, na I piętrze [II piętrze]. Pawilon ten, jako gmach dość długi, miał na parterze kilka drzwi wchodowych, z których wiodące na schody do mieszkania Chopinów były, jeżeli dobrze pamiętam, bliższe z brzegu[83].

Częste wzajemne odwiedziny dwóch zażyłych ze sobą rodzin stały się oczywiście powodem mojej serdecznej przyjaźni z dwiema młodszymi siostrami Fryderyka. Miał on ich trzy, ale najstarsza z całego rodzeństwa, ładna bardzo Ludwisia, była już panienką prawie dorosłą i, jak mówiono, „na wydaniu”. Dwie siostry młodsze od brata były prawie w równym wieku ze mną, więc i w największej dziecinnej zażyłości. Starsza z nich Emilka miała podobno imię chrzestne Izabella, nie przypominam sobie jednak, abyśmy ją inaczej niż Emilką nazywały. Najmłodsza z rodzeństwa, moja rówieśnica, miała na imię Teofilka[84].

Mieszkanie państwa Chopinostwa składało się z kilku obszernych pokojów, umeblowanych skromnie, ale odznaczających się zawsze nadzwyczajną czystością i porządkiem, w którym była bardzo zamiłowana pani Justyna z Krzyżanowskich Chopinowa. Stały w pokoju „bawialnym” mebelki mahoniowe, pokryte włosiennicą w pasy, tak powszechną po wszystkich domach ówczesnych średniej zamożności, miejskich i wiejskich. Z innych sprzętów pamiętam tylko bardzo długiego kształtu fortepian, na którym 15-letni Fryderyk rzadko grywał, może dlatego, jak dziś sądzę, że niebogatych jego rodziców nie było stać na nader kosztowny wówczas instrument, odpowiedni geniuszowi młodego mistrza. A Chopin cieszył się już wówczas sławą powszechną w kraju i miał poza domem sposobność do grywania na najlepszych instrumentach w stolicy.

Pan profesor Mikołaj Chopin, człowiek średniego wieku i wzrostu, brunet, szczupły, rodem Francuz, mówił wcale dobrze po polsku, wskazując tylko akcentem swoje pochodzenie, ożeniony zaś z Polką nie używał w kółku rodzinnym innego języka prócz polskiego. Wszystkie zwyczaje w ich domu były na wskroś polskie. Wstawano rano, do obiadu siadano o godzinie dwunastej, wieczorem wieczerzano i kładziono się wcześnie do snu. Pani Chopinowa była równie szczupła jak mąż, niezbyt przystojna, ale osoba bardzo dobra, łagodna i sympatyczna. Oboje odznaczali się temperamentem dość flegmatycznym, z którym uderzające przeciwieństwo stanowił Fryderyk, żywiec i trzpiot wesoły. Student Liceum, nie brał już udziału w zabawach młodszych panienek, ale nie przebiegł nigdy koło nas, aby nam nie spłatał jakiej psoty, niespodzianki i nie wyrządził jakiego niewinnego, ale dokuczliwego nieraz figla, tak że samo ukazanie się jego we drzwiach zapowiadało dziewczątkom jakiś przestrach, wesoły napad i zamieszanie.

Z ówczesnych odwiedzin u państwa Chopinostwa pozostał mi także w pamięci pogrzeb pani Lindowej, żony uczonego lingwisty. Lindowie bowiem mieszkali w tym samym prawym pawilonie, tylko na II piętrze, nad Chopinami[85]. Głównie wraził mi się w pamięć widok sieroctwa małej córeczki, którą przy trumnie matki trzymała na ręku piastunka.

Z liczby trzech sióstr Fryderyka najstarsza Ludwisia wyszła za p. Jędrzejewicza. Emilka, czyli, jak chcą dzisiaj, Izabella, wyszła za zasłużonego potem i znanego z rozumu ziemianina Barcińskiego. Najmłodsza, Teofilka, umarła panną. Ja, mieszkając odtąd zawsze na wsi, straciłam już później z oczu te moje ukochane towarzyszki z lat młodocianych. Z przyjemnością tylko w zaciszu wiejskim spotykałam się z utworami ich pióra i umysłu, może nie uderzającymi talentem, ale górującymi ciepłą myślą i rzetelnym pożytkiem. Jędrzejewiczowa, oprócz prac pomniejszych, które pomieszczała w czasopismach, a których już bym nie potrafiła wymienić, wydała dwa tomy pt. Pan Wojciech czyli wzór pracy i oszczędności, także Podróż Józia z Warszawy do wód szląskich oraz Wiadomości krótkie z nauk przyrodzonych i niektóre ważniejsze wynalazki. Dziełka te, kreślone piórem podobno obu sióstr razem, tj. Ludwiki i Emilii, były bardzo pożyteczne dla oświaty młodzieży i warstw niższych u nas na wsi, a jak były rozkupowane, dowodem tego jest podobno pięć wydań Pana Wojciecha.

Źródło: Michalina Glogerowa, Wspomnienie z lat dziecięcych, „Kurier Warszawski”, 18 III 1904, nr 78, s. 1–2.

To samo: Eadem, Wspomnienie z lat dziecięcych, „Lutnista”, 1 XII 1905, nr 16–19, rok I, Warszawa, s. 213–215.

Komentarz

Autorka wspomnienia to Michalina Glogerowa z domu Wojno herbu Ślepowron (1811–1905) – żona Jana Glogera herbu Prawdzic i matka słynnego historyka, archeologa i etnografa Zygmunta. Około roku przed zgonem wysłała do „Kuriera Warszawskiego” tekst wspomnień o Chopinie, który został następnie przedrukowany w „Lutniście” parę miesięcy po śmierci autorki.

Napisana z perspektywy długiego życia relacja w zasadzie jest zgodna z dzisiejszą wiedzą o rodzinie Chopina, z wyjątkiem zaskakującej informacji o imionach dwóch młodszych sióstr Fryderyka. W pamięci Glogerowej druga siostra, Izabela, zapisała się bowiem, jako potocznie nazywana Emilką, młodszą Emilię zaś ponoć w domu nazywano Teofilką. Takie rozbieżności między oficjalnymi imionami a używanymi na co dzień, w domu, nie są niczym nadzwyczajnym, pewną wątpliwość budzi jedynie to, że Glogerowa jest jedynym źródłem takiej informacji. Nieścisłością jest również ulokowanie mieszkania Chopinów w pawilonie Pałacu Kazimierzowskiego na I piętrze, poniżej mieszkania Lindów, podczas gdy oba mieszkania mieściły się obok siebie, na II piętrze.

Wspomnienie Glogerowej ma szczególną wartość opisową w odniesieniu do wyglądu owego mieszkania Chopinów i jego umeblowania, a także dzięki wzmiance o nienadzwyczajnej jakości fortepianie, co miało być związane ze stanem zamożności rodziny. Można tu dyskutować z autorką, która oczywiście nie znała szczegółów sytuacji materialnej rodziców Fryderyka, a oceniała instrument oczami 11-letniego dziecka. Rzeczywiście, państwo Chopinowie żyli skromnie i oszczędnie, co potwierdzają inne źródła, jednak ich dochody nie były aż tak niskie. Wręcz przeciwnie, Mikołaj Chopin pracując na kilku etatach, otrzymywał wynagrodzenie urzędowe, a oprócz tego prowadził pensję dla kilku chłopców, która cieszyła się wysoką renomą – i cechowała wysokimi opłatami. W rezultacie miał nadwyżki finansowe, które (wobec braku systemu kas oszczędności) lokował, pożyczając na stosowany wówczas zwyczajowy procent (6 proc. rocznie) znajomym i przyjaciołom. Takim wieloletnim dłużnikiem Mikołaja Chopina był np. hrabia Fryderyk Skarbek (nie mówiąc już o wielkim długu jego matki, Ludwiki Skarbkowej, i jego brata, Michała).

Warto podkreślić także uwagę o języku polskim używanym na co dzień w domu Chopinów. Zaprzecza ona bowiem tezom niektórych autorów książek o Chopinie i stanowi dość wiarygodne źródło wiedzy na ten temat.

Seweryn Goszczyński

polski działacz społeczny, rewolucjonista, pisarz i poeta polskiego romantyzmu

.

Byłem dziś na wystawie obrazów. Widziałem sławne obrazy Szefera[86], i prawdziwie jest co widzieć. Między innymi widziałem portrety mojej tłumaczki – porządnie brzydka; pani Sand wcale ładna, a raczej piękna – pięknością południową, z czarnymi jak kruk włosami, z oczami dużymi. Żyje ona – jak pisze, nie bardzo moralnie. Przeszła już przez różne ręce, dzisiaj podróżuje po południowej Francji z naszym Chopinem, który, jak powiadają, dogorywa, i to przez nią. Wkrótce spodziewają się jej w Paryżu. Przy jej portrecie można widzieć, czym ona jest dla Francji – natłok, jak przy cudownym obrazie, chociaż od kilku już tygodni ogląda go Paryż.

Źródło: Listy Seweryna Goszczyńskiego (1823–1875), zebrał i do druku przygotował Stanisław Pigoń, Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, seria II, t. 4, Kraków 1937, s. 45; z listu do Lucjana Siemieńskiego, 13 IV 1839 r.

SEWERYN GOSZCZYŃSKI

Komentarz

Seweryn Goszczyński (1801–1876) – działacz społeczny, rewolucjonista, pisarz i poeta polskiego romantyzmu, syn Józefa i Franciszki z Gurowskich. Autor licznych wierszy patriotycznych, głównie znany jako jeden z czołowych wyznawców mesjanizmu Andrzeja Towiańskiego. Obok Antoniego Malczewskiego i Józefa Bohdana Zaleskiego zaliczany do „szkoły ukraińskiej” polskiego romantyzmu. Urodzony na Ukrainie, od 1820 r. przebywał w Warszawie, czynnie działając w organizacjach konspiracyjnych. W chwili wybuchu powstania listopadowego był jednym z atakujących Belweder, walczył w stopniu kapitana w licznych bitwach i potyczkach. Na emigracji przebywał początkowo w Galicji, później trafił do Francji (1838). Wszędzie aktywnie konspirował, jednak od czasu związania się z kołem towiańczyków odciął się od swej przeszłości i zaprzestał pisarstwa. Żył w nieustającej biedzie, zdany na pomoc rodaków, którzy pomogli mu wrócić do kraju w 1872 r. Zmarł we Lwowie.

Do jego najważniejszych dzieł należy powieść poetycka Zamek kaniowski, napisał liczne wiersze oparte na idei „małej ojczyzny” oraz wspomnieniową Podróż mojego życia. Znany z gwałtownego ataku na „niepolskość” komedii Aleksandra Fredry; jego nieprzejednanie i zjadliwość w opiniach przejawia się także w cytowanym fragmencie jego wspomnień na temat George Sand.

Bibliografia

• Stanisław Sierotwiński, [hasło:] Goszczyński, Seweryn, w: Polski słownik biograficzny, t. 8, Wrocław–Kraków–Warszawa 1959–1960.

Adam Bogumił Helbich

doktor medycyny i chirurgii w Kaliszu

.

[Red.] Do artykułu zamieszczonego w piśmie naszym o Fryderyku Szopenie otrzymaliśmy od jednego z żyjących jeszcze znajomych wielkiego muzyka następujący przyczynek:

Wiadomo, że Fryderyk od dzieciństwa był nader słabowitego zdrowia, że obawiano się dlań, i słusznie, wczesnego rozwoju suchot płucnych. Ówcześni więc lekarze w Warszawie wyprawili go do wód mineralnych w Reinertz.

W którym to było roku i ile lat życia wtedy liczył, nie pamiętam[87].

Zdarzyło się, iż w czasie jego w Reinertz pobytu zmarła na suchoty lecząca się tam kobieta, zostawiając dwoje dzieci. Szczupły zasób pieniężny nie wystarczył nawet na pogrzeb, a osierocona dziatwa pozostała bez chleba i możności wrócenia z wierną sługą do domu.

Fryderyk, dowiedziawszy się o tej nędzy, ogłasza na dochód ubogich sierot koncert. Publiczność, litością wiedziona, zgromadza się tłumnie, dochód przewyższa nadzieje i zaspokaja potrzebę, a młodego fortepianistę otaczają zewsząd wdzięczności hołdy.

W kilka dni po koncercie Fryderyk w towarzystwie Alfonsa B**[88] i akademika Ignacego M**[89] opuścił Reinertz.

Wracali do kraju przez Pragę czeską, gdzie odwiedzili Hankę[90].

Uczony ten mąż przyjął z ojcowską czułością trzech młodzieńców, a odwdzięczając się za łaskawe przyjęcie, Ignacy M** wpisał w imionnik Hanki bardzo udatny wierszyk, Fryderyk zaś ułożył do niego muzykę w rytmie mazurka[91].

Do kraju przybyli przez Kalisz. Tam ich w domu swoim miałem przyjemność powitać i przyjąć. Trafiło się, że zaproszony, wybierałem się właśnie do państwa Br. w Z.[92] na obchód weselny ich córki. Wiedząc, że w domu ze starodawnej gościnności słynnym trzech wykształconych młodzieńców mile będzie widzianych, uprosiłem ich, żeby ze mną pojechali.

Zgodzili się chętnie na to.

ADAM BOGUMIŁ HELBICH

Jedziemy więc. Pod wieczór zajeżdżamy przed pałac. Gospodarz, w wesołym usposobieniu, w otwarte przyjmuje nas ramiona, liczni goście ze wszystkich wyglądają okien. Po chwili byliśmy już jak w domu własnym, jak w gronie krewnych. Między gośćmi znajdował się p. Henryk U***[93], który przybyłych ze mną powitał jako dobrych znajomych. Poznał ich był w Reinertz, i kwadrans nie wyszedł, a już wszyscy obecni wiedzieli o szlachetnym czynie Fryderyka.

Nie będę się tu rozwodził nad opisem zabaw dnia uroczystego. Powiem tylko, że czas uciekał jak z procy, pod wpływem muzyki, tańców i ożywienia całego towarzystwa.

Trzeciego dnia nadeszła kolej wyjazdu. Młodzież śpieszyła do Warszawy w objęcia rodziny. Od jedenastej z rana stały już konie zaprzężone, ale czy był kiedy przykład, ażeby kto z gościnnego domu wyjechał bez śniadania? Konie więc musiały czekać. Nadeszła dwunasta, goście zebrali się w sali. Obok, w jadalnym pokoju, w oczekiwaniu zastawienia stołu, toczyły się żywe rozmowy.

Wtem ktoś robi wniosek:

– Żeby dokompletować zabawy, zagrajmy w gry towarzyskie, a ponieważ mamy rozjechać się w różne strony, bawmy się w podróżnego.

Rozdano więc nazwy miast i każdy pilnował się, żeby stanąć na zawołanie, pomimo tego jednak nie zabrakło fantów.

Kiedy przyszła kolej na p. Henryka do wykupna fantu, jedna z dam zadała mu wykonanie czynu, który by wszystkich obecnych zadowolił.

Namyślił się chwilę i wybiegł. Wkrótce wraca, niosąc w ręku gałązkę bluszczu wstążeczką przewiązaną, a włożywszy ją na głowę Fryderyka, mówi:

– Wieńczę talent i cnotę.

Nastąpił długo trwający i ciągle wznawiany grzmot oklasków. Fryderykowi potoczyły się łzy po policzkach, a podobno w całym zgromadzeniu nie było nikogo z suchem okiem.

Dzisiaj, po wielu lat przebiegu, po zejściu do grobu, z wyjątkiem kilku zaledwie osób, całego ówczesnego towarzystwa, ja, starzec, kiedy się myślą w ubiegłą zapuszczę przeszłość, a owa rozczulająca scena stanie mi w pamięci, pomimo woli łza nabiega do oka na wspomnienie tylu żywych wrażeń wówczas doznanych.

[Red.] Dodać tu jeszcze należy, że na podróż i artystyczne wykształcenie Chopina łożył tylko sam jego ojciec i że nigdy się do obcej pomocy pod tym względem nie uciekano[94].

Źródło: [A.B. Helbich.], List do redakcji, „Tygodnik Ilustrowany”, 29 I 1870, nr 109, „Kronika tygodniowa”, s. 50.

Komentarz

Autorem powyższego listu jest Adam Bogumił Helbich (1796–1881), doktor medycyny i chirurgii, absolwent Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Po kilkuletniej służbie wojskowej na stanowisku lekarza sztabowego V pułku piechoty liniowej WP pracował jako lekarz obwodu konińskiego, po czym w 1827 r. uzyskał tytuł doktora medycyny w Berlinie. Jego dysertacja doktorska nosiła tytuł De carbunculo polonico (O kołtunie polskim), a na tzw. oponentów wyznaczeni zostali Aleksander Hoffman [zob. Hoffmanowa-Borzęcka, Emilia] i Ferdynand Dworzaczek [zob. idem] – obaj w pewien sposób związani z biografią Chopina. Helbich po studiach osiadł w Kaliszu. W czasie powstania listopadowego był ponownie lekarzem sztabowym i otrzymał Order Virtuti Militari. Od 1845 r. zamieszkał w Warszawie, ok. 1867 zaś przeniósł się do majątku Konary w Radomskiem, gdzie zmarł w roku 1881. Z dwiema żonami miał kilkoro dzieci.

We wrześniu 1829 r. trzej młodzi ludzie: Fryderyk Chopin, Alfons Brandt i Ignacy Maciejowski, wracali z podróży do Wiednia. Drugiego września dotarli do Kalisza, gdzie spotkali się z doktorem Helbichem. Ten znany lekarz i filantrop właśnie wybierał się na wesele do Żychlina pod Koninem, gdzie świętowano podwójne zaślubiny: Anieli Kurnatowskiej z Wojciechem Gałczyńskim (ślub 25 sierpnia) oraz córki właścicieli Żychlina Melanii Bronikowskiej z Wiktorem Kurnatowskim (ślub 2 września). Helbich zabrał trójkę podróżnych ze sobą i tam spędzili trzy weselne dni, o których pisze do Tytusa Woyciechowskiego Fryderyk, wspominając, że zna Melasię Bronikowską[95].

Dotychczasowa literatura zakładała, że powodem zajechania do doktora Helbicha w Kaliszu były jego przyjazne stosunki z rodzicami Chopina. Nie wykluczamy takiej możliwości, jednak wydaje się, że wizyta wynikała raczej z zażyłości Helbicha z rodzicami Alfonsa Brandta. Jego ojciec bowiem, Franciszek Antoni Brandt, był znanym warszawskim lekarzem, wówczas wiceprezesem Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego. Żonaty był z córką innego lekarza, Spaetha. Z genealogicznego rozeznania środowiska warszawskich medyków wynika, że był to krąg ludzi wzajemnie powiązanych rodzinnie i towarzysko, a to wskazuje wyraźnie na związki z Helbichem, który nota bene też był spowinowacony z doktorem Brandtem.

Wizyta Helbicha w Żychlinie miała zapewne nieprzypadkowe powody prywatne, o czym świadczy późniejsze małżeństwo córki owej Anieli Kurnatowskiej, Józefy Gałczyńskiej, z synem Helbicha, Józefem Apoloniuszem Helbichem.

Bibliografia

• Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 2, oprac. Bronisław Edward Sydow, Warszawa 1955.

• Piotr Mysłakowski, Andrzej Sikorski, Chopinowie. Krąg rodzinno-towarzyski, Warszawa 2005.

• Henryk F. Nowaczyk, Na czyim weselu był Chopin w Żychlinie, „Ruch Muzyczny” 1996, nr 19; Kiedy Chopin „grał cudownie” na żychlińskim weselu, „Ruch Muzyczny” 2000, nr 16. Obydwa artykuły zob. też w: idem, Chopin w podróży. Glosy do biografii, Warszawa 2013.

• Ludmiła Krakowiecka [hasło:] Helbich, Adam Bogumił, w: Polski słownik biograficzny, t. 9, Wrocław–Warszawa–Kraków 1960–1961.

Michał Hertz

polski pianista, kompozytor

.

À propos Chopina, opowiem panom sąd o nim Moschelesa[96]. Nie lubił on w ogóle Chopina, tak dalece, iż nawet się z tym nie taił. Ile razy zdarzyło mi się z nim mówić o Chopinie, zawsze na samo wspomnienie jego nazwiska irytował się i zżymał. Zapytany o niego, nigdy – przynajmniej wobec mnie – nie wyrażał się inaczej, tylko z lekceważeniem. Nie mogłem zrozumieć tej dziwnej niechęci, a tym bardziej wydała mi się ona dziwną po śmierci Moschelesa, gdy wydano jego pamiętniki, w których, obok złośliwych, nie brak i ustępów o Chopinie pełnych podziwu dla niego. Nigdy nie zapomnę mojej pierwszej rozmowy z Moschelesem. Było to w r[oku] 1860 mniej więcej, w Lipsku, gdzie Moscheles zajmował wtedy stanowisko dyrektora tamtejszego Konserwatorium, a dokąd i ja przyjechałem dla dalszego kształcenia się w muzyce. Tyle od dziecka słyszałem zawsze o Moschelesie jako znakomitym fortepianiście, że choć był już podówczas zgrzybiałym, blisko 80-letnim starcem, postanowiłem zapisać się na jego kurs gry fortepianowej... Gdym u różnych znajomych zasięgał informacji w tym względzie, powiedziano mi przede wszystkim, bym się nauczył grać którą z kompozycji Moschelesa. Szczęśliwym przypadkiem miałem ze sobą kupione jeszcze w jakiejś warszawskiej antykwarni Impromptu Moschelesa, tym charakterystyczne, iż skomponowane zupełnie w duchu Chopinowskim, najwyraźniej pod jego wpływem. Wobec tego nigdym nie przypuszczał, by sędziwy mistrz fortepianu mógł być źle uprzedzonym do naszego Chopina. Przekonałem się jednak, zaraz za pierwszej mej bytności u Moschelesa, iż rzecz miała się przeciwnie. Gdym stanął przed Moschelesem, ponieważ zwyczajem ówczesnym byłem w czamarce, od razu poznał, żem Polak. Gdy potwierdziłem to jego przypuszczenie, rzekł z lekkim odcieniem ironii: „Da spielen Sie gewiss auch ihren Chopin... Denn alle Polen spielen immer Chopin und Chopin!”[97]. A mówił to takim tonem, iż znać było, że bynajmniej nie podziela tego naszego entuzjazmu dla mistrza. Zauważywszy, iż w ręku trzymałem jakieś nuty, zapytał, co to takiego? A gdym mu pokazał jego własne Impromptu, od razu mu się twarz rozpogodziła. „Gdzieżeś to pan dostał te nuty?” Gdym mu powiedział, iż w Warszawie, gdzie w ogóle kompozycje jego bardzo bywają grane, z niekłamanym wyrazem zadowolenia przyjął tę wiadomość, po czym zaproponował mi, bym mu Impromptu to zagrał... Skorom je zagrał (cała rozmowa nasza toczyła się przy fortepianie), pochwalił mój sposób gry, po czym zażądał, bym coś zagrał Chopina. Zagrałem mu Mazurka B-dur. Gdym skończył, pochwalił mój sposób interpretacji tego Mazurka, zauważył jednak, że on go inaczej pojmuje... To rzekłszy, usiadł do fortepianu i zagrał kompozycję tę po swojemu, tj. tak jak w ogóle mazurki Chopina grają cudzoziemcy, bez najmniejszego pojęcia o rytmice mazurowej, bez tej jakiejś ludowej zamaszystości, a zarazem melancholii, bez których mazurki Chopina tracą całą swoją poezję. Gdy skończył, zwrócił się do mnie z zapytaniem: jak mi się taki rodzaj interpretacji Mazurka tego podoba? na co odrzekłem, że my Polacy mazurki Chopina pojmujemy ludowo i grając je, uwydatniamy właśnie ten w nich zawarty pierwiastek muzyki ludowej. „Owszem – rzekł Moscheles – wierzę, że pan go pojmujesz właściwie, ale musisz pan przyznać, że i ja Mazurka tego gram dobrze, gdyż gram go zupełnie tak, jak jest napisany... Przyznaję jednak, że i pan, choć go grasz inaczej niż ja, także grasz go dobrze. Więcej panu powiem, słyszałem Mazurka tego granego na jakimś koncercie przez fortepianistkę jedną, która była uczennicą Chopina. I ona grała Mazurka tego dobrze, ale całkiem inaczej niż pan i niż ja. Powiem panu więcej jeszcze: Mazurka tego słyszałem granego przez Chopina samego, który go oczywiście także grał dobrze, ale znowu całkiem inaczej, nie tak jak ja ani pan, ani tak jako owa jego uczennica. Otóż moje zdanie jest takie, iż kompozytor, którego dzieło każdy może grać inaczej, a jednak każdy gra dobrze, to, proszę pana, żaden kompozytor”.

Lecz niechęć Moschelesa do Chopina przejawiała się niekiedy w sposób o wiele jaskrawszy. Pamiętam, raz wchodzi do klasy Moschelesa kolega mój z konserwatorium, młody, nadzwyczaj utalentowany Rafael Józefi[98], który z czasem w Ameryce szczególniej zasłynął jako wielki fortepianista. Wszedł z teką nut pod pachą, a jak się okazało, były to wyłącznie kompozycje Chopina, którego Józefi był entuzjastycznym wielbicielem. Moscheles, ciekawy z natury, zajrzał do teki, a gdy zobaczył, iż nie zawiera nic prócz samego Chopina, rozdrażniony, otrząsnął się, splunął i cisnął gniewnie tekę na fortepian... Ale o ile wiem, stanowił Moscheles wyjątek wśród innych muzyków, których wtedy spotykałem w Lipsku. Tak np. profesor gry fortepianowej w konserwatorium, Ernest Ferdynand Wenzel[99], przyjaciel Wagnera, Liszta, Berlioza, genialny człowiek, nigdy o Chopinie nie mówił inaczej, tylko z najwyższym entuzjazmem. Zawsze z przejęciem wspominał tę chwilę, w której mu było sądzone usłyszeć Chopina samego. Było to w r[oku] 1835 czy 1836, gdy Chopin bawił w przejeździe w Lipsku[100]. Nazwisko jego w Niemczech, głównie dzięki Robertowi Schumannowi, było już bardzo głośne. Otóż zdarzyło się, że któregoś dnia – opowiadał mi Wenzel – korzystając z pięknej pogody jesiennej, gdyż było to jakoś we wrześniu, przechadzałem się po Promenadzie. Naraz słyszę, że z otwartych okien jednego z pobliskich domów, i to z okien mieszkania moich znajomych, płyną dźwięki fortepianu, dźwięki, które gdym podszedł bliżej, brzmiały tak, że jak żyję nie słyszałem podobnej muzyki. Przystanąłem, a po chwili, po prostu upojony przecudną muzyką, nieprzypominającą żadnej innej, a wyższą ponad wszystko, co się znało dotychczas, pomyślałem sobie, że w ten sposób grać może tylko Chopin... Nawiasem mówiąc, nie wiedziałem zupełnie, że Chopin znajdował się w Lipsku. Nie namyślając się ani chwili dłużej, wbiegłem na schody, zadzwoniłem, i rzeczywiście przekonałem się, że to Chopin tak grał na fortepianie. Poznałem się z nim. Był to zresztą jedyny raz, gdzie go widziałem i słyszałem, wrażenia jednak, jakie wtedy na mnie uczynił, nie zapomnę nigdy... Nigdy!

Źródło: Ferdynand Hoesick, Słowacki i Chopin – z zagadnień twórczości, Warszawa 1932, s. 267–270 [relacja z rozmowy].

Komentarz

Michał Hertz (1844–1918) – polski kompozytor, pianista, dyrygent i nauczyciel. Urodzony w Warszawie, był synem Teodora i Anny z domu Neumark. Uczył się w warszawskim Instytucie Muzycznym, następnie we Wrocławiu, w Lipsku i Monachium. Dyrygenturę studiował u Hansa von Bülowa. Po powrocie do Warszawy w 1868 r. występował jako pianista i komponował, krótko też kierował orkiestrą Teatru Polskiego w Poznaniu. Od 1872 uczył gry na fortepianie w Konserwatorium Sterna w Berlinie, równocześnie uzupełniając studia kompozytorskie. W 1878 r. wrócił na stałe do Warszawy, gdzie zyskał ogromną popularność: był profesorem gry na fortepianie w Instytucie Muzycznym i w Instytucie Maryjskim, dyrygował orkiestrą Teatru Wielkiego i na koncertach w Resursie Obywatelskiej, pisał recenzje muzyczne, akompaniował solistom. Przez ponad 20 lat był wicedyrektorem Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego; pozostawił obfitą spuściznę kompozytorską.

Zacytowana przez Hoesicka rozmowa z Hertzem to relacja z okresu pobytu muzyka w Lipsku ok. 1860 r., kiedy to spotykał się z mocno już wiekowym Ignazem Moschelesem. Jak wiadomo, ten ostatni parokrotnie wystąpił wraz z Chopinem (1839), zamówił też u niego trzy etiudy (Trois nouvelle études) do stworzonego z François-Josephem Fétisem podręcznika gry na fortepianie Méthode des méthodes de piano, opublikowanego w 1840 r. w Paryżu, Chopin zaś włączał kompozycje Moschelesa do swego repertuaru pedagogicznego zalecanego uczniom, polecając przede wszystkim jego etiudy jako wstęp do poznania swoich własnych utworów w tym gatunku. Cenił utwory Moschelesa jako materiał dydaktyczny, doceniał go także jako wirtuoza.

Obaj pianiści poznali się osobiście w domu bankiera Augusta Léo, przyjaciela Chopina (zob. Léo, Sophie, s. 310). Moscheles, nieco starszy od Chopina, był szwagrem bankiera (mężem jego siostry). Świadectwo Moschelesa na temat Chopina jest ciekawe, z uwagi na to, że przekazane Hertzowi po upływie 20. lat od śmierci Chopina świadczy o trwałych urazach psychologicznych Moschelesa na tle artystycznej kariery młodszego kolegi.

Interesującym przyczynkiem jest cytowana anegdota Wenzla, potwierdzająca popularność muzyki Chopina w połowie lat 30. (wrzesień–październik 1835 r.): już wtedy znajomość jego kompozycji oraz stylu gry – pomimo dawanych przezeń nielicznych koncertów – pozwalała na jednoznaczne rozpoznanie artysty.

Bibliografia

• Leon Tadeusz Błaszczyk, [hasło:] Hertz, Michał, w: Polski słownik biograficzny, t. 9, Wrocław–Warszawa–Kraków 1960–1961.

Emilia Hoffmanowa

z Borzęckich

uczennica Chopina, żona doktora Aleksandra Hoffmana

.

[Red.] O tym ich wspólnym mieszkaniu tak opowiada wdowa po śp. Aleksandrze Hoffmanie, pani Emilia z Borzęckich:

Mąż mój około roku 1833 przez dwa lata mieszkał razem z Chopinem. W wielkiej żyli ze sobą przyjaźni. Mąż mój był nadzwyczaj muzykalny i miał ogromnie dużo artystycznego poczucia. Chopin, mieszkając z nim wspólnie, bardzo często stosował się do jego uwag w rzeczach kompozycji. Tak np., gdy skomponował znaną Etiudę a-moll, która w swej pierwotnej redakcji od razu zaczynała się od szalonych pasażów prawej ręki, mąż mój, choć zachwycony nią, zwrócił mu uwagę, że obok całej wspaniałości motywu i faktury brak etiudzie tej... początku, że, jego zdaniem, zaczyna się zbyt raptownie, że sprawiałaby daleko silniejszy efekt, gdyby ją poprzedzić kilkoma taktami jakiegoś wstępu. Chopin, który raz napisawszy rzecz jakąś, już jej nie lubił przerabiać, był zdecydowany, pomimo tej uwagi mego męża, etiudę tę zostawić tak, jak była, choćby dlatego, że mu nie przychodził na myśl żaden lepszy początek; lecz uwaga przyjaciela, uznana przez Chopina za słuszną, tak długo nie dawała mu spokoju, aż raz w nocy przyszedł mu pomysł na cztery takty melancholijnego – przepięknego – wstępu, poprzedzającego namiętne fortissimo tej etiudy, wstępu, który od razu wstawszy z łóżka, dopisał. Nazajutrz zagrał go memu mężowi, ten zaś, zachwycony nim, aprobował go bez zastrzeżeń. W ten sposób powstały pierwsze cztery takty Etiudy a-moll, przedostatniej w drugiej serii, nawet robiące wrażenie, jakby były dopisane później, choć są cudownym prologiem do całości, której główny motyw poetycznie streszczają.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Chopin – życie i twórczość, t. 2, Warszawa 1911, s. 56.

ETIUDA A[-MOLL] Z OPUSU 25

[Red.] Emilia Hoffmanowa z Borzęckich, uczennica Chopina z jego czasów paryskich, opowiada:

Gdy Chopin skomponował znaną Etiudę a-moll, która w swej pierwotnej redakcji od razu zaczynała się od szalonych pasażów prawej ręki, mąż mój, choć zachwycony nią, zwrócił mu uwagę, że obok całej wspaniałości motywu i faktury brak etiudzie tej... początku, że – jego zdaniem – zaczyna się zbyt raptownie, że sprawiałaby daleko silniejszy efekt, gdyby ją poprzedzić kilkoma taktami jakiegoś wstępu. Chopin, który raz napisawszy rzecz jakąś, już jej nie lubił przerabiać, był zdecydowany, mimo tej uwagi mego męża, etiudę tę zostawić tak, jak była, choćby dlatego, że mu nie przychodził na myśl żaden lepszy początek; lecz uwaga męża tak długo nie dawała mu spokoju, aż raz w nocy przyszedł mu pomysł na cztery takty melancholijnego wstępu do tej etiudy, wstępu, który od razu, wstawszy z łóżka, dopisał...

[...] W ogóle pomysły do kompozycji najczęściej przychodziły Chopinowi w nocy; wtedy wstawał z łóżka, zasiadał do fortepianu, grał, po czym, nie kładąc się, spisywał wszystko w głównych zarysach. Takie w chwilach gorączkowego podniecenia rzucone na papier szkice opracowywał następnie i cyzelował dopóty, póki go względnie przynajmniej nie zadawalniały...

Źródło: Rozmaitości z przeszłości, wybrał Tadeusz Ochlewski, „Muzyka” 1950, nr 6, s. 91.

Komentarz

Tadeusz Ochlewski nie podaje źródła przytaczanej opowieści, która w ogólnych zarysach pokrywając się z wersją Hoesicka, różni się głównie stylem i detalami. Można sądzić, że jest to bardziej opowiedziana słowami Ochlewskiego relacja Hoesicka niż całkiem odmienne źródło pierwotne.

Z kolei sprawozdanie Ferdynanda Hoesicka ze spotkania z sędziwą Emilią Hoffmanową i zapis jej wypowiedzi wymagają opatrzenia komentarzem biograficznym, gdyż życiorys zarówno jej, jak i jej męża były dotychczas mało znane i często, za Hoesickiem, przekręcane.

Nazwisko Hofman bywa pisane w różny sposób i nie jest możliwe ustalenie właściwej pisowni. W dokumentach i prasie przedpowstaniowej ojciec doktora pisany był Hoffmann, podobnie jak w korespondencji rodziny Chopinów. Jednakże w najnowszym wydaniu Korespondencji Fryderyka Chopina (oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus) przyjęto pisownię „Hoffman”.

Emilia Borzęcka (1832–1911) – córka pułkownika Józefa Borzęckiego i Katarzyny. Jej ojciec był ostatnim dowódcą sławnego 4. pułku piechoty liniowej, zwanego czwartakami. Na emigracji Borzęcki należał do aktywnych działaczy obozu demokratycznego, mimo to Emilia była wychowanką Instytutu Panien Polskich przy Hôtel Lambert, gdzie jej nauczycielką w zakresie muzyki była księżna Marcelina Czartoryska; za radą księżnej Emilia wzięła kilka lekcji u Chopina. Inną okazją do spotkań z kompozytorem były wieczorki taneczne w Instytucie, na których czasami Chopin grywał do tańca. Na terenie Hôtel Lambert Emilia poznała też swego przyszłego męża, doktora Aleksandra Hoffmana, który sprawował tam opiekę medyczną nad wychowankami i mieszkańcami. Doktor Hoffman był dawnym znajomym Chopina, z którym dzielił mieszkanie w latach 1832–1833, co znalazło odbicie w cytowanym wyżej wspomnieniu.

Po ślubie z pierwszą żoną (1839) Hoffman przeniósł się do Wielkopolski i tam, po paru latach, po jej śmierci, ożenił się z Emilią Borzęcką (1853). Po śmierci męża w 1867 r. wdowa zamieszkała w Poznaniu, gdzie udzielała lekcji gry na fortepianie; wówczas kontaktował się z nią Marceli Antoni Szulc, który zbierał materiały do biografii Chopina. Po kilku latach Hoffmanowa z jedną z córek przeniosła się do Warszawy i tu z kolei ok. 1900 r. poznał ją Ferdynand Hoesick, także szukający informacji o Chopinie. Emilia z Borzęckich Hoffmanowa zmarła w Warszawie w wieku 78 lat.

Chopinowie utrzymywali długotrwałe stosunki z rodziną Hoffmanów, o czym świadczą wzmianki w korespondencji. Już w czasach kawalerskich Mikołaj Chopin i jego przyjaciel Jakub Benik, główny inżynier w Mennicy Królewskiej, stykał się z ojcem Aleksandra Karolem, który pełnił funkcję kontrolera generalnego Mennicy. Po pewnym czasie Aleksander był uczniem Mikołaja Chopina w Liceum Warszawskim (matura w 1822 r.); ślady tej znajomości odnaleźć można w korespondencji Chopinów[101]. Wnioskować z niej można, że Fryderyk i Aleksander, mimo że rozminęli się w latach licealnych (Chopin wstąpił do Liceum już po maturze Hoffmana), znali się jeszcze z czasów warszawskich, a rodzice Fryderyka kontaktowali się w późniejszym okresie z matką Aleksandra Hoffmana[102]. W powstaniu Hoffman był lekarzem w stopniu majora, po upadku powstania zaś znalazł się w Paryżu, gdzie odnowił dawną znajomość z Chopinem, który przyjął go na wspólne mieszkanie przy Cité Bergère 4. Przenosząc się w czerwcu 1833 r. na Chaussée d’Antin 5, Chopin zabrał ze sobą Hoffmana i tu razem mieszkali do lata 1834 r., kiedy to Hoffman przeprowadził się do samodzielnego, niedaleko położonego lokum[103]. W tym czasie obaj zostali przyjęci w poczet nowo założonego polskiego Towarzystwa Historyczno-Literackiego. Jest bardzo prawdopodobne, że Chopin był obecny przy pierwszym ślubie Hoffmana w 1839 r. i mógł z tej okazji grać w kościele na organach (jak podczas ślubów innych przyjaciół). Wkrótce Hoffmanowie przenieśli się do Poznania, a po śmierci żony doktor odnowił znajomość z Borzęckimi i, jak wspominaliśmy, ożenił się z Emilią. Zmarł w Kutnie w 1867 r.

Bibliografia

• Franciszek German, Fryderyk Chopin i doktor Aleksander Hoffman, „Rocznik Chopinowski” 1981, nr 13, s. 49–63. Zob. też przedruk z komentarzami Krzysztofa Budzynia w „Śremskim Notatniku Historycznym”, Śrem 2010, nr 6.

• Ferdynand Hoesick, Słowacki i Chopin – z zagadnień twórczości, t. 1, Warszawa 1932; częściowo przedrukowano w: Adam Czartkowski, Zofia Jeżewska, Fryderyk Chopin, Warszawa 2013.

• Edward Stocki, Zapomniani lekarze – przyjaciele Fryderyka Chopina, „Polski Tygodnik Lekarski” 1956; idem, Dr med. Aleksander Hoffman – zapomniany przyjaciel Fryderyka Chopina, „Polski Tygodnik Lekarski” 1972.

• Piotr Mysłakowski, „TW” Hoffmann wśród znajomych Chopinów, „Ruch Muzyczny” 2016, nr 5.

Eustachy Januszkiewicz

pisarz i wydawca, przyjaciel Mickiewicza

.

[Hoesick:] Po upadku rewolucji i Chopin, i Niemcewicz znaleźli się, wraz z całą emigracją, na paryskim bruku. I znów spotykali się raz po raz, bo mniej więcej w tych samych kołach i domach emigracyjnych obracali się obydwaj, u Czartoryskich, u Platerów, w klubie. Tym sposobem Niemcewicz znów miał sposobność dość częstego słyszenia Chopina i przebywania z nim razem.

W roku 1836 razem zasiedli do wigilijnego stołu, do którego obok innych rodaków zasiadł także Mickiewicz. Oto, jak ten wieczór opisał w swym dzienniku Eustachy Januszkiewicz:

Że to był dzień Adama, Jełowicki i ja dawaliśmy wieczór dla wszystkich literatów pod prezydencją J.U. Niemcewicza. Podniósł on toast: „Ojcu poematów: Dziady, Grażyna, [Konrad] Wallenrod, a szczególnie nieporównanej Marii (jest to córeczka Adama)”. Za ten dodatek pochwycił Adam i w pochlebnym dla Ursyna przemówieniu wyznał, że w tym jednym Nestora naszego potrafił przewyższyć. Stary Julian tak był rozweselony, że, choć zwykle bawi tylko do 11 i idzie do spoczynku, przesiedział do 1 w nocy i opowiadał nam, dzieciakom, czasy czteroletniego sejmu. Nieporównany Chopin grał, śpiewał, improwizował, i tak wszyscy grą i serdeczną zabawą byli zajęci, że nikt nie widział zorzy północnej, co nam przez pół godziny przyświecała.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Chopin i Niemcewicz, „Świat”, 19 II 1910, nr 8, oraz idem, Słowacki i Chopin – z zagadnień twórczości, Warszawa 1932, s. 273–274.

Komentarz

Eustachy Januszkiewicz (1805–1874) – pisarz, księgarz, wydawca i publicysta. Absolwent Wydziału Prawa na Uniwersytecie Wileńskim, walczył w powstaniu listopadowym; po jego upadku wyemigrował do Paryża, gdzie wydawał „Pielgrzyma Polskiego” i „Młodą Polskę”. Był współzałożycielem Księgarni i Drukarni Polskiej wraz z Aleksandrem Jełowickim i Stefanem Dembowskim. Wydał wielkie dzieła polskiego romantyzmu (Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego i in.). Czynnie działał w Towarzystwie Historyczno-Literackim w Paryżu. Szczególnym kultem otaczał Mickiewicza. Opisywane spotkanie wigilijne z udziałem Chopina odbyło się w 1836 r. Późniejsze, z roku 1840, miało bardziej dramatyczny przebieg. W czasie słynnej „uczty grudniowej”, którą urządził w nocy z 24 na 25 grudnia 1840 r., improwizowali Mickiewicz i Słowacki – tematem był ich spór ideologiczno-polityczny, a w szczególności niechęć młodszego Słowackiego wobec Mickiewicza. Wypowiedzi obu poetów stały się przedmiotem burzliwych dyskusji w środowisku emigracyjnym. Januszkiewicz wziął wówczas stronę Mickiewicza i opublikował w „Tygodniku Literackim” krzywdzący Słowackiego pamflet (1841). W tydzień po tej „uczcie” Januszkiewicz wyprawił – dla załagodzenia napięcia – kolejne przyjęcie, połączone z wręczeniem Mickiewiczowi specjalnego pucharu; na tym spotkaniu był obecny Chopin.

EUSTACHY JANUSZKIEWICZ

Postanowiliśmy na pamiątkę dnia tego [...] ofiarować Adamowi puchar; zajęli się zamówieniem takowego Załuski Roman[104] i Kołysko [Adam Kołyszko[105]] – a Słowacki miał mu go na drugim wieczorze wręczyć. Nigdy nie miałem większego dowodu jak tym razem, że wszelkie przygotowania przedwczesne najczęściej zawodzą. Na ten drugi wieczór przybył Chopin (Fryderyk), chciałem nawet Rubiniego zaprosić, z którym znaliśmy się dobrze; [Edmund] Lariss[106]], Cezary Plater[107], [Józef] Szembek[108] i kilku innych śpiewać mieli z Dziadów „Niedobre, nieczułe dziecię”. [Stanisław] Szczepanowski[109] na gitarze, [Stefan] Zan[110] na wiolonczeli uczyli się wszystkich nut i piosenek najulubieńszych Adama. Wieczerza była jeszcze wytworniejsza, a biesiadnicy usposobieni do używania pełną piersią rozkoszy, jakich się spodziewać mieli prawo. Przy wieczerzy Juliusz pił zdrowie Adama i oddał mu kielich. Adam go przyjął i pił wiele, ale do żadnej improwizacji nie przyszło. Wróciliśmy na drugie piętro. Tam zaraz Kasztelan (Plater) deklamować począł Odę do młodości – Chopin grał na fortepianie – odśpiewano pieśń z Dziadów – a gdy Szczepanowski zaczął brząkać na gitarze, [Ludwik] Mierosławski[111] przerwał mu i improwizował wiersz do Adama, żeby go zachęcić do odpowiedzi. Jakoś w połowie tej improwizacji Mierosławskiego Adam stojący przy kominku zawołał na mnie, biorąc puchar: „Nalej mi wina!”. I tu dopiero miała miejsce druga improwizacja, w której zapowiadał, jakie będą przyszłe losy Polski; i kiedy wyrzekł: „Z tego ducha wyjdą króle, wodze, senatory...”, [Ludwik] Nabielak[112], stojący naprzeciw Adama, odezwał się: „Nie przesądzajmy przyszłości”. Adam umilkł – i smutny zaraz odszedł do domu. Towarzyszył mu Stefan Zan i wtenczas to jemu powiedział: „Stało się nieszczęście – niech Bóg nie pamięta Nabielakowi, że mi przerwał: bo czułem się natchniony – widziałem przyszłość kraju mego tak jasno i na jawie, jak ciebie widzę – a teraz ciemno przede mną!”.

Źródło: List Eustachego Januszkiewicza do Antoniego Małeckiego z 7 kwietnia 1867 r., cyt. za: Marek Miller, Uczta grudniowa 1840, Warszawa 2007, s. 91–92.

Komentarz

Liczne spory w środowiskach polskiej emigracji były głównie natury politycznej („demokraci” kontra „konserwatyści”) i dotyczyły oceny niedawnego powstania oraz przyszłej polityki niepodległościowej. Inne waśnie były natury religijnej (mesjanizm Towiańskiego i zaangażowanie w niego Mickiewicza) i artystycznej – kwestionowanie duchowego i poetyckiego przywództwa Mickiewicza graniczyło z bluźnierstwem. Tym ciekawsze są relacje na temat słynnych spotkań literackich u Januszkiewicza, gdzie wszystkie te antagonizmy objawiły się z wielką mocą. Udział Fryderyka Chopina był w nich niezbyt znaczący, jednakże, choć nie zajmował wyraźnej pozycji politycznej, improwizował, akompaniując do wierszy Mickiewicza (Oda do młodości, Dziady), dając tym samym jasny przekaz, jeśli chodzi o jego postawę patriotyczną.

Bibliografia

• Marek Miller, Uczta grudniowa 1840 r., czyli dwóch na słońcach swych przeciwnych Bogów, Warszawa 2007.

• Piotr Mysłakowski, O improwizacjach Mickiewicza i pomniku Słowackiego w Krzemieńcu, „Biuletyn Stowarzyszenia «Wspólnota Polska»” 1999, nr 6.

• Adam Lewak, [hasło:] Januszkiewicz, Eustachy, w: Polski słownik biograficzny, t. 10, Wrocław–Warszawa–Kraków 1962–1964.

Aleksander Jełowicki

poseł na Sejm 1831 r., pisarz, wydawca, zakonnik Zgromadzenia Zmartwychwstańców

.

Druga taka muzyczna dusza ze skrzydłami poezji wleciała w ciało jak pajęczyna i przez to ciało widać ją jak przez pajęczynę; i to się nazywa Szopen (Chopin). Jeszczem go dzieckiem zaznał w Warszawie, a zaraz mówiłem, że nie masz mu równego na świecie, i zgadłem; Szopen wywinął lot swój nad wszystkich, powiedział sobie: będę poetą muzykiem i tak się stało; i nikt nie zgadnie, czy więcej u niego muzyki w poezji, czy poezji w muzyce. Przy tym wszystkim, zwyczajnie jak u dobrego Polaka, tyle narodowego uczucia, że jak siądzie do klawicymbału, to Polaka słuchacza zaprowadzi myślą do Polski, wodzi go po całej Polsce i zaprowadzi aż w serce Polski, aż do domu. Toteż jak mi już smutek dokuczy, idę do Szopena; jak spojrzę na niego, to mi już weselej, bo i on tęskny, i oba pocieszamy się w tęsknotach naszych. Przywodzim sobie na pamięć dawne czasy, a jak już z nich wybrnąć nie możem, on siada do klawicymbału, ja gaszę świecę. Słaby blask ognia od komina igra cieniem Szopena jak blask pamięci igra cieniem przeszłości; daleki hałas ulicy czasem zawyje jak burza, czasem zaszumi jak wodospad, i cicho, a Szopen jakby czarowną mocą zaczarowawszy swój klawicymbał, spędziwszy weń wszystkie dźwięki i wszystkie głosy, każe mu śpiewać poezję swoją i tak śpiewa, nie wiem jak długo, bom zawsze o czasie zapomniał; śpiewa i przeszłe szczęście nasze, i biedę obecną, i tęskność za matką, i tęsknotę do tego, co jeszcze w przyszłości, i trwogi tego świata, i radości niebieskie; wyrywa mi podwójne i potrójne westchnienia, wywoła niejedną łzę z oka; duszę rozburzy i znów uspokoi, wdzięcznym brzmieniem niby poszeptem guślarza przygoi rany serca, i błogo na duszy, i uczucie pokoju owładnie na dobrą chwilę, odprowadzi mnie do domu, towarzyszy w modlitwie i strzeże snu mego. Śni mi się o domu i w tym złudzeniu przebudzam się; aż tu przeraźliwe krzyki przekupek zamiast szczebiotania ptasząt, hałas powozów zamiast szumu rzeki, a zamiast rosy – błoto.

Źródło: Aleksander Jełowicki, Moje wspomnienia, (I wyd. Paryż 1839), Warszawa 1970, s. 358.

ALEKSANDER JEŁOWICKI

Komentarz

Powyższy fragment wspomnień księdza Aleksandra Jełowickiego jest jedynym w jego obszernych Wspomnieniach dotyczącym Chopina. Budzi zdziwienie, że ten bliski przyjaciel artysty, znajomy jeszcze z Warszawy, a w Paryżu świadek jego religijnego nawrócenia i zgonu, tak niewielki ustęp mu poświęcił – tym bardziej że pozostały tekst wspomnień podaje mnóstwo szczegółów i faktów, opisów zdarzeń z życia paryskiego itp. W wypadku Chopina autor w zasadzie nie dzieli się żadnymi konkretami, których musiał znać mnóstwo, daje nam natomiast opis własnych odczuć i stanów ducha wywoływanych Chopinowską grą. Takie widocznie kompozytor pozostawił po sobie odbicie w umyśle autora: nie jako człowiek i jego materialna otoczka, lecz jako przeżycie duchowe, niematerialny stan emocji. Cytowany fragment doskonale oddaje z jednej strony umiejętność Chopina wywołania u słuchacza określonego stanu ducha (nostalgia, wspomnienia kraju, domu, matki itp.) – szczególnie u emigranta i współziomka; z drugiej – unaocznia, do jakiego stopnia muzyka Chopina to nie tylko zapis nutowy i jego interpretacja, ale także odzew ze strony słuchacza, jego reakcja. Dopiero ta współzależność, to wzajemne sprzężenie twórcy i słuchacza dawały – w mniemaniu Chopina – zamierzony rezultat i stanowiły prawdziwy sens jego muzyki. Takie jej rozumienie tłumaczy m.in. predylekcję Chopina do gry wobec nielicznego, dobranego audytorium, w przyćmionym świetle, w odpowiednim nastroju, czego nie zapewniała sala koncertowa. Przypomnijmy wreszcie, że opisane przez Jełowickiego nostalgiczne „seanse” nie były przecież tylko jego udziałem: podobne wspomnienia musiał zostawić Chopin w duszach i umysłach większości swoich przyjaciół (podobnie wypowiada się np. Berlioz). Można też przypuszczać, że Chopin w takich przypadkach głównie improwizował: grał, co mu w duszy grało w danym momencie i nastroju. Tworzył na poczekaniu, ulotnie, dla siebie i dla określonego słuchacza, w określonym miejscu i chwili. Można śmiało założyć, że ta nigdy niezarejestrowana część jego twórczości znacznie przekraczała tę – zapisaną i skodyfikowaną – która dotrwała do naszych czasów. Suma czasu trwania całej utrwalonej twórczości kompozytorskiej Chopina wynosi zaledwie kilkanaście godzin, podczas gdy improwizowanych spotkań muzycznych w czasie 20 lat spędzonych na obczyźnie musiały być setki! Jeśli dodać, że Chopin potrafił grać nieprzerwanie przez trzy godziny...

Ksiądz Jełowicki jest także autorem innego wspomnienia na temat Chopina. W liście do Ksawery Grocholskiej opisuje ostatnie chwile kompozytora, a głównie jego nawrócenie religijne, dokonane pod wpływem Jełowickiego. Jak wiadomo, Chopin niezbyt chętnie manifestował swe uczucia religijne i początkowo odrzucał sugestie przyjaciela co do spowiedzi i wyznania wiary, jednak w obliczu nadchodzącej śmierci – jak to wynika z przytoczonej relacji Jełowickiego – zmienił zdanie. Relacja ta budzi jednak poważne wątpliwości: sprawia wrażenie, jakby ksiądz Jełowicki, zagorzały ultrakonserwatysta, budował w ten sposób legendę na temat rzekomej pobożności przyjaciela.

Aleksander Jełowicki (1804–1877) – pisarz polski urodzony na Podolu; poseł na Sejm 1831 r.; kawaler Orderu Virtuti Militari, ziemianin, zakonnik Zgromadzenia Zmartwychwstańców; syn Wacława i Honoraty z Jaroszyńskich.

Pierwsze nauki pobierał w Winnicy (do 1820 r.), następnie w Akademii Krakowskiej. W latach 1824–1825 studiował prawo i literaturę polską na Uniwersytecie Warszawskim; z tego okresu datuje się jego znajomość z Fryderykiem Chopinem. Po ukończeniu studiów wrócił na Podole; następnie w stopniu podporucznika czynnie uczestniczył z ojcem i braćmi w licznych bitwach i potyczkach w powstaniu listopadowym; uwięziony przez Austriaków. Po uwolnieniu wyemigrował do Paryża, gdzie w 1835 r. wraz z Eustachym Januszkiewiczem założył drukarnię i księgarnię polską (m.in. opublikował pierwsze wydanie Pana Tadeusza). W 1841 r. został księdzem i wstąpił do Zgromadzenia Zmartwychwstańców, w którego imieniu sprawował funkcję przełożonego Misji Polskiej przy kościele św. Rocha w Paryżu i rektora kościoła Wniebowzięcia. W działalności kapłańskiej ostro walczył ze zwolennikami Andrzeja Towiańskiego; był też opiekunem matki Makryny Mieczysławskiej, osławionej fałszywej – jak się później okazało – ksieni bazylianek z Litwy, a w rzeczywistości agentki carskiej policji. Brał czynny udział w działalności licznych organizacji emigracyjnych.

Bibliografia

• Franciszek German, [hasło:] Jełowicki, Aleksander, w: Polski słownik biograficzny, t. 11, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964–1965.

Antoni Jędrzejewicz

siostrzeniec Chopina, po śmierci rodziców i ciotki Izabeli Barcińskiej – opiekun materialnej spuścizny po Chopinie

.

U SIOSTRZEŃCA CHOPINA (P. ANTONIEGO JĘDRZEJEWICZA)

Pan Antoni Jędrzejewicz, jedyny żyjący dziś bliski krewny Chopina, bo siostrzeniec jego, jako syn Ludwiki z Chopinów Jędrzejewiczowej, najstarszej siostry nieśmiertelnego mistrza tonów, mieszka w Warszawie, na Nowym Świecie[113].

Dla nieznających osobiście p. Jędrzejewicza (choć należy on do osobistości powszechnie znanych w Warszawie) nadmienić winienem, że jest to mężczyzna lat pięćdziesięciu i kilku, wzrostu wysokiego, z włosami i zarostem już przyprószonymi siwizną, z ciemnymi, przenikliwie patrzącymi oczyma, z nosem wydatnym, zupełnie chopinowskim, który sprawia, że cała twarz jest wybitnie nacechowana rodzinnym podobieństwem Chopinów. Rys ten rzuca się w oczy od razu tak dalece, że, by go zauważyć, niekoniecznie wiedzieć potrzeba, że p. Jędrzejewicz jest całkiem podobny do matki, która znów z całej rodziny najbardziej była podobną do swego genialnego brata.

Z przedpokoju weszliśmy do niewielkiego gabinetu po lewej stronie, który to gabinet, z biustem pośrodku, pełen obrazów, stylowych mebli, starej porcelany etc., etc., zasługuje nie tylko na nazwę balzakowskiego „gabinetu starożytności” en miniature, lecz nadto może być nazwany małym Muzeum Chopina. Cała główna ściana nad otomaną, z Siemiradzkiego Chopinem u Radziwiłła w pośrodku, jest zawieszona portretami familijnymi, z których dwa olejne przedstawiają oboje państwa Jędrzejewiczów, rodziców p. Antoniego, resztę zaś, z bardzo nielicznymi wyjątkami, stanowią same portrety Fryderyka Chopina, przeważnie wykonane przez Tadeusza[114] Kwiatkowskiego. Dwa z nich, akwarelowe, jeden z profilu, drugi en trois quarts, przedstawiają Chopina w okresie życia pomiędzy rokiem 1837 a 1847, a dwa inne, ołówkowe, wyobrażają głowę Chopina na łożu śmierci. Nad samą otomaną wisi oryginalny obrazek za szkłem, przedstawiający jakiś widoczek, a w całości ułożony z włosów całej rodziny Chopinów, począwszy od włosów obojga rodziców Fryderyka, a skończywszy na włosach ich dzieci: Ludwiki, Izabeli, Emilii i „Frycka”. Z boku, nieco bliżej okna, wisi piękny medalion brązowy z dwoma płaskorzeźbionymi profilami Chopina i Hillera, będący uwiecznieniem ich przyjaźni w Paryżu w latach 1832–1836, a stanowiący dziś wielką rzadkość. Ale nie tylko portrety składają się w tym gabinecie p. Jędrzejewicza na jedyny w swoim rodzaju zbiór pamiątek do Chopinie. Dzwonek na biurku, w postaci jakiegoś indyjskiego bożka, odlanego z brązu, jest po Chopinie; lichtarz srebrny, stojący obok, także pochodzi z jego mieszkania; metalowy metronom jest metronomem Chopina (który nim stale posługiwał się w czasie lekcji ze swymi uczniami i uczennicami); w biurku zaś – przy którym siedliśmy właśnie – jest jedna szuflada, w której p. Jędrzejewicz przechowuje następujące pamiątki po swym wuju: 1) srebrny odlew ręki Chopina (prawdopodobnie roboty Clésingera); 2) dwie spinki do gorsu, nadzwyczaj wytworne, w formie białych perełek na złotych podstawkach; 3) prześliczną kameę, roboty słynnego Islera, wyobrażającą głowę Chopina z profilu (arcydzieło!); 4) dwa złote zegarki Chopina, jeden duży, który dostał jeszcze w Warszawie w r[oku] 1820 od słynnej śpiewaczki Catalani, z wyrytym na kopercie napisem: Donné par Madame Catalani à Frédéric Chopin âgé de dix ans, i drugi maleńki, damski, ze srebrnym cyferblatem, stale używany przez Chopina; 5) różaniec, przysłany z Paryża przez panią Sand matce Fryderyka Chopina w upominku; 6) szpilkę brylantową do krawata; 7) kilka albumów z powklejanymi przez śp. Ludwikę Jędrzejewiczową wycinkami z pism francuskich i angielskich z opisem śmierci i pogrzebu Chopina, i 8) kilka autografów Chopina z lat jego dziecięcych, parę numerów redagowanego przezeń i własną jego ręką w całości pisanego „Kuriera Szafarskiego”, kilka laurek z wierszowanymi powinszowaniami (polskimi) dla rodziców etc., etc.

Skorom obejrzał to wszystko, przeszliśmy do jasnego, wykwintnie umeblowanego salonu o dwóch oknach (z tych jedno wychodzi na balkon), w którym także znajdują się pamiątki po Chopinie, a nie brak i pamiątek w innym rodzaju, jak np. piękne krzesło po królu Władysławie IV. W rogu pokoju, pomiędzy drzwiami a oknem, stoi np. prześliczna szafka z jakiegoś rzadkiego drzewa, bogato inkrustowana brązem i perłową masą, a nakryta marmurowym blatem: jest to szafka, której Chopin używał do przechowywania... butów. Patrząc na nią, na jej przedziwne wykończenie, człowiek zapytuje się mimo woli, jak bogatym i zbytkownym musiało być umeblowanie Chopina, jeśli do butów posługiwał się tak luksusowym sprzętem mogącym być ozdobą nie tylko każdej książęcej, ale i królewskiej komnaty... Dwa gustowne kandelabry ze złoconego brązu, stojące na szafce, także są po Chopinie.

Nad szafką wisi niewielkie lustro w pysznych złoconych ramach; lustro to wisiało w salonie Chopina. Ponad nim wisi biały atłasowy ekranik z rączką z kości słoniowej: ekranik ten, kształtem zbliżony do japońskiego wachlarza, a ozdobiony ładnym haftem jedwabnym, także był własnością Chopina: artysta zasłaniał nim sobie twarz, gdy się wygrzewał przy kominku. Spomiędzy krzeseł stojących pod ścianą, dwa dębowe w staro-francuskim stylu, z siedzeniem i oparciem wyściełanymi i obitymi zielonym aksamitem, pochodzą z jadalnego pokoju Chopina. Wzorzysty dywan francuski, rozesłany pod pięknym stoliczkiem w stylu empire, również jest pamiątką po „wuju Fryderyku” (jak p. Jędrzejewicz nazywa Chopina). Pomiędzy obrazami, gęsto rozwieszonymi po wszystkich ścianach, przede wszystkim zwraca na siebie uwagę jeden olejny, w piękne złocone ramy oprawny, a przedstawiający chorego Chopina, siedzącego na łóżku pod zielonymi firankami, oraz jego siostrę, L. Jędrzejewiczową, siedzącą przy łóżku. Chopin, w rozpiętej koszuli, okryty kołdrą, siedzi tak, jakby dopiero uniósł się z poduszek, a siostra jego, w czarnych szatach, dziwnie z profilu doń podobna, głowę wspiera na ręku. Przy łóżku, w głowach, na stoliku stoją flaszki z lekarstwami...

Obraz ten, malowany przez Tadeusza[115] Kwiatkowskiego, przedstawia chwilę, gdy Chopin mieszkał na rue Chaillot, na trzy miesiące przed śmiercią, gdy doń przyjechała siostra z Warszawy[116]... Na tej samej ścianie wisi spora akwarela w pięknych złoconych ramach, przedstawiająca jakiś pejzaż szwajcarski. Akwarela ta, malowana przez księżnę Marcelinę Czartoryską, [...] ofiarowana Chopinowi na pamiątkę (z dedykacją na odwrotnej stronie: à mon bijou Fr. Chopin), wisiała w jego salonie. Do pozostałych po nim obrazów należy także wiszący nieopodal sztych, wyobrażający popiersie Kopernika. W najbliższym jego sąsiedztwie wyziera ze złoconych ram znany powszechnie wizerunek litografowany Chopina w młodym wieku, według rysunku Marii Wodzińskiej, wykonanego w Marienbadzie w roku 1836, w czasach gdy Chopin starał się o rękę przyszłej pani Orpiszewskiej... Egzemplarz ten, ofiarowany niegdyś przez autorkę młodszej siostrze Chopina, posiada z boku ciekawą dedykację: „Izabeli Barcińskiej w dowód szczerego przywiązania Marja Wodzińska”.

– Niestety, to, co pan tu widzi – mówił uprzejmy gospodarz – jest tylko drobniutką cząstką tego, co pozostało po Chopinie, a co, przewiezione po jego śmierci do Warszawy, dostało się matce mojej i ciotce Barcińskiej w spuściźnie. Było to całe muzeum, a przedstawiało wartość ogromnego majątku. Gdy umarł Chopin, panna Stirling nabyła całe po nim umeblowanie, albowiem nosiła się z myślą założenia w Paryżu Muzeum Chopinowskiego. Że jednak powstał jednocześnie projekt założenia podobnego Muzeum w Warszawie, jako rodzinnym mieście Chopina, więc oczywiście odstąpiła od swego zamiaru... Chodziło tylko o przewiezienie wszystkiego do Warszawy; a ile tego było, o tym dać może wyobrażenie fakt, iż za sam przewóz tych rzeczy z Paryża do Warszawy zapłaciła rodzina dziesięć tysięcy franków...

– Ale już z cłem?

– Nie, za sam przewóz koleją, wyjednano bowiem u hrabiego Gorczakowa, iż przewieziono wszystko przez granicę bez opłaty cła. Jak panu wiadomo, Chopin kochał się w wykwintnych meblach, oczywiście stylowych, a że nigdy nie liczył się z groszem, więc wystarczało mu zobaczyć coś, co mu się podobało, by to zaraz kupić. Tym sposobem w ciągu swego 20-letniego pobytu w Paryżu nagromadził w swym mieszkaniu istne muzeum najwykwintniejszych mebli, wszystko nadzwyczaj kosztownych (w rodzaju tej szafki do butów), cacek, porcelan, obrazów, książek we wspaniałych wydaniach itp. Prócz tego, jako uwielbiany artysta, wciąż dostawał najróżnorodniejsze prezenty i upominki, a że wiedziano o jego książęcym guście, więc mu nie dawano byle czego. Samych tych prezentów było więcej niż na jakieś parękroć sto tysięcy franków. Były tam wspaniałe dary od króla Ludwika Filipa i jego rodziny, od królowej angielskiej, od Rotszylda, Bóg wie od kogo jeszcze. Gdym rzeczy te oglądał, małym chłopcem będąc, patrzałem na nie, jak na zaczarowane skarby. Najwięcej było prezentów od Ludwika Filipa, a wszystkie posiadały zawsze podpis: Philippe, roi de France, à Fr. Chopin. Pamiętam np. cały złoty garnitur do herbaty, składający się z filiżanki, spodka i długiej łyżki. Na filiżance, przecudnej roboty, były wyobrażone w płaskorzeźbie trzy głowy, trzy profile, mianowicie: króla Ludwika Filipa, jego żony i córki Amalji. Znawca podobnych klejnotów, śp. Wengebuner, cenił ten garnitur na 100 tys. franków. Od Rotszylda był np. jeden prezent w formie przepysznego, cudnie rżniętego puchara z cristal de roche. Był on złożony w specjalnym pudle, wyściełanem atłasem, a Chopin na krótko przed śmiercią wyraził matce mej życzenie, by puchar ten dostał się synowi jej w spadku... Prócz wyżej wymienionych, było jeszcze mnóstwo prezentów od różnych innych osobistości: od muzyków, uczniów, uczennic, towarzystw muzycznych. Od jednego np. z towarzystw muzycznych paryskich był przepyszny fotel z czarnego hebanu, cudownie inkrustowany i zalewany, o brązowych adrach; siedzenie i oparcie było wysłane białą materią, zdobną nadzwyczaj bogatym haftem ręcznym chińskim. Było to arcydzieło jako mebel, arcydzieło sztuki stolarskiej i tapicerskiej. Na podobną nazwę zasługiwała również lektyka, w której Chopin kazał się nosić do znajomych, a zwłaszcza wnosić na schody. Było to istne pieścidełko, kształtem zupełnie imitujące karetkę, z szybami po bokach, jak przy zwykłej karecie. Wnętrze, obliczone na jedną osobę, całe było wyścielone jedwabiem, a całość robiła wrażenie prześlicznej bombonierki... Prócz mebli było tego tyle, iż gdy to przywieziono, dwa mieszkania: moich rodziców i Barcińskich, od razu się przepełniły, a niektórych rzeczy nawet nie rozpakowano, lecz zostawiono w skrzyniach, na strychu. Między skrzyniami były także, pamiętam, dwie czy trzy skrzynie z nutami, z manuskryptami Chopina, z manuskryptami kompozycji, które nieprzejrzane przezeń, niepoprawione, tylko naszkicowane zaledwie, nie kwalifikowały się – jego zdaniem – do wydania. Wszystko to, zgromadzone po śmierci mojej matki u Barcińskich, mieszkających w pałacu Andrzeja Zamoyskiego na Nowym Świecie, stało się w roku 1863 pastwą płomieni... To, co pan widzi u nas, to drobniutka cząstka, która prawdziwym cudem ocalała. Zresztą spaliło się wszystko. Spaliły się listy Chopina do rodziców, które do nich w ciągu swego 19-letniego pobytu na obczyźnie pisywał; spalił się śliczny portret pędzla Ary Scheffera, najlepszy ze wszystkich portretów Chopina. Niepowetowana szkoda...!

– Na szczęście, istnieje dobra kopia tego portretu, dokonana w roku 1855 przez młodego Stattlera, syna Wojciecha, dla księżny Marceliny Czartoryskiej, a znajdująca się obecnie w Muzeum Czartoryskich w Krakowie.

– Nie widziałem tej kopii, ale pamiętam doskonale, jak wyglądał oryginał. Pamiętają go również Gerson i Kostrzewski, którzy go widzieli. Był to portret naturalnej wielkości aż do kolan. Chopin siedział w fotelu, a choć całość była szkicowana tylko, to jednak głowa i ręce były wykończone, a malowane tak miękko i delikatnie, iż malarze zachwycali się... Czy portret ten spalił się istotnie? Ponieważ, jak panu wiadomo, podczas pożaru pałacu Zamoyskiego nie obeszło się także bez rabunku, więc bardzo być może, iż portret ten nie spalił się, ani go zniszczono, lecz po prostu zabrano... W każdym razie nie brakło wiele, a portret ten byłby ocalał. Jeśli zaginął, stało się to po części z naszej winy, nie tyle z mojej, ile ciotki Barcińskiej.

– A to jakim sposobem?

– Portret ten bowiem, jeszcze na parę dni przed pożarem, znajdował się na wystawie obrazów w pałacu Potockich na Krakowskim Przedmieściu. Ponieważ wisiał tam dosyć długo, a wystawa dobiegała już końca, więc ciotka kazała mi go za kwitem odebrać. Odebrałem go, przywiozłem do Barcińskich, a było to właśnie w wilię pożaru...

– Widocznie, iż tak chciało przeznaczenie...

– Jeśli tak, to przeznaczenie to dla pamiątek naszych rodzinnych po Chopinie okazało się więcej niż niemiłosiernym. Tak na przykład pierwszy fortepian Chopina, ten, na którym grywał w Warszawie przed swym wyjazdem za granicę, został w czasie pożaru wyrzucony przez okno...

– À propos tego fortepianu, to dzisiejszy dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej, Estreicher, będąc świadkiem pożaru pałacu Zamoyskiego, widział na własne oczy, jak fortepian ten wyrzucono... Nawiasem mówiąc, o czym może szanowny pan nie wiesz, autor Bibliografii polskiej utrzymuje stanowczo, iż w czasie pożaru pałacu Zamoyskiego ocalało mnóstwo papierów, a w tej liczbie i listy Chopina najprawdopodobniej nie uległy zniszczeniu. Gdyby się dobrze rozejrzeć, możemy się gdzie jeszcze znalazły... Tylko należałoby nie żałować trudu...

– To wszystko prawie, co pan tu widzi, pochodzi z pałacu Zamoyskiego. Ta szafka od butów na przykład, wprawdzie nie wyszła z pożaru tego w takim stanie, w jakim ją pan teraz ogląda, ale bądź co bądź ocalała. Podobnie i inne rzeczy. Ocalały między innymi także i dwa piękne dywany po Chopinie, z tych jeden jest ten właśnie, drugi zaś ofiarowaliśmy po pożarze do kościoła Św[iętego] Krzyża, gdzie też po dziś dzień się znajduje.

Skoro się wspomniało o kościele Świętego Krzyża, mimo woli nasunęło się na myśl serce Chopina, które, jak wiadomo, w kościele tym jest pochowane. Zapytany, czy nie może powiedzieć czego o okolicznościach, towarzyszących przewiezieniu serca tego do Warszawy i złożeniu go u Św[iętgo] Krzyża, p. Jędrzejewicz uczynił potakujący gest głową; w chwili jednak, gdy zaczął mówić, weszła pani Jędrzejewiczowa, prosząc na filiżankę herbaty. Przy herbacie, ocukrzonej ze srebrnej cukierniczki, również będącej pamiątką po Chopinie, rozmowa znów zeszła na przerwany temat serca Chopina.

– Z tym sercem – mówił p. Jędrzejewicz – miała się rzecz tak. Gdy matka moja przyjechała w r[oku] 1849, wraz z ojcem moim i siostrą moją, Ludwiką, do Paryża, dokąd ją wezwał wuj Fryderyk, i gdy mu już życia pozostawało niewiele (z czego sobie zarówno on, jak i matka moja doskonale zdawali sprawę), nieraz mówili o tym, co się stanie z ciałem jego po śmierci, gdzie będzie złożone do grobu. Wuj Fryderyk pragnął być pochowany w kraju, w Warszawie, na Powązkowym cmentarzu, obok swej siostry Emilii, a w pobliżu ojca, spoczywającego w katakumbach. Wiedział jednak, iż to w ówczesnych okolicznościach było niemożliwe, i nieraz mówił do mej matki: „Wiem, iż wam Paskiewicz nie pozwoli przewieźć mnie do Warszawy, więc zabierzcie przynajmniej moje serce...”. Nie mogąc, jako emigrant, być pochowanym na Powązkach, pragnął spoczywać na cmentarzu „Père Lachaise”... Życzeniu jego stało się zadość: gdy umarł, zaraz zrobiono sekcję, wyjęto serce (przy czym okazało się, iż umarł wskutek anewryzmu serca), włożono je do szklanego słoja ze spirytusem, a gdy rodzice wracali do Warszawy, matka zdecydowała się w czasie przejazdu słoik ukryć pod suknię. Kontrabanda taka, choć może się wydawać dziwną, była konieczna. Po przyjeździe do domu, przez czas jakiś serce to pozostawało w domu rodziców moich, gdyż umieszczenie go w katakumbach Świętokrzyskich natrafiło zrazu na pewne trudności. Szczęściem biskup ówczesny, Dekert, jako jeden z dawnych pensjonarzy mego dziadka (Mikołaja Chopina), zaprzyjaźniony był z naszą rodziną, wyrobił więc, że serce Chopina mogło być pochowane w katakumbach Świętokrzyskich. Słoik ze spirytusem, w którym je przywieziono, opakowano w piękną hebanową skrzynkę, na której bieliło się srebrne serce z napisem odpowiednim... Skrzynkę tę, hermetycznie zamkniętą, złożono w większą skrzynkę dębową, którą dopiero opieczętowano. Tak opakowane złożono wreszcie serce to w katakumbach Świętokrzyskich, do czego trzeba było specjalnej protekcji paru wyższych przedstawicieli duchowieństwa, jak na przykład biskupa Benjamina. Uważałem jednak, że serce Chopina powinno spoczywać nie w katakumbach, lecz w samym kościele Św[iętego] Krzyża. Jakoż rozpocząłem starania w tej sprawie, starania przez długi czas bezowocne, albowiem spotykałem się wciąż z argumentem ze strony władz duchownych, że tylko świętych można w kościele chować nad podłogą, a Chopin, choć wielki geniusz, jednak świętym nie był.

– Na szczęście znalazł się argument na argument: przecież i Hoffmanowa nie była świętą, a jednak jej serce znajduje się w tymże kościele, wmurowane nad podłogą. Ten argument, tudzież dobra wola ze strony księdza Sotkiewicza, proboszcza kościoła Świętego Krzyża, sprawiły, że zgodzono się na to, by i serce Chopina uznać godnym tych samych wyżyn, co Hoffmanowej. Chodziło o to tylko, by wszystko odbyło się po cichu, bez hałasu, bo o jakimś uroczystym przeniesieniu nie mogło być mowy na razie... Jakoż stało się to wieczorem, w cichości, w obecności kilku osób zaledwie. Byłem ja z żoną, był ksiądz kanonik Jakubowski, był Stanisław Ornowski... Gdy otwór w ścianie, w który wsunięto skrzynkę, został zamurowany, zrodziła się myśl wśród rodziny, by w miejscu tym wznieść odpowiedni monument... Skończyło się na tym wszakże, że piękny pomnik kompozycji Marconiego, wykonany przez Andrzeja Pruszyńskiego, nabyło Towarzystwo Muzyczne, które w roku 1880 urządziło specjalny koncert na ten cel.

Z kolei zeszła rozmowa na temat kłopotów finansowych, w jakich Chopin znalazł się na kilka miesięcy przed śmiercią, a które sprawiły, że ujrzał się zmuszonym przyjąć kilkanaście tysięcy franków od panny Stirling.

– Pomimo bardzo znacznych dochodów, jakie mu przynosiły lekcje, wuj mój zawsze wydawał więcej, niż mu na to pozwalały jego fundusze. Z groszem się nie liczył, a nie przywiązując wagi do pieniędzy, najczęściej, co miał, wydawał w sposób lekkomyślny, najwięcej rozdając pomiędzy emigrantów, z których zawsze ze 40 po prostu utrzymywał: żywił ich, ubierał, płacił długi, słowem, nie żałował ani sobie, ani innym. Niech tylko który z emigrantów był w potrzebie, zaraz szedł do Chopina, a on nigdy nie odmawiał, o ile sam posiadał cokolwiek... Co prawda, zdarzały się i jemu takie chwile, zwłaszcza w ostatnich czasach, że i on był bez grosza, wtedy jednak, choć miał zamożną rodzinę w Warszawie, wolał wziąć od obcych, niż prosić swoich. Przecież wystarczyłoby, żeby napisał słówko, bądź do moich rodziców, bądź do Barcińskich, a z pewnością by mu przysłali, ileby zażądał; ale nie uczynił tego ani razu... Rodzice moi w czasach, kiedy wuj musiał przyjąć ów zasiłek od panny Stirling, mieli dwa domy w Warszawie. Barcińscy mieli dom na Nowym Świecie (ten, na którego miejscu stanął dziś olbrzymi dom wydawców „Wędrowca”), więc był dostatek, a jeśli komu by nie poskąpiono, to z pewnością Chopinowi, będącemu chlubą całej rodziny. Ale trudno dawać, gdy ktoś nie żąda.

Ponieważ tyle się w ostatnich czasach mówi i pisze po gazetach o sprowadzeniu zwłok Chopina do kraju, więc zapytałem p. Jędrzejewicza, jakie też jest jego zdanie w tej kwestii.

– Otrzymałem nawet przed kilku dniami ze Lwowa, od tamtejszego komitetu sprowadzenia zwłok Chopina do Krakowa, list z zapytaniem, czy, jako jedyny dziś żyjący krewny Chopina, nie mam nic przeciwko temu, by zwłoki wuja mego uczczono złożeniem ich na Skałce w grobach zasłużonych.

– Na Skałce?

– Tak, na Skałce! Odpisując na wspomniany list, nadmieniłem, że przeciwko przewiezieniu zwłok Chopina na Wawel nic bym nie miał.

– Co do mnie, to uważam, że jest czterech ludzi, których śmiertelne szczątki powinny spoczywać obok trumien Kościuszki i księcia Józefa: to Mickiewicz (i ten już spoczywa), Chopin, Słowacki i Matejko.

– Podzielam pański pogląd, o ile on dotyczy Słowackiego i Matejki, bo co do Chopina, to, jeśli mam być otwartym, wolałbym, jeśli go już ma się sprowadzać do kraju, by go prowadzić do Warszawy, tu bowiem, obok rodziców i całej rodziny, on sam zawsze pragnął być pochowany. A zresztą z Warszawą łączy go cała połowa życia; tutaj wzrósł, tu się wykształcił, tu miał swoich najdroższych, tutaj doznawał najsilniejszych wrażeń młodzieńczych, tutaj powstały jego wszystkie największe kompozycje: Koncerty, Etiudy, Fantazja polska etc. W Warszawie spędził pół życia; jeżeli gdzie się czuł szczęśliwym, to tutaj; jeżeli dokąd serce wyrywało mu się z zagranicy, to do Warszawy, której był dzieckiem, gdzie miał przyjaciół, rodziców, siostry, Elsnera. Tymczasem z Krakowem nic Chopina nie łączyło nigdy. Wprawdzie był raz w Krakowie, jako młody chłopiec...

– I to on jedyny z naszych wielkich, bo ani Mickiewicz, ani Słowacki, ani Krasiński nie byli nigdy u stóp Wawelu.

– Ale to jeszcze nie jest wystarczający powód, by nie poruszyć wszystkich możliwych sprężyn, których poruszenie mogłoby umożliwić sprowadzenie zwłok Chopina do Warszawy. Niedawno petersburski „Swiet” wystąpił z artykułem, przemawiającym za wzniesieniem Chopinowi pomnika w Warszawie, a wpływowe stosunki p. Bałakiriewa, któremu zawdzięczamy pomnik w Żelazowej Woli, także mogłyby zrobić swoje...

– A gdyby wszystko było uwieńczone pomyślnym skutkiem, wówczas gdzie by, zdaniem pańskim, należało pochować Chopina? Czy tam, gdzie spoczywa jego serce?

– Uważam, że najwłaściwszym byłoby pochowanie go w warszawskim kościele Św[iętego] Krzyża; a jeśliby to okazało się niemożliwym, to na Powązkach, w jakimś pięknym, specjalnie dla niego wzniesionym mauzoleum...

Chopinista

Źródło: [Chopinista], U siostrzeńca Chopina (p. Antoniego Jędrzejewicza), „Kraj”, 20 X 1899, nr 41, s. 198–202.

Autorem artykułu/wywiadu jest anonimowy „Chopinista”, pod którym to pseudonimem kryje się prawdopodobnie Ferdynand Hoesick – tekst został bowiem włączony przez niego do tomu Słowacki i Chopin, Warszawa 1932, s. 249–261.

DZWONEK W FORMIE FIGURKI HOTEIA TYPU CHINOISERIE NALEŻĄCY DO FRYDERYKA CHOPINA

Komentarz

Antoni Żelisław Jędrzejewicz (1843–1922) – najmłodszy syn Ludwiki z Chopinów Jędrzejewiczowej. Żonaty z Wiktorią Niementowską, nie pozostawił potomstwa. Wobec tego, że ani rodzice Antoniego, ani Izabela z Chopinów Barcińska, jego ciotka, już nie żyli, pozostała po Chopinie spuścizna – ta część, która ocalała ze zniszczeń roku 1863, przechowywana w ich mieszkaniach – znalazła się w jego rękach, w mieszkaniu przy Nowym Świecie nr hip. 1271 (obecnie 7). Na spuściznę tę składały się pamiątki po rodzicach kompozytora, Justynie i Mikołaju, przedmioty pozostałe po młodym Fryderyku z okresu sprzed jego wyjazdu z Warszawy w 1830 r., przedmioty przesłane przez niego rodzinie z zagranicy, drobiazgi przywiezione przez Ludwikę Jędrzejewiczową z Paryża po śmierci Fryderyka i wreszcie zbiór rzeczy, które Jane Stirling zakupiła na pośmiertnej aukcji i ofiarowała Ludwice. Cytowany wywiad z Antonim Jędrzejewiczem pochodzi z 1899 r., z okresu usilnych badań biograficznych nad Chopinem prowadzonych przez Ferdynanda Hoesicka. Zamieszczenie wywiadu w pierwszym tomie zebranych artykułów Hoesicka zatytułowanym Słowacki i Chopin. Z zagadnień twórczości (wyd. Warszawa 1932) potwierdza, że to on właśnie jest owym „Chopinistą”.

Po bezdzietnej śmierci Antoniego w 1922 r. to istne muzeum Chopinowskie przeszło w ręce niezamężnej wnuczki Ludwiki Jędrzejewiczowej – Laury Ciechomskiej, która przechowywała je w swym mieszkaniu. W pierwszym okresie okupacji (1939–1944), podczas pobytu Laury w szpitalu zniknęło wiele z najcenniejszych pamiątek (portrety rodzinne, korespondencja itp). Istnieją poszlaki, że nie zostały zniszczone i że kiedyś wypłyną na rynku antykwarycznym. Po śmierci Laury (nota bene nie odnaleziono dotąd w Warszawie jej aktu zgonu) pamiątki przeszły w ręce jej bratanicy, Ludwiki Ciechomskiej, mieszkającej przy ul. Wspólnej 10. Tu dotrwały do Powstania Warszawskiego, kiedy to kamienica uległa spaleniu i częściowemu zburzeniu. Z gruzów Ludwika uratowała zaledwie kilka przedmiotów, wśród nich dzwonek z brązu i kawałek inkrustowanej szafki z paryskiego mieszkania Chopina[117]. Być może wspomniany w artykule jeden z dwóch dywanów, ofiarowany wcześniej przez rodzinę do kościoła Świętego Krzyża, przetrwał do dzisiaj.

Maurycy Karasowski

polski krytyk i pisarz muzyczny, wiolonczelista, kompozytor

.

OSTATNIE CHWILE SZOPENA

[Red.] Dla uwydatnienia zalet świeżo wydanego przez M. Karasowskiego życiorysu Szopena podajemy tu wyjątek, opisujący ostatnie chwile wielbionego mistrza tonów...

Takich wyjątków, zdradzających wytrawność pióra i opowiadawczy dar autora, można by zacytować wiele – niech jednak ta drobna cząstka będzie dla wielbicieli Szopena zachętą do poznania pięknej i nader zajmującej całości.

Rozpoczynamy od roku 1849, stanowiącego kres ziemskiej wędrówki mistrza, w chwili gdy dla otaczających go przyjaciół i dla niego samego słaba już świeciła nadzieja wyzdrowienia.

Jakkolwiek Szopen nie łudził się wcale nadzieją wyjścia z choroby, przecież nie tylko nie obawiał się śmierci, lecz – owszem – zdawał się jej oczekiwać z pewnym rodzajem utęsknienia.

Myśl rozstania się z życiem, pełnym bolesnych wspomnień, nie budziła w nim żadnego żalu. W coraz rzadszych przerwach, w których doznawał ulgi i wolniejszym był od cierpień, z niezwykłą przytomnością i spokojnością umysłu wydawał ostatnie rozporządzenia. Pragnął być pochowanym na cmentarzu Père Lachaise, obok Belliniego, z którym w latach 1833–1835 bardzo się przyjaźnił.

W pierwszej połowie października, czyli zaraz po przeniesieniu się do ostatniego swojego mieszkania na placu Vendôme nr 11 [powinno być: 12], złe [zdrowie] tak dalece się pogorszyło, że już o swojej mocy podnieść się nie mógł. Ostatnia godzina życia zdawała się zbliżać... Siedząc na łożu śmiertelnym, biedny męczennik czynił nadludzkie wysilenia, aby do uciśnionych płuc wciągnąć nieco powietrza. Gutmann, najsilniejszy ze wszystkich obecnych i najlepiej umiejący z chorym się obchodzić, podtrzymywał go nieustannie w ramionach swoich. W głowach łoża siedziała księżna Marcelina i jak druga siostra miłosierdzia zgadywała i spełniała najmniejsze Szopena życzenia. Niektórzy także przyjaciele biegli z pomocą, usługując, czym kto mógł i jak kto mógł; większa atoli część czuwała w przyległych do sypialni pokojach. Jeden śpieszył do lekarzy lub apteki, drugi wprowadzał osoby, z którymi pragnął się widzieć; trzeci stał na straży przy drzwiach, aby nie dopuszczać cisnących się, gdyż wielu dlatego tylko się meldowało, aby widokiem umierającego zaspokoić ciekawość swoją. Spokój duszy, z jakim Szopen oczekiwał na zbliżającą się ostatnią chwilę, wiara jego w nieograniczone miłosierdzie i sprawiedliwość Najwyższego Stwórcy wszechrzeczy, dodawała otuchy i odwagi tym nawet, których serca krajały się z bólu na widok cierpień, jakim ani ulżyć, ani zapobiec nikt już nie był w stanie. Wzruszający bardzo widok przedstawiał się oczom przytomnych, gdy Szopen, podparty przez Gutmanna, podniósł się, a zdając się być zatopionym w głębokim zamyśleniu, nagle przerwał panującą ciszę i rzekł: „Maintenant j’entre en agonie!” (Zaczynam konać!)...

MAURYCY KARASOWSKI

Lekarz dotknął się pulsu i próbował jak zwykle w takim razie uspokoić go słowami pociechy... Przeciwko temu Szopen, jakby w uroczystem natchnieniu, pochodzącem z głębi duszy, powiedział: „C’est une rare faveur, que Dieu fait à l’homme en lui devoilant l’instant ou commence son agonie; cette grâce il me l’a fait – ne me troublez pas!” (Bóg rzadko tylko zsyła na człowieka łaskę rozpoznania chwili swego konania, taką łaską mnie obdarzył – nie przeszkadzajcie mi).

Potem zażądał napić się wody. Gutmann podał mu ją. Zwilżywszy usta, podniósł rękę Gutmanna, pocałował ją, mówiąc: „Cher ami”.

Lecz rozczulającą istotnie chwilą było zjawienie się Delfiny Potockiej. Przybyła ona 15 października w niedzielę, prosto z Nicei, skąd ją wyrwała wiadomość o bliskiej śmierci Szopena. Kiedy go uwiadomiono, iż wierna ta jego przyjaciółka pragnie się z nim widzieć, wzruszony do głębi duszy, zawołał: „C’est donc cela que Dieu tardait tant à m’appeler à lui, il a encore voulu me laisser le plaisir de la voir!” (To dlatego Bóg nie powołał mię dotąd do siebie, bo chciał mię jeszcze uszczęśliwić jej widokiem!). Zaledwie ukazała się przed nim, zapragnął posłyszeć jej śpiew, który na nim zawsze tak miłe wrażenie wywierał. Prośbie umierającego któż może odmówić... Przysunięto natychmiast fortepian z bocznego pokoju. Delfina Potocka, opanowawszy swoje wzruszenie i łzy cisnące się jej do oczu, poczęła śpiewać pieśń Belliniego (podobno z opery Beatrice di Tenda), ale z takim serdecznym a bolesnym uczuciem, jak może jeszcze nigdy żadna z istot żyjących na ziemi. „O jakże to piękne! Mój Boże! Ach, jak piękne!” – powtarzał umierający w zachwyceniu... „Jeszcze, jeszcze...”. Hrabina, upadając pod brzemieniem wzruszenia, siadła znów do fortepianu i śpiewała dalej... Szopen więcej jeszcze osłabł... przestrach wszystkich ogarnął. Jakby wiedzeni jednym ważności chwili uczuciem, padli na kolana. Nikt nie śmiał słowa przemówić; jeden tylko głos Potockiej wznosił się ponad schylonymi głowami, roztaczając majestatycznie swe dźwięki, tłumiąc łzy i westchnienia obecnych tej strasznej a uroczystej chwili. Dusza Szopena na skrzydłach czarującej pieśni zdawała się już unosić ku przestrzeniom tajemniczej nieskończoności...

Gwałtowne rzężenie w piersiach walczącego ze śmiercią przerwało pieśń. Odsunięto szybko fortepian. Wszedł ksiądz i począł się modlić przy łożu umierającego...

Jednak ostatnia chwila jeszcze nie nadeszła. Nad ranem w poniedziałek chory miał się lepiej. Wtedy to właśnie, jakby sam jeden tylko wiedział, kiedy być miała najwłaściwsza pora, zażądał ostatniego namaszczenia. Aleksander Jełowicki, sz[anowny] kapłan, po dwakroć miał z nim poufną rozmowę. Kiedy nareszcie wobec zgromadzonych przyjaciół Szopen przyjął święte Sakramenta, wzywał w ciągu dnia każdego z nich do siebie, błogosławił, żegnał, Bogu polecał... Ujrzawszy dwie swoje ulubione uczennice, ks. Marcelinę Czartoryską i Elizę Gavard, skinął, aby się do niego zbliżyły: „Vous ferez de la musique ensemble – vous penserez a moi et je vous ecouterai!” (Będziecie wspólnie uprawiać muzykę, będziecie o mnie pamiętać, ja was słyszeć będę!). Potem zwrócił się do płaczącego Franchomme’a i szepnął te słowa „Vous jourez du Mozart en memoire de moi” (Przez pamięć na mnie będziesz grywać Mozarta).

Pomiędzy osobami, których nie dopuszczono do łoża umierającego, była niejaka M.[118], przysłana przez panią Sand, zajętą wystawieniem nowego swego dramatu, dla dowiedzenia się o zdrowiu Szopena. Nikt nie chciał przyjąć na siebie odpowiedzialności za naruszenie ostatnich chwil życia mistrza, wizytą tak dalece... spóźnioną, mogącą budzić w nim najdrażliwsze, najboleśniejsze wspomnienia... Postarano się panią M. odprawić jak najprędzej.

Ku końcowi dnia Szopen miał się znów gorzej, w nocy z poniedziałku na wtorek stracił mowę i zdawał się nawet nie poznawać tych, co go otaczali. W tym stanie przebył dzień cały i dopiero około jedenastej w nocy ukazało się niejakie pocieszenie. Wtedy przystąpił do niego ksiądz Jełowicki i począł odmawiać litanię i modlitwy za umierających. Obecni odpowiadali, jeden tylko Szopen milczał. Ciężkie falowanie piersi świadczyło atoli, że żyje jeszcze. Następnie zbliżyło się doń dwóch lekarzy, jeden z nich, dr Cruveillé [sic!] przysunął świecę do Szopena oblicza, sczerniałego prawie od duszenia się, i zapytał – Czy bardzo cierpi? Po pewnym wysileniu, szepnął dosyć wyraźnie: „Plus!” [Już nie].

Było to ostatnie słowo, które usta jego wydały... jedno jeszcze ciężkie westchnienie i – zamknął oczy na wieki!

Zegary na wieżach olbrzymiego miasta biły właśnie w tej chwili trzecią godzinę z północy, 17 października 1849 roku...

Kiedy w kilka minut później otworzono drzwi sypialni, zebrani w przyległych pokojach znajomi i przyjaciele podeszli, aby raz jeszcze ujrzeć oblicze zmarłego.

Wszyscy płakali...

Ponieważ wiedziano, iż zmarły, lecz mający nieśmiertelnie żyć w świecie sztuk mistrz, lubił niezmiernie kwiaty, przeto nazajutrz tyle ich naznoszono, że zwłoki jego na katafalku dosłownie kwiatami zasypane zostały. Oblicze Szopena, długimi cierpieniami znękane i przekształcone, teraz wypiękniało, jak gdyby urok młodości na nim osiadł. Jeszcze tego samego dnia zdjęto zeń gipsową maskę[119].

Uwielbienie i cześć, jakie stale dla geniuszu Mozarta wyznawał, spowodowało Szopena w ostatnich dniach życia do wyrażenia życzenia, aby na jego duszę tylko szczytne Requiem tego wielkiego kompozytora wykonane być mogło.

Aż do roku 1849 nie wolno było kobietom brać udziału w muzyce wykonywanej w kościele św. Magdaleny w Paryżu; należało więc u proboszcza parafii ks. Deguerry i odpowiedniej władzy duchownej wystarać się o uchylenie chociażby na ten tylko raz takowego zakazu. Nim to przeprowadzić się udało, upłynęło dosyć czasu i nabożeństwo żałobne mogło się dopiero odbyć w dniu 30 października. Najpierw artyści paryscy brali udział w wykonaniu Requiem Mozarta; partie solowe śpiewały panie: Paulina Viardot-García i [Jeanne] Castellan, potężny zaś głos basowy [Luigiego] Lablache’a w Tuba miram [właśc. mirum] sprawił niesłychane na modlących się wrażenie... Na Offertorium Lefébure-Wély[120] grał na organach dwa Preludia Szopena: h-moll i c-moll. Końce całuna trzymali ks. Aleksander Czartoryski, Delacroix, Franchomme i Gutmann. Kiedy w tonach organu poznano dźwięki muzyki zgasłego mistrza, nikt z obecnych nie mógł się wstrzymać od łez, głośne łkania towarzyszyły im do końca... Skoro trumnę zdjęto z katafalku, zagrzmiał Marsz żałobny Szopena, instrumentowany na orkiestrę umyślnie w tym celu przez Rebera. Meyerbeer, którego zresztą obrano na przewodnika całej tej smutnej uroczystości, ubolewał przed przyjaciółmi, iż nie powierzono mu zarazem instrumentowania tego dzieła, pozbawiając go tym sposobem możności złożenia tą pracą hołdu pamięci zgasłego przyjaciela...

Rodzina, stosując się do ostatniej Fryderyka woli, serce jego sprowadziła do Warszawy i umieściła w kościele Św[iętego] Krzyża...

Źródło: Maurycy Karasowski, Ostatnie chwile Szopena, „Kurier Warszawski”, 12 VII 1882, nr 154, s. 3–4.

Komentarz

Maurycy Karasowski (1823–1892) – polski krytyk muzyczny, wiolonczelista, kompozytor, znany jest głównie jako autor monografii Fryderyk Chopin. Życie – listy – dzieła (1882) oraz zarysu dziejów polskiej opery. Jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy muzycznych XIX w.

Zamieszczony artykuł jest fragmentem świeżo wówczas wydanej biografii Chopina; opublikowany w prasie codziennej, wywołał polemiczny sprzeciw Ludwiki Ciechomskiej (zob. Ciechomska Ludwika), córki Ludwiki Jędrzejewiczowej, siostry Chopina. Obie – matka z 16-letnią córką – przebywały w Paryżu w okresie agonii Fryderyka. Nie ma jednak całkowitej pewności, czy córka była osobiście przy zgonie swego wuja, co w pewnej mierze podważa wiarygodność jej relacji – zaprzeczającej wielu szczegółom, podanym przez Karasowskiego. Ten ostatni opierał się na wspomnieniach osób dorosłych, obecnych przy śmierci Chopina (zob. Grzymała, Wojciech, przypis 24.).

Natalia Kicka

z Bispingów

pamiętnikarka, siostrzenica Teresy Kickiej, żona generała Ludwika Kickiego

.

Zaczęto nas uczyć chodzić, rysować, śpiewać. Miałam głos wielki, giętki, melodyjny, który nieśmiałość bez granic często paraliżowała. Stary Włoch Soliva[121], dawny dyrektor konserwatorium w Mediolanie, uczył mnie śpiewać i utyskiwał, czemu Pan Bóg tym głosem nie obdarzył biednej dziewczyny; byłby dla niej, zwykł mówić, zwrotem szczęścia, a dla panny Natalii przyczyną licznych udręczeń.

[...] Na wieczorach muzykalnych u babuni[122] Chopin lub Soliva mnie akompaniowali. Z wielkim wdziękiem przyjmowała ciotka Teresa[123] świat arystokratyczny, zapełniający nasze salony w pałacu Krasińskich za Żelazną Bramą[124], i przyjmowała według tradycji wszelkich staropolskiej gościnności.

[...] Bóg jej [babuni] oszczędził patrzeć z własnych okien, wychodzących na plac Kopernika[125], na saturnalie wojsk moskiewskich, kiedy rabowały z nakazu jenerała Berga pałace pana Andrzeja Zamoyskiego i paliły na stosach arcydzieła wyrzucane z mieszkań lokatorów tychże pałaców na plac przed Kopernikiem. Zapłonął natenczas portret Chopina, malowany przez Ary Scheffera[126], klawikord Érarda[127], zapisany testamentem przez Chopina siostrze, drogocenne manuskrypty, przywiezione ze Wschodu przez Kowalewskiego[128], sławnego orientalistę, ongi filaretę w Akademii Wileńskiej i towarzysza Mickiewicza. Cesarz Mikołaj, uznawszy jego niepospolite zdolności, wysłał go do Chin i jako ambasadora do wielkiego lamy w Tybecie, z którym Kowalewski tak się zaprzyjaźnił, że niektóre plemiona w Syberii, uznające zwierzchność wielkiego lamy, czołem biły przed Kowalewskim i klęcząc, tylko z nim rozmawiały. Spłonął tam dziennik, przez misjonarzy portugalskich przed kilku wiekami zaczęty i skrzętnie utrzymywany odtąd. Zawierał bardzo ciekawe spostrzeżenia o obyczajach Chińczyków, przekonaniach ich religijnych, nauce, historii, wynalazkach, o ich pojedynczym nawróceniu i przyjęciu światła wiary, o prześladowaniu nowo nawróconych na wiarę i wyznanie katolickie przez tłum bałwochwalców. Biskup katolicki, z którym zapoznał się w Pekinie Kowalewski, pragnąc ten szacowny manuskrypt zabezpieczyć, wręczył mu go w celu przewiezienia do Europy i na zagładę [...] naraził.

Źródło: Natalia Kicka, Pamiętniki, Warszawa 1972, s. 138–139, 143–144.

NATALIA KICKA

Komentarz

Natalia z Bispingów Kicka (1801–1888) – najstarsza córka Piotra Bispinga i Józefy z domu Kickiej. Matka Natalii zaś była córką Onufrego Kickiego, koniuszego wielkiego koronnego i senatora-wojewody, oraz Józefy z domu Szydłowskiej (siostry generałowej Elżbiety Grabowskiej, morganatycznej żony króla Stanisława Augusta). Drugą córką Onufrego, a więc ciotką autorki, była znana piękność Teresa Kicka. Ojciec Natalii był typowym magnatem przeświadczonym o swym bogactwie i znakomitości. Jego córki otrzymały staranne wychowanie i wykształcenie domowe; gdy dorosły, stały się ozdobą wytwornych salonów arystokratycznych, głównie u Gutakowskich na Grzybowie. Natalia spotykała tu Kazimierza Brodzińskiego, Antoniego Edwarda Odyńca, Stefana Witwickiego (który dla niej pisywał epigramy i wierszowane szarady), Juliana Ursyna Niemcewicza, Lelewela i wielu innych wybitnych zwolenników romantyzmu oraz przedstawicieli elity artystycznej i politycznej o nastawieniu republikańskim. Wyszła za mąż za swego wuja, generała Ludwika Kickiego (1791–1831), wybitnego dowódcę, który zginął w bitwie pod Ostrołęką w wieku zaledwie 39 lat. Wdowa nie wstąpiła już ponownie w związek małżeński. Parokrotnie wyjeżdżała do Drezna i Paryża, gdzie bywała w Hôtel Lambert. Do końca życia zajmowała się zbieraniem pamiątek narodowych, sztychów, numizmatów i dokumentów. Wydała kilka studiów historycznych. Jej pamiętnik jest doskonałym przedstawieniem czasu obu powstań (1830 i 1863) i okresu międzypowstaniowego, dając barwny obraz wyższych warstw społecznych i środowisk wojskowych.

Świadectwo Kickiej o osobie Chopina jest skromne – zetknęła się z nim w czasie, gdy był zaledwie dorastającym młodzieńcem, jednak cieszącym się już sławą gwiazdy warszawskich salonów. Budzi uśmiech sytuacja, gdy panna Natalia, obdarzona przez naturę pięknym głosem i przymuszana rodzinnymi konwenansami do kształcenia się w muzyce, miała za nauczyciela dyrektora Konserwatorium, Carla Solivę, a za akompaniatora Fryderyka Chopina – i mimo takich nauczycieli traktowała naukę śpiewu jako zło konieczne.

Bibliografia

• O Chopinie w salonie Kickiej pisze też Antoni Edward Odyniec, zob. Wspomnienia z przeszłości opowiadane Deotymie przez Antoniego Edwarda Odyńca, Warszawa 1884.

Oskar Kolberg

etnograf, folklorysta i kompozytor, kolega i sąsiad młodego Chopina

.

[GW, nr 293, s. 3–4] Wielkie wypadki polityczne, burzliwe walki interesów i idei zagłuszają cichą sławę w sztuce; grzmiące słowo pierwszego lepszego trybuna, dwójznaczna nota jakiego ministra więcej wówczas rozgłosu znajdzie jak najszczytniejsze natchnienie; interes bieżący, codzienny tłumi zajęcie dla wiekuistych utworów geniuszu, jeżeli jego sferą nie pole bitwy, nie starcia mównicy. Pomimo tego dzienniki Francji poświęciły dziś kart więcej, jak może wielu się spodziewało, by uczcić pamięć człowieka, który po sobie zostawił tylko jako pomnik niespożyte muzykalne twory, sławę zyskaną w ciszy i wspomnienie w sercach żywiej czujących. Janin, Berlioz, Gautier i inni starali się wskazać swej publiczności, czym był Chopin; chcieli objaśnić go Francji, i wielu po nich zapewne tę pracę dalej prowadzić będzie. Nie bacząc na te prace krytyków europejskiego imienia, uważaliśmy, że do nas należało rzucić wspomnienia własne na grób świeży człowieka, który tyle zrobił dla sztuki, od którego ona tak wiele jeszcze spodziewać się mogła. Widzieliśmy pierwsze jego chwile: tutaj odebrał pierwsze poświęcenie na kapłaństwo w sztuce, stąd czerpał swe pierwsze natchnienia, tu sercem ciągle przebywał; naszym więc obowiązkiem, nim równe mu geniuszem pióro pamięć jego uświetni, rzec słów kilka o człowieku, co sławą imienia swojego sławę ziemi swej pomnożył, a, wielbiąc go, z dumą wyrzec, że on do nas należy.

Minął ten czas, w którym prawo do pomników, do chwały dać mogła tylko odwaga bojowa; myśliciel głęboki, artysta genialny, twórczy zyskali dziś to wielkie w nieśmiertelności obywatelstwo. Kiedy Beethoven konał w szpitalu, kiedy Szuberta nędza trapiła, któż by uwierzył, że dla jednego całe Niemcy stawiać będą posągi, że obu imię świat zalegnie, z każdym lat dziesiątkiem świetniejsze, wznioślejsze; kiedy imiona ludzi, od których nieraz los ich zależał, dawno zatonęły w zapomnieniu. Sztuka przestała być zabawką; stanowi ona część życia ludów, stała się jego odblaskiem, jednym z tysiącznych objawów a przed jej geniuszem równe, z czasem korniejsze a zawsze czystsze, biją pokłony jak przed potęgą w materii.

Kto myśl podobną z nami podziela, ten uzna, jakie miejsce we wspomnieniach naszych, w czci naszej Chopinowi należy. On pierwszy stał się wyobrazicielem sztuki naszej, muzyki duchem i uczuciem swojskiej.

Mozart umarł, mając lat 37 [sic!], Chopin liczył ich 38 [sic!]. Muzyka nie pieści swych synów; ten ciągły liryzm, ta nieustająca mowa uczuć, nigdy zupełna, a jednak najszczytniejsza, zbyt trawi ciało, zbyt odrywa ducha od ziemi. Któż zaś rychlej jak Chopin poczuł jej uroczą, ale niszczącą potęgę! Opowiadano nam, że w trzecim roku życia płakać miał, słysząc granie fałszywe, a pięcioletnia dziecina drobną rączką dobierała akordy. Pindara kołyski muzy strzegły; niech inni tworzą dla Chopina legendy. Pierwszym jego nauczycielem był Wojciech Żywny, nazwisko dziś mniej znane, które jednak odżyje we wspomnieniu, bo sława Chopina blask nań swój rzuciła, a skromny wykładacz muzykalnego abecadła nie będzie zapomnianym, dzięki uczniowi, którego palce do klawiszów układał. W piętnastym roku życia Chopin wszedł w poczet uczniów Józefa Elsnera, wówczas profesora Konserwatorium Warszawskiego. Czcigodny starzec zapłakał zapewne, gdy się dowiedział o śmierci ucznia, którego pierwszy wtajemniczył w trudności kompozycji. Od Elsnera to Chopin zyskał ową głęboką znajomość kontrapunktu, którą później objawiał w tych śmiałych, niezrównanych i oryginalnych przejściach, tak podziwianych, tak niepodobnych do naśladowania. W Elsnerze to ujrzał pierwsze wzory tej świętej miłości dla sztuki, która krzepi ducha młodzieńczą siłą, chociaż włos zima starości pobieli, daje skrzydło fantazji, polot myśli, potęgę uczuciu, chociaż cierpienia skruszą ciało. Wziąwszy geniusz od Boga, w Elsnerze znalazł Chopin to, co robi wielkich artystów: pracę, zapał i naukę.

Dziewiętnaście lat temu, jak Warszawa po raz ostatni słyszała Chopina; w 1831 [powinno być: w 1830] roku opuścił on ją i ruszył na tę wędrówkę talentu po Europie, w której niektórzy zyskują laur, a wielu nędzę i zapomnienie. Droga sławy jednak nie była dlań stromą ani przykrą. Wiedeń i Monachium, najartystyczniejsze miasta Niemiec, stwierdziły nadzieje, jakie o młodym artyście żywił jego kraj rodzinny. Muzykalne Niemcy adoptowały ów talent wczesny, jakkolwiek tylko wykonanie podziwiać mogły. Od tej pory nie ujrzeliśmy Chopina. Paryż, ta druga ojczyzna artystów, ten Rzym sztuki, który daje ostateczne poświęcenie na mistrzów, stolica ruchu, idei, współzawodnictwa, zatrzymał go na zawsze; i Chopin, który kochał swoich, tęsknił za swymi, tam pozostał. Nie potępiajmy go jednak. Nie Francja to, nie lud Paryża nęciły go do siebie; duch jego tęskny, myśl głęboka, uczucie silne nie mogły tam znaleźć w masie, w narodzie, tego odgłosu, jaki u swoich znajdował. Chopin zbyt lubił łzy, by mógł być zrozumiany nad Sekwaną, zbyt gardził czczym dowcipem, by nie nudzić Francuza, zbyt kochał marzenie, by nie wzniecić drwin skocznego narodu. Nie, urok Paryża dla Chopina byłby odrazą, gdyby tam nie znalazł tego raju poetów, tego elizeum[129] artystów, gdyby nie spotkał ludzi, którzy jedne z nim czucia, jedne myśli dzielili. Jak oaza na puszczy, tak wśród strawionych interesem paryżan żyje kolonia dość liczna, różna od reszty mieszkańców. Wszystkie narody na nią się składały: ten przysłał muzyka, ów malarza, inny poetę. Łączy ich jedna miłość sztuki, ożywia ten sam ogień święty, ta sama wiara krzepi. Duch ich zamieszkał w ideale; ten stał się ich ojczyzną, bo w tej Jerozolimie niebieskiej ojczyzna artysty każdego. Im to Chopin poświęcił tych, którzy go z upragnieniem wyglądali, za którymi tęsknił i marzył; z nimi, oderwany od świata, może z pogardą patrząc na złoconą stolicę, przenosił się myślą na dalekie zielone równiny. Wybrani rozumieli go, jak go my rozumiemy, chociaż język ten był dla nich nowym językiem, chociaż te myśli, które Chopin z duchem swym uniósł skądinąd, nie do ich ziem należały; gawiedź szła za ich głosem; zresztą rzucał jej niekiedy w nagrodę jakie nokturno, jaką balladę, mniej dla niej obce, mniej dziwne jak ów mazur lub krakowiak, których pojąć nie zdołali. I tak żył między nimi, od jednych podziwiany i niezrozumiany, od wybranych czczony i pojęty, serce zostawało gdzie indziej, myśl jego z nami była.

Tam to spotkał równy sobie potęgą twórczości, chociaż odmienny naturą, geniusz. Kobieta, z męską siłą ducha, co śmiałością pomysłów korzyła przed sobą najdzielniejsze inteligencje, pani Sand, największy poeta Francji, podała mu dłoń bratnią. Geniusz marzenia, tęsknoty i boleści spotkał się z geniuszem czynu, śmiałości i potęgi; dumna sybilla nadziei z pokornym kapłanem tej bogini. Te dwa duchy, tak sprzeczne na pozór, pojęły się. Tłum nie mógł zrozumieć tego braterstwa geniuszów; wszystko, co wychodzi za brudną jego sferę, chciałby do siebie podobnym zrobić i, nie mogąc się wznieść nad kał[130], pragnął i to święte uczucie zanurzać w kale oszczerstwa, jakkolwiek to na próżno pięło się do sfer dla niego zbyt wysokich. Związek ten bratni Chopina i pani Sand trwał lat kilka. Może to jemu winniśmy owe szczytne karty w Consuelu[131], dziele poświęconym muzyce i cnocie; on to dał życie potężnemu Porporze, Marcellemu [powinno być: Marcellowi], Albertowi Rudolstadt[owi][132]; w nim może szukać należy źródła głębokiego uczucia muzyki słowiańskiej, którą poeta Francji tak świetnie określa. Jemu to może winniśmy najszczytniejszy utwór Chopina Sonatę z marszem pogrzebowym, którą wzniosłe uczucie wiary religijnym blaskiem uświetnia. Równie potężny męski geniusz nie zdołałby wywrzeć tego wpływu, jaki kobieta w sferze czysto duchowej na nas wywrzeć jest zdolna; walka i opór przed uwielbieniem znikają, rozum z uczuciem w bratniej działają zgodzie, przerodzenie się moralne bez cierpień, bez trudu i pracy następuje. Takim był związek pani Sand z Chopinem; świat go czernił, a on mu w nagrodę rzucił ideały, w formie marzeń autora, w formie śpiewu muzyka. Czyżby tęsknota i rzewność Chopina nie miała oddziałać na ów burzący sceptycyzm autora Lelii, który później w mistycznych marzeniach Hrabiny Rudolstadt, w ostatnich sielankach swoich, stara się lać balsam religijnej pociechy na rany zwątpieniem zadane.

Jakkolwiek najpotężniejszy geniusz francuskiej literatury przyjaźnią swą go otoczył, jakkolwiek sława każdy krok Chopina znaczyła, nie stracił on jednak wrodzonego mu przywiązania do ciszy. Inni pragną zgiełku, przebiegają świat, szukając nowych i coraz bardziej piorunowych oklasków, z nową coraz żądzą wyszukują tych wrażeń palących, jakie daje tłumem napełniona sala, tłumem, na który nieraz wzgardliwie spoglądać muszą, żebrząc go jednak o łaskę i względy. Chopin niechętnie dawał koncerty, jakkolwiek każde jego przemówienie publiczne było uroczystością, świętem dla muzykalnego świata Paryża. Ten zgiełk, wrzawa oklasków nużyły go tylko; nie znajdował on w nich owego upojenia, które tak odurza artystów. Ukochał on sztukę dla sztuki tylko, nie dla sławy nawet; czcił ją i wielbił, a kłamany zapał krzykliwych słuchaczy zdawał mu się jej zniewagą. Muzyka w słuchaczu tak wymaga natchnienia jak w wykonawcy. Gdzież szukać go w owym koncertowym tłumie, dla którego sztuka jest pozorem tylko zebrania, czcze formuły uwielbienia zdawkową monetą wrażeń, które nie istniały. Łacniej bić oklasków tysiące, jak wylać łzę jednaką; do tych trzeba rąk tylko i chęci, do tamtej serca. To nieme uwielbienie, ta cześć skromna jest przecież może jedynie prawdziwa; w niej duch słuchacza z duchem twórcy się zlewa, a wzajemnym wrażeniem skrzepieni biegną oni razem w sfery ideału. Ale dla chwil takich, dla tych uniesień mistycznych, koncert to pole jałowe. Chopin znał to dobrze, wiedział, że mała piosenka, że ciche wspomnienie w chwili natchnienia słuchane, rychlej podwoje świątyni otworzy jak skarby melodii, potoki harmonii rzucone w nieuświęconej godzinie. Zostawiał więc koncerty tym, którzy hukiem, skokami, blaskiem podbijali ucho i oko słuchaczy; sobie zostawił serce, ale go rzadko chciał szukać wśród tłumu. Zresztą wielu to fałszywych braci w sztuce inne ma cele jak sztuka; wielu to z nich robi ją tylko narzędziem, spekulacją giełdową, niesumiennym frymarkiem? Chopin gardził pieniędzmi. W ostatnich latach, gdy zmuszonego do koncertu wnoszono [go] na salę, na widok tej wątłej, zbolałej postaci myśliciel pojmował potęgę geniuszu, kiedy to palce słabe potrafiły tak na chwilę sercami owładnąć. Chopin nie wierzył w potęgę utworów olbrzymich na masy, unikał tego; wielkie dzieła sztuki, według niego, tylko dla wtajemniczonych zrozumiałe być mogły; zwykły wybór dzieł na koncert wskazuje to najlepiej; były to nokturny, mazury, mniejsze sonaty, przy nich rzadko jaka wspaniała symfonia Beethovena lub wzniosły Hum[m]la utwór. Tak na chwilę zjawiwszy się, jak dobroczynny meteor, znikał na długo znowu, zamknięty u siebie ze sztuką swą, z myślą, z cierpieniem.

Wielu to z nas, cośmy ukochali muzykę, marzyło, by raz w życiu usłyszeć Chopina, raz tylko jeden ujrzeć, jak on sam, jak mistrz wyraża ten śpiew tak dla nas wzniosły, tak nieskończenie doskonały, że najlepsze wykonanie jeszcze nie zadawala. Zdawało nam się, że on jeden posiada klucz do tej skarbnicy melodii, że on jeden światło nam pokaże w całej jego czystości. Śmierć przerwała marzenia nasze; nie usłyszymy go nigdy! Dotknięcie jego musiało jednak zmieniać naturę fortepianu, nadawać mu inny charakter; ten ton urwany, krótki przerabiać w inny, rzewny, pełniejszy. Doświadczeni i znakomici artyści, ludzie w których analiza trudności sztuki mogła stępić wrażliwość serca, nawykli sądzić i rozbierać środki, efekty, sposoby, zapewniali nas ze wzruszeniem, że słysząc Chopina, zawsze płakali nie jak ludzie, ale jak dzieci; takie było ich wyrażenie. Gra jego nie dziwiła nikogo, zwycięstwa nad instrumentem, pokonania trudności widać nie było; zdawało się, że fortepian jest sługą jego, nie owym opornym, którego siłą się powala, ale że mu służy z miłością, ze szczęściem. Sztuka w nim przerodziła się w najzupełniejszą prostotę, najszczytniejszą ze sztuk.

[GW, nr 294, s. 3–4] Potęga prawdy jest wszechwładną. Chopin, ów geniusz serca i prostoty, pojmowany u nas, zrozumiany w marzących Niemczech, zdobył, nie myśląc o tym, sławę w kraju sztuki, ale też w kraju szarlatanów, we Francji. Obcy i skromny, widział nieraz imię swe stawiane obok najzuchwalszych dawaczy koncertów, twórców piramidalnych symfonii, kolosalnych oratoriów. Kraj, czciciel dowcipu i zręczności, podziwiał człowieka, dla którego jedno szczere uderzenie prostego serca więcej miało uroku niż najmocniej podziwiana subtelność. Ta sława, ta cześć go otaczająca, a więcej jeszcze współczucie, jakie około siebie wzbudzić potrafił, napełniały salon Chopina. W pierwszych latach jego pobytu, kiedy siły pozwalały mu odpowiedzieć tym obowiązkom gospodarza, których tyle podań wywiózł z ojczystego kraju, wybór znakomitszej części towarzystwa Paryża wraz z wyborem wielkich imion w sztuce spieszył na jego zaproszenie. Rozmowa i muzyka wspierały się razem, jedna płynęła z drugiej, były jakoby dalszym ciągiem siebie; myśl rzucona w pierwszej zbierała artystów około fortepianu, wprawna ich ręka przebiegała jego klawisze lub skrzypców struny, w nich szukając uzupełnienia lub objaśnień rzuconych wprzód wyrazów; szczytna lub wesoła melodia usposabiała znów do rozbioru przedmiotów poważnej lub swobodniejszej natury. Niekiedy niespodzianie utworzył się tercet z imion jak Beriot[133], Batta[134], Liszt; to Chopin sam zasiadał, czyniąc zadość próbom swych gości, by w wzniosłej improwizacji wodzić ich dusze za sobą. Artysta szukał tam sformułowania uczuć swych i pomysłów z ust autora, pisarz szukał natchnień we wrażeniach sztuki. Na próżno do tych drzwi stukali ludzie, którzy brak talentu dziwactwem form pokryć usiłują; było to grono familijne, dzieci jednych rodziców, sławy i sztuki. W ostatnich latach jednak mniej licznymi były te zebrania, szanowano potrzebę spokoju w przyjmującym; słabość zdrowia skupiła koło niego tylko poufnych, tylko przyjaciół, którzy poznać mogli Chopina, nie tylko jako geniusza w muzyce, ale jako człowieka. Z tej reszty wiernych Liszt był najwierniejszym. Chopin i Liszt, obaj równą miłością sztuki przejęci, obaj równą czcią dla niej wiedzeni, pozostali na zawsze przyjaciółmi. Każdy z nich inną poszedł drogą, każdy z nich zabiegł wyżej jak wszyscy, ale Liszt schylał czoło przed Chopinem, jak wykonanie przed myślą. Cześć jego dla przyjaciela, a przy tym tyle razy przyznanego mistrza, odbijała się w drobiazgowych nawet szczegółach. Lat temu kilka czytaliśmy w którymś z paryskich przeglądów, że na jednym z wieczorów, gdy słabością zmęczony Chopin nie miał dość siły do użycia pedałów, Liszt, klęcząc przy nogach jego, rękami pedały naciskał, szczęśliwy później, że zgodnie z grą klawiszy zadaniem swoim kierować potrafił.

Podobne dowody czci, dawane mu przez tak uczczonych, nie zdołały jednak zetrzeć młodzieńczej skromności Chopina. Zdawało się, że jego tak wielbione twory dla niego jeszcze niezupełnymi były, że nie wyrażały dość dobitnie myśli, która w nim tkwiła; sądził on je surowo, obojętnie nawet. Zapewniają, że najpracowitsze swe dzieła najmniej cenił, więcej u siebie szanując chwilę natchnienia, bo chwilę Boską, by też najkrótszą jak lata pracy. Dla innych jednak nie był tak surowy; wielbił w nich głębokość i naukę równie jak polot myśli; Hummel i Clementi z dawniejszych, Moscheles z nowych byli autorami, których zgłębianie uczniom swym polecał.

Na kim Chopin wyrabiał swój geniusz, kto dla niego mógł być wzorem, niech tego inni szperają; on sam pozostał wzorem dla wszystkich, ale w sztuce tam sięgnął czynem, dokąd inni myślą ledwo sięgają; ale dla siebie wzór czerpał z siebie, natchnienia szukał nie w zimnych nutach, lecz w świętej księdze uczucia. Muzyka była jego mową do ludu, fortepian jego trybuną, rzucał z niej myśli, które w nim tkwiły. Język kłamie myśli, instrument kłamie melodii, która tkwi w duchu, a Chopin chciał przemawiać wprost z serca do serca. Dlatego może nie chciał napisać opery. Mówią, że mozoł pracy, zabiegi konieczne, materialne przeszkody wstrzymywały go od tego; nie dajemy temu wiary. Opera jest w istocie zebraniem wszystkich środków, najzupełniejszym wyrobieniem artyzmu, ale we wrażeniu przez się wywoływanym może nie jest największym wyrazem sztuki. Chopin nie chciał zależeć od tysiąca drobnych zawad, sądził, że muzyka sama w sobie ma dość piękności, by się obejść bez draperii kulis i maszyn; pojmował ją w jej zupełnej, najszczytniejszej prostocie jako nieopisane tchnienie ducha w niebo i tak ją opowiadał drugim. Jest wprawdzie kilka piosenek, po większej części do wyrazów Witwickiego („Gdybym ja była słoneczkiem na niebie” [Życzenie] np., „Do konia” [Wojak] itp.), pomimo całej ich piękności raczej to datek zrobiony przyjaźni jak wyrażenie Chopina.

Wszystkich dzieł Chopina naliczyliśmy 65 numerów[135], do 1848 roku; wszystkie prawie wyszły za granicą. Nie od razu jednak znalazł on istotę, dla młodego autora tak trudną, a tak konieczną – wydawcę. Pierwsze prace jego, już tu rozpoczęte, dwa wielkie Koncerty, Fantazję z tematów polskich, wielkie Rondo à la Krakowiak długo na próżno szukały nakładcy; wczesna sława koncertanta nie zapewniła mu jeszcze sławy kompozytora. Zaledwie p. Kistner[136], jeden z lipskich księgarzy, podjął się druku na swe ryzyko, bez wynagrodzenia jednak autora. W lat kilka później wydawcy dzieł muzycznych ubiegali się o honor, by nazwisko Chopina stać mogło między nazwiskami autorów ich nakładem wydanych. Kistner i Hofmeister w Lipsku, Haslinger i Mechetti w Wiedniu i inni liczą po kilka numerów dzieł jego w swych katalogach, głównym jednak nabywcą prac Chopina była wielka spółka księgarska Breitkopf i Härtel w Lipsku, a kompozycje jego, przed lat dziesiątkiem ledwo przyjęte, stały się przedmiotem zabiegów. Sumę, jaką Beethoven zbierał dla siebie całe życie, którą uważał za skarb niewyczerpany, Breitkopf i Härtel mieli zawsze na usługi Chopina gotową.

Rozbierać muzykę zawsze jest trudnością; rozbiór Chopina byłby świętokradztwem; najwyższe dzieło słowa w słowie rozbierać można, zostanie się jeszcze odblask jego; w szkielet pocięte myśli mogą jego ducha nie skrzywdzić; ale z muzyki cóż się zostanie, gdy ją weźmiemy pod nóż analizy? Nawet szkieletu nie będzie. Chopina czuć tylko można, rozumieć, ukochać, uczucie zaś wytrącić nam musi rozbiór. Najlepszym tu środkiem byłby może wykaz dzieł jego, bo w nim każdy by spotkał rzecz, którą słyszał, każdy odnowiłby wrażenie, jakiego doznał, a to wrażenie byłoby wierniejszym, prawdziwszym odbiciem, jak najgłębsze rozprawy. Czegóż nauczą nas wyrazy o jego niezrównanej śmiałości w kombinacjach harmonii, o rzewności w śpiewie, o nienaśladowanym tęsknym uroku, bogactwie melodii; jeden mazur dobrze zagrany, wysłuchany dobrze, więcej nam powie jak słów tysiące; rozbierać można pedanterię Niemców, sądzić czczość Francuzów, nawet tak często spospoliciała namiętność Włochów wymaga wyroku, ale Chopin, sam w sobie mistrz i szkoła, Chopin, który uczuciem i prawdą wszystkich za sobą zostawił, nienaśladowany, bo niepodobny do naśladowania, czczonym tylko być może. Co za myśl go wiodła w pisaniu? Dlaczego tą, a nie inną szedł drogą? On sam może wyrzec by nie zdołał. Zdaje się, że z przepełnionych natchnieniem piersi śpiewał na strunach fortepianu, nie myśląc, jak śpiewa, nie szukając środków, nie pamiętając o nikim. Jeżeli o narodzie zamarzył, pomyślał, więc mówił o nim mazurem, nie dla tytułu tego, lecz że mu naród muzykalnie tak się przedstawił. Nie naśladował on nawet ludu, może nie słyszał nigdy gry jego po naszych karczmach; on byłby stworzył mazura, gdyby mazura jeszcze nie było. Gdy zaś pomyślał o życiu, o duszy, o Bogu, więc mówił o tym sonatą, w niej wypowiadał i wiarę swą, i nadzieję mistyczną, i oderwanie od ziemi. Bóg włożył mu w piersi nuty, by nimi wygłaszał sławę Jego, jak innemu dał słowo i rym, by hymnem go śpiewał, jak drugiemu dał rozbiór, by go w dziełach Jego podziwiał. Muzyka była mową Chopina, melodia słowami jego; każdą myśl swą nią wyrażał; Hiszpanię w bolero, wesele w scherzo, marzenia w nokturnie, zdawałoby się, że w chwilach ważnych nią żył tylko, nią mówił, a kiedy konał już, to nie szukał ani wyrazów pociechy, to nie patrzał na łzy żalu, ale zażądał, by mu Requiem raz jeszcze na ziemi mówiło o Bogu, a śpiew ten dla niego był jako psalmy pokuty, jako modlitwy nadziei dla drugich.

Po cóż nam mówić więc, że Chopin zostawił dwa wielkie koncerty, 42 mazury[137], mnóstwo etiud; on mógł zostawić tylko jedno dzieło, a to wystarczyłoby do zrobienia go nieśmiertelnym, byle wyraziło całą jego potęgę. Dla nas jednak największy udział w dziełach jego. To, co ludzkiego w nich, to inni zrozumieją, ale to, co nasze, to tylko my uczujemy, my zrozumiemy. Francuz najpoważniejszy, Niemiec najtęskniejszy przełoży etiudę nad mazury; my tylko jedni pojmiemy głos ostatnich.

Źródło: Oskar Kolberg, Rozmaitości. Fryderyk Chopin, „Gazeta Warszawska”, 5 XI 1849, nr 293, s. 3–4; 6 XI 1849, nr 294, s. 3–4.

Jest to jeden z najwcześniejszych tekstów wspomnieniowych o Chopinie, opublikowany zaledwie w kilkanaście dni po jego śmierci.

Chopin (Fryderyk Franciszek), którego piszą niekiedy: Szopen, jeden z największych geniuszów muzycznych i najznakomitszy polski kompozytor, urodził się w nocy z d. 1 na 2 marca 1809 r.[138], z ojca Mikołaja i matki Justyny z Krzyżanowskich, w Żelazowej Woli, wsi pod miasteczkiem Sochaczewem położonej, około mil 6 od Warszawy odległej, dziedzicznej wówczas hr. Skarbków. Mówią, że w dzieciństwie okazywał płaczem drażliwość, lubo niebolesną, na dźwięki muzyczne. Rodzice spostrzegłszy pociąg jego do fortepianu, wcześnie, bo w siódmym roku życia, dali mu za nauczyciela Żywnego, rodem Czecha, ucznia Kucharza[139], pochodzącego ze szkoły J.S. Bacha. Wpływ jego wszakże nie był wielkim na Chopina; a uczeń raczej własnymi siłami dorabiał się znaczenia, jakie go czekało. Postęp jego w grze tak był nagły, że w 9. roku życia wystąpił już publicznie w sali towarzystwa dobroczynności z koncertem Gyrowetza (w lutym 1818 r.)[140]. Równocześnie rozwijała się w nim zdolność do kompozycji, jak tego dowiódł marsz wówczas wydany bez wymienienia nazwiska autora[141], a w lat parę po nim wariacje[142]. Odtąd stał się nader miłym gościem w najznakomitszych salonach warszawskich, jak: u książąt Czartoryskich, Sapiehów, Zajączka, Lubeckich, Radziwiłłów, Czetwertyńskich (księżna Ludwika Czetwertyńska wprowadziła go na pokoje księżny Łowickiej, małżonki wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza), u hr. Skarbków, Wolickich, u Okołowa, Pruszaków i wielu innych, gdzie wcześnie przywykł do wystawności, jaką się później w Paryżu otoczył. Słynna śpiewaczka Catalani, w przejeździe przez Warszawę, obdarzyła przedstawionego jej młodocianego wirtuoza zegarkiem, na kopercie którego wyryte były słowa: Donné par madame Catalani à Frédéric Chopin, âgé de dix ans (1820[143]). I w innych naukach znaczne robił postępy, jak o tym świadczą dwie nagrody publiczne, pozyskane w latach 1824 i [182]5, gdy uczęszczał do 4. i 5. klasy liceum warszawskiego. W r[oku] 1825 (d. 27 maja i 10 czerwca) występował znów publicznie na koncertach amatorskich, dawanych w sali byłego konserwatorium; grał także w tymże czasie przed Cesarzem Aleksandrem I, na świeżo wówczas wynalezionym przez Brunnera i Hoffmana aelomelodykonie[144], ustawionym w kościele ewangelickim, za co otrzymał od monarchy kosztowny pierścień brylantowy. Teorię muzyki i naukę kompozycji wykładał mu Józef Elsner, w niczym samoistności ucznia nie krępując; rady także Jawórka[145] chętnym Chopin przyjmował uchem. Owocem tych prac były pierwsze znane utwory dwudziestu jeszcze lat wieku nieliczącego kompozytora, jak: Rondo na 4 ręce (pierwiastkowo [początkowo] na dwie), dzieło pierwsze, dedykowane pani de Linde; Sonata, dzieło 4, dedykowana Elsnerowi; kilka pomniejszych ulotnych kompozycji jak: walców, mazurów, piosnek, polonezów itp.; Rondo à la Mazur, dzieło 5, a nade wszystko Mazury, dzieła 6 i 7, które najprzód, a tak świetnie, imię jego po obczyźnie rozniosły. Prócz wycieczki do wód w Reinertz [Duszniki-Zdrój] w r[oku] 1826, dla poratowania zdrowia podjętej, odbył w r[oku] 1828 podróż do Berlina, zatrzymawszy się w przejeździe w Antoninie, w Wielkim Księst[wie] Poznańskim, u księcia Antoniego Radziwiłła, wielkiego miłośnika muzyki, kompozytora i wiolonczelisty, który wiele na wykształcenie Chopina łożył[146] i któremu tenże Trio na fortepian, skrzypce i basetlę [powinno być: wiolonczelę], dzieło 8, ofiarował, a nadto podróż do Pragi i Wiednia w r[oku] 1829, gdzie (w Wiedniu) publicznie wystąpił w dwóch koncertach, z Wariacjami na temat z „Don Juana”, dz. 2 (dedykowanymi Tytusowi Woyciechowskiemu), Rondem krakowskim, dz. 14, i gdzie zapoznał się z wielu znakomitościami muzycznymi, między innymi z wiolonczelistą Merkiem, któremu dedykował wydany tamże Polonez z basetlą [wiolonczelą], dz. 3. Wróciwszy do Warszawy, oddał się na nowo pracy, której winniśmy napisanie 3 Nokturn[ów], dz. 9, niektórych z pierwszych dwunastu Etiud, czyli ćwiczeń, dz. 10, dedykowanych później Lisztowi, i Fantazję na pieśni polskie, dz. 13. Wkrótce też pożegnał na zawsze Warszawę, by między obcymi spędzić drugą połowę żywota. Pożegnalne jego koncerty, raczej triumfy, odbyły się w marcu (16[147] i 23) 1830 r., wśród nieopisanego zapału publiczności, która od dawna geniusz jego podziwiała i wieńce rodzinnych kwiatów do stóp mu rzuciła. Grał dwa swoje sławne, równie świetne jak głębokie koncerty: z E major, dz. 11[148], ofiarowane w następstwie Kalkbrennerowi, i z F minor, dz. 21, z Adagiem jednym z najszczytniejszych, jakie muzyka posiada, ofiarowane hr. Delfinie Potockiej, nadto Rondo krakowskie i Fantazję polską, po czym improwizował na tematy ze śpiewek: „Świat srogi, świat przewrotny” (z Krakowiaków i Górali Stefaniego) i „W mieście dziwne obyczaje” [z opery Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale Karola Kurpińskiego]. W jesieni tegoż roku opuścił Warszawę, a wszyscy prawie znakomitsi artyści miasta, z Elsnerem na czele, odprowadzili go do pobliskiej Woli, darząc na odjezdnym po sutej biesiadzie srebrnym upominkiem (podobno czarą wypełnioną ziemią rodzinną). Przybywszy przez Wrocław do Wiednia, zatrzymał się w jego murach rok cały[149], bo agitacje i burze polityczne we Włoszech, dokąd udać się zamierzał, wstrzymywały go w podróży do tego kraju. Wreszcie w przeciwną skierował się stronę, a postanowiwszy stale osiąść w Londynie, jechał tam na Mnichów [Monachium], gdzie grał przed królem bawarskim[150], i na Paryż, dla poznania się z Cherubinim, mając w tym celu w paszporcie nakreślone wyrazy: passant par Paris. Z owej to epoki wędrówek w r[oku] 1831 zdają się pochodzić wydane później dzieła (nie zawsze w tym porządku pisane, jak liczba na tytule wyrażona wskazuje), jak: Rondo z introdukcją, dz. 16; Polonez wielki z towarzyszeniem orkiestry, dz. 22; trzy Nokturny, dz. 15, dedykowane Hillerowi; Mazury, dz. 17; wielki Walc, dz. 18; pierwsze Scherzo, dz. 20 i pierwsza Ballada, dz. 23. W dwóch ostatnich dziełach Chopin, z wątków, jakie dotąd po większej części na tle jasnym albo lekko tylko przymglonym osnuwał, poczyna już wkraczać w chmurną dziedzinę rzutkiej, formę rozpierającej fantazji; burzliwość, ciężki smutek, nieutulona tęsknota, biegnąca w ślad za nimi wiara, wzniosłą żałobą i cichą rezygnacją odziana, oto ich cechy. W Paryżu otoczyło go grono znakomitych rodaków, a tak chlubnie i uprzejmie przyjęło, że zniewolony tym wirtuoz o dalszym celu podróży zapomniał i w Paryżu pozostał. Wszakże, mimo kilkunastu przyjaciół i wielbicieli, nowożytny ten Babilon z początku zaledwie mógł wiedzieć o istnieniu Chopina; a tym mniej troszczył się o wyróżnienie go z tego tłumu artystów, cisnących się codziennie w jego mury; stąd też zrazu materialnie nie najlepiej mu się wiodło; musiał zwalczać trudności, jakie się każdemu młodemu i mało jeszcze poznanemu artyście nasuwają w odmęcie, obojętności, uprzedzeniach, nawyknieniach i ustawicznej zmienności wielkiego grodu, zwłaszcza obcego. Należało zyskać sobie wziętość i klientelę grą, a na kompozycje znaleźć nakładcę, a tu pierwszy koncert ledwo starczył na pokrycie kosztów wydatku. Należało więc przyjmować lekcje, jakie się nadarzały, i komponować na obstalunek (Wariacje z [„]Ludovica[”], dz. 12; Duo z wiolonczelą z tematów Roberta diabła, a podobno i Bolero, dz. 19, i trzy Walce, dz. 34, lubo i w tych utworach Chopin nie mógł się zaprzeć szlachetnej swej indywidualności). Jeden z najznakomitszych wirtuozów na fortepianie, Kalkbrenner, przeczuwając przyszłą jego wielkość, rad był protegować przybysza i swoim go uczniem nazwać, ale znający się na ludziach Elsner, do którego się Chopin po radę udał, odwiódł go od tego kroku, przypominając mu jego samoistność i zachęcając do wytrwania na raz obranej drodze[151]. Wkrótce też uwaga i uznanie obudzone w salonach Pleyela i Zimmermana, gdzie się dobrańsze kółko artystów zbierało i gdzie się poznał z Lisztem, jak nie mniej czułe zajęcie się familii hr. Platerów, Komarów (mianowicie hr. Delfiny z Komarów Potockiej) i Grzymały, dostarczyły mu lepszych środków utrzymania i szersze pole działania otworzyły. Brandus, Schlesinger i inni paryscy nakładcy jęli wydawać i upowszechniać jego kompozycje, które w Niemczech przedrukowywano[152]. Wówczas to ukazały się Mazury, dz. 24, 30 i 33; Etiudy (ćwiczenia), dz. 25; Polonezy, dz. 26; Nokturny, dz. 27, 32 i 37; Preludia, dz. 28; Impromptu, dz. 29 i 36, i Sonata, dz. 35, ze słynnym Marszem pogrzebowym. Zdawało się, że teraz winien się znów przypomnieć publiczności koncertem; w tym celu najął w r[oku] 1834 salę teatru włoskiego (wedle innych grał w konserwatorium)[153] i zaprodukował swój koncert z E major [sic!]; mimo to tłum paryski nie dorósł jeszcze do zrozumienia hojnie tam rozsianych piękności i wyszedł bez wrażenia, a zniechęcony tym artysta odrzekł się od tej chwili wszelkiego grania przed gawiedzią, przedkładając cichy salon i szczery a natchniony poklask przyjaźni i znawstwa nad obojętność lub, co gorsza, hałaśliwe i niesforne okrzyki tłuszczy, najczęściej kuglarstwu lub grubemu efektowi schlebiającej. Wyjątek stanowi tu wystąpienie na cel dobroczynny w Rouen w r[oku] 1835[154], bo koncerty kilkakrotnie w salonach Pleyela od r[oku] 1844 dla małej liczby zwolenników dawane, uważać raczej trzeba za prywatne. Przed królem Ludwikiem Filipem grał Chopin wraz z Moschelesem, za co srebrnym pucharem obdarowany został. W r[oku] 1836 Chopin odbył podróż na Lipsk i Drezno do wód karlsbadzkich, gdzie się zjechał z rodzeństwem i przyjaciółmi z Polski, gdy nie mógł z ową lubą mu dziewicą, o jakiej wspomina Liszt, a z którą zawistne losy rozdzieliły go na zawsze[155]. Za to spotkał się po powrocie do Paryża z kobietą, która stanowczy wpływ na dalsze koleje jego życia wywarła, a była nią słynna autorka Lelii i Indiany, pani Dudevant (znana pod pseudonimem George Sand). Związek z nią był dlań źródłem wielu chwil szczęśliwych, zwłaszcza gdy chwiejące się jego zdrowie otoczyła macierzyńską niemal troskliwością, w czasie wspólnej ich podróży na wyspę Majorkę w r[oku] 1838. Wracając stamtąd, grał Chopin w kościele marsylskim na organach, podczas żałobnego nabożeństwa odbytego w roku 1839, po nieszczęśliwym śpiewaku Nourrit[156]. Odtąd uznany prawie powszechnie, cieszył się w Paryżu niezwykłym powodzeniem materialnym (za lekcje w jego własnym mieszkaniu udzielane płacono po luidorze[157]). Zdrowie jego przecież od roku 1840 coraz bardziej słabło, pomimo niezmordowanych starań i opieki wielbicieli i przyjaciółki, u której co lato na wsi w Nohant (Berry) przesiedział, zawsze kilka nowych z zaciszy wiejskiej przywożąc do Paryża utworów. Do tej epoki policzyć należy: Ballady (druga z rzędu, dz. 38, dedykowana Schuman[n]owi, trzecia, dz. 47, i czwarta, dz. 52), Scherza (drugie, dz. 31, trzecie, dz. 39, czwarte, dz. 54), Sonaty (dz. 58 i dz. 65 z wiolonczelą, dedykowana Franchomme’owi), Polonezy (dz. 40 dedykowane Fontanie, dz. 44, 53 i 61), Nokturny (dz. 48, 55 i 62), Mazury (dz. 41 dedykowane Witwickiemu, dz. 50, 56, 59, 63), Tarantella, dz. 43; Preludium, dz. 45; Allegro de concert, dz. 46; Fantazja, dz. 49; Impromptu, dz. 51; Berceuse, dz. 57; Barkarola, dz. 60 i trzy Walce, dz. 64. Wreszcie, po kilkunastu latach przyjaźni[158], nastąpiła chwila rozłączenia z towarzyszką; pierwsza ona zerwała związek, który sama skojarzyła, spostrzegłszy zbyt późno, niestety!, że lubo jedne cele, drogi ich były przecież różne. Ale boleść tego rozstania w r[oku] 1847, zwiększona śmiercią (r[oku] 1848) pielęgnującego go dotąd doktora Molin[a], goryczą zaprawiła ostatnie lata tyle drażliwego żywota Chopina. Ani też wycieczka po rewolucji lutowej r[oku] 1848 i po ostatnim koncercie w salonach Pleyela danym, do Londynu i Edynburga, gdzie ze czcią przez artystów i lubowników był przyjmowanym i na pokojach u księżnej Southerland przedstawiony królowej Wiktorii, zdołała przywołać go do zdrowia; owszem, bardziej takowe podkopała. Siły odtąd opadały go widocznie; w ciągu r[oku] 1849 nie opuszczał prawie łoża, a tym mniej zajmować się mógł kompozycją. Żałować należy, że nie był już w możności uskutecznić powziętej myśli napisania streszczonej metody gry fortepianowej, owocu długoletnich swoich prac i spostrzeżeń nad teorią i techniką instrumentu. Zgasł wreszcie w objęciach siostry, Ludwiki Jędrzejowiczowej, i ucznia Gutmanna, dnia 17 października 1849 r. w nocy. Szczegóły jego śmierci opisuje Liszt, mówiąc, że ponieważ nadzwyczajnie lubił kwiaty, naznoszono ich tyle, że zwłoki jego, ubrane wedle ostatniego życzenia w suknie koncertowe, spoczywały jakoby w ogrodzie. Pochowano go w d. 30 października tegoż roku na cmentarzu Père-Lachaise, między zwłokami Belliniego i Cherubiniego, a na żałobnym nabożeństwie w kościele Magdaleny wykonano jego Marsz pogrzebowy instrumentowany przez Rebera i Requiem Mozarta (Lablache, pani Viardot i inni). Kolega jego, Julian Fontana, zajął się później wydaniem pozostałych po nim rękopisów, między którymi znajdowało się wiele ulotnych, w młodości skomponowanych kawałków i 17 pieśni z muzyką, po większej części do słów Witwickiego napisaną, jak: Wojak, Życzenie, Pieśń [właśc. Pionska] litewska itd. Jako wykonawca był Chopin mimo wątłej budowy ciała jednym z najznakomitszych wirtuozów na fortepianie i lubo metody żadnej na ten instrument nie pisał, twórcą i koryfeuszem nowej szkoły, przebijającej dotykalnie we wszystkich jego utworach, osobliwie etiudach. Późniejsza gra i wiele kompozycji: Liszta, Henselta, Thalberga, Schuman[n]a, Doehlera [Döhlera], Hillera i całego tłumu następnych, jak nie mniej wszelkie transkrypcje i obwijania melodii w arabeski, czy melismata muzyczne, o ile nie szły w kierunku dawnej Clementiego szkoły, są w części wynikiem i dalszym już rozwinięciem, już to rozebraniem na cząstki rzuconych lub napomkniętych przez Chopina sposobów w mechanizmie, niekiedy zastosowaniem i zespoleniem ich ze sposobami dawniejszych szkół, a to z właściwymi odcieniami, jakie przynosiła z sobą siła fizyczna, pojęcie, talent, słowem, cała indywidualność każdego z wirtuozów. Mechanizm więc instrumentu, to przez użycie rąk do daleko sięgających arpeggiów i figur, to przez zbijanie ich w bliskie chromatyczne masy (co nowego układu palców wymagało), to przez użycie pedałów itd., winien mu wszechstronne rozszerzenie środków, które dawniejsza technika w znacznie szczuplejszych zawarła granicach. Nie jego już w tym wina, jeśli i przez niego wytknięte szranki wyłamano, żądając po instrumencie więcej, niźli dać może, niźli natura jego na to pozwala. Jako kompozytor Chopin nie miał sobie równego między współczesnymi. Mimo że dzieła jego od dziecka u nas były poznane i cenione, cudzoziemcy z początku przyjmowali je z niedowierzaniem, lekceważeniem prawie; oczywiście nie pojmowali, a stąd i źle tłumaczyli nowy, wcale od dotychczasowego różny żywioł, jaki w nich napotykali. A lubo w namiętnej walce uczuć, pieśń powszechnej żałoby i boleści (nierównie rzadziej wesela i nadziei) podnosił na takie wyżyny, że ją cała ludzkość na nich dostrzec i rozboleć z nim musiała, czynił to wszakże środkami, jakie w duchu i pojęciach słowiańskich i indywidualnych leżały, a nizał swój śpiew na obcą im nutę rodzinną, co właśnie nadawało pieśni tej cechę odrębności, oryginalności, do ich zwykłej miary i wiary nieprzystającej, branej zrazu za zuchwalstwo, dziwactwo czy manierę (Rellstab, Fink). Wkrótce jednak krytyka, poszukawszy sobie przewodnika w swym własnym sercu, rozszerzyła swój pogląd, więc przetrawiać i przyswajać kazała obcy ten żywioł, by nim zasilić żywotne soki jałowiejącego już uczucia i wiedzy, a czerpiąc z tego źródła, ułatwić zrozumienie nieznanych dotąd wrażeń i rozkoszy (Schumann). Przekonano się wreszcie, że owe melodyjne zwroty, ów akcent polski, owe kombinacje harmoniczne i rytmiczne w taką, a nie inną formę ujęte, są koniecznością historyczną, i uczczono propagatora nowych idei w sztuce; dziś stały się one własnością całej ukształconej ludzkości, którą zachwycają. Wszakże pieśń ta coraz głębszym kirem gasnące odziewając czucia, posępniała z laty. O Szopenie pisano wiele i rozmaicie. Prócz recenzji i sądów o dziełach znajdujemy mnóstwo mniej więcej dokładnych szczegółów biograficznych i innych, rozrzuconych po pismach polskich, francuskich, niemieckich, angielskich itd., przy czym nie brak fałszów i bredni. Dawano mu za nauczyciela to Hummla, to Fielda, ba! nawet Paganiniego. Przekręcano niekiedy i nazwisko jego, pisząc je Schoppen, Schopin, choć drukowane na dziełach powinno było nieomylną być wskazówką; wywodzono pochodzenie z Prus, Węgier, nawet Rosji; w Rosji przeciwnie, miano go za Francuza. To tylko pewna, że ojciec jego, Mikołaj, urodzony około r[oku] 1770 w Nancy czy Lunéville, młodo, bo w r[oku] 1796, przybył do Polski i zmarł w Warszawie r[oku] 1845, jako nauczyciel języka francuskiego; stryj zaś starszy od ojca był kanonikiem w Nancy; obydwaj, jak twierdziło pewne pismo, mieli być wnukami dworzanina, który z królem Stanisławem powędrował z Polski do Lunéville[159]. Wymieniamy tu ze znajomszych o nim pism: Sikorskiego (najwymowniejsze ze wszystkich) Wspomnienie Szopena w „Bibliotece Warszawskiej” za miesiąc grudzień r[oku] 1849. Tegoż: szczegóły o nim w kilku numerach „Ruchu Muzycznego”, wraz z listami jego własnoręcznymi i do niego pisanymi; Wójcickiego, Cmentarz Powązkowski, zawierający kilka rysów młodości; George Sand, Mon compagnon du tour de France[160]; F[ranza] Liszta, F. Chopin (Paryż 1852, chez Escudier); M. L[ouisa] Énaulta, Frédéric Chopin w „Athenaeum français”[161]; An Essay on the Works of F. Chopin (broszura u M. Wessla i Stapletona w Londynie, wyszła około r[oku] 1850[162]); Sowińskiego, Les Musiciens polonais et slaves (Paryż 1857, str. 113).

Źródło: Oskar Kolberg, [hasło:] Chopin, Fryderyk Franciszek, w: Encyklopedia powszechna, Nakład, druk i własność S. Orgelbranda, Warszawa 1861, t. 5, s. 458–463.

OSKAR KOLBERG

OSKAR KOLBERG – UWAGI DO RĘKOPISU PRACY [MARCELEGO ANTONIEGO] SZULCA O CHOPINIE[163]

S. 24. To, co pan mówisz, o wkładaniu kołków między palce, miało istotnie miejsce, ale Ch[opin] przekonawszy się o płonności tych eksperymentów (bo, owszem, osłabiały mu one sprężystość), porzucił je za drugim zaraz czy trzecim razem i odtąd ćwiczeniami jedynie na klawiaturze rozszerzał palce.

S. 25. O wystąpieniu jego w r[oku] 1818 wspomina „Dziennik” czy „Pamiętnik Warszawski”[164], pismo literackie co miesiąc wówczas wychodzące (sądzę, że ono musi być także w Poznaniu, może w Bibliot[ece] Tow[arzystwa] Przyjaciół Nauk lub Raczyńskich).

S. 28. Wierzę, że na Fontanę nie zawsze w oznaczaniu dat kompozycji Ch[opin]a spuszczać się można, wiem jednak, że Ch[opin] już w czasie swej dojrzałości muzycznej około 1827–1830 r. pisał sporadycznie, że tak rzekę, w antraktach swych większych dzieł, a raczej rzucał na papier improwizowane niekiedy na balach i wieczorach swe tańce i inne drobne rzeczy wcale nie w myśli publikowania ich (bo, owszem, warował się od tego), ceniąc je sam zbyt mało i tylko dla zaspokojenia życzeń przyjaciół, którzy zawsze przeczuwali, że i te okruchy jego muzy mają pewną wartość.

S. 29. Wariacje na motyw: der Schweizerbub posiadałem w oryginale mi udzielone przez śp. jen. Sowińską i takowe złożyłem w darze do Bibl[ioteki] Akademii Umiejętn[ości] w Krakowie.

O wsparciu, jakie mu udzielać miał ks. Radziwiłł, nic brat mój nie wie, nie potrzebował tej pomocy, mieszkając u rodziców i stamtąd chodząc do konser[watorium] i Elsnera[165]. Natomiast zapewnia brat [Wilhelm], że był w Antoninie, dokąd zapewne z księciem pojechał z Poznania, wracając z Berlina (o czym u Pana na s. 42), mój brat ma nawet z Antonina datowany list jego wraz ze szkicem zameczku myśliwskiego naprędce skreślonym[166] i obiecał odszukać go, jeżeli mu się to uda, w swoich papierach.

S. 32. Należało napisać: panna Ludw[ika] Dziewan[owska], siostra właściciela Szafarni.

S. 34. Znajomość z pastorem Tetznerem nie była przypadkową, jak o tym wiem sam, który go doskonale pamiętam. Tetzner udzielał w domu ojca Chopina pensjonarzom lekcje niemieckiego, a zarazem dwom czy trzem, którzy byli ewangelikami, religii. Była to postać przełamana (jako i łamaną mówiąca polszczyzną), niska i w ogromnej ryżej peruce, więc powierzchowność jej nastręczała obfitego materiału [...] komiki, z czego Ch[opin] korzystać nie omieszkał, lubo zresztą cenił tak charakter zacny tego księdza, jak i jego głęboką naukę.

S. 37. Należałoby przypisek sprostować w ten sposób: „...któremu Moskale, wtargnąwszy do Wojsławic, majętności hr. Poletyłów (pani Wojciechowska jest w domu Poletyło), z dziedzińca pałacu strzelając do salonu, tam znajdującego się wówczas syna jego starszego zastrzelili. Młodszy bowiem syn, Władysław, dotąd jest przy życiu, podobnie jak i córka wydana za p. Wydż[gę]”.

S. 39. Co do pobytu w Reinertz brat mój posiada list Ch[opina] s[tamtąd] dato[wany].

S. 44. Do Wiednia wyjechał w towarzystwie Tomasza i Konst[antego, synów prezesa...] Tow[arzystwa] Kredyto[wego], Pruszaka z Żychlina i Sannik. Syn Tomasz ożenił się później [...][167].

S. 48. W Dreźnie przyjęcie nie było świetne, ale nawet gr [...]ych wówczas jak i przedtem monopol muzyczny i dwor[...].

UWAGI OSKARA KOLBERGA NA TEMAT KSIĄŻKI MARCELEGO ANTONIEGO SZULCA „FRYDERYK CHOPIN I UTWORY JEGO MUZYCZNE” WYDANEJ W 1873 R.

S. 58. Kujawiak w Fantazji[168] Ch[opina] jest wzięty z mo[tywów ludowych] (zob. Lud seria IV, s. 122 i 77) [...].

[S. 61–62.] Z prywatnych niemieckich domów grał [...] Blankowej[169] [...].

S. 68. Naturalizowanym we Francji, o ile mi wiadomo, wcale nie był, jak tylko o tyle, o ile nią była cała nasza emigracja. W pismach polskich, wychodzących w Paryżu, nazwisko jego przy spisach zawsze jako emigranta podawane było[170].

S. 73. Piszesz Pan, że mieszkanie swe dzielił między innymi z Julianem Fontaną. Nie wiem, co tam Fontana o tym pisał, ale najsumienniej zaręczyć mogę, że Fontana dopiero w r[oku] 1834 przybył do Paryża, poprzednio zaś, wyszedłszy z wojskiem z kraju, pracował w kantorze bankierskim w Hamburgu i w tym mieście poznał się z Moschelesem, który usłyszawszy go po raz pierwszy grającego w r[oku] 1833, namówił go do jazdy do Londynu, skąd dopiero po paru latach udał się do Paryża. Z Hamburga i Londynu często pisywał do matki do Warszawy, a ja i brat mój te listy czytaliśmy[171].

S. 74. Za 9 dzieł, które Kistner wydał w Lipsku[172], dał mu tylko 150 talarów. Położenie jego przykre wówczas[173] najlepszym jest dowodem, że żadnych od ks. Radziwiłła nie brał zasiłków, który nie byłby go wówczas opuścił (lubo nie myślę twierdzić stanowczo, aby zasiłków poprzednio w czasie nauki swojej na tęż naukę przez krótki czas nie otrzymywał[174], być to może, ale brat mój temu zaprzecza).

S. 73. Między domami, których częstym bywał gościem, wymienić by wypadało i dom generała Dembińskiego.

S. 87. W „Czasie” krak[owskim] (zdaje mi się z września) jest jednak w felietonie artykuł Chopin i Liszt[175], gdzie autor mówi, iż grywali razem u p. Dudevant na wsi w Nohant.

S. 91. „Fontanę, który pod Ch[opina] okiem doskonalił się”[176] – (ale dopiero od r[oku] 1834[177]).

S. 93. Łada wymienia różnych jego uczniów[178]. Wolff jednak był głównie uczniem Ernemanna w Warszawie[179], w Paryżu tylko wykończył swą grę pod Chopinem, równie jak pani Zaleska, którą poprzednio już kształcił Litolf[f][180]. Właściwie uczniami z wymienionych byli tylko: Wernik, Brzowski[181] i Mikuli. Wielhorski i Szopowicz nimi nie byli, a Kania i Krzyżanowski przybyli do Paryża już po śmierci Chopina[182].

S. 111. Między zniszczonymi po nim pamiątkami znajdowało się także i parę jego portretów. Jeden z nich był pędzla Ary Schef[f]era, z Paryża przysłany, drugi akwarelą wykonany za młodu w Warszawie, trzeci gwaszą malowany. Była także i akwarela mego brata z czasów koleżeństwa z nim zrobiona, przedstawiająca pokój bawialny, w którym ojciec ze starym Żywnym grają w rogu w pikietę, inna zaś, gdy Ch[opin] siedząc przy fortepianie, komponuje, tj. pisze na rygach rozłożonych na przodkowej złożonej dece instrumentu po usunięciu pulpitu.

S. 113. Pożegnanie ułana. Temat ten jest między pieśniami wydanymi przez Fontanę pod tytułem Wojak [183], słowa Witwickiego.

S. 121. Pisze Mendelssohn: „Ale obaj chorują na paryską rozpaczomanię” itd.[184] W sądzie tym pokazał M[endelssohn], jak mało rozumie Ch[opina], jak mało odróżnić potrafi afektowaną romantyczność Hillera od prawdziwej Chopina, jak mało on, w szczęściu zrodzony, pojąć zdolny i odgadnąć łzawy a wzniosły smutek, niekoniecznie już rozpacz, polskiego narodu i jego wieszczych reprezentantów po ówczesnych tyle krwawych wypadkach[185].

S. 122. Warto by jeszcze przejrzeć: „Neue Zeitschrift für Musik” z r[oku] 1835 czy 1836 (może 1834), gdzie pamiętam, że były te krótkie słowa: Chopin war hier, sein Spiel ist gerade wie seine Compositionen d. h. einzig[186].

S. 127. Co do odmowy ojca p. Wodzińskiej, o jakiej pisze p. Ziemięcka[187], rzecz się zupełnie [inaczej] miała, o ile ja o tym słyszałem później w Kujawach. Ojciec mimo swoich pańskich fumów [...] uległby był niewątpliwie żądaniom kobiet, [tym bar]dziej że cenił osobiście Fryderyka, a sława jego wówczas już dość była głośną, gdyby nie wzgląd na zdrowie Fryderyka, którego już wówczas miano prawie za suchotnika, zatem i obawa dać towarzysza[188] dla zdrowia córki ukochanej niebezpiecznego[189] [...], tego powiedzieć nie chciano (bo w tym punkcie zwłaszcza, przy wspomnianej okoliczności, był on jeszcze drażliwszym, bo zaślepionym, niż na cokolwiek bądź innego, więc spędzono to na arystokrację).

S. 146. W kościele Św[iętego] Krzyża jest teraz pomnik, tablica marmurowa ze stosownym napisem podług rysunku brata mego Wilhelma wykonana, głównie kosztem Gebethnera. Żupański mógłby o szczegóły zapytać Gebethnera [...] Pan mego brata (adres: Oboźna 1).

S. 152. Frak Gutmanna wziął tylko raz na siebie przy wystąpieniu, mając pod nim jeszcze dość ubrania, jak powiadała Jędrzejewiczowa, [by się wyd]awać publiczności okazalszym, silniejszym, niż był w istocie.

S. 156. Może by po ustępie: „Lubo pochodzenia francuskiego” itd. dodać może było należało: I nic dziwnego [...] skoro ojciec, lubo Francuz, polskiego znów był pochodzenia, a matka rodowitą Polką [...] niż ojcowską w usposobieniu i skłonnościach ukazywał naturę [...] osoby jak i pojęć, jak i skłonności do życia salonowego [...] przynajmniej za bytności w Warsz[awie] tak pod względem wyobraźni [...] i nigdy się w dyskusje z tego powodu nie wdawał. Narodowość tylko [...] politykiem mimo to był biegłym, dowodzą liczne jego odpowiedzi przyj[aciołom...], a które pokazują, jak doskonale znał charaktery osób, do których [...]

S. 210. Zarzuty, jakie Pan czynisz wydaniu Gebethnera i Wolffa[190], są najzupełniej słuszne. Dziwi mnie cała panów tych metoda postępowania, bo wydanie zupełne nawet ze względów spekulacyjnych wcale nie byłoby chybionym, a kompozycje z towarzyszeniem budzące jakąś obawę co do odbytu (?)[191] można było śmiało w mniejszej ilości, np. w 500 lub 600 odbić [egzemplarzach] dla amatorów, z największym powodzeniem dla firmy. Korekta pod kierunkiem śp. Nowakowskiego, jako to dostrzegam, nie wszędzie także była starannie prowadzoną.

S. 217. *Z publikowanych kompozycji młodocianych Ch[opina], które on poufnie rzucając przyjaciołom jako dar lub pamiątkę, wcale o ich wydaniu nie myślał, wyszły, o ile mi wiadomo, następujące: dwa Mazury przed kilkunastu laty nakładem Friedleina w Krak[owie] (z B-dur i z G-dur, autentyczne)[192], Polonez w Warsz[awie], k[tóry] miał podobno w dziesiątym czy dwunastym roku życia skomponować, ded[ykowany] pani Dudand czy coś podobnego, dość lichy (u Kaufmana)[193], nie wiem, czy to ten [...], dwa walce wyszłe u Chaberskiego w Krakowie – Walc E-dur[194] (w Album[ie] Towarz[ystwa] Muzyczn[ego] we Lwo[wie...]), Polonez [Ges-dur] wcale znakomity, wypisany snać ukradkiem z albumu p. Tyt[usa[ Woyciechowskiego i wydany w Warszawie u Kaufmana[195] pod tyt[ułem]: Polonez napisany przez znakomitego artystę, zmarłego niedawno w Paryżu, bez podania naz[wiska] autora, umyślnie, by nie miało to pozoru nieprawnego wydania [...]*[196].

Źródło: Oskar Kolberg, Rękopisy, Bibl. PAN 2185, t. 4, k. 11–12; idem, Dzieła wszystkie, t. 66: Korespondencja, cz. III, Wrocław 1968, aneks 7, s. 724–729.

OSKAR KOLBERG DO MARCELEGO ANTONIEGO SZULCA, 1879

*[...] Przejeżdżając przez Nancy, zatrzymałem się w tym mieście 24 godzin[y], by je, podobnie jak poprzednio inne miasta, obejrzeć i wywiedzieć się przy tej sposobności czegośkolwiek o rodzinie Fryderyka, o ile by się to dało uskutecznić w tak krótkim czasie, a spieszyć musiałem do Paryża, gdzie moja synowica z Warszawy już od trzech dni na mnie czekała. Zdaje mi się, żem Panu przyrzekł opowiedzieć rezultaty tych poszukiwań. Jakoż zwiedziwszy avenue, plac i pomnik króla Stanisława, stary pałac książęcy, w którym jest Musée Lorrain, nowy wspaniały kościół S. Epure, inne kościoły, ogród publiczny itd., nie zaniedbałem wszędzie (po handlach, hotelach, restauracjach itd.), gdziem się mógł spodziewać pomyślnej dla mnie relacji, dopytywać się o rodzinę Ch[opina], nikt jednak ani słowa powiedzieć mi o niej nie umiał. W „Café del’Opèra” przeglądałem spis ludności miasta, wymienionej w roczniku Annuaire administratif de la Meurthe et Moselle. Są tu między innymi zamieszczone nazwiska kilku osiedlonych tu ostatnimi czasy emigrantów naszych, lecz nie ma wcale nazwiska Chopina, a tylko panny Chopinet, która jednak oświadczyła (gdym ją wedle adresu odszukał), że żadnej styczności z rodziną Ch[opina] nie ma i nie miała. Dopiero w „Hôtel de ville” jeden z podżyłych już urzędników powiedział, że w młodości swej słyszał o Chopinach, a w aktach starych czytał coś o marchand de vin tego nazwiska, ale bliższych szczegółów nie wiedział; obiecał wszakże dowiedzieć się o tym u innych. Było tu już jakąś wskazówką.

Wyjechałem tedy z Nancy niezupełnie zaspokojony i gdybym się był spuścił na ową obietnicę, to zapewne do tej pory nic bym więcej nie wiedział. Na szczęście dopomagał mi w tych poszukiwaniach młody Francuz, towarzysz mej podróży od Strasburga, p. Gervais, wielki miłośnik muzyki, z którym zwiedzałem ciekawości miasta, mający parę jeszcze dni dłużej zabawić w Nancy, a z którym później, wedle umowy, spotkałem się i w Paryżu. Otóż temu panu udało się wyszperać (zapewne za pośrednictwem tegoż samego urzędnika), jako za czasów króla Stanisława dwaj jego dworzanie, Jan Kowalski i Mikołaj Szop, obaj rodem z Kalisza, wkrótce po nim przybyli do Lunéville, otworzyli za pozwoleniem i wsparciem tego króla około r[oku] 1740 handel win w Nancy. Spółkę ową, może dla łatwości zbytu, przetłumaczyli oni wkrótce na: Ferrand i Chopin, a może przezwali ich tak i sami Francuzi w stosunkach z nimi zostający, tym bardziej gdy nazwy podobne znane już od dawna były w okolicy. Tu wspomnę nawiasem, że powiedziano mi, jako w owej epoce niejedna rodzina polska osiadła w Lotaryngii (zwłaszcza mająca trudne do wymawiania dla Francuzów nazwisko) przemieniła je na francuskie. Miałem tego dowód świeży na jednym podróżnym, zapalonym myśliwym, który przysiadłszy się do mego coupé w Avricourt (szkoda, że jego nazwiska zapomniałem, ale było francuskie) utrzymywał w rozmowie ze mną, że pochodzi z rodziny polskiej i tym się chlubił. Dziś oczywiście emigranci nasi nazwisk swych nie zmieniają i zmieniać nie potrzebują, bo nie ma tego zwyczaju i nikt tego nie żąda.

Wracając do Ch[opina], powiem, że na owym kupcu win nitka tradycji, jeśli nie urywa się zupełnie, to znacznie się gmatwa. Syn bowiem Mikołaja, Jean-Jacques, porzucił handel, który mu widać nie dopisywał, i oddał się nauczycielstwu, a przenosząc się w różne miejsca, umarł nie wiadomo gdzie i kiedy. Tyle jednak można było się dowiedzieć, że zostawił kilku (a może dwóch tylko) synów, z których najstarszy poświęcił się stanowi duchownemu i zmarł jako kanonik w Nancy przed 60 czy 70 laty, najmłodszy zaś (niewątpliwie ojciec F[ryderyka]) wywędrował do Polski. P[an] Gervais mniema, że i niemiecki malarz Chopin vel Schopen do tejże samej należał rodziny; wszakże sprawdzić tej okoliczności nie miał on już czasu ni łatwości.

Otóż i wszystko, czegom się mógł dowiedzieć, ale wystarcza ono do potwierdzenia domysłu pochodzenia, okazując, że protoplasta, tj. pradziad, był Polakiem, gdy dziad i ojciec byli już Francuzami, a zapewne też i Francuzkami były żony dwóch pierwszych, bo matka Fryderyka była, jak wiadomo, Kujawianką[197]. Dziwi mnie tylko, że za życia ojca Fryderyka, kiedy jeszcze z ust jego własnych (ojca) tak łatwo można było powziąć wszystkie te wiadomości, i to nierównie dokładniej, nikt się o ich zebranie nie postarał*[198].

Źródło: list nr 617, b.m., 3 II 1879, w: Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 65: Korespondencja, cz. II, Wrocław 1966, s. 200–204.

OSKAR KOLBERG DO MARCELEGO ANTONIEGO SZULCA, 1879

Z ostatniego listu Pańskiego z lutego widzę, na moją pociechę, że Pan istotnie poczynasz zabierać się do napisania, jeśli nie wyczerpującej biografii, to przynajmniej obszernej rozprawy o Ch[opinie] wedle nowo pozyskanych wiadomości, i to mimo nawału innych robót, jakimi jesteś obarczony, mimo zniechęcającego milczenia, wreszcie mimo przykrości wielu w urzędowaniu, zgryzot i wieku, które jednak, jak o tym jestem przekonany, ani przygnębić Pana, ani zapału do rzeczy ostudzić u Niego nie zdołały i nie zdołają. Nie sądzę zresztą, aby kto inny niż Pan, zwłaszcza nieposiadający tychże samych kwalifikacji i materiałów, zająć się mógł tą pracą z taką korzyścią dla nas i sławą dla siebie. Daj Boże, aby się spełniła i obietnica Hillera przez pośrednictwo p. Deitersa ziścić się mająca; wszakże ja bym się na nią wcale nie spuszczał i robił swoje. Łatwiej potem, gdy robota będzie w toku, interkalować [wstawiać] podane przezeń szczegóły we właściwym miejscu, aniżeli odkładając ją, czekać (może bardzo długo) na ich przesyłkę przez autora.

Wszystko, co Pan piszesz o wykonaniu dzieł Ch[opina] i Beeth[ovena] przez Essipow i Rubinsteina, pokazuje, że mimo wielkiej techniki i studiów nie pojęli ci artyści Ch[opin]a tak, jak my go pojętym mieć chcemy. Rubinsteina słyszałem przed kilkunastu laty w Warszawie[199], ale nie grał on wtedy utworów Ch[opina], lecz swoje własne, przyjemne, dobrze opracowane, lecz pozbawione oryginalności. Nierównie więcej posiada tej ostatniej Liszt, lubo daleko mu jeszcze (w kompozycji) do genialności Ch[opin]a, podobnie jak i Brahmsowi (jak to Pan słusznie zauważył) do geniuszu Beeth[oven]a. Ja sam słyszałem bardzo wielu wirtuozów grających dzieła Ch[opin]a (Liszta, Tausiga[200],Wieniawskiego[201], pannę Bohrer[202], Zarzyckiego[203], Śmietańskiego itd.), a przyznam się, że w zupełności żaden z nich mnie nie zadowolił, chociaż najlepiej jeszcze grali je Liszt i Śmietański, a drobniejsze rzeczy k[się]żna Czartoryska, Wernik[204], Mikuli itd. Essipow ma znakomicie grać ballady, ale tej nie słyszałem. Ja znajduję, że wszyscy grają go za prędko, a biorąc szalone tempo w allegrach, gubią tym samym mnóstwo szczegółów, które właśnie u kompozytora tyle w piękne szczegóły obfitego jak Ch[opin] uwydatnione w grze być by powinny. Przy tym prawie każdy wpada w afektację, niestosowną przesadę, albo też inaczej cieniuje te dzieła (oprócz miejsc wyraźnie do wzmocnienia i osłabienia wskazanych), każdy chce naśladować (a naśladuje według własnego pojęcia, więc najczęściej bardzo nietrafnie) owe ociągania się, ową niezależność obu rąk od siebie, które autor oznaczał tempem rubato lub przy spajaniu z sobą nut różnej wartości w czasie. Ja może dlatego tak jestem wymagającym, żem słyszał samego Ch[opin]a bardzo często bądź prywatnie, bądź i publicznie grającego w czasie jego dojrzałości w latach od 1827–1830, a wrażenie tej gry (jakkolwiek byłem wówczas prawie dzieckiem jeszcze) niezatarte aż do dnia dzisiejszego pozostawiło na moim umyśle ślady, nie dozwalające wcale porównań z nowszymi wykonawcami.

Nowego pomnożonego wydania biografii Ch[opina] przez Liszta nie oglądałem, równie jak i nowej pracy Karasowskiego. Z wyrażeń Pańskich widzę, żeś Pan już dawno ochłonął z niechęci ku temu ostatniemu, bacząc na istotne jego zasługi w skrzętnym zebraniu wielu nowych szczegółów i sprostowaniu wielu dawniejszych błędów o naszym wieszczu. Dowodem to, że Pan posiadasz – o czym zresztą nie wątpiłem nigdy – ducha pojednawczego i nie chcesz, aby Cię posądzono o maczanie pióra w żółci dla jakichś osobistych powodów.

O ostatnich koncertach[205] danych w Warszawie celem zebrania funduszu na pomnik dla Ch[opin]a u Św[iętego] Krzyża zapewneś Pan już czytał w „Tygodn[iku] Ilustr[owanym]” r.b., nr 174–175.

Do szczegółów biograficznych o rodzinie Ch[opina] dodam tu jeszcze (wedle wiadomości niedawno od p. Gervais[’ego] otrzymanych), że wspomniany przezeń Szop przybył do Francji już z żoną, gdy Kowalski (co dla nas jest obojętnym) dopiero się tam ożenił. Jakub Ch[opin] znów ożenił się z p[an]ną Desmarets z Metz, gdzie przez lat kilka, równie jak i w Strasburgu był nauczycielem, i pozostawił czworo dzieci, tj. trzech synów: Jana, Dionizego i Mikołaja, i córkę, Małgorzatę, która wyszedłszy za mąż do Lunéville, wkrótce potem umarła[206].

Posyłam tu jeszcze wycinek z gazety „Le XIX Siècle”[207] (7 Févr.[18]79), który może o tyle Pana interesować, że dotyczy miłostek pani Sand z Alfredem de Musset[em], a raczej późniejszej o tym stosunku opinii jego brata Pawła. Myślę, że wspomnieć i o tym, choć nawiasem (gdy będzie mowa o p. Sand), nie zawadzi, już dla tego samego, aby pokazać, że się jest au courant wszystkiego, co o tym przedmiocie pisano.

W nr. 176 „Tyg[odnika] Ilustr[owanego]” jest usprawiedliwienie pisowni Szopen[208], a wywody moje co do jego pochodzenia dają więc stąd pewną podstawę. Wiem, że jeszcze w szkołach tak go wszyscy koledzy nazywali i pisali. Ale zawód artystyczny, jakiemu się miał poświęcić, skłaniał go stanowczo do utrzymania pisowni francuskiej ojca. Wówczas bowiem jeszcze miano powszechne przekonanie, że do zrobienia kariery i rozgłosu artystycznego nazwisko cudzoziemskie, osobliwie francuskie lub włoskie, wielce było pomocne.

Osiadłszy później w Paryżu, tym mniej o takiej pisowni mógł myśleć. (Wszakże i Kącki[209] [sic!] zmienił tam swe nazwisko na Kontski, Francuzi czytaliby: Ka-ki). Pamiętam, jak Wilkoński chłostał tę galomanię i ośmieszał około r[oku] 1840[210]. Ale Ch[opina], który zachował pisownię ojca, chłosta ta dotykać nie mogła.

Dziękuję Panu z całego serca za tak szczerą troskliwość o moje zdrowie, jak i za zaprosiny do Wielkopolski; wyrażasz Pan w tym jakoby moje własne życzenia. Wiem o tym, że byłbym między Wami jak najuprzejmiej przyjęty. Ale w tym roku jest to niemożebne, gdyż moja bratowa z dziećmi (a może i brat Antoni, z którym już 7 lat się nie widziałem) zjeżdżają z Warszawy do Modlnicy na lato, więc muszę już z nimi się cieszyć i tu pozostać. A przy tym i mieszek z grosiwem znacznie się uszczuplił po przeszłorocznym wybryku, tj. podróży paryskiej, więc na każdym kroku każe się z sobą rachować.

*Gdy grał, uważny słuchacz mógł odgadnąć, co artysta czuje i o czym myśli. Wiadomo, że Ch[opin] w gronie przyjaciół improwizował często i wtedy malował niejako muzyką różne sytuacje i epizody z życia domowego i publicznego, np. przedstawiał rozkosze sielskiej ustroni, szumy strumyka, śpiew ptasząt, czasem i wrzawę, jarmark lub bitwę jakąś, nawet coś z życia miejskiego, salonów itp. Dzieła jego wskazują nieraz na podobne usposobienie ducha. Ale nie lubił, jak to widzimy z jego dzieł, żadnych intytulacji swoim kompozycjom, które by bliżej rzecz określały, pragnąc, ażeby one same za siebie mówiły. Powiadają, że nazajutrz po przedstawieniu Hamleta napisał Nokturno op. 15 nr 3 i dał mu napis:
„Na cmentarzu”, ale gdy pójść miało do druku, zmazał ten napis, mówiąc: „niech się domyślą”*[211].

Źródło: list nr 639, b.m., 20 V 1879, w: Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 65: Korespondencja, cz. ii, Wrocław 1966, s. 233–238.

OSKAR KOLBERG DO MAURYCEGO KARASOWSKIEGO, 1883

Koch[any] P[anie] Mau[rycy]

Dawno już zbierałem się odpowiedzieć na Wasz list z 5 wrześ[nia] r. z[eszłego], ale zajęcia, jakimi byłem obarczony, dziś mi dopiero uczynić to pozwalają. Cieszy mnie mocno, iż notatki i uwagi o Chopinie objaśniające niejedną sytuację, którem Wam dostarczył, przydać się mogą w przyszłości przy druku nowej edycji, której korektę, jeśli się w Krakowie drukować będzie, ja chętnie wziąłbym na siebie, nim do ostatecznej Waszej rewizji przesłaną zostanie. Szczegółów podobnych znalazłoby się może i więcej i chętnie ich Wam udzielę, jak o to prosicie, w miarę jak mi tylko na myśl przyjdą i będzie chwila wolna do ich zakonotowania. I dlatego po raz drugi jeszcze odczytam Wasze dzieło z uwagą, by sobie to i owo przypomnieć, lubo sądzę, że to, co podałem Wam, było właśnie komentarzem do ważniejszych momentów i epizodów życia Fryderyka w Warszawie. Dobrze by było przy tym dowiedzieć się od Was i coś o tym, coście słyszeli od matki i siostry Fryd[eryka] o jego rodzinie, dziadku, ojcu i pożyciu warszawskim (o ile o tym nie zamieściliście w swej biografii), ażebym się mógł przekonać, czy i moje własne wiadomości dadzą się mi w jakiejś części z tamtymi pogodzić. Wielce pouczającym byłoby wskazanie jego studiów, stosunków i znajomości warszawskich, o których cośkolwiek powiedzieć bym może potrafił. *Wiadomości z życia paryskiego znajdujące się w listach Fontany są nieocenionej wartości; właściciela tych listów, Lilpopa, znałem dobrze podczas mego urzędowania przy kolei*[212].

Ale i wśród nich są takie, które wymagają jeszcze pewnych dopełnień, których jednak dać zapewne nie będę Wam w stanie. Zresztą nie wyczerpują one przedmiotu, podając tylko pewne szczegóły, głównie z lat 1839 do 1841. Zapewne czytaliście, co powiada „Tygodnik Ilustrowany” (1882, nr 350) przy recenzji Waszego dzieła[213], że: „Wielka jednak szkoda, że bogaty ten materiał w obrobieniu nie jest wolny od błędnych wniosków i szczegółów, jak się pokazało z zaprzeczenia jednej z osób do rodziny Fryderyka należących, co się tyczy ostatnich chwil jego życia”[214], ale „Tygodnik” nie powiada, gdzie się to pokazało i czy kto z rodziny lub przyjaciół publikował sprostowania i w jakim piśmie, co uczynić był powinien. Zdaje się, że rodzina winna była Was samych zawiadomić[215].

W ogóle widzę, iż stosunki Wasze z jego rodziną nie są bynajmniej przyjacielskie. Widać, że rodzina ta z niczego nie jest zadowoloną i sama tylko pragnęłaby ciągnąć zyski ze sławy swego wielkiego krewniaka. Utyskujecie na niewdzięczność i łakomstwo (a powiem nawiasem, że skarżył się już dawniej na to samo przede mną i Szulc także). Że łakomą ona jest do wysokiego stopnia, dowiódł tego najlepiej ostatni proces z Gebethnerem i Wolffem[216]. Dziwi mnie, jak można było proces taki rozpoczynać, nie mając żadnej podstawy prawnej, i nie przewidzieć, że zakończyć on się fatalnie dla nich musi fiaskiem; Jędrzejewicza znałem jeszcze wyrostkiem i niemałą miałem wówczas dla niego sympatię.

Interes mój z pp. Rau jeszcze nie załatwiony. Pisali do mnie w połowie stycznia, że ryciny będą ukończone w połowie lutego i wtedy mi je prześlą; gotowi są jednak i teraz na żądanie wyprawić ze 100 egzemplarzy. Że jednak niekoniecznie ich teraz potrzebuję, bo dopiero w marcu dzieło wyjdzie, więc raczcie tylko dopilnować, ażeby według obietnicy przesyłka nastąpiła we wskazanym [terminie], i zapewnijcie, że należytość (za 800 egz.) odbiorą niezwłocznie po odbiorze przeze mnie ich paczki.

Źródło: Oskar Kolberg do Maurycego Karasowskiego, rkpl. Bibl. PAN 2185, t. 4, k. 148; 29 Stycz. 83. Brulion listu. Opublikowany w: Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 66: Korespondencja, cz. iii, Wrocław 1969, s. 16–18.

MAURYCY KARASOWSKI DO OSKARA KOLBERGA, 1886

[...] Zapytujesz, Kochany Panie Oskarze, czy mam nowe materiały dotyczące Chopina, naszego uwielbianego mistrza? Mam ich trochę, lecz zapewne nie uda mi się użytkować ich w specjalnej książce, gdyż o wydaniu nowej (drugiej) edycji nie ma nawet mowy. Zdaje się, iż pierwsza wystarczy jeszcze na długie lata. Więc zrobię z nich użytek przy pierwszej lepszej sposobności. Oto na przykład uczyniłem już pierwszy krok w tym względzie w czasopiśmie petersburskim „Kraju”, drukując w nim wspomnienia moje osobiste o Franciszku Liszcie[217]. Zapewne nie czytujesz, Kochany Oskarze, tego pisma? Praca moja wyszła w październiku br. w trzech numerach. Jeżeli chcesz, mogę Ci takowe przysłać. Jest tam jeden list[218], albo raczej wyjątek z listu, pisany przez Chopina do Fontany z powodu Liszta. Nie drukowałem go w biografii, bo Liszt żył jeszcze, a nie chciałem, aby doszedł do jego wiadomości. Lecz po śmierci wzgląd ten sam z siebie upadł i rzecz, lubo zawsze drażliwa, znalazła zastosowanie, bo maluje dosadnie chwilowe rozżalenie Fryderyka względem dawnego swojego przyjaciela i współzawodnika. Po niemiecku wyszły już trzy edycje[219] biografii Chop[ina]. Pokazuje się, że Niemcy więcej się interesują Chopinem aniżeli właśni rodacy. I nic dziwnego, muzyka znacznie wyżej u pierwszych stoi, więcej ją kochają, więcej też jej koryfeuszami się zajmują. A już to nasz genialny mistrz Fryderyk niezmiernie jest w Niemczech popularny i kochany.

Co się tyczy Poloneza, o którym piszesz, widziałem go już przed 1860 rokiem w Warszawie, wiem nawet, kto go wydał. Jeżeli mię pamięć nie myli, był to księgarz z Żytomierza imieniem Chrząszcz[220]. Lecz może być także, iż to inny polonez, sam bowiem widziałem ich kilka komponowanych przez Chopina w młodych latach, z powodu imienin osób żyjących w przyjaznych stosunkach z jego rodziną albo z nim. Sam wiesz najlepiej, Kochany Oskarze, iż wartość artystyczna i muzykalna tych przypadkowych kompozycji jest mała i nie warto zbyt wielkiej wagi do nich przywiązywać, chyba o tyle, o ile dotyczą osobistości Chopina. W tym względzie masz słuszność, jeżeli pragniesz dotrzeć do źródła i wyjaśnić jego, to jest poloneza, pochodzenie. Nie piszesz jednak, czy to dzieło piękne, czy ważne jako muzykalna produkcja. Bo co ja znałem z tego rodzaju przyjacielskich upominków komponowanych w Warszawie przez Fryderyka, to na tym punkcie nie może się cieszyć wielkimi artystycznymi zaletami. Przypominam sobie, że Józef Krogulski, którego musiałeś z pewnością znać także, bo go przecie stawiano u nas na równi z Chopinem co do talentu, komponował mazury i polonezy dla przyjaciół na urodziny; raz nawet w mojej obecności pisał, tworząc mazura dla uczczenia Cichockiego[221] imienin, owego amatora muzyki, co to na Lesznie we własnym domu co piątki wyprawiał stałe kwartetowe wieczory, na których bywała śmietanka muzyków naszych, jak Dobrzyński, Szabliński[222], Zimmermann[223], fletrowercista, Szalkiewicz[224], klarnecista itp. Widząc, jak wówczas Krogulski komponował mazura, pisał go i zarazem rozmawiał z innymi, nie dotykając fortepianu, zdawało mi się, młodemu chłopcu, że to coś nadzwyczajnego, cudownego i przypuszczałem, iż Krogulski musi być co najmniej genialnym kompozytorem, większym może jeszcze od Elsnera i Chopina!...

Ale dosyć gadulstwa, nieprawda? Więc kończę, bo i pióro odmawia mi posłuszeństwa, zaledwie sam przeczytać mogę, com napisał. Więc ściskam serdecznie dłoń kochanego Oskara jako przyjaciel i sługa.

Źródło: Maurycy Karasowski do Oskara Kolberga, list z 26 X 1886, w: Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 66: Korespondencja, cz. III, Wrocław 1969, s. 379–380.

Jakkolwiek sława każdy krok Chopina znaczyła, nie stracił on jednak wrodzonego mu przywiązania do ciszy. Inni pragną zgiełku, przebiegają świat, szukając nowych i coraz bardziej piorunowych oklasków, z nową coraz żądzą wyszukują tych wrażeń palących, jakie daje tłumem napełniona sala, tłumem, na który nieraz pogardliwie spoglądać muszą, żebrząc go jednak o łaskę i względy. Chopin niechętnie dawał koncerty, jakkolwiek każde jego przemówienie publiczne było uroczystością, świętem dla muzykalnego świata Paryża. Ten zgiełk, wrzawa oklasków, nużyły go tylko; nie znajdował on w nich owego upojenia, które tak odurza artystów. Ukochał on sztukę dla sztuki tylko, nie dla sławy nawet; czcił ją i wielbił, a kłamany zapał krzykliwych słuchaczy zdawał mu się jej zniewagą. Muzyka w słuchaczu tak wymaga natchnienia, jak u wykonawcy. Gdzież szukać go w owym koncertowym tłumie, dla którego sztuka jest pozorem tylko zebrania, czcze formuły uwielbienia zdawkową monetą wrażeń, które nie istniały. Łacniej bić oklasków tysiące, niż wylać łzę jedną; do tych trzeba rąk tylko i chęci, do tamtej serca. To nieme uwielbienie, ta cześć skromna, jest przecież może jedynie prawdziwą; w niej duch słuchacza z duchem twórcy się zlewa, a wzajemnym wrażeniem skrzepieni, biegną oni razem w sfery ideału. Ale dla chwil takich, dla tych uniesień mistycznych, koncert to pole jałowe. Chopin znał to dobrze, wiedział, że mała piosenka, że ciche wspomnienie, w chwili natchnienia słuchacza, rychlej podwoje świątyni otworzy niż skarby melodii, potoki harmonii, rzucone w nieuświęconej godzinie. Zostawiał więc koncerty tym, którzy hukiem, skokami, blaskiem podbijali ucho i oko słuchacza; sobie zostawiał serce, ale go rzadko chciał szukać wśród tłumu. Zresztą, wielu tu fałszywych braci w sztuce inne ma cele jak sztuka; wielu to z nich robi ją tylko narzędziem, spekulacją giełdową, niesumiennym frymarkiem? Chopin gardził pieniędzmi. W ostatnich latach na widok tej wątłej, zbolałej postaci myśliciel pojmował potęgę geniuszu, kiedy te palce słabe potrafiły tak na chwilę sercami owładnąć. Chopin nie wierzył w potęgę utworów olbrzymich na masy, unikał tego; wielkie dzieła sztuki, według niego, tylko dla wtajemniczonych zrozumiałe być mogły; zwykły wybór dzieł na koncert wskazuje to najlepiej: były to nokturny, mazury, mniejsze sonaty, przy nich rzadko jaka wspaniała symfonia Beethovena, lub wzniosły Hummla utwór. Tak na chwilę zjawiwszy się, jak dobroczynny meteor, znikał na długo znowu, zamknięty u siebie ze swą sztuką, z myślą, z cierpieniem.

[...]

Muzyka była jego mową do ludu, fortepian jego trybuną; rzucał z niej myśli, które w nim tkwiły. Język kłamie myśli, instrument kłamie melodię, która tkwi w duchu, a Chopin chciał przemawiać wprost z serca do serca. Dlatego może nie chciał napisać opery. Mówią, że mozoł pracy, zabiegi konieczne, materialne przeszkody wstrzymywały go od tego; nie dajemy temu wiary. Opera jest w istocie zebraniem wszystkich środków, najzupełniejszym wyrobieniem artyzmu, ale we wrażeniu przez siebie wywołanym może nie jest najwyższym wyrazem sztuki. Chopin nie chciał zależeć od tysiąca drobnych zawad, sądził, że muzyka sama w sobie ma dość piękności, by się obejść bez draperii, kulis i maszyn; pojmował ją w jej zupełnej, najszczytniejszej prostocie, jako nieopisane tchnienie ducha w niebo i tak ją opowiadał drugim.

[...]

Kiedy komponował, nie mógł nigdy zdecydować się na ostateczną formę, jaką miał dać swojej myśli. Było ich zawsze wiele do wyboru, a sam wahał się i nie mógł tego wyboru zrobić. Wtedy wołał którego z przyjaciół, a co jeszcze wolał jakie dziecko – choć najczęściej panią Sand – przegrywał mu wszystkie frazy, z których jedna miała być wybraną, zdawał się na jego instynkt, i podawał do druku tę, którą wezwane dziecko uznało za najładniejszą.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Chopin – życie i twórczość, t. 2, Lwów 1932, s. 639–640, 643–644 [o Oskarze Kolbergu].

Komentarz

Oskar Kolberg, właśc. Henryk Oskar Kolberg (1814–1890) – polski etnograf, folklorysta i kompozytor, był synem ewangelika Juliusza, profesora miernictwa i geodezji na Uniwersytecie Warszawskim, i Karoliny Fryderyki Mercœur oraz młodszym bratem Wilhelma i Antoniego Kolbergów. W Warszawie mieszkał w bocznym pawilonie Pałacu Kazimierzowskiego (siedzibie Liceum) obok ważnych przedstawicieli środowiska kulturalnego Warszawy – Samuela Bogumiła Lindego, Mikołaja Chopina, Kazimierza Brodzińskiego. Kształcił się w Liceum Warszawskim i Akademii Handlowej w Berlinie. Zdobył także wykształcenie muzyczne, m.in. pod kierunkiem Józefa Elsnera. Podejmował się różnych zawodów, jednak jego głównym zajęciem była etnografia. Jako pierwszy zebrał i usystematyzował według regionów rodzimą kulturę ludową w monumentalnym dziele zatytułowanym Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. W latach 1857–1890 wydał 33 tomy Ludu..., a równolegle, począwszy od 1885 r., prowadził nową serię „Obrazy Etnograficzne”. Gdy umarł, wydano jeszcze trzy tomy z jego spuścizny. Za swe zasługi został uhonorowany członkostwem polskich i zagranicznych towarzystw naukowych oraz krakowskiej Akademii Umiejętności.

W 1880 r. współorganizował wielką wystawę etnograficzną w Kołomyi (z udziałem cesarza Franciszka Józefa), która rozsławiła Karpaty Wschodnie w Europie.

Prócz prac etnograficznych publikował artykuły biograficzne i hasła słownikowe z dziedziny muzyki i muzykologii.

Autor obszernego hasła o Chopinie w Encyklopedii powszechnej z roku 1861 był ze wszech miar właściwą osobą do tego zadania: badacz i naukowiec, stosujący rzetelne metody warsztatu historycznego, niezwykle pracowity i dokładny, a przede wszystkim naoczny świadek dzieciństwa Fryderyka Chopina, z którym przez kilka lat sąsiadował w bocznym pawilonie Pałacu Kazimierzowskiego: ich ojcowie wykładali – jeden w Liceum Warszawskim, drugi na Uniwersytecie. Z tego tytułu wcześni biografowie Chopina, Maurycy Karasowski i Marceli Antoni Szulc z Poznania, zasypywali Kolberga pytaniami o szczegóły z życia kompozytora. Kolberg pracowicie i szczegółowo im wyjaśniał i odpowiadał, sam zresztą nosił się z zamiarem napisania takiej biografii, do czego, niestety, nigdy nie doszło. Mimo to jego zachowana bogata korespondencja stanowi dla Czytelnika podstawowe i – z niewielkimi poprawkami – solidne chopinowskie źródło biograficzne, spisane przez naocznego świadka.

Zwrócić jednak należy uwagę, że to właśnie Kolberg wprowadził do obiegu całkowicie fałszywą opowieść na temat pochodzenia Mikołaja Chopina od niejakiego „Szopa spod Kalisza”. Jak dowiadujemy się z jego własnego tekstu, trafił na fałszywy trop przez przygodnego korespondenta z Nancy, niejakiego p. Gervais’ego.

Wilhelm Kolberg

inżynier, kartograf, brat Oskara i Antoniego, przyjaciel z młodości Chopina

.

W r[oku] 1829 mieszkałem na Krakowskim Przedmieściu w kamienicy na rogu ulicy Oboźnej. Chopin z rodzicami mieszkał w pałacu Krasińskich. Przychodził do mnie przez całą zimę trzy razy w tygodniu wieczorem na lekcje angielskiego języka, które wspólnie z Julianem Fontaną we trzech pobieraliśmy od znanego wówczas w Warszawie nauczyciela pochodzenia irlandzkiego Makartneja. Był to ogromny mężczyzna, wielki pijak, w ciasnym surducie, którego poły rozchodziły się z tyłu. Po każdej lekcji (po zł 3) prosił on o zaliczenie chociaż złotówki, w sposób najkomiczniejszy, od czego każdy z nas się wymawiał dla przedłużenia tej sceny. Lekcje te ożywione były niewyczerpanym zapasem konceptów, gestów i figlów; w większej części przez Chopina prowadzonych, który jeżeli Makartneja w przyjściu uprzedził, nie omieszkał w najpocieszniejszy sposób o zaliczenie prosić.

Od r[oku] 1820 do 1825 mieszkałem przy rodzicach w prawej oficynie Kazimierowskiego Pałacu na dole, Chopin z rodzicami mieszkał w tej samej sieni na drugim piętrze. Widywaliśmy się i bawili razem prawie codziennie, a w ostatnich latach uczyliśmy się w tych samych klasach Liceum.

Słuszne jest zaprzeczenie Juliana Fontany twierdzeniom Liszta, że ks. Radziwiłł łożył na utrzymanie w szkołach i konserwatorium. Jakkolwiek pomoc takowa nie ubliżałaby cieniom artysty, gdyby jej był potrzebował, to przecież jako najbliższy świadek, prawie domownik familii Chopinów owej epoki udowodnić mogę, że Liszt wcale prawdy nie zbadał. Ojciec Chopina jako starszy profesor w Liceum i Szkole Aplikacyjnej miał odpowiednią pensję na utrzymanie rodziny, tym bardziej że miał i pensjonat uczniów z rodzin zamożnych, jak Sobolewskich, Koźmianów.

WILHELM KOLBERG

Fryderyk aż do wyjazdu za granicę u rodziców mieszkał. W lokalu więc, gdzie mieściło się 6 lub 10 pensjonarzy, korepetytor i rodzina profesora, musiało też być miejsce i dla syna gospodarza, a gdzie do stołu kilkanaście osób mógł i on zasiąść, bez przyczynienia znaczniejszego kosztu rodzicom. Opłata w zakładach naukowych była nader niska, a dzieci profesorów wolne były od opłaty. Pytam więc każdego, na co ks. Radziwiłł miał łożyć – chyba by kto przypuszczał, że mu sprawił odzienie, na co przecież rodziców stać było, i pytam, czy taki protektor śmiałby ofiarować buty albo obdarzony w nich chodził. Bajka więc Liszta[, że] le prince paya sa pension par l’entremise d’un ami Mr Antoine Korzuchowski [książę płacił na jego utrzymanie za pośrednictwem pewnego przyjaciela, p. Antoniego Korzuchowskiego], żadnej nie ma podstawy i dziwić się tylko wypada, że p. Korzuchowski i tylu innych świadomych stanu rzeczy takowej nie zaprzeczyli.

Nie jest też Karasowski w błędzie, gdy twierdzi, że Chopin [ks. Antoniego] Radziwiłła w Antoninie odwiedził. Było to w r[oku] 1827, kiedy Fryderyk pojechał z p. Wiesiołowskim[225], obywatelem z Poznańskiego, który żył w przyjaźni z rodziną Chopinów, do jego majątku w sąsiedztwie Antonina. Fryderyk za powrotem [po powrocie] opisywał mi miejscowość i wielką salę środkową na zamku myśliwskim, otoczoną gankami, i jak mu Książę grał wyjątki z Fausta.

Źródło: Wilhelm Kolberg, Notatki o Fryderyku Chopinie, rkps ze zbiorów MFC, nr inw. M/2658 (tekst błędnie przypisywany Oskarowi Kolbergowi).

Komentarz

Tekst sprawia wrażenie notatek do uwag, adresowanych do kogoś, kto ustalał szczegóły życia Chopina. Nie był to jednak ani brat Wilhelma, Oskar, ani Maurycy Karasowski, gdyż spostrzeżenia odnoszą się też do niego. Powstały więc zapewne po ukazaniu się pracy Karasowskiego (1862). Dopisek na początku drugiej strony „p. 30” może odnosić się do jakiegoś punktu opracowania, do którego Kolberg pisał swe uwagi.

Wilhelm Karol Adolf Kolberg (1807–1877) – inżynier, kartograf. Był najstarszym synem profesora miernictwa i kartografii Uniwersytetu Warszawskiego, Juliusza Kolberga (Colberga) i Karoliny Fryderyki z domu Mercœur. Jego braćmi byli malarz Antoni i etnograf Oskar. Wilhelm uczęszczał do Liceum Warszawskiego, od 1825 r. studiował na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, a następnie wstąpił do Korpusu Inżynierów Wojska Polskiego; kształcił się także w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii, w której profesorem języka francuskiego był Mikołaj Chopin. W powstaniu listopadowym Wilhelm był porucznikiem, a po upadku powstania pracował jako inżynier na różnych budowach, w tym przy regulacji Dunaju pod Wiedniem, budowie Kanału Augustowskiego i Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Był autorem wielu prac z dziedziny budownictwa, hydrografii i topografii. W 1841 r. ożenił się z Emilią Karoliną Gronau, z którą miał dziewięcioro dzieci.

Był jednym z najbliższych przyjaciół Fryderyka Chopina z lat młodzieńczych („Wiluś”), kolegował się z nim w Liceum; zbliżyło ich także zamieszkanie obu rodzin w Pałacu Kazimierzowskim i na Krakowskim Przedmieściu. W 1829 r. razem z Fryderykiem uczęszczał na lekcje angielskiego. Fryderyk dedykował mu skomponowany w 1826 r. Polonez b-moll (op. posth., tzw. Les Adieux, Pożegnalny lub Do widzenia), oparty na motywach z opery Sroka złodziejka Rossiniego, oraz rękopis Walca h-moll (op. 69, nr 2). Wilhelm pojawia się bardzo często w korespondencji rodziny Chopinów.

Bibliografia

• Andrzej Sikorski, [hasło:] Wilhelm Kolberg online: https://chopin.nifc.pl/pl/chopin/osoba/6307_wilhelm-kolberg

• Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki. Przyjaźń. Praca. Fascynacje, oprac. Hanna Wróblewska-Straus, Katarzyna Markiewicz, Warszawa 2005.

Józefa Kościelska

z Wodzińskich

młodsza siostra Marii Wodzińskiej

.

W czasie uroczystości odsłonienia pomnika Słowackiego w parku państwa Kościelskich w Miłosławiu [odsłonięcie 16 września 1899 r.] poznałem tam matkę szanownego gospodarza panią Józefę z Wodzińskich Kościelską, która, jako młodsza siostra Marii Wodzińskiej, owej Marii, co to się w niej kochali Słowacki i Chopin, nie tylko pamięta doskonale te czasy, ale i opowiedzieć o nich potrafi wiele ciekawych rzeczy.

Na całą sielankę genewską pomiędzy rokiem 1834 a 1835, w której bohaterami byli Słowacki i jej starsza siostra, ona patrzyła własnymi oczyma, a kiedy następnie we wrześniu roku 1835, już po opuszczeniu Genewy, spotkała się w Dreźnie z Chopinem, była znów naocznym świadkiem sielanki pomiędzy Marynią a sławnym już podówczas w świecie całym „panem Fryckiem”, sielanki, która w roku 1836 miała się dla Chopina zakończyć tak smutno...

O tych to czasach rozmawialiśmy jednego wieczora przez całą godzinę, a że pani Kościelska, choć staruszka siedemdziesięciokilkuletnia, wcale się pod brzemieniem tego ósmego krzyżyka nie ugina, lecz w zupełności zachowała całą świeżość i świetność niepowszedniego i bardzo kulturalnego umysłu, więc gdy mi opowiadała o Słowackim i Chopinie, jako o ludziach, z którymi tak niegdyś rozmawiała, jak ze mną w tej chwili, czułem się wyobraźnią przeniesiony w owe odległe lata, kiedy to Słowacki, pod wpływem uczucia dla Marii, napisał swój poemat W Szwajcarii, a Chopin skomponował pour Mlle Marie swego melancholijnego Walca f-moll[226].

– Przez cały czas naszego wspólnego pobytu w Dreźnie – mówiła między innymi moja dostojna narratorka – Chopin prawie nie wychodził od nas z domu. Grywał godzinami całymi, ale grywał tylko dla nas, w najściślejszym kółku rodzinnym. Zresztą nie chciał się dać słyszeć nikomu. Był on już wtedy bardzo sławny, zarówno jako kompozytor, jak i jako wirtuoz, toteż takich, co by go usłyszeć pragnęli, nie brakło w Dreźnie. Ale wszystkie nalegania, by dał się słyszeć publicznie, rozbijały się o jego upór. W liczbie tych, co go koniecznie słyszeć pragnęli, była rodzina królewska. Ale nie pomogły żadne namowy i perswazje; powiedział, że za nic na dworze grać nie będzie, i nie ustąpił. Miał on bowiem żal do króla, że przed kilku laty, kiedy, będąc w Dreźnie, sam pragnął grać na dworze, wtedy nie chciano go słyszeć. Otóż teraz, kiedy go król koniecznie usłyszeć pragnął, on grać nie chciał. Nie chcieli go słyszeć wtedy, nie usłyszą i teraz!... A tymczasem król chciał urządzić specjalny raut w zamku, na którym prócz Chopina nie miał się popisywać żaden z artystów. Ale dumny artysta nie dał się nakłonić. Gdy nie pomagały żadne nalegania i błagania, zarówno z naszej strony, jak i ze strony panny Salomei Dobrzyckiej, która, jak panu wiadomo, była frejliną[227] na dworze saskim, i gdy Chopin oświadczył stanowczo, że nie zagra na żadnym przyjęciu u króla, ani w ogóle w zamku, wtedy postanowiono uciec się do podstępu i uknuto formalny spisek przeciwko Chopinowi, spisek, do którego i myśmy należeli, a w którym głównymi promotorami miały być panie Dobrzyckie i... rodzina królewska saska. Ułożono taki projekt, że starsza pani Dobrzycka urządzi u siebie raut, na którym poprosi się Chopina, żeby grał, a tymczasem król z całą rodziną, w największej tajemnicy przed kapryśnym artystą, będzie znajdował się w przyległym pokoju. Nikt nie wątpił, iż taki manewr będzie uwieńczony najpomyślniejszym skutkiem, ale, na nieszczęście, ledwo Chopinowi powiedziano o tym raucie, od razu domyślił się, o co idzie, i zapowiedział z całą bezwzględnością, iż grać nie będzie.

Na nic się nie zdały wszelkie perswazje, że wobec takiego ustępstwa ze strony głowy koronowanej powinien dać się przebłagać. Nic nie pomogło! Pomimo zaklęć pani Dobrzyckiej i jej córki, pomimo naszych błagań, jak się zaciął, tak trwał w powziętym postanowieniu, a gdy wreszcie i nasza matka, mająca ogromny wpływ na niego, zaczęła go prosić, ażeby przez wzgląd na nią zadość uczynił królewskiemu życzeniu, rzucił się jej prawie z płaczem do nóg i, całując ją po rękach, prosił, by nań nie nalegano dłużej... „Wszystkiego żądajcie ode mnie, mówił, co chcecie, wszystko dla was zrobię; o tym jednak, bym miał grać przed tutejszą rodziną królewską, niech już nie będzie mowy”. Mimo to nie przestano w dalszym ciągu nalegać, aż w końcu, po wielu perypetiach, ustąpił, zgodził się zagrać wobec dworu, ale pod jednym warunkiem: że to się będzie działo... u nas, tj. w domu stryja naszego, Macieja Wodzińskiego, u którego staliśmy kwaterą. „Skoro przyjadą tutaj, mówił, będę im grał, ile zechcą, ale nigdzie indziej grać nie będę”. Gdy o tym warunku zakomunikowano królowi, przystać nań nie mógł; było to zbyt wielkie wymaganie ze strony artysty; największe ustępstwo, na jakie pozwala etykieta dworska, była wizyta u pani Dobrzyckiej, jako pozostającej w bliskich stosunkach ze dworem, na to jednak, by przyjąć gościnę w domu prywatnym, i to w domu emigranta polskiego, na to król saski zgodzić się nie mógł żadną miarą. Skończyło się na tym, że Chopina nie usłyszał...

Następnie mówiliśmy jeszcze o Chopinie jako człowieku.

– Było to – mówiła pani Kościelska – uosobienie wdzięku, delikatności, wytworności. Gdy się chciał komuś podobać, nikt urokowi jego się nie oparł. W zwykłych warunkach wesoły, dowcipny, trzpiot, dopiero przy fortepianie stawał się poważnym. Gdyśmy byli w Dreźnie, grywał tylko u nas, i to najczęściej, gdyśmy byli w kółku rodzinnym. Wtedy grał, o cośmy go prosili, lub godzinami całymi improwizował.

– Czy rzeczywiście gra jego była tak piękną?

– Była to czysta poezja, i to poezja, wobec której gra każdego innego fortepianisty, nie wyłączając najznakomitszych, wydawała się czymś trywialnym...

– A kiedy się słyszało grę któregoś z uczniów lub uczennic Chopina, np. księżnę Marcelinę, czy mogła ona dać pojęcie o grze samego Chopina?

– Stanowczo nie. Ilukolwiek fortepianistów słyszałam, a zdaje mi się, że słyszałam wszystkich najsłynniejszych, żaden, gdy grał Chopina, nie przypominał jego rodzaju gry... Jeden tylko Paderewski gra utwory Chopina tak, jak je grał on sam. Rzeczywiście muszę przyznać, że kiedy przed paru laty byłam na koncercie Paderewskiego w Berlinie, to słuchając jego interpretacji Chopina, przymknąwszy oczy, miałam całkowite złudzenie, że słyszę Chopina grającego. Grał zupełnie tak samo równie pięknie, z równą poezją.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Z życia Chopina. Dwa nieznane szczegóły, „Kurier Warszawski”, 17 X 1899, nr 287, s. 2–3 (wraz z Aleksandrą Wołowską-Faucher).

[...] Pani Kościelska, matka Józefa Kościelskiego z Miłosławia, a rodzona siostra Marii Wodzińskiej – tej samej, w której się ongi kochali Słowacki i Chopin – mieszka stale w Warszawie przy ulicy Nowogrodzkiej, a pamięta Chopina jeszcze z czasów jego pobytu w kraju... Później widywała go w domu swej matki w Dreźnie w r[oku] 1835, oraz w Marienbadzie i znowu w Dreźnie w roku następnym; to zaś, co o nim wie i opowiada, rzuca całkiem nowe i odmienne światło na jeden z najważniejszych epizodów w życiu Chopina, a jednocześnie prostuje cały szereg „faktów”, opisywanych przez różnych biografów artysty – faktów, które w rzeczywistości albo nie istniały wcale, albo były zupełnie odmienne. Nadto zna takie fakty z życia Chopina, których nie zapisali w swoich monografiach o nim ani Liszt, ani Karasowski, ani Szulc, ani Niecks, ani p. Strzelecki...

– Znajomość nasza z domem Chopinów datuje się od czasów, gdy bracia moi, w pierwszym roku naszego pobytu w Warszawie, mieszkali na stancji u Mikołaja Chopina. Później, aż do ukończenia Liceum, mieszkali razem z nami u matki, która dla naszego wychowania na stałe przeniosła się do Warszawy. Przedtem mieszkaliśmy w naszym rodzinnym majątku pod Brześciem Kujawskim, w Sułkowie. Przez rok, gdy bracia moi mieszkali u rodziców Fryderyka, zadzierzgnęły się węzły naszej przyjaźni z domem Chopinów – przyjaźni, która się nie rozluźniła i w wiele lat później... Tymczasem widywaliśmy się co niedziela: raz myśmy bywali u nich w Kazimierowskim Pałacu, to znów oni bywali u nas, w domu Pszennego[228], gdzie matka moja zajmowała obszerny lokal na pierwszym piętrze. Chopin, choć już wtedy cieszył się sławą najlepszego w mieście fortepianisty, dzielił wszystkie nasze zabawy, a nawet był ich dumą, czy to bawiliśmy się w lisa, czy w ciuciubabkę, czy w cenzurowanego. Nieraz też, gdy przyszła ochota potańczyć, służył nam za grajka. A pysznie się tańczyło po jego muzyce! Często też, bywało, czyniąc zadość prośbom starszych osób, grywał dla słuchu. Nieprawdą jednak jest, by udzielał lekcji gry na fortepianie siostrze mej i był jej pierwszym nauczycielem muzyki. Pierwszą jej nauczycielką była moja matka... Później, gdyśmy się z Chopinem spotkali za granicą, Maria nieraz zasięgała jego rad w kwestiach muzyki, ale tego, co się nazywa braniem lekcji, nie było nigdy. Nie należy zapominać, że w czasach, gdy u nas Chopin bywał w Warszawie, Maria była jeszcze dzieckiem, Chopin zaś już grywał publicznie. Nieprawdą jest również, jakoby na wakacje jeździł z braćmi mymi do Służewa. Przed rokiem 1830 nikt z nas, prócz ojca, do Służewa[229] nie jeździł. Gdy przyszło lato, jeździliśmy do Sułkowa[230]; Chopin jeździł z nami, lecz do Żelazowej Woli, gdzie, prócz rodziny Skarbków, miał jakichś krewnych po kądzieli[231]... Pamiętam, że i myśmy tam z Chopinem pojechali. Przed swym wyjazdem z Warszawy dał Chopin pożegnalny koncert w Teatrze Narodowym. Wiem, że cała nasza rodzina była na tym koncercie, tego wszakże, czy i mnie zabrano, już sobie dziś nie przypominam. W czasach, gdy Chopin wybierał się za granicę, mieszkaliśmy za Żelazną Bramą, na pierwszym piętrze domu, przytykającego do ogrodu Saskiego. Tutaj pożegnał się z nami Chopin, tutaj też wkrótce po jego wyjeździe zaskoczyła nas rewolucja... Pamiętam, ojciec mój bawił właśnie w Warszawie, wieczorem zaś 29 listopada był z dwoma synami w teatrze... Gdy rozpoczęła się wojna, dwaj bracia moi Antoś i Feliks poszli do wojska, a my przeniosłyśmy się na wieś do Sułkowa. Następnie wyjechałyśmy z matką do Berlina, gdzie nas doszła wiadomość o wzięciu Warszawy; potem przeniosłyśmy się na dłuższy czas do Drezna, aż w końcu zjechała się cała nasza rodzina w Genewie. Tam przemieszkaliśmy do sierpnia 1835 roku. Wracając stamtąd, zatrzymaliśmy się znowu na czas dłuższy w Dreźnie. Tutaj też, ledwośmy się rozkwaterowali w świeżo najętym mieszkaniu na Rampische-Strasse, niedaleko Frauenkirche, spotkaliśmy się przypadkiem z Chopinem. Wracał z Karlsbadu[232], gdzie zjechał się był ze swymi rodzicami. Zabawił wtedy z nami kilka dni, w dzień zaś swego odjazdu ofiarował siostrze mej na pożegnanie – i zagrał – świeżo skomponowanego przez siebie Walca f-moll [233], w którego trzeciej części dwanaście razy z rzędu powtarzająca się nuta des oznacza bijącą na zegarze Frauenkirche godzinę 12, środkowy zaś motyw ciągle wzmagającym się crescendo naśladuje turkot zajeżdżającego przed dom powozu...

Po upływie roku, który przemieszkaliśmy w Dreźnie, zjechaliśmy się z Chopinem podczas lata w Marienbadzie. Tym razem przyjechał już umyślnie dla spotkania się z nami. Spędziliśmy miesiąc razem, a Chopin był nieodłącznym naszym towarzyszem wszędzie. Dnie i wieczory spędzał z nami i w licznym gronie Polaków, którzy tego lata bawili u wód marienbadzkich, a pomiędzy którymi było mnóstwo naszych znajomych. Naturalnie, iż go ciągle proszono, żeby grał, a on chętnie czynił zadość żądaniu; cieszył się wówczas już europejską sławą, jako kompozytor i wirtuoz – jako kompozytor bez współzawodników, a jako wirtuoz, mający współzawodników tylko w Liszcie i Thalbergu, których obu w arcyzabawny sposób naśladował przy fortepianie. À propos Liszta, który wtedy uchodził za „króla fortepianu”, to zdawał on sobie doskonale sprawę ze swej niższości w porównaniu z Chopinem. Sama go słyszałam, gdy mówiąc o Chopinie, jako kompozytorze, wyraził się: Moi, je ne suis pas digne de lui dénouer les cordons de ses souliers[234]. Niemniej jest dlań charakterystycznym, że gdy miał grać Chopina, od razu zmieniał się całkiem, nawet na twarzy, która wtedy przybierała wyraz skupienia i rozmarzenia, niedostrzegalny przy wykonywaniu dzieł innych kompozytorów. Ale bo też ze wszystkich pianistów jeden Liszt tak grał Chopina, jak on sam. Liszt i Paderewski! Pamiętam, że gdym tego ostatniego słyszała w Berlinie, doznałam dziwnego rozrzewnienia: bo, przymknąwszy oczy, zupełnie miałam wrażenie, że jeszcze słyszę Chopina... Wtedy w Marienbadzie grywał bardzo wiele, niezależnie od tego, że zawsze, gdy wstawał od fortepianu, był blady i tak dalece wyczerpany, że nic nie wiedział, co się działo wkoło niego, że na entuzjastyczne pochwały nie umiał odpowiedzieć jednego słowa, że nie słyszał prawie, co do niego mówiono, że potrzebował dłuższego czasu, by się uspokoić i wrócić do równowagi. W ogóle był bardzo mizerny i nerwowy, tak i patrząc nań, miało się przeczucie, że to jeden z tych „ukochanych przez bogów”, który umrze młodo. Takim też mizernym i wątłym jest on na akwarelowym portrecie, wtedy w Marienbadzie przez siostrę mą namalowanym, a z którego później w Dreźnie siostra zrobiła litografię, sama go rysując na kamieniu litograficznym. Na portrecie tym jest Chopin nadzwyczaj podobnym, zupełnie taki, jak w r[oku] 1836 wyglądał w Marienbadzie. Myliłby się jednak, kto by przypuszczał, że ta melancholijna postać młodego artysty, jakim go widzimy na tym portrecie, zawsze bywała owiana mgłą melancholii. Całkiem przeciwnie; Chopin bowiem, o ile rzewny w swych kompozycjach, o tyle w życiu najczęściej był ogromnie wesoły, niewyczerpany w figlach, dowcipny, pełen humoru; pamiętam, jak pewnego razu, będąc u nas, pisał list do swego przyjaciela w Paryżu, doktora Jana Matuszyńskiego, z którym razem mieszkał na rue de la Chaussée d’Antin, list dotyczący przeprowadzki do nowego mieszkania, a w którym Chopin dawał przyjacielowi swemu instrukcje w kwestii ustawienia mebli[235]. Cały list był napisany wierszem, a pisał go Chopin w ten sposób, że każdy wiersz, w miarę napisania go, odczytywał nam głośno, my zaś siedząc dokoła, pokładaliśmy się od śmiechu, albowiem każdy niemal wyraz tego listu był dowcipem. Swoją drogą, gdzie potrzeba było, tam mu nie brakło nigdy ani powagi, ani nawet odwagi. Opowiadał nam na przykład, że w ciągu upłynionego roku zgłosił się do niego ambasador jednego z państw, ofiarując mu, w imieniu swego monarchy, zaszczytny tytuł: premier pianiste de Sa Majesté l’Empereur...[236].

On jednak tytułu tego nie przyjął, motywując odmowę swą w następujący sposób: „Jakkolwiek nie brałem udziału w rewolucji roku 1830, gdyż byłem jeszcze na to za młody, to jednak sercem byłem z nimi... Dlatego uważam się za emigranta, który to tytuł nie pozwala mi przyjąć innego...”.

Oczywiście, iż mu już powtórnie nie zaproponowano nic podobnego.

Jak dalece dbał o swoją godność, a nawet był drażliwy na jej punkcie, o tym najwymowniej świadczy następujący fakt, żadnemu z biografów Chopina, o ile wiem, nieznany. Spędziwszy miesiąc w Marienbadzie, udaliśmy się z powrotem do Drezna. Chopin pojechał z nami. Gdy wieść o jego pobycie w Dreźnie rozeszła się wśród mieszkańców stolicy, od razu znalazła wielu takich, co go pragnęli usłyszeć. Wszelkie nalegania jednak nie odnosiły żadnego skutku, albowiem zaprzysiągł sobie, że go Drezno nie usłyszy, ponieważ w swoim czasie, gdy chciał tu wystąpić z koncertem, nie przyklaśnięto temu zamiarowi.

Wobec tego grywał tylko u nas oraz w kilku znajomych domach, gdzie bywał z nami, ale o koncercie nie można mu było wspominać... Tymczasem w liczbie tych, co by go usłyszeć pragnęli, znalazła się i rodzina królewska saska. Szczególniej ciekawym był król. Muzykalny z natury, słysząc tyle pochwał o nieporównanej grze Chopina, który już wtedy raz po raz grywał na dworze Ludwika Filipa, pragnął i on słynnego artystę ujrzeć u siebie i poznać jego genialny talent. Niestety, Chopin, gdy mu powiedziano o tym życzeniu monarszym, stanowczo odmówił, oświadczając, że za nic na dworze grać nie będzie. Czemu? Po prostu dlatego, że kiedy przed laty pięciu jemu zależało na tym, by grać przed królem, królowi wtedy nie zależało na usłyszeniu go. Otóż obecnie jemu nie zależy na tym, by go król usłyszał. Nie chciał go słyszeć wtedy, nie usłyszy i teraz! Na nic się zdały wszelkie namowy i perswazje: zaciął się w swym uporze i nie ustąpił. Tymczasem król chciał urządzić specjalny raut w zamku, raut, na którym prócz Chopina nie miał się popisywać żaden z wirtuozów, lecz dumny artysta nie dał się nakłonić. Gdy nie pomagały żadne nalegania i błagania zarówno z naszej strony, jak i ze strony panny Salomei Dobrzyckiej, która, jak wiadomo, była frejliną[237] na dworze drezdeńskim, i gdy Chopin oświadczył stanowczo, że nie zagra na żadnym przyjęciu u króla, ani w ogóle w zamku, wtedy postanowiono uciec się do podstępu i uknuto formalny spisek przeciwko Chopinowi, spisek, do którego i myśmy należały, a w którym głównymi promotorami miały być panie Dobrzyckie i... saska rodzina królewska. Ułożono taki projekt, że pani Dobrzycka, matka panny Salomei, urządzi u siebie raut, na którym poprosi się Chopina, żeby grał, a tymczasem król z całą rodziną, w największej tajemnicy przed kapryśnym artystą, będzie znajdował się w przyległym pokoju. Nikt nie wątpił, iż taki manewr będzie uwieńczony najpomyślniejszym skutkiem, ale, na nieszczęście, ledwo Chopinowi wspomniano o tym raucie, od razu domyślił się o co idzie i zapowiedział z całą bezwzględnością, iż grać nie będzie. I znowu na nic się zdały wszelkie perswazje, że wobec takiego ustępstwa ze strony głowy koronowanej powinien dać się przebłagać. Nic nie pomogło! Pomimo zaklęć pani Dobrzyckiej i jej córki, pomimo naszych błagań, jak się zaciął, tak trwał w powziętym postanowieniu, a gdy wreszcie i nasza matka, mająca ogromny nań wpływ, zaczęła go prosić, ażeby przez wzgląd na nią zadość uczynił królewskiemu życzeniu, rzucił się jej prawie z płaczem do nóg i, całując ją po rękach, zaklinał, by już nie nalegano nań dłużej... „Wszystkiego żądajcie ode mnie – mówił – wszystko, co chcecie, dla was zrobię; o tym jednak, bym miał grać przed tutejszą rodziną królewską, niech już nie będzie mowy!”. Mimo to nie przestano w dalszym ciągu nalegać, aż w końcu, po wielu perypetiach, ustąpił, zgodził się zagrać wobec dworu, ale pod jednym warunkiem: że to się będzie działo... u nas, w naszym mieszkaniu na Theater-Platz. „Skoro przyjdą tutaj – mówił – będę im grał ile zechcą, ale nigdzie indziej grać nie będę”. Gdy o tym warunku zakomunikowano królowi, przystać nań nie mógł: było to zbyt wielkie wymaganie ze strony artysty; największe ustępstwo, na jakie pozwalała etykieta dworska, była wizyta u pani Dobrzyckiej, jako pozostającej w bliskich stosunkach ze dworem; na to jednak, by przyjąć gościnę w domu prywatnym, król saski zgodzić się nie mógł żadną miarą. Jakoż skończyło się na tym, że Chopina nie usłyszał. Dumny artysta postawił na swoim!... Tymczasem zbliżał się termin wyjazdu Fryderyka do Paryża. Z ogłoszonych niedawno przez p. Mieczysława Karłowicza listów rodziny mej do Chopina okazuje się, że Chopin w wilię wyjazdu swego z Drezna oświadczył się Marii o „szarej godzinie” i że spotkawszy się z przychylną odpowiedzią, również i ze strony mej matki nie doznał zawodu. Uchwalono tylko, by fakt ten zachować w tajemnicy, dopóki okoliczności nie pozwolą zakomunikować go światu. Tajemnicy tej dotrzymano obustronnie tak dalece, iż o tych oświadczynach Chopina dowiedziałam się dopiero teraz ze wspomnianych listów... Nieprawdą jest jednak, by głównym sprawcą niedojścia małżeństwa tego do skutku miał być mój ojciec, który jakoby słyszeć o tym nie chciał, by córka jego miała wyjść za... grajka, by w tym jakąkolwiek rolę miały grać jakieś préjugés aristocratiques [arystokratyczne uprzedzenia].

Ojciec mój nadzwyczaj lubił Chopina i z pewnością nie odmówiłby mu ręki swej córki, gdyby nie następujące względy. Przede wszystkim Chopinowi nie wolno było powrócić do kraju[238], czyli że Maria, wychodząc za niego, musiałaby przenieść się do Paryża i tam zamieszkać na stałe, co z punktu widzenia mego ojca równało się prawie stracie ukochanej córki, bo były to czasy, w których dla mieszkańców Królestwa wyjazdy za granicę, a zwłaszcza stałe utrzymywanie stosunków z Paryżem nie należały do rzeczy łatwych... Ojciec nasz tymczasem był ogromnie do dzieci swych przywiązany i z myślą o rozłączeniu się z którymś z nich prawie na zawsze nie mógł się żadną miarą pogodzić. Chopin zaś musiał mieszkać w Paryżu, tam go bowiem wiązały stosunki, tam zarabiał na utrzymanie lekcjami. To był pierwszy wzgląd. Drugim – było nadzwyczaj już wtedy słabe zdrowie Chopina, wcale niepozwalające wróżyć mu długiego życia. O tym, że w najbliższej przyszłości zagrożony był suchotami, o ile ich już nie miał, nie wątpił nikt, kto widział jego bladą twarz, jego wątłą budowę, kto słyszał jego kaszel, jego częstą chrypkę, kto znał jego łatwość do wszelkich przeziębień etc. To był drugi wzgląd. Trzecim – było nadzwyczaj zmienne usposobienie Chopina, wcale nie odznaczające się stałością. Wiadomo było, że wrażliwy nadzwyczaj na wdzięki niewieście, długo się kochać w jednej kobiecie nie potrafił. Jakoż że tak było, okazało się niebawem, bo ledwośmy wrócili do kraju, od razu zaczęły z Paryża dochodzić wiadomości o Chopinie i pani Sand... Ta okoliczność rozstrzygnęła o sytuacji. W r[oku] 1837 miał się Chopin znów zjechać z nami podczas lata, ale już nie przyjechał... Tymczasem jego stosunek z panią Sand nabierał coraz większego rozgłosu. Oczywiście, że wobec tego Maria czuła się zwolnioną ze wszystkiego, o czym rok temu była mowa w Dreźnie „o szarej godzinie”... Tak zerwał się ten stosunek z Chopinem, a o ile wiem, zerwał się on sam przez się, bez żadnego oficjalnego zerwania z naszej strony. Że jednak z powodu tego zdarzenia nie miała rodzina Chopina najmniejszej do nas urazy i że w ogóle pozostało ono bez najmniejszego wpływu na nasz stosunek do niej, dowodzi fakt, że stosunek ten po roku 1837 całkiem nie uległ zmianie. Ile razy bywaliśmy w Warszawie, zawsze odwiedzało się rodzinę Chopina; jego rodziców, jego zamężne siostry; przyjaźń Marii z Ludką Jędrzejewiczową nie ostygła bynajmniej, gdy Maria była narzeczoną Skarbka[239], ani później, gdy przyjeżdżała do Warszawy już jako Skarbkowa. Otóż można być pewnym, że gdyby rodzina Fryderyka przypisywała nam niedojście do skutku małżeństwa jego z Marią, wówczas stosunek nasz do rodziców i sióstr Chopina stałby się po roku 1837 naprężonym, a tym samem niemożliwym – tymczasem nigdy do tego nie przyszło.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Z rozmów o Chopinie, „Kraj”, 24 I 1900, nr 32, s. 437–439, „Dział Ilustrowany”, 31 I 1900, nr 33, s. 449–451.

Komentarz

Józefa z Wodzińskich Kościelska (1824–1905) – młodsza córka Wincentego i Teresy z Wodzińskich. Jej siostrą była Maria, niedoszła narzeczona Chopina, żona Józefa Skarbka, a następnie Władysława Orpiszewskiego; braćmi byli Antoni, Feliks i Kazimierz (pensjonariusze Chopinów w Warszawie). Józefa wyszła za Augusta Kościelskiego, właściciela Miłosławia, i miała z nim troje dzieci. W sędziwym już wieku ciesząca się doskonałą pamięcią pani Kościelska udzieliła kilku długich wywiadów zbierającemu materiały wspomnieniowe o Chopinie Ferdynandowi Hoesickowi. Jej świadectwo stanowi bogate źródło informacji o okresie młodości Chopina. Koryguje ona niejedną błędną informację biograficzną, jak np. o pobytach Chopina w Służewie – majątku jej ojca, do którego jednak rodzina Wodzińskich nie jeździła (w przeciwieństwie do ulubionego Sułkowa). Informacją o kapitalnym znaczeniu jest zdanie, że „Chopin jeździł do Żelazowej Woli, gdzie miał jakichś krewnych po kądzieli”. Istnienie wzmiankowanych „krewnych ze strony matki, mieszkających w pobliżu Żelazowej Woli” stanowi poważną zagadkę dla biografów. Jedynymi znanymi takimi krewnymi jest rodzina Marianny, siostry matki Chopina. Wyszła ona za Leona Bielskiego w 1802 r. i miała córkę Zuzannę (znaną z korespondencji jako „ciocia Zuzia”). Po ślubie opuścili oni okolice rodzinnych Kujaw i na pewien czas ślad po nich zaginął. Ostatnio udało się ustalić ich koleje losu: Marianna zmarła bowiem w 1812 w r. Żdżenicach koło Malanowa w powiecie tureckim, gdzie jej mąż pełnił funkcję dzierżawcy, matka Marianny zaś, Antonina Krzyżanowska (babka Chopina), zmarła tamże rok później. Żdżenice dzieli od Żelazowej Woli ok. 200 km, co powoduje, że albo relacja Kościelskiej dotyczy Marianny Bielskiej i jest mylna, albo mamy do czynienia z nieznaną nam gałęzią rodziny Krzyżanowskich. Niestety, okolice Sochaczewa, gdzie istniała szansa odnalezienia odpowiedniego materiału metrykalnego, została dokumentnie zniszczona w czasie działań militarnych podczas obu wojen światowych i zapewne bezpowrotnie utracone zostały owe cenne dla biografii Chopinów dokumenty.

Bibliografia

• Piotr Mysłakowski, Nowe odkrycia genealogiczne dotyczące dziadków Chopina, „Rocznik Chopinowski”, 2020, t. 28.

Andrzej Edward Koźmian

literat, poeta, publicysta i działacz polityczny oraz kolekcjoner i bibliofil

.

Z moich wspomnień szkolnych jednego jeszcze pominąć nie mogę, to jest wspomnienia moich związków młodzieńczych z Fryderykiem Chopinem, owym mistrzem harmonii polskiej, owym synem Francuza z duszą polską urodzonym, z owym rzewnym, tkliwym, tęsknym po ojczyźnie, a bliski swój zgon przeczuwającym artystą, o którym tak pięknie młoda wieszczka w tych czasach wyrzekła:

Pieśń Szopena, łza natchniona

Spada w otchłanie goryczy,

On jak Łabędź tajemniczy,

Całe życie w śpiewie kona.

Otóż ten Łabędź był synem Mikołaja Chopina, profesora języka i literatury francuskiej w liceum; matka jego była Polką. Młodziuchny Fryderyk od dzieciństwa okazywał nadzwyczajne usposobienie muzyczne; nauczycielem jego był dobry staruszek Żywny, który i mnie także uczył i nie nauczył grać na fortepianie. Był to może jeden z najpośledniejszych nauczycieli muzyki w Warszawie, przecież Chopin był jego uczniem, co dowodzi, że aby być w swoim rodzaju Aleksandrem Wielkim, niekoniecznie trzeba mieć Arystotelesa za mistrza.

Stary Chopin mieszkał i trzymał pensję w tym samym domu na drugim piętrze[240], w którym i my mieszkaliśmy u Matuszewskiego[241]; stąd znajomość z małym Fryderykiem, acz on o lat kilka był młodszy ode mnie; lecz żem go bardzo polubił, przybiegał często do mnie, grywał nam z zadziwiającą na swój wiek biegłością i cudze utwory, i swoje improwizacje. Ja go często w święta woziłem na obiady do moich rodziców i on już wtenczas swoim darem nadzwyczajnym wszystkich zadziwiał, a swoją uprzejmością, dobrym sercem, przychylność obudzał. W święto ojca[242] co rok dawał on koncert przy towarzyszeniu innych instrumentów; zawsze na ten festyn zaproszony bywałem i w każdym roku można było uważać zadziwiające postępy młodziuchnego artysty. Później, gdy opuściłem szkoły, rzadziej się z nim widywałem, pamięć jednak naszej dawniejszej znajomości zawsze nam obu miłą była i gdym go w roku 1847 odwiedził w Paryżu, już słynnego w całej Europie, z wieńcem sławy na głowie, powitał mnie z radością, z rozczuleniem, jak przyjaciela jego lat dziecinnych i pierwszych objawów jego ducha. Wkrótce po moim z nim w Paryżu rozstaniu ten Łabędź tajemniczy ostatnią konania pieśń zaśpiewał i żyć przestał. Był w nim duch muzyczny samoistny, była piękna dusza, silne czucie, prawdziwie polskie, a rozrzewnione nieszczęściami kraju; każdy śpiew jego był jakoby hymnem żałobnym po Polsce. Sława więc jego europejska do Polski należy. Kończąc rozdział ten, obejmujący mojej pierwszej młodości lata, kończę go nader miłym z tychże lat wspomnieniem i łzą rzewną, poświęconą Fryderykowi Chopin[owi].

Źródło: Andrzej Edward Koźmian, Pamiętniki z dziewiętnastego wieku. Wspomnienia Andrzeja Edwarda Koźmiana, t. 1, Poznań 1867, s. 209–211.

ANDRZEJ EDWARD KOŹMIAN

Komentarz

Andrzej Edward Koźmian (1804–1864) – syn Kajetana i Anny z Mossakowskich, ojciec Stanisława. Literat, poeta, publicysta i działacz polityczny oraz kolekcjoner i bibliofil. Na skutek skomplikowanych perypetii rodzinnych spędził dzieciństwo pod opieką dalszych krewnych na Wołyniu i w Lublinie; gdy ojciec otrzymał stanowisko w administracji Królestwa Polskiego, przeniósł się do Warszawy. Otrzymał staranne wykształcenie w Liceum Warszawskim i na Uniwersytecie; obracał się w najwyższych sferach elit politycznych. Po śmierci ojca i utracie majątku przeniósł się do Dobrzechowa, majątku posagowego po zmarłej żonie – po roku zostawił go synowi, a sam postanowił wyemigrować. Po drodze spędził dwa lata w Wielkopolsce u przyjaciela rodziny, generała Franciszka Morawskiego. Od 1858 r. przebywał w Paryżu, gdzie związał się ze stronnictwem Hôtel Lambert; w czasie powstania styczniowego w latach 1863–1864 pełnił funkcję pośrednika między Rządem Narodowym a rządem francuskim. Po powstaniu wrócił do Dobrzechowa, gdzie w 1864 r. zmarł.

Przez wiele lat gromadził księgozbiór o charakterze historyczno-literackim, planując studia nad dziejami Polski. Zmuszony sytuacją materialną, większą część owej wielkiej kolekcji (3300 ksiąg i 71 rękopisów od XV do XIX w.) sprzedał w 1852 r. za sumę 25 tys. rubli Aleksandrowi Branickiemu. Zbiór ten stał się zaczątkiem wielkiej Biblioteki Branickich, gromadzonej na zamku w Suchej Beskidzkiej.

Jan Koźmian

brat Stanisława Egberta Koźmiana, ksiądz, działacz społeczny, publicysta, redaktor

.

Fryderyk Chopin umarł w Paryżu 17 października, w 39. roku życia. Zgon jego nie był niespodzianym. Od samego dzieciństwa wątłe nader zdrowie co chwila groziło mu niebezpieczeństwem. A przecież, jak się z wielkimi stratami dziać zwykło, cios ten wydaje się nam zbyt nagłym i jakby w nieprzygotowanych uderza. W istocie, tak wiele zawsze jaśniało potęgi twórczości ducha w tym drobnym a kruchym organizmie, iż można się było przyzwyczaić do myśli, niejako wmówić w siebie, że ta uporczywa iskra życia, tyle razy dogorywająca i znowu rozpłomieniona, posiada wyjątkową trwałość i jeszcze nieprędko zagaśnie. Bóg rozrządził inaczej.

Nie stać nas jeszcze w tej chwili na sąd odpowiedni przedmiotowi. Zdarzy się może później sposobność, w której starać się będziemy ocenić artystę. Dziś, w pierwszej żałości chcemy tylko mówić o Polaku. Bo też przede wszystkim Polakiem był Chopin. Każdy jego czyn, każde słowo nosiło najdobitniejsze tego znamię. Lubo z pochodzenia francuskiego, wydatniej się jak niejeden Polak między Francuzami swą polską odrębnością odróżniał. Jako czerpał swe natchnienia z pieśni ludu, tak też lubił naśladować jego zwroty mowy, a w chwilach wesołości jego rubaszną prostotę doskonale oddawał. Dla Polski też tylko żył i o niej ciągle dumał. Rok przeszły[243] jak w nas wszystkich, tak w nim rozbudził świetne nadzieje, a potem zranił duszę strasznym zawodem, co też mu i do rychlejszej śmierci przyłożyć się musiało. Przyjaciela odjeżdżającego w Poznańskie żegnał tymi słowy: „Mój zawód publiczny już skończony; macie we wsi kościołek, dacie mi na resztę dni moich kawałek łaskawego chleba, a ja wam za to wygrywać będę na organach hymny na cześć królowej korony polskiej”[244]. Cóż dopiero mówić o jego utworach? We wszystkich, czy drobnego, czy szerszego rozmiaru, zarówno odbija się duch nasz narodowy ze wszystkimi swymi właściwościami. Jakżeż w nich się cudownie snuje i splata nić miłości i tęsknoty, tych dwóch prządek naszego żywota. Gdzież ogrom boleści naszych jękliwiej przemawia? I znowu, radości przyszłego zwycięstwa, sny i upojenia naszych nadziei mogą być ubrane w większy dźwięków przepych? A te przeciwieństwa, niezgodności, dysonanse, które Chopin stwarzał z taką obrazą dla starej szkoły, a z tak świetnymi wróżbami dla nowej, nie są najrzetelniejszym obrazem tego wewnętrznego bólu i rozdarcia, co od pół wieku dręczy duszę polską? Tu nasuwa nam porównanie świeża jeszcze strata innego mistrza. Jak Chopin był najwznioślejszym poetą w muzyce, tak Słowacki był najsubtelniejszym muzykiem w poezji[245]. Jeszcze tak niedawno mówiliśmy o ostatnim, że wiersze jego są ciągłą melodią, że śpiewać je raczej lub przy muzyce skandować, jak deklamować należy. Oba gnani bez przestanku wewnętrzną boleścią, rwani do góry skrzydłami najlotniejszej fantazji, zapuszczali się aż po granice fałszu. Słowacki najczęściej je przekraczał i już nie wracał więcej. Przeciwnie Chopin, mistrz pełniejszego natchnienia i prawdy, zawsze w czas nazad zawracał; i co rozbił i rozprzągł, to znowu spajał i harmonizował. Zda się, że z umysłu dlatego tylko w burzę rozkołysywał to morze harmonii, rozdzierał je w przepaści, aby odkryć dno wiecznej pogody i wynieść na jaw wiecznych piękności bogactwa. Tamten też rzucił w świat uniesienie bez dopełnienia, jęk bez ukojenia, niby akord przerwany i nieskończony. Ten zaś stał się wyobrazicielem i zwiastunem tej pełni, zgody i jedności, do której duch polski, unosząc nieprzebrane skarby ze swego chwilowego rozbicia, znowu nastroić się musi. Najwyraźniejszą przeto jego dzieł cechą jest prawda; a tej wszędzie, i w myśli, i w uczuciu naprzód szukać należy. Nią prowadzony zdołał on sam jeden dla muzyki ludu polskiego uczynić to wszystko, jeżeli nie więcej, co wieszczowie nasi dla poezji gminnej uczynili. Wyższy od nich twórczością i uczuciem, odgadł od razu wszystkie tajemnice naszego śpiewu, usposobił go do najwyższych polotów, powiązał z najtrudniejszymi sztuki zadaniami, a wyniósłszy go do tej zacności, zdobywszy mu obywatelstwo świata, dokonał tego, co poeci nasi jako najznamienitszy do osiągnięcia zaszczyt naszej literaturze przedstawiają, dodał żywego żywiołu powszechnej sztuce europejskiej, odmłodnił ją i na nowe poprowadził koleje.

JAN KOŹMIAN

Chopin urodził się w 1810 r. Uczęszczał na nauki do liceum warszawskiego, przy którym ojciec jego był profesorem francuskiego języka. Muzyka jednak prawie od niemowlęctwa była głównym jego zajęciem. Poruczony opiece i umiejętnemu przewodnictwu Elsnera i Wirfla [Würfla][246] w konserwatorium warszawskim, młody nasz artysta takiej wkrótce nabył biegłości, iż już w ósmym roku najtrudniejsze sztuki z zadziwiającą dokładnością wykonywał[247]. Wcześnie też okazywał nadzwyczajną zdatność do kompozycji. Trzeba go było w tym raczej miarkować, jak pobudzać. W trzynastym roku wydał pierwsze swe dzieło Rondo, przypisane [dedykowane] żonie rektora Lindego[248]. Oklask powszechny przyjął z uniesieniem to nowe zjawisko. Jak się dziać zwykło, obsypywano poczynającego fortepianistę najrzęsistszymi pochwałami, wydzierano go sobie, stawiano go już wyżej nad wszystkie mistrze, ale co się stało wbrew zwyczajnemu trybowi, to jest, że te przedwczesne uwielbienia bynajmniej go nie popsuły i że dziwowisko za młodu nie wyszło na mierność w wieku dojrzałym. Po ukończeniu nauk w konserwatorium[249] udał się Chopin do Wiednia w roku 1829. Odtąd poczyna się jego sława europejska. Pierwszy jego koncert i wariacje na temat Là ci darem la mano [z opery Don Giovanni Wolfganga Amadeusza Mozarta, wydane z numerem opusowym 2] odkryły obcym obfitość w twórczości, biegłość w wykonaniu, które już rodacy podziwiali. Wkrótce powrócił do Warszawy, jakby tylko dla złożenia ojczyźnie i ukochanym rodzicom pierwiośnianych swych wieńców, dał dwa pożegnalne koncerty i jeszcze przed wybuchem powstania listopadowego opuścił ojczyznę, by już jej więcej nie obaczyć. Po szybkiej, lecz pełnej triumfów podróży przez Niemcy osiadł w Paryżu. Tu kilka publicznych wystąpień postawiło go od razu w pierwszym rzędzie artystów. Lecz Chopin, cichy i usuwający się z natury, nie lubił tłumnych zgromadzeń i hałaśnych poklasków. Gra też jego nabierała coraz większej subtelności, tego najwytworniejszego cieniowania, które tylko w szczuplejszym miejscu i dobranym towarzystwie można było w najlekszej zmianie pochwycić. Ustąpienie to ze sceny i z widowni powszednich popisów uczyniło go tym bardziej przedmiotem poszukiwanym dla prawdziwych znawców i wyłączniejszego towarzystwa. Stało się to cenionym przywilejem, kiedy gdzie grać zechciał. Tymczasem sypał ze swej obfitości coraz liczniejsze i znakomitsze utwory: mazurki, walce, nokturny, etiudy, ballady. Wszystko to nie sięga rozmiarem dzieł rutyną w pierwszym rzędzie stawianych, bo oprócz drugiego Koncertu z f-moll już ani razu nie dał się etykietalnym przyzwyczajeniom muzyki z właściwego sobie trybu wyprowadzić, a przecież każdy najdrobniejszy urywek mieści w sobie taką oryginalność, tajność myśli, że daleko poza sobą zostawia wszystkie współczesnych fortepianistów szerokie wypracowania. Wprawdzie zamierzał zawsze Chopin, i jako cel główny w przyszłości stawiał, napisanie opery polskiej[250], ale i czasu mu brakło, i żaden z pisarzy naszych nie umiał mu dogodnego przedmiotu dostarczyć. W tym kierunku zostawił jedynie po sobie kilkanaście piosenek do słów Witwickiego i Zaleskiego. W ostatnich czasach zażądał był poezji od autora Przedświtu i Psalmów, i podobno do kilku nadesłanych muzykę ułożył[251]. Policzony pomiędzy najwyższe znakomitości świata paryskiego, bo i dowcipem umiał wszystkim dotrzymać, stał się niezbędnym powiernikiem i uczestnikiem całego ruchu umysłowego i artystycznego. Związek jego z panią George Sand był aż nadto głośnym, zbyt wiele boleści sprawiał jego najszczerszym przyjaciołom, byśmy mogli go bez wzmianki pominąć. Ani uwielbienie dla geniuszu, ani cześć dla pamięci szlachetnego człowieka nie powinny zaślepiać aż do pobłażania i zamilczania zboczeń, które się w pospolitych ludziach tak surowo potępia[252]. Głęboko przeto żałować wypada, iż tak piękny żywot bez tej skazy nie pozostał. Ale z drugiej strony wiedzą bliżsi przyjaciele, że nie tyle było w tym płochości, co słabości i potulności, która potrzebowała opieki, i każdą oznaką przyjaźni, każdym urokiem talentu pociągać się dawała. Błąd swój sam później boleśnie uczuł i odpokutował, gdy związek ten w najtrudniejszej życia chwili został nagle zerwanym z dziwnie łatwym wyrzeczeniem się wszelkich względów dla niego i krom gorzkich wspomnień nic mu nie zostawił. Cios ten i wypadki lutowe wygnały go z Paryża do Anglii. Zwykł był mawiać: „Biedna ja pajęczyna, przylgnąłem do chwiejącej się ściany, a i ta upadła; gdzież się teraz podzieję?”. Czy dla rozpędzenia tłoczącego go smutku, czy z przewidzenia bliskiego końca, powrócił do dawania koncertów.

Jeszcze przed wybuchem lutowym dał był wielki koncert w Paryżu, który dowiódł, że i artysta na talencie i publiczność na uwielbieniu dla niego nic nie straciła. Przyjazd jego do Anglii był wypadkiem w świecie muzycznym, a pobyt ciągiem nieprzerwanym triumfów. Ale Chopin nie brał już żadnego w tej pomyślności udziału. Smutnym i przygnębionym był, choć mu zdrowie nadspodziewanie służyło. Trudno było go ściągnąć do fortepianu, chyba że grać musiał. Najczęściej wybierał swój marsz pogrzebowy. Ostatni jego mazurek, dedykowany pani Delfinie Potockiej, tak jest rozdzierająco żałosny, że go zawsze do tego marszu przyczepiał. O niczym nie mówił, tylko o Polsce. Ostatnie jego wystąpienie było na koncercie w Guildhall na dochód emigrantów polskich. Wkrótce po powrocie do Paryża mocno zapadł i już więcej nie powstał. Łoże jego otaczała do końca troskliwość równie obcych, jak rodaków. Umarł przykładnie, pogodziwszy się z Bogiem, świętymi Sakramentami opatrzony. Przed samą śmiercią kazał sobie zagrać: Jeszcze Polska nie zginęła[253]. Żałobne nabożeństwo za jego duszę odbyło się w przytomności tłumnego zbioru osób najznakomitszych. Najcelniejsi artyści odgrywali Requiem lub odśpiewywali chóry z jego własnej muzyki ułożone.

Powiedział poeta, że gdy wieszcz umiera, to wszystko wokoło rozpogadza się i ucisza, by usłyszeć, jak Bóg wywołuje jego imię do grona swych wybranych. A tu burza wre jeszcze taka! Pełne trafunku czasy tak przyzwyczaiły nas do strat niezwykłych, iż pomimowolnie przychodzi wątpliwość, czy Polska od razu uczuje, jak wielką dziś klęskę ponosi. I znowu powiedziano o niepoznanym człowieku, że jak obłok wśród ciemnej nocy przepłynął. Obłok ten, który dziś zniknął, był pełnym światła, ale wśród tak krwawych i ognistych łun odpływa, iż może niejedno oko nie dostrzeże, jak uchodzi do źródła wszelkiej światłości. Lecz potomność odda mu cześć zasłużoną. Ona powie, że duch polski, opuściwszy na chwilę ciało gnębione przez obcych ciemiężców, skłaniał się i błądził po świecie, przytomny wszystkim walkom, górujący nad wszystkimi szlachetnymi sprawami, pokutnicza wszystkich klęsk ofiara, że zstępując na ziemię niekiedy, przylegał do spraw, z których ciężkie acz pozorne skazy odnosił, lecz że były kierunki, po których jak po kryształach spływał na poziomy, i że na jednym z takich kierunków stał i przewodniczył mu Chopin.

Źródło: Jan Koźmian, Nekrologi, „Przegląd Poznański” 1849, t. 9, s. 687–691.

Komentarz

Jan Koźmian (1814–1877) – ksiądz, działacz społeczny, publicysta, redaktor. Syn Jana Tomasza; jego bratem był Stanisław Egbert Koźmian, tłumacz dzieł Szekspira, przyjaciel Juliana Fontany. Jan Koźmian początkowo uczył się w Lublinie, następnie ukończył Liceum Warszawskie w 1830 r., gdzie był uczniem Mikołaja Chopina. W czasie powstania listopadowego miał stopień podoficera artylerii. Po upadku powstania wyemigrował do Francji i ukończył studia prawnicze (Tuluza, 1832–1838). Osiadł w Paryżu, gdzie utrzymywał kontakty z Mickiewiczem, Goszczyńskim i Zaleskimi. Był jednym ze współwydawców pisma Hôtel Lambert „Trzeci Maj”; współpracował z francuskimi działaczami katolickimi (Montalembert, Veuillot). Wkrótce został bratem zewnętrznym tworzącego się wówczas Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego. W 1845 r. rozpoczął wydawanie ultramontańskiego czasopisma „Przegląd Poznański”; w rok później ożenił się z Anną, córką gen. Dezyderego Chłapowskiego i Antoniny z Grudzińskich (siostry księżnej łowickiej). Po opuszczeniu niewoli pruskiej, do której wzięty został jako członek legii akademickiej wiosną 1848 r., osiedlił się w wielkopolskim majątku żony. Po jej samobójstwie (1853) rozpoczął w 1857 r. studia teologiczne w Rzymie. Święcenia kapłańskie uzyskał w 1860 r., po czym został proboszczem w Krzywiniu. W 1870 r. już jako kanonik poznański towarzyszył arcybiskupowi w misji do pruskiej kwatery w Wersalu. Zamieszany w rzekome przygotowania zamachu na Ottona von Bismarcka, został czasowo aresztowany. Zmarł w Wenecji 20 września 1877 r., wracając z Rzymu do Polski. O jego śmierci donosił nawet londyński „The Times”. Był jednym z ojców polskiego pozytywizmu i wynalazcą terminu „praca organiczna”.

Jan i Stanisław Egbert Koźmianowie, a także ich kuzyn Andrzej Edward, byli bliskimi znajomymi Chopinów: ich przyjazne stosunki sięgały czasów licealnych, gdy kolegowali się ze swymi rówieśnikami, Fryderykiem Chopinem i Julianem Fontaną. Na emigracji utrzymywali wzajemne kontakty, które podtrzymywali mimo późniejszego osiedlenia się w Wielkopolsce. Stanisław Egbert wspomagał finansowo Fontanę w ostatnich latach jego tragicznego życia i był adresatem poruszającego listu-pożegnania przed samobójczą śmiercią Fontany. Andrzej Edward opublikował krótkie wspomnienie o Chopine, Jan zaś jest autorem powyższego obszernego Nekrologu, stanowiącego w rzeczywistości skrótową biografię, ale i ocenę postawy i twórczości Chopina w kontekście patriotyzmu i sytuacji politycznej Polski.

Ignacy Krzyżanowski

polski pianista i kompozytor, uczeń Chopina

.

[GP, nr 44, s. 1–2] Ukończywszy Liceum św. Anny w Krakowie, za namową Liszta, który pod tę porę zbierając laury i pieniądze, zawadził także o Kraków[254], wyjechałem na studia muzyczne do Paryża w roku 1843, mając lat 16. Po złożeniu egzaminu zapisałem się w konserwatorium do klasy harmonii i kontrapunktu, prowadzonej przez profesora Hipolita Colet[a][255]. Żądny wiedzy jak pszczoła, która pragnęłaby z każdego napotkanego w przelocie kwiatka trochę słodyczy wyssać, starałem się o znajomość z ludźmi stojącymi na świeczniku ówczesnego Parnasu sztuki. Winienem dodać, że w tej epoce, gdy kolej żelazna zaledwie istniała z Drezna do Lipska, młody chłopiec przybyły na naukę do Paryża był osobliwością, którą wszyscy radzi byli oglądać i mieć ją u siebie. Stąd zbliżenie moje obejmowało szerokie koła i tak wybitne osobistości, jak Słowacki, Goszczyński, pani Hoffmanowa[256], Bohdan Zaleski, generałowie: Chrzanowski, Sierawski, Bem[257] itd. Przyznaję ze skruchą, że ze względu na towiańszczyznę unikałem Mickiewicza, pomimo że Mickiewicz przysyłał do mnie kilkakrotnie z propozycją udzielenia pewnych wskazówek i własnych spostrzeżeń, dotyczących zastosowania języka polskiego pod muzykę. Zgrzeszyłem, nie stawiając się na to zaszczytne wezwanie, ale urok, jaki ten człowiek na mnie wywierał, był tak nadzwyczajny, że gdy Mickiewicza spotkałem przypadkiem na ulicy, szedłem za nim, dopóki gdzie w bramie nie zniknął. Na prelekcjach, które mnie nęciły mimo obowiązków moich, roniłem łzy z drugimi, chociaż zapytany nie umiałbym zapewne zdać sprawy, co mnie właściwie rozczulało[258]. Ale wracając do przedstawicieli sztuki muzycznej, to lista rodaków naszych w tej epoce w Paryżu działających była wcale pokaźna. Na czele bowiem stał Chopin, dalej szli czterej bracia Kątscy, Albert Sowiński[259], Edward Wolff[260], Juliusz [sic!] Fontana[261], Napoleon Orda[262], Klemczyński[263], Gromczyński Ignacy, Parczewski Konstanty (dwaj ostatni niepośledni skrzypkowie z teatru opery włoskiej)[264], wreszcie Orłowski[265] w Rouen osiadły i tamże dla rzeczywistych zdolności wysoce ceniony. Niestety, kółko to na wzór emigracji rozbite nie łączyło się i nie komunikowało wcale ze sobą. Krzewiciele harmonii żyli w zupełnej dysharmonii, co tym dziwniejsze, że każda z tych osobistości pojedynczo wzięta odznaczała się w danej chwili zacnością i szlachetnością charakteru. Zaraz w lipcu po przybyciu do Paryża poszedłem do Kątskich[266]. Rodzina ta złożona z sędziwych rodziców i dorosłych dzieci krzątających się, by umilić i osłodzić dogasające życie staruszków, przedstawiała budujący, patriarchalny widok. Każdy z synów pracował na siebie, Antoni zaś był w szerokich kołach znany jako wyborny fortepianista i powodziło mu się też świetnie. Od pierwszej chwili poznania Kątski otaczał mnie bezinteresowną, serdeczną opieką i wiele mu zawdzięczam, tak na polu sztuki, jak i ze względu na inne dowody życzliwości, której nie szczędził. Albert Sowiński[267] była to złota dusza, człowiek bez żółci. Osiadły w Paryżu jeszcze przed rewolucją 1831 roku, miał szeroko rozgałęzione stosunki w kołach arystokratycznych francuskich, gdzie dobrze widziany cieszył się wyrobioną klientelą, grosza jednak nie zbierał, gdyż dzielił się z każdym, kto się do niego zbliżył, tak sercem, jako i chlebem. Wolff Edward[268], wuj Wieniawskich, niepośledni wirtuoz, płodny kompozytor utworów lekkiego pokroju, człowiek nadzwyczajnie ruchliwy, należał do celniejszych powag, prowadził dom otwarty i gromadził koło siebie wybitniejszych artystów zamieszkałych w Paryżu i przybywających do tej stolicy. Juliusz [sic!] Fontana[269] nie był osobistością zażywającą większego rozgłosu, zgryźliwy, zamknięty w sobie, tak był nerwowy, że nie mógł występować publicznie, albowiem każdy występ opłacał chorobą. Czy łączyły go w tym czasie jakie stosunki z Chopinem, tego nie wiem. Skarżył mi się tylko, że Chopin nie postępował z nim po koleżeńsku, że gdy mieszkali (jak utrzymywał) razem, Chopin – mimo przysług, jakie mu Fontana oddawał – krył się w obawie, aby tajników sztuki cechujących artyzm Chopina nie podchwycił i dzieł według właściwej intencji mistrza nie odtwarzał. Ile było w tym prawdy, trudno dociec. Fontana twierdził jeszcze, że Chopin bez żadnej widocznej racji przywiązał się do Gutmanna[270], któremu odmawiał nawet wrodzonego talentu, pracę zaś Chopina nad Gutmannem nazywał bezużytecznym kaprysem, utrzymując, że gdyby Chopin poświęcał czas swojemu odźwiernemu, ten ostatni z pewnością większe odniósłby korzyści. Bezstronnie trzeba przyznać, że Gutmann na koncertach przez siebie dawanych nie robił żadnego wrażenia, a dzisiaj przy olbrzymim wzroście techniki fortepianistów jemu podobnych można liczyć na kopy. Fontana czy to wskutek braku powodzenia, czy z innych powodów wyjechał później do Hawany i jużem go więcej nie widział.

Po powrocie Chopina z letniej wycieczki[271], w zimie, w początkach 1844 roku poszedłem z wielkim pietyzmem i nieśmiałością złożyć hołd mistrzowi[272]. Chopin podówczas mieszkał przy ulicy St. Lazare nr 34 w wielkiej posesji zwanej Cité d’Orléans. W głębi podwórza mieściło się tam kilka pawilonów; w pierwszym z nich na lewo na parterze przebywał odźwierny, który zarazem pełnił służbę u Chopina, zajmującego na pierwszym piętrze przedpokój, salon obszerny i pokoik na lewo, zasłonięty kotarą[273]. W salonie starannie i gustownie umeblowanym, którego podłoga zasłana była dywanami, stał pod oknem fortepian Pleyela, mieścił się w głębi duży komin z palącym się łuczywem. Chopin bowiem w czasie dawanych lekcji chodził dużo po salonie i lubiał stawać przed gorejącym kominem. Nie było to jednak właściwe pomieszkanie, Chopin przychodził tutaj tylko na lekcje i przyjmował osoby, z którymi nie łączyły go poufalsze stosunki. W głębi drugiego podwórza, w obszernym korpusie zajmowała pani Sand apartament, dokąd Chopin po pracy powracał i gdy był zdrów, do mieszkania wyżej opisanego przybywał. W apartamentach pani Sand nigdy nie byłem, widziałem tylko kilkakrotnie panią Sand łącznie z Chopinem na koncertach przez Gutmanna lub bardzo wybitne znakomitości dawanych i jeżeli mam prawdę powiedzieć, dama ta, podstarzała, wyglądem swoim więcej męskim niż kobiecym, nie wzbudzała we mnie sympatii.

Wracając do moich pierwszych odwiedzin u Chopina, zameldowałem się u odźwiernego, a upoważniony przez tegoż, stanąłem cały drżący przed obliczem mistrza. Chopin wątły, szczupły, z bujną fryzurą, rozmarzonym wzrokiem, wykwintny w manierach, nie powinien był wzbudzać we mnie lęku, tym bardziej gdy mi powiedział, że o mnie słyszał i rad u siebie widzi ze względu nawet na nazwisko; matka bowiem jego jest Krzyżanowska z domu. W toku rozmowy pokazało się jednak, że między nami żadnego powinowactwa nie ma, czego, ma się rozumieć, serdecznie żałowałem, choćby z obawy o przyszły stosunek z mistrzem[274]. Chopin dopytywał się o Gorączkiewicza[275] (organistę przy kościele katedralnym), którego w przejeździe przez Kraków do Wiednia słyszał grającego i wysoko cenił, wygłosił kilka zdań o artystach w Warszawie zamieszkałych i w końcu zaproponował, żebym coś zagrał.

Nie potrzebuję dodawać, że idąc niby na ścięcie, usiadłem do fortepianu i unieprzyjemniając życie Chopinowi, parodiowałem jego dzieło: Grande Polonaise précedée d’un Andante spianato. Chopin w trakcie tego kręcił się niespokojnie po salonie (a był przy lekcjach niecierpliwy, zwyczajnie jak geniusz, któremu po głowie zapewne co innego chodziło), zaglądał też często do pokoiku na lewo, obok przyległego. Co tam robił? Któż to odgadnie. Mnie się zdawało w rozgorączkowanej wyobraźni, że szuka kija, i to mi do reszty odwagę odbierało. Skończyłem wreszcie – mistrz zbliżył się do mnie i powiedział: „Moje utwory są dla ciebie za trudne, musisz przejść odpowiednie studia, włożyć dużo pracy i usiłowań, grać nie tak, jak wszyscy. Muzyka ma swoją odrębną mowę i posłannictwo, trzeba się starać umieć dotrzeć do głębi duszy słuchacza – bębnić, aby zmysły mamić, na nic się nie zdało. Weź sobie Préludes et Exercices Clementiego[276] poszyt drugi, przestudiuj na nowo gruntownie Cramera[277] i przyjdź do mnie. Kiedy? Nie wiem – koło godziny trzeciej kończę moje zajęcia, zgłoś się przez odźwiernego, przyjmę cię, gdy znajdę wolną chwilę i nie będę zmęczony”.

Mieszkałem po przeciwnej stronie Sekwany przy ulicy de Beaune (u moich kuzynów Gromczyńskich) w odległości co najmniej 3 kilometrów od ulicy St. Lazare; niestety, na omnibus nie było, zdrowie nie bardzo dopisywało, mimo wszystko po jakich sześciu tygodniach udałem się do odźwiernego z żądaniem, by mnie Chopinowi zameldował. Zeszło jednak jeszcze parę tygodni bezowocnej bieganiny, zanim pozwolenie stawienia się na górze otrzymałem.

Chopin widocznie jakiś podrażniony przesłuchał mnie, porobił swoje uwagi i kazał wziąć do nauki Gradus ad Parnassum Clementiego. Było to już na wiosnę, gdy mnie znowu raczył przyjąć, wtedy, pamiętam, zaszło zabawne zdarzenie. Siedziałem przy fortepianie, wszedł odźwierny i doręczył Chopinowi wizytową kartę. Chopin rzekł odźwiernemu „proszę”. Drzwi się otworzyły i zjawił się w nich Stanisław Szczepanowski[278], gitarzysta. Stanął przed mistrzem pokorny, niby na audiencji przed monarchą, i zmieszany w te mniej więcej odezwał się słowa: „Daję niebawem koncert, w obawie, abyś mi pan nie odmówił, i nie chcąc go trudzić, zaprosiłem do współudziału Döhlera[279]. Pan tylko raczy uczynić mi łaskę i zaszczycić swoją obecnością mój koncert”. Chopin wziął z uśmiechem podany sobie bilet i odrzekł: „Słusznie pan przewidziałeś, żeś na mnie nie liczył, winszuję też, żeś sobie pozyskał Döhlera, który mnie godnie zastąpi; czy na koncercie będę, stanowczo przyrzec nie mogę” – po czym ukłonił się i do fortepianu odwrócił. Gdy Szczepanowski odszedł, Chopin zrobił uwagę: „Nie wiem, czy ten ród swój wiedzie od biskupa, to tylko pewna, że biskup był niepospolitym człowiekiem, on zaś...” i tu machnął ręką[280]. W tym sezonie jeszcze raz zyskałem wstęp do Chopina, przegrywałem Gradus Clementiego, gdy niemeldowany stanął we drzwiach Franchomme[281]. Chopin poskoczył, uścisnął z serdecznością przyjaciela, posadził go w fotelu, do mnie zaś odwrócił się ze słowami: „Czekaj, posłuchasz, jak ten utwór brzmieć powinien”. I zagrał, a raczej wyśpiewał Etude, który [to utwór] tylko w dawniejszych wydaniach spotkać można, w dzisiejszych bowiem, jako nieprzynoszący korzyści do wyrobienia palców, zupełnie bywa pomijany. Franchomme nie mógł dosiedzieć na miejscu, ręce składając, powtarzał ciągle: „Chopin, Chopin, comme tu joues cela!”. Gdy się ta uczta skończyła, podziękowałem z serca mistrzowi i skłoniwszy się, wyszedłem, pozostawiając przyjaciół. Muszę zauważyć, że Chopin w grze nastawał na możliwą łączność (legato), wszelkiego staccata nie aprobował, utrzymując, że fortepian z natury swojej jest instrumentem oschłym; starać się więc trzeba dźwięk jego suchy, krótki urozmaicać i o ile się da, przedłużać, co tylko przy najściślejszym zachowaniu legata da się poniekąd osiągnąć[282].

[GP, nr 45, s. 2] W następującym sezonie coraz trudniej bywało uzyskać audiencję u Chopina; pomimo odległości i straty czasu biegałem per pedes i całymi godzinami wyczekiwałem na próżno u odźwiernego. Doczekałem się przecie przyjęcia, Chopin kazał mi usiąść obok Moschelesa[283] do Bacha, którego równie jak i Mozarta uwielbiał. Zapytywał mnie o studia w konserwatorium i polecił przynieść wypracowania, jakie tam piszę. Uczyniłem zadość woli mistrza, który zrobił uwagę, że są to niezbędne suche reguły, które jednak tworzyć nie nauczą, że chciałby wiedzieć, czy nie czuję w sobie popędu do kompozycji, i żądał, żebym zagrał jaki własny utwór. Zaprodukowałem więc mistrzowi parę drobiazgów, z których zdawał się być [sic!] zadowolony, bo zachęcał, abym obok poważnych studiów na tej drodze nie ustawał. Znacznie później na zapytanie, czy nie mam czegoś nowego w tece, zagrałem jakieś Andante. Chopin zrobił uwagę: „Dobrze zacząłeś, ale niepotrzebnie przerwałeś śpiew, czyni to wprawdzie niekiedy Beethoven, tego jednak nie pochwalam, śpiew bowiem powinien płynąć jednym korytem, niby rzeka, i wypowiedzieć wszystko, co sobie założył”. Nowakowski Józef [284], który podówczas bawił w Paryżu, utrzymywał, a nawet mojemu ojcu do Krakowa listownie donosił, że Chopin wspominał mu o moich próbkach, co mnie wielce radowało i dodawało otuchy. Swoją drogą wędrówki moje do mistrza pozostawały bez rezultatu. Chopin dla nikłego zdrowia często nie przychodził z wewnętrznych apartamentów na lekcje, a gdy znużony może moim natręctwem raczył mnie wezwać, zalecał własną, samoistną nad sobą pracę.

Przybyli też do Paryża i inni, chcący czerpać z tego samego źródła, mianowicie Aleksander Janicki[285] i Kazimierz Wernik[286] z Warszawy. O ile byli szczęśliwsi ode mnie, tego nie wiem – obaj po powrocie do kraju w młodym wieku pomarli. Wernik, słyszałem, że występował z koncertem w Warszawie i cieszył się powodzeniem. Traciłem ogromnie wiele czasu, a otrzymywałem w zamian okruchy z pańskiego stołu, które mnie tuczyć nie mogły, bo posłuchanie odbywało się między włożeniem rękawiczek a wyszukaniem kapelusza, więc wędrówek zaniechałem. Trzeba powiedzieć, że Chopin w tym okresie czasu bardzo mało przestawał z Polakami, nie widywałem go ani w Hôtelu Lambert[287] (chociaż tam podobno bywał, lubo bardzo rzadko), ani u państwa Hoffman, ani u państwa Wielogłowskich[288], gdzie towarzystwo naszych rodaków licznie się zbierało. Głoszono tylko, jako o wypadku niezwykłym, że drużbował łącznie z Mickiewiczem na ślubie Bohdana Zaleskiego[289]. Podobno po rozłące z panią Sand[290] Chopin więcej zbliżył się do swoich, bywał nawet w klubie polskim przy ulicy Ste Anne, czy to jednak prawda, dokładnie powiedzieć nie mogę. Z uczniów Chopina, oprócz Mikulego, znacznie wcześniej w Paryżu przebywającego, którego nie miałem sposobności słyszeć[291], mówiono wiele o jakimś Filtschu[292], rokującym ogromne nadzieje; ten jednakże w zaraniu życia umarł. Co do mnie, pchałem biedę, jak mogłem, z czasem jednakże przyświeciła mi jaśniejsza gwiazda, dostałem bowiem lekcje u książąt Sułkowskich, u państwa Mysłowskich, u hr. de Damas (przez pośrednictwo zacnego Sowińskiego) i w innych domach francuskich. Zacząłem kroczyć o własnych siłach, uczęszczając do konserwatorium i biorąc w miarę funduszów lekcje prywatne kompozycji od profesora Hipolita Colet[a]. Nieszczęściem wybuchła w Paryżu rewolucja w lutym 1848 r.[293] Francuzi wrzeszczeli, ile im sił w gardłach starczyło, że świat stary runie w gruzach, na tych zaś gruzach zakwitnie wolność, równość i braterstwo ludów. Jakby na urągowisko tej przepowiedni zajrzała ludziom w oczy bieda, nie oszczędzając, ma się rozumieć, i artystów. W ślad za drugimi potraciłem wszystkie lekcje. Polacy wrócili do kraju, zamożni zaś Francuzi poopuszczali Paryż – zostałem więc na koszu bez chleba.

Przy zasiłku najdroższego ojca, który krwawą nauczycielską pracą zarabiał, a mając liczną rodzinę do wyżywienia, od ust sobie odmawiał, byleby mnie widzieć u celu swych marzeń, przebiedowałem w Paryżu do czerwca tego roku. Nie widząc jednakże możności dalszego pobytu we Francji, napisałem list do mojego krewnego, księdza Brzezińskiego[294], emigranta, pełniącego służbę Bożą przy kościele św. Jerzego w Londynie, z prośbą, aby poszedł do Chopina i zapytał się, czy mogę mieć widoki i przypuszczalną nadzieję utrzymania się własnymi siłami w tej stolicy. Chopin przyjął księdza bardzo uprzejmie i polecił napisać mi, żebym przyjechał, że o mnie pomyśli i postara się przyjść mi z pomocą[295]. Na taką zachętę z otuchą w sercu opuściłem Paryż w wigilię strasznych tamże wypadków[296]. W Londynie zamieszkałem, ma się rozumieć, u księdza, gdzie mi było jak w niebie. Że jednak ziemskie szczęście nigdy długo nie trwa, więc i ja trzeciego dnia pobytu obudziłem się z piekielnym bólem nad lewym okiem, który mnie ubezwładniał od szóstej godziny rano do szóstej wieczorem. Pokazało się, że to była newralgia, na którą żadne środki zaradcze nie pomagały; cierpiałem, bo i co było robić – że jednak konieczność zmuszała mnie myśleć o sobie, więc mimo cierpienia poszedłem do mistrza. Zastałem Chopina ogromnie zmienionego, wychudł, stracił na humorze, pokładał się, był jakiś apatyczny i przybity. Narzekał, że mu pobyt w Londynie nie służy, że Londynu nie lubi, że się w nim czuje obcy i że za Paryżem tęskni. Naturalnie o muzyce nie było wzmianki, wyraził życzenie, żebym go odwiedzał, że o obietnicy danej księdzu Brzezińskiemu nie zapomniał i że nie wątpi, że coś dla mnie wynajdzie. W ogóle był jakiś inny, przystępniejszy, mniej mnie onieśmielał, bo trzeba przyznać, że Chopin tak w sztuce, jak w życiu i obejściu był arystokratą w pełnym znaczeniu słowa, znał wartość swoją, a dostęp do niego nie tylko nie był łatwy, ale raczej bardzo trudny. Zacny ksiądz Brzeziński troszczył się o mnie jak ojciec o rodzone dziecko, sam wszędzie lubiany i poważany, wprowadził mnie do kilku domów, zaznajomił w Towarzystwie Historycznym z wybitniejszymi rodakami[297]; zdrowie atoli moje bardzo mnie smuciło, gdyż nie mogłem oddać się poważniejszej pracy – newralgia nie ustępowała. Odwiedziłem ponownie Chopina, tym razem wszedłem już bez uprzedniego meldowania się przez służącego.

Chopin był mi rad widocznie, gawędził o potocznych rzeczach, a że wtedy kwestia władzy doczesnej papieża stała na porządku dziennym, więc ubolewał, że Ojcu Świętemu dzieje się krzywda, gdyż ludzie przewrotni chcą go tej władzy pozbawić i spuściznę Piotra św. zagarnąć[298].

Ośmieliłem się twierdzić, że Ojciec Święty rozporządzając milionami dusz, jest większym panem niż wszyscy inni monarchowie świata, że jako przedstawiciel władzy świeckiej może się widzieć zmuszony do podpisywania wyroków śmierci, że wreszcie, jeżeli chodzi o byt materialny, to wszyscy katolicy zobowiążą się z największą ochotą składać u stóp Ojca Świętego sumy, które by przekraczały zakres potrzeb choćby najświetniejszego dworu monarszego. Chopin zirytował się ogromnie, wybuchnął, że nie powinienem rezonować o rzeczach, których nie rozumiem, że jestem zepsuty młokos, że papież musi się utrzymać przy władzy świeckiej, monarszej, gdyż ta nadaje mu niezawisłość i że wreszcie nie godzi się okradać kogoś z własności, którą odziedziczył i którą bez uszczuplenia obowiązany jest oddać następcom.

Skonfundowany, opuściłem progi mistrza, żałując, że się wdałem w bezpotrzebną dysputę. Nie mogłem siedzieć księdzu ciągle na karku, ból nad okiem trwał nieprzerwanie, żadne środki nie pomagały i doktorzy orzekli, że powinienem wrócić na ląd stały, gdyż widocznie klimatu nie znoszę. Poczyniwszy odpowiednie przygotowania, udałem się z pożegnaniem do mistrza. Zastałem Chopina bardzo osłabionego, pomogłem mu rozebrać się i odprowadziłem do przyległego pokoju, do łóżka. Narzekał, że dnia poprzedniego spotkała go wielka nieprzyjemność na wieczorze u księżnej Kent[u], matki królowej, gdzie zgromadziła się cała niemal śmietanka arystokracji angielskiej. Proszony, żeby zagrał, spełniając życzenie księżnej, usiadł do fortepianu, tumult jednakże wielki na chwilę nie ustawał; sam się mało słyszał, więc podrażniony grał coraz słabiej, a gdy diminuendo nie skutkowało, przerwał zupełnie, nie dokończywszy utworu. Księżna dorozumiawszy się, o co właściwie idzie, podeszła do Chopina, przeprosiła za swoich gości i zaleciła spokój, a mistrz przebłagany w dalszym ciągu czarował niewątpliwie słuchaczy[299]. Chopin zapytał mnie o zdrowie, gdyż ma mi przyjemną wiadomość do zakomunikowania, u pewnego bowiem Anglika, w zamian za parę godzin lekcji udzielanych tygodniowo jego dzieciom, mogę mieć mieszkanie z całodziennym utrzymaniem. Podziękowałem najserdeczniej, oświadczając, że doktorzy nakazują mi Londyn opuścić i że właśnie przyszedłem po raz ostatni z pożegnaniem.

„Szkoda, że się tak stało – rzecze Chopin – i to właśnie w chwili, kiedy się nadarza sposobność, żeś mógł na siebie zapracować”. Porozmawialiśmy jeszcze chwilę, po czym prosiłem Chopina, żeby mi choć parę wyrazów na pamiątkę na jakim świstku napisał. Chopin nie wzbraniając się, wyrwał z uprzejmą gotowością ćwiartkę z notatnika i nakreślił na niej wyrazy: „Niech Ci Pan Bóg dopomaga w twej pracy, Londyn, Lipiec 1848 – Chopin”[300]. A że leżała na stoliku sakiewka z pieniędzmi, wyjąwszy pieniądze, dał mi ją, mówiąc z uśmiechem: „Weź tę sakiewkę w upominku, oby ci się w niej pieniądze trzymały”. Wzruszony dowodami życzliwości uściskałem dłoń mistrza, on mnie pocałował w głowę i takie było ostateczne rozstanie.

Źródło: Ignacy Krzyżanowski, Rocznica urodzin Chopina, wspomnienie, „Dziennik Poznański”, 24 lutego 1900, nr 44, s. 1–2; nr 45, s. 2; także Kornel Michałowski, Nieznane wspomnienie o Chopinie – Ignacego Krzyżanowskiego, „Rocznik Chopinowski”, 1985 (wyd. 1987) Warszawa, nr 17, s. 201–214.

Komentarz

Ignacy Krzyżanowski (1826–1905) – polski pianista i kompozytor, urodził się w Opatowie. Był synem krakowskiego nauczyciela muzyki, Adama Bartłomieja Krzyżanowskiego, i Marii Solarskiej, której brat Mateusz, ksiądz i doktor teologii UJ, udzielał ślubu Ignacemu w Wilanowie (1866). Brat Ignacego, Władysław, był dyrektorem kolei w Warszawie, a dwie siostry były kolejnymi żonami profesora UJ, Brzezińskiego. Ignacy ukończył krakowskie Gimnazjum św. Anny i studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim (1843), po czym uczył się muzyki u Franciszka Mireckiego. W czerwcu 1843 r. wystąpił przed Franzem Lisztem, który wysoko oceniając młodego pianistę, zachęcił go do wyjazdu do Paryża na studia muzyczne (u Hipolita Coleta). Przy okazji starań o lekcje u Chopina odbył z nim „rodzinną” rozmowę, w której obaj wykluczyli ewentualne pokrewieństwo, oparte na brzmieniu nazwiska „Krzyżanowski”. Koncertował z powodzeniem w Polsce, we Francji i w Anglii. W 1852 r. osiadł w Warszawie, gdzie szybko zdobył opinię jednego z najlepszych nauczycieli gry na fortepianie. Zajmował się również publicystyką muzyczną. Jego twórczość, choć oceniana wysoko, uległa zapomnieniu. Komponował głównie muzykę fortepianową: krakowiaki, polonezy, bagatele, mazury, nokturny i pieśni. Pozostawił do dziś żyjące potomstwo. Wojciech Sowiński (Słownik muzyków polskich dawnych i nowoczesnych) błędnie podaje, że ojcem Ignacego był Jan Krzyżanowski, krakowski klarnecista orkiestry teatralnej, a nawet dzisiejsza literatura często przekazuje fałszywy mit o pokrewieństwie z Chopinem.

Bibliografia

• Irena Spóz, [hasło:] Ignacy Krzyżanowski, w: Encyklopedia muzyczna PWM, t. 5: klł, Warszawa 1997.

• Piotr Mysłakowski, Andrzej Sikorski, Rodzina matki Chopina. Mity i rzeczywistość, Warszawa 2000.

• Anna Zipser, [hasło:]: Ignacy Krzyżanowski, w: Polski słownik biograficzny, t. 15, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970.

Teofil Lenartowicz

poeta, etnograf, rzeźbiarz, konspirator, szwagier Mickiewicza

.

Florencja, 5 czerwca 1874

[do Władysława Mickiewicza]

Kochany Panie Władysławie,

[...] U Hermana znalazłem zaproszonych kilka osób. Czcigodny śp. pułkownik Niegolewski, wysoki, trochę przygarbiony, cień ułana spod Somosierry[301], mówił głośno i z oburzeniem o Thiersie[302] i polemice co do owej sławnej szarży; Herman nosowym głosem przyświadczał mu, nie tracąc z oka przybywających, do których podchodził, prowadząc każdego do stołu, i do zakąski zachęcał. Był Sobański, sławny gastronom, Rejowskim odznaczający się apetytem[303], który w tym dniu miał częstować pana Adama i pułkownika Niegolewskiego pierogami litewskimi własnej roboty; Kwiatkowski[304], porucznik z czwartego pułku[305], znakomity w swoim rodzaju artysta malarz i humoru nieporównanego, który doskonale malował, ale jeszcze lepiej opowiadał o naszych wiarusach przedrewolucyjnych, a melodii miał taki zapas, że Szopenowi motywów na każde zawołanie dostarczał i przy tym śpiewał jak na emigracji chyba drugi Józef Rawski kozak potrafił; nie wiem, co się z nim dzieje, wspominając pana Adama i jego atmosferę krajową, nie mogę pominąć czwartaka, alboż nie pogniewa się za to.

Florencja, 10 czerwca 1874

[...] Niechęć narodowa [Mickiewicza] do Niemców wynikała z jego na wskroś litewsko-polskiej duszy, czytał wszystkich znakomitszych, podziwiał wielu, dla Goethego miał rodzaj uczucia jak dla czarownika sztuki, ale kiedym mu raz na poranku muzykalnym u Fontany, kiedy się zgadało o Goethem, którego chwalił, rzekł: „my mamy naszego anty-Wertera i anty-Fausta, a ci nas czegoś więcej uczą jak egoizmu”, uśmiechając się, odparł: „A ty, skąd to wiesz?”.

TEOFIL LENARTOWICZ
Listy o Adamie Mickiewiczu, Paryż 1875, strona tytułowa

Rozmowę przerwał pan Albert G[rzymała], zwróciliśmy się do księżnej Marceliny, która w tej chwili weszła do salonu, ale uśmiech pana Adama pozostał mi w pamięci jak wykradziony sekret.

Poranek ten[306] przyjemne zostawił mi wrażenie. Fontana grał wydane przez siebie pośmiertne dzieła Szopena. Adam słuchał, stojąc we drzwiach prowadzących do bawialnego pokoju, ale wykonanie widocznie ojca nie porywało, każde silne uderzenie niecierpliwiło go, za to gra księżnej Marceliny, która zaproszona siadła do fortepianu, odmienne na wszystkich zrobiła wrażenie. „To, to Szopen, księżna słucha go wciąż, pamięcią powraca do jego sposobu grania, i inicjuje[307] się z nim coraz więcej; wielkich mistrzów inaczej grać nie można jak przez tradycje oralne. Nuty to są nuty, ale muzyka spoczywa w tym, kto te nuty czyta i zaraz widać kto czyta A, B, C, a kto mówi mowę”.

Wieczorem pokazywałem panu Adamowi list Szopena, który w oryginale, dzięki Teofilowi Kwiatkowskiemu, posiadam, a którego kopię przepisuję ci, bo warto, żeby taka rzecz wyszła publicznie: list ten pisał Szopen do przyjaciela swego Domaszewskiego [sic!] w Warszawie:

„Kochany Domusiu [...]”[308]

„O! to on!” – po odczytaniu rzekł mi ojciec – „najucieszniejsza figura, jaką znałem w świecie; talent Garryka[309], dowcip warszawsko-francuski i jedno mnie tylko w nim nieprzyjemnie uderzało: to zabawianie swoją osobą figurek salonowych, z których żartował i miał rację. Co to o nim teraz za romanse nie piszą i nie gadają; gdyby mu je był kto za życia przeczytał, otóż by był wystrychnął ze siebie karykaturę podług rysunku tych melomanów z przewróconym melancholicznie okiem! Polskiej matki dusza grała przez niego, śpiewała, szlochała, a dusza ojca Francuza śmiała się na całe gardło i to był Szopen”.

Florencja, 20 czerwca 1874

[...] Willa, którą zajmował [Mickiewicz w Montgeron], położona na wzgórku, w bliskości kolei żelaznej i otoczona ogrodem, miała podobieństwo pałacyku jakby dziedzica miejscowości; pan Adam wprowadził nas i Estkowskiego[310] [i] przedstawił żonie. [...] Wyszliśmy na ogród, w którym Francuz, właściciel, pourządzał groty jakieś sztuczne. „Nie chodźmy tamtędy, nie lubię tych głupstw. Natura jest wielką we wszystkim co robi i kiedy ją człowiek chce niewolniczo naśladować, robi karykaturę”.

W ogrodzie był drugi domek, zamieszkiwany przez Juliusza [sic!] Fontanę. „Znasz go, szkoda, że wyjechał, bylibyście usłyszeli coś z muzyki Szopena; on niektóre rzeczy jego gra dobrze, ale jest za silny i za krwisty, żeby mógł rozemdleć się w melancholiach. Jak mi smutno, że te okna zamknięte na okiennice”. [...]

W kilka lat po tej rozmowie przejeżdżałem z Rzymu do Paryża przez Montgeron. Willa ta sama na wzgórku i okna wszystkie kwiatami postrojone, wszystko tak samo, brakuje tylko Adama, Celiny, Estkowskiego, Fontany, Fontanowej; wszystko zabrała, jak się wyraża Kochanowski, śmierć nieubłagana. Adieu,

Teofil

Źródło: Teofil Lenartowicz, Listy o Adamie Mickiewiczu, Paryż 1875, s. 17, 26–29, 42–44.

Komentarz

Teofil Lenartowicz (1822–1893) – etnograf, rzeźbiarz, konspirator i emigracyjny poeta. Był żonaty z Zofią Szymanowską, przyrodnią siostrą Celiny, żony Adama Mickiewicza.

Korespondował z Władysławem Mickiewiczem, synem poety, który dokumentował biografię i działalność ojca, gromadząc świadectwa jego dawnych znajomych i przyjaciół. Lenartowicz jako szwagier Mickiewicza wniósł wiele szczegółów do tej kwerendy; opublikował m.in. zbiór listów na temat Adama Mickiewicza. W cytowanym fragmencie szczególnie interesująca jest informacja o Teofilu Kwiatkowskim, znanym głównie z twórczości malarskiej i z tego, że był obecny przy Chopinie w ostatnich dniach jego życia, kiedy to malarz przedstawił śmierć przyjaciela. Tutaj natomiast dowiadujemy się także, że jako śpiewak amator i były wojskowy ze słynnego pułku czwartaków był niewyczerpanym źródłem inspiracji muzycznej Chopina, mając w swoim repertuarze mnóstwo ludowych i popularnych melodii. Dodać należy, że dowódcą owego pułku był Józef Borzęcki, ojciec Emilii, uczennicy Chopina (zob. Hoffmanowa-Borzęcka, s. 134).

Sophie Léo

żona Augusta Léo, paryskiego bankiera i przyjaciela Chopina

.

Kto nie znał Chopina, nie wystawi sobie równej mu istoty, nie pojmie, do jakiego zachwycenia wznieść się może dusza, zanim z niej śmierć ziemską zdejmie powłokę. Kto nie słyszał jego kompozycji przez niego samego granych, nie będzie miał wyobrażenia, co to jest czyste natchnienie, ulatujące na skrzydłach geniuszu, niezawisłe od zwyczajów, nagan lub pochwał.

Chopin był Chopinem, niezawodnie pierwszym, a może i ostatnim w swoim rodzaju. Kto go tylko znał, nosi nieutulony żal po stracie takiego przyjaciela. Obdarzony znakomitymi przymiotami człowieka i artysty, sam otworzył oddzielną drogę swemu talentowi i w ciągu krótkiego swego życia (miał lat 39) doprowadził go do doskonałości, jaką sobie zamierzył. Jego geniusz pogardził znanymi już w świecie bogactwami, owszem, sam ich światu przysporzył, który dziś czuje, jaką w nim ponosi stratę.

Poznałam go w roku 1832, zaraz po jego przyjeździe do Paryża, gdzie odtąd stale zamieszkał. Nasza szesnastoletnia znajomość zamieniła się w jak najściślejszą przyjaźń, a żal, smutek i tęsknota będą we mnie ciągle spojone z jego pamięcią. Przybywszy do Paryża, miał lat dwadzieścia kilka, i okazał zaraz rzadki dar skromności, chociaż dał się już był bardzo zaszczytnie poznać w swoim mieście rodzinnym w Warszawie i we Wiedniu. Nic jednak o tym nigdy nie wspominał, siadał tylko do fortepianu, grał, zachwycał i sławę sobie podbijał.

Postawa jego była delikatna, zgrabna i niezmiernie ujmująca. Był to raczej cień niż człowiek, raczej duchowa niż cielesna istota – zostawał w harmonii z rodzajem gry swojej. Nawet organ jego głosu był podobny do jego sztuki: miękki, płynny, czarujący. Urodzony z ojca Francuza i matki Polki, umiał dwa dialekta: romański i słowiański. Kiedy grał, zdawało się, że się ledwie instrumentu dotyka, rozumiałbyś, że może grać i bez instrumentu; zapomniałeś o mechanizmie, mniemałeś, że słyszysz powietrzną harfę, której struny miły powiew atmosfery porusza. A przy tym tak wielkim, jedynym w świecie talencie, jakże był uprzejmy, skromny i bez pretensji! Nie był to pianista szkoły dzisiejszej, on sobie szkołę sam utworzył.

Gdy mu przyszło grać w salonach bądź na koncertach, siadał cicho i skromnie do fortepianu, rad każdemu krzesłu, dowodząc całym swoim ułożeniem i strojem, jak jest obcy wszelkiej szarlatanerii i fanfaronadzie. Swoje tkliwe i pełne duszy tony zaczynał grać bez żadnego wstępu. Nie znał, co to długie i rozpuszczone włosy, co to lornetka lub inne tego rodzaju kokieterie do publiczności. Strzegł się wszelkiego małpiarstwa, znał sztukę, ale nie znał sztuczek.

Kiedym go poznała po raz pierwszy, nie był on silnej budowy, ale zdrów, wesół, satyryczny nawet, chociaż z wielką przyzwoitością i taktem. Posiadał on rzadki dar naśladowania, którego komicznością rozweselał poufalsze koła towarzyskie.

Po piętnastoletnim pobycie w Paryżu dotknęła go choroba płucowa, która coraz się pogarszając, wydarła go przyjaciołom i światu. W ostatnich latach, nieszczęśliwy, nie dość że wychudł, ale całą grę muskułów można było widzieć pod jego bladą skórą. Do tego jednak nic nie miał w sobie odrażającego. Pomimo dotkliwych cierpień zachował do ostatniej chwili piękne zęby, miękki i jasny włos, najszlachetniejszy wyraz w oczach i ustach. Pokój jego duszy.

Źródło: Sophie Léo, Wspomnienie o Chopinie, „Goniec Polski”, 1851, nr 51, s. 204.

Komentarz

Autorką tego wspomnienia jest Sophie Augustine Léo, z domu Dellevie (ur. 1795) – żona żydowsko-niemieckiego bankiera z Hamburga, Augusta Léo, który przez kilkadziesiąt lat przebywał w Paryżu. Państwo Léo, bardzo muzykalni, prowadzili dom otwarty i często gościli ludzi z kręgów literacko-muzycznych. Od samego początku pobytu Chopina w Paryżu nawiązała się między nimi sympatia, połączona z aspektem finansowym. Bankier August Léo, zwany wśród przyjaciół kompozytora „Leonem”, był pośrednikiem w interesach Chopina: do niego trafiały manuskrypty z przeznaczeniem dla wydawców, on egzekwował dla autora należne honoraria (czasem narażając się na jego irytację). Te stosunki przekładały się na częste wzajemne wizyty i udział Chopina w spotkaniach muzycznych w salonach państwa Léo. Śladem tej zażyłości są dość częste wzmianki w korespondencji, jako że kompozytor nie zaniedbywał przekazywania pozdrowień także „dla pani Léo”. Ta ostatnia występowała zawsze bez imienia, dopiero wzmianka w poznańskim „Gońcu Polskim” z 1851 r. na temat publikacji w Berlinie jej wspomnień paryskich pozwoliła – poprzez tę książkę – ustalić jej imię. A była to osoba równie jak jej małżonek zafascynowana Chopinem, jego osobowością i twórczością. Jednocześnie jej świadectwo, niestety niezbyt obszerne, jest z pierwszej ręki, gdyż ich kilkunastoletnia, bliska znajomość trwała przez prawie cały czas pobytu artysty w Paryżu.

O charakterze ich znajomości wspomina żona posła Wielkiego Księstwa Toskanii, Eliza Peruzzi (uczennica Chopina): „Spędzaliśmy często wieczory u pp. Léo, którzy prowadzili dom bardzo muzykalny. Chopin odwiedzał ich bardzo chętnie, a traktowali go jak przybrane dziecko; wśród bliskich przyjaciół wykazywał swoje najlepsze cechy”[311]. W domu państwa Léo spotkał się po raz pierwszy Chopin z Ignazem Moschelesem, o parę lat odeń starszym kompozytorem i pianistą wirtuozem. Moscheles był szwagrem pana Léo – jego żona była bowiem siostrą bankiera – i sam także zanotował nieco obserwacji na temat Chopina: „Zewnętrzna jego postać odpowiada całkowicie jego muzyce, jest tak delikatna i marzycielska. Grał na usilne prośby moje i teraz dopiero pojmuję jego muzykę i entuzjazm, jaki wywołuje wśród dam. [...] Któż by jednak przypuścił, że Chopin oprócz swej uczuciowości jest zawołanym komikiem. Umie być figlarny, jowialny, niezrównany w naśladowaniu Pixisa, Liszta i pewnego garbatego dyletanta muzycznego”[312].

Te zdolności aktorskie Chopina zamierzano wykorzystać w domowym teatrzyku państwa Léo; Chopin początkowo tę propozycję przyjął, później jednak, w przeddzień przedstawienia wymówił się na skutek zaleceń lekarza i odesłał tekst wraz z przeprosinami (list z 1841 r.).

Zachowana korespondencja wskazuje na stałe, bliskie i serdeczne stosunki towarzyskie, pomimo drobnych irytacji Chopina na tle finansowym. Państwo Léo przyjmowali go na obiadach, uczestniczyli w salonowych występach, namówili go na koncert w 1848 r.[313] Wkrótce potem opuścili Paryż, przenosząc się na stałe do Berlina. Tam, na wieść o zgonie przyjaciela, uzyskali od Wojciecha Grzymały szczegółowy opis ostatnich miesięcy i dni Chopina. W liście tym Grzymała przekazał im opinię, jaką artysta wyraził na krótko przed śmiercią: „Na dziesięć dni przed zgonem liczył osoby najbardziej zdolne zrozumieć i ocenić intencje jego muzyki i powiedział, że pod tym względem zdanie Pańskie ma dla niego wielką wartość, jest bowiem trzeźwe, głęboko wyrozumowane, nigdy nie skażone pochlebstwem”[314]. Z pewnością opinia ta w domyśle dotyczyła także pani Sophie Léo – dlatego jej wspomnienie ma szczególną wartość.

Bibliografia

• Sophie Léo, Erinnerungen aus Paris 1817–1848, Berlin 1851.

• Henryk F. Nowaczyk, „Znana z dowcipu swego dama” o Fryderyku Chopinie, „Ruch Muzyczny”, nr 19 z 21 ix 2003.

Józefa Leśkiewiczowa

z Turowskich

polska śpiewaczka operowa i aktorka

.

W roku 1841, w lipcu, przybył do Warszawy kompozytor, a zarazem dyrektor opery wiedeńskiej, Otto Nicolai, od którego wzięłam kilkanaście lekcji śpiewu i za jego poradą udałam się do Paryża 6 października tegoż roku dla dalszego kształcenia się w śpiewie... W Paryżu uczyłam się od pierwszego nauczyciela śpiewu tamtejszego Konserwatorium, p. Bordogni... Zostając w Warszawie w stosunkach przyjaźni z rodziną Fryderyka Chopina, przyjętą byłam przez niego z serdecznością (bywaliśmy razem w kółku jego przyjaciół) i żeby dać mi możność poznania bliżej znakomitości artystycznych paryskich, wydał wieczór muzyczny u siebie: sam grał, ja śpiewałam po polsku jego kompozycje. Obecni byli: Franchomme[315], wiolonczelista najlepszy, Habanek, dyrektor wielkiej opery, przyjaciółka Chopina, znana autorka, pani George Sand, i wielu innych. [Notatka autobiograficzna, 1881]

[Hoesick:] O tym przyjęciu jej przez Chopina „z serdecznością” opowiadał mi syn śp. Leśkiewiczowej, p. Kazimierz Leśkiewicz, kilka zajmujących a nieznanych szczegółów:

– Gdy matka moja – mówił – przyszła po raz pierwszy do Chopina (mieszkającego wtedy przy ulicy Pigalle razem z panią Sand), zastała go w chwili właśnie, gdy skończył pisanie swego Mazurka As-dur [op. 50 nr 2]. W czasie rozmowy, gdy między innymi wspomniał o tym, prosiła go matka moja, by jej swój najświeższy utwór przegrać zechciał. Gdy to uczynił, zachwycona [zarówno] kompozycją, jak i jej niezrównanym wykonaniem przez mistrza, pytała go, czy prędko myśli mazurka tego ogłosić drukiem? Odpowiedź jednak, którą usłyszała na swe zapytanie, wprawiła ją w zdumienie. Gdyby to od niego zależało – odrzekł Chopin – wcale by kompozycji swych nie ogłaszał, bo co za przyjemność na to jedynie publikować swe utwory, by je później różni niepowołani artyści w ten sposób wykonywali... To powiedziawszy, zaraz dla zilustrowania swych słów zagrał tego samego pięknego Mazurka, nie tak jednak, jak go zagrał poprzednio, to jest tak, jak naprawdę zagrany być powinien, ale tak, jak go grać będą ludzie przeciętni, a więc bez właściwego rytmu, bez uczucia, bez poezji. Sposób, w jaki naśladował tych, którzy grając jego kompozycje bez najmniejszego ich zrozumienia, tylko je parodiowali tym samym, tak był zabawny, że matka moja nie mogła powstrzymać się od śmiechu, on jednak bolał nad tym, takich bowiem, którzy by choć w części wykonywali jego utwory tak, jak on je wykonanymi mieć pragnął, dało się policzyć na palcach.

JÓZEFA LEŚKIEWICZOWA

Zważywszy tę okoliczność, wcale mu się dziwić nie było można, że coraz bardziej zniechęcał się do publikowania swoich kompozycji, których, prócz niego, nikt jak należy grać nie potrafił... Dowiedziawszy się od matki mojej, w jakim celu przybywała do Paryża, odradził jej branie lekcji u Bordogniego, który po prostu zbyt był zajęty, by mógł się każdą ze swych licznych uczennic zająć sumiennie, a gdy mu matka moja zaśpiewała parę rzeczy ze swego repertuaru, radził jej brać lekcje u Solivy, niegdyś dyrektora opery w Warszawie, a obecnie od niejakiego czasu stale w Paryżu zamieszkałego i trudniącego się dawaniem lekcji śpiewu. Gdy matka moja w pierwszej chwili zdecydowała się pójść za jego radą, obiecał ją gorąco Solivie polecić, co też uczynił. Upłynęło kilka dni, w ciągu których matka moja zdecydowała się jednak pozostać przy pierwotnym planie i zapisać się na kurs do Bordogniego. Wszyscy, u których zasięgała informacji, radzili jej w tym razie nie słuchać Chopina, ten bowiem osobiście Bordogniego nie lubił, a natomiast zaprzyjaźniony z Solivą, gdzie tylko mógł, to go protegował, choć Soliva nie mógł się równać z takim Bordognim. Wobec tego udała się matka moja raz jeszcze do Chopina i zwierzyła mu się ze swych wątpliwości co do Solivy... Chopin jednak obstawał przy swoim, a że sprzeciwiać mu się nie było można, więc należało zachować się dyplomatycznie... Skończyło się na tym, że matka moja zdecydowała się stanowczo na Bordogniego, czym Chopin czuł się mocno dotknięty. Jak go cała ta sprawa rozdrażniła, świadczy list jego[316], pisany nazajutrz do matki mej, list, świadczący, że wielki artysta potrafił być nie dość delikatnym wobec kobiety, skoro coś stało się nie po jego myśli...

[...]

Ale chwilowe poróżnienie trwało niedługo: Chopin miał swoje drażliwości, ale nie był zawzięty. Jakoż, gdy mu wytłumaczono, że jednak dla matki mej będzie lepiej brać lekcje od Bordogniego, dał się ostatecznie przekonać, i co za tym poszło, nie miał już do matki mej żadnych pretensji. Owszem, wszystko, co było w jego mocy, robił dla niej, jak o tym świadczy ów wieczór muzyczny, specjalnie przez niego gwoli mej matce urządzony. Opowiadała mi matka, iż na wieczór ten przyszła pierwsza. Jeszcze nikogo z zaproszonych gości nie było, a gdy weszła do sali, oczom jej przedstawił się następujący widok: pośrodku salonu stała na krześle pani Sand i zapalała świece w żyrandolu, Chopin zaś stał przy niej ze stoczkiem w ręku, który jej podawał co chwila. Matka moja, trafiwszy na podobną scenę, wyjść z podziwienia nie mogła, by dwoje tak sławnych ludzi mogło się zajmować tak poziomą rzeczą, jak zapalanie żyrandola, ale wytłumaczyli jej, że najczęściej gdy się chce, by coś było dobrze zrobione, trzeba zrzucić pychę z serca i zrobić to samemu.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Słowacki i Chopin – z zagadnień twórczości, Warszawa 1932, s. 262–266.

Rękopis wspomnianego listu Chopina nieznany; pierwodruk: Księga pamiątkowa na uczczenie setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza, t. 1, Warszawa 1898, s. 108, opubl. Mieczysław Karłowicz (cyt.: Bronisław Edward Sydow, Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 2, Warszawa 1955, s. 486).

Komentarz

Józefa Franciszka Turowska (1819–1884) – późniejsza Leśkiewiczowa, polska śpiewaczka operowa i aktorka, uczennica założonej przez Karola Kurpińskiego szkoły śpiewu przy Teatrze Wielkim w Warszawie. Po jej zamknięciu w 1841 r. wyjechała do Paryża dla doskonalenia swych umiejętności u Giulia Marca Bordogniego (1788–1856), wybitnego włoskiego tenora osiadłego w stolicy Francji, który swą sławę osiągnął głównie pracą pedagogiczną w Konserwatorium Paryskim. Tam Turowska, korzystając z rekomendacji swej warszawskiej przyjaciółki, Ludwiki Jędrzejewiczowej, weszła w krąg bliskich znajomych Chopina.

Po powrocie do Warszawy wyszła 13 sierpnia 1842 r. za Antoniego Leśkiewicza – pianistę, który jako 12-latek grał 2 kwietnia 1830 r., wraz z Antonim Orłowskim, na scenie Teatru Narodowego. Chopin, który był obecny na tym koncercie, w liście do Tytusa Woyciechowskiego pisał: „Mały Leszkiewicz bardzo dobrze gra, ale jeszcze po największej części z łokcia. Ile mi się jednak zdaje, to lepszy z niego gracz będzie, jak z Krogulskiego”[317]. Kariery muzycznej Leśkiewicz jednak nie zrobił; pracował później jako urzędnik państwowy w randze radcy stanu. Jego żona opuściła scenę w 1858 r. i zmarła w Warszawie 15 stycznia 1884 r.

Bibliografia

• Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 1: 1816–1831, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, Warszawa 2009.

Ignacy Maciejowski

prawnik, działacz niepodległościowy, emigrant, towarzysz podróży Chopina do Wiednia w 1829 r.

.

[Kazimierz Władysław Wójcicki:] Franciszek Maciejowski[318], sędzia apelacyjny Królestwa Polskiego, uczony prawnik, znany z wielu pism ogłoszonych, udzielił następnego mi szczegółu o tym sławnym muzyku:

Chopin żył w ścisłej przyjaźni z bratem moim Ignacym, który służąc w b. wojsku polskim jako oficer artylerii, we Francji w mieście Caën życie zakończył. Pamiętam, jak obydwa razem odwiedzaliśmy Chopina właśnie zajętego ukończeniem kompozycji koncertu, jaki zamierzał wkrótce grać w Wiedniu. Zagrał nam wyjątki z niego na fortepianie ani mahoniowym, ani orzechowym, ale prosto sosnowym. Słuchaliśmy z zachwyceniem. Otóż mój brat (będąc wówczas asesorem sądu kryminalnego warszawskiego) parę razy podróżował z Chopinem w czasie ferii. Ostatnią razą [sic!], jak w liście z dnia 17 lipca 1829 r. brat mi doniósł, wybierali się właśnie do Wiednia wraz z Alfonsem Brandtem[319], kilka lat temu tu w Warszawie jako doktor medycyny zmarłym, i wtedy zwiedzili Czechy. Tam w Pradze odwiedzili głośnego już wtedy uczonego Václava Hankę[320], a że obywaj byli wesołego oblicza i obejścia, niezmiernie mu się podobali. W dowód zatem przyjaźni Hanka prosił ich, żeby mu w sztambuchu pamiątkę skreślili. Wzięli więc do mieszkania tę książkę pamiątek: mój brat Ignacy ułożył wiersze o braterstwie Lecha z Czechem, a Chopin skomponował stosownego mazurka. Oddali Hance sztambuch, w którym starannie skreślili i nuty, i wiersze: bardzo się tym ucieszył Hanka, powtarzając, że jeszcze mu się nie zdarzyło widzieć coś podobnego w sztambuchu. Melodię tego mazurka dołączam[321]: z wierszy ostatnie dwa tylko [...] do drugiej części śpiewu przypominam sobie:

„Bo wiadomo jest przed światem, że Czech Lecha dawno bratem”[322].

Źródło: Kazimierz Władysław Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, t. 2, Warszawa 1856, s. 262.

Komentarz

Ignacy Maciejowski (1796/1797–1835), o którym Wójcickiemu donosi w powyższym tekście jego brat Franciszek – bratanek Wacława Aleksandra, profesora greki i łaciny w Liceum Warszawskim i na Uniwersytecie Warszawskim. Po zakończeniu nauk w warszawskim konwikcie pijarów Ignacy podjął pracę nauczyciela w Korpusie Kadetów w Kaliszu, a następnie w roku 1817 zapisał się na Wydział Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, by po dwóch latach przenieść się na Wydział Prawa i Administracji. Za przynależność do tajnych organizacji studenckich był więziony. Po zdaniu egzaminu asesorskiego podjął pracę w sądownictwie kryminalnym. W powstaniu listopadowym był członkiem Gwardii Narodowej i następnie jako podporucznik artylerii w korpusie gen. Dwernickiego walczył m.in. pod Stoczkiem; został odznaczony Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari. Był autorem powstańczych piosenek. Po upadku powstania internowany w Galicji, zbiegł i dostał się przez Prusy do Francji, gdzie był m.in. członkiem Komitetu Narodowego Polskiego i Towarzystwa Demokratycznego Polskiego w Bretanii. Zmarł na gruźlicę w Caën w 1835 r. Jego brat Franciszek, wybitny prawnik warszawski, był ojcem znanego powieściopisarza, Ignacego Maciejowskiego, piszącego pod pseudonimem „Sewer”.

Maciejowski wpisał się w biografię Fryderyka Chopina głównie poprzez wspólną wyprawę do Wiednia w połowie lipca 1829 r., którą odbyli w towarzystwie Romualda Hubego, Alfonsa Brandta, Marcelego Celińskiego i Mieczysława Potockiego. Trasa ich podróży prowadziła przez Opoczno, Końskie, Kraków, Wadowice, Bielsko, Cieszyn i Morawy. Po dłuższym pobycie w Wiedniu, gdzie Chopin dał dwa koncerty i czynnie uczestniczył w życiu muzycznym i towarzyskim stolicy cesarstwa, przyjaciele wracają do domu. Po drodze, w Pradze, Chopin wpisuje w dzienniku znanego uczonego czeskiego, Václava Hanki, okolicznościowego mazurka do słów Ignacego Maciejowskiego Jakież kwiaty, jakież wianki. W powrotnej drodze 2 września Maciejowski, Brandt i Chopin wstępują do znajomego, doktora Adama Bogumiła Helbicha w Kaliszu (zapewne był on przede wszystkim znajomym warszawskiego lekarza, Franciszka Brandta). Przypadek sprawił, że Helbich właśnie wybierał się na wesele do Bronikowskich w Żychlinie koło Konina. Zabrał więc trójkę podróżnych ze sobą, co pozostawiło różne wspomnienia zapisane zarówno w korespondencji Chopina, jak i we wspomnieniach samego Helbicha (zob. Helbich).

Bibliografia

• Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, t. 1, Warszawa 1955.

• Henryk F. Nowaczyk, Komu Chopin „dorobił muzykę” do wiersza dla Hanki, „Ruch Muzyczny” 1998, nr 10.

Eustachy Marylski

ziemianin, pensjonariusz u Mikołaja Chopina

.

[Red. „Kuriera”:] Przyjaciel Fryderyka hr. Skarbka, z którym odbył dłuższą podróż po Europie, i Kazimierza Brodzińskiego, którego często gościł u siebie w Książenicach i któremu po śmierci piękny pomnik dłuta Oleszczyńskiego w warszawskim kościele pp. Wizytek postawił, Eustachy Marylski, jako autor Wspomnień zgonu zasłużonych Polaków oraz Pomników i mogił Polaków na cmentarzach zagranicznych dobrze się zasłużył piśmiennictwu ojczystemu. Zamiłowany w książkach, pracując całe życie na roli i tylko w wolnych od zajęć ziemiańskich chwilach oddający się pracy literackiej, zostawił po sobie, prócz pięknej biblioteki, bardzo zajmujące pamiętniki, a właściwie zbiór luźnych notatek biograficznych. Lubo nie zdążył ich opracować i w jedną całość powiązać, jednakże, jako obejmujące okres czasu pomiędzy rokiem 1856 a schyłkiem ubiegłego stulecia, zawierają one mnóstwo zajmujących szczegółów, godnych ogłoszenia. Rękopis pamiętników tych znajduje się dziś w posiadaniu syna autora, p. Antoniego Marylskiego z Pęcic.

Oto niektóre wyjątki, odnoszące się do Liceum Warszawskiego sprzed 1830 roku:

Ojciec mój odwiózł mnie do Warszawy. Miał zamiar umieścić mnie na Żoliborzu u księży Pijarów, ale gdy tam miejsca nie było, oddany zostałem do Liceum Warszawskiego. Po zdaniu egzaminu zapisany byłem w poczet uczniów klasy IV i umieszczony na pensji u Mikołaja Chopina, profesora literatury francuskiej.

Mieszkaliśmy na II piętrze w oficynie na prawo obok liceum, które mieściło się na dole w gmachu zwanym koszarami kadeckimi, gdzie dziś biblioteka publiczna. W tej samej oficynie mieszkał na I piętrze Samuel Bogumił Linde, rektor liceum, i ks. Wojciech Szwejkowski, rektor Uniwersytetu Warszawskiego. Na dole mieszkali profesorowie uniwersytetu: Kolberg, Kazimierz Brodziński i wielu innych.

Nie mogę bez wdzięczności wspomnieć o tych zacnych ludziach, jakimi byli Mikołajostwo Chopinowie. Rodzice tylko mogą być z równą troskliwością dla dzieci swoich. Było nas tylko sześciu zawsze, umieszczonych w dwóch pokojach: z trzema sypiał M. Chopin, z drugimi trzema guwerner. Wraz ze mną byli na pensji u Chopina: Jan Białobłocki z płockiego, który w kilka lat po ukończeniu szkół zmarł; Jan del Campo Scipio, dzisiaj kanonik krakowski; Tytus Woyciechowski zamieszkały dziś w Lubelskiem; Karol Weltz, brat przyrodni Tytusa Woyciechowskiego, Michał Lisowski, obywatel w Radomskiem dziś zamieszkały, i Wodziński, który przyjechawszy na wakacje, rozmyślnie zastrzelił się. Chopin miał tabakierkę srebrną, wyobrażającą lewka; tę zostawiał na biurku. My przez zabawę, raniej od niego wstając, albo późno w nocy, zażywaliśmy tabakę. Jeżeli uczniowie jego klasy hałasowali, stukał tym lewkiem, a my się uciszali. Nie wolno było nikomu (mieszkającemu na stancji u Chopina) wychodzić na ulicę samemu. Siadaliśmy razem do stołu z państwem Chopin i dziećmi ich, tj. Ludwiką i Izabellą, Emilią i Fryderykiem, którego imię głośne stało się w całym świecie artystycznym.

Ferdynand Hoesick, Z Pamiętników Eustachego Marylskiego,
„Kurier Warszawski” 1903, nr 1, s. 1

Ferdynand Hoesick, Z Pamiętników Eustachego Marylskiego,
„Kurier Warszawski” 1903, nr 1, s. 23

Wszystkie te córki Mikołaja Chopina starannie były wychowane. Ludwika, najstarsza, wydała później kilka pożytecznych książek. Wyszła potem za mąż za Józefa Jędrzejewicza, który był wraz ze mną uczniem liceum. Druga córka M. Chopina, Izabella, jest żoną Barcińskiego, poprzednio profesora, dziś dyrektora żeglugi parowej na Wiśle. Trzecia, Emilia, która w 16 roku [raczej: 14] życia zmarła, pisała wiersze drukiem ogłoszone. Piękne wspomnienie o jej zgonie ogłosiły pisma publiczne.

Fryderyk Chopin, skoro przybyłem na pensję, był małym chłopczyną wątłego zdrowia. Okazywał wielką zdolność do muzyki. Uczył go Żywny, Czech, wysokiego wzrostu, nosa ogromnego; na głowie miał żółtą perukę, która nas bawiła. Był to starzec 76-letni. Opowiadał nam o rewolucji Kościuszki, o królu Poniatowskim. Przywiązał się bardzo do rodziny Chopinów, podziwiał talent swojego małego ucznia. Oglądaliśmy na nim starożytne rozmaitego koloru aksamitne kamizelki, które on, powiadał, że nabywszy na licytacji po królu Poniatowskim kilka par, jak nazywał, pluderków, kazał z nich sobie te kamizelki porobić. Dawał on córkom Chopina i uczniom u niego stojącym lekcje na fortepianie i najczęściej tam jadał. Odbywszy lekcje na mieście, powracał do nas. Często wieczór grywał z Chopinem w karty. O zmroku, mając wolne chwile od nauk, opowiadaliśmy wypadki z historii polskiej, jak śmierć króla Warneńczyka, Żółkiewskiego, staczane bitwy przez wodzów naszych, i to wszystko młody Chopin wygrywał na fortepianie. Nieraz popłakaliśmy się przy tej muzyce, a Żywny zachwycał się jego grą. Wkrótce imię Fryderyka młodego stało się głośne w Warszawie. Toteż konie zajeżdżały i zabierały go na wieczory, gdzie on grywał swoje improwizacje. Co niedziela zajeżdżała kareta wielkiego księcia Konstantego po niego i tam już cały dzień bawił w Belwederze z młodym Pawłem, synem Cesarzewicza[323].

Pobyt mój w liceum pozostawił mi najmilsze wspomnienia, zwłaszcza że młodzież była prowadzona nie tak surowo, jak w Płocku. Z początku dziwne mi się wydawało, że rektor Linde, w obejściu łagodny, nie przechadza się, jak rektor Przybylski w Płocku, po korytarzach, ani [nie] bije młodzieży. My, którzyśmy mieszkali u Chopina, spotykaliśmy go często w tak zwanym Ogrodzie Botanicznym, będącym zaraz za liceum. Tam chodziliśmy lekcji się uczyć, lub czytać książki, które nam, za poręczeniem profesorów, dawano z biblioteki publicznej. Pamiętam raz – a byłem uczniem klasy VI – niespodziewanie zastał mnie czytającego świeżo wydane dziełko Szopowicza, pt. Wykład filozofii Kanta. Zaczął rektor zajmującą ze mną rozmowę o Kancie, a przekonawszy się, żem rozumiał treść czytanej książki, ucałował mnie. Odtąd często ze mną rozmawiał... Zastępował on profesorów, którzy dla słabości zdrowia nie mogli przybyć na lekcje. Rozbierał najczęściej mowy Cycerona... Cóż to za zajmujący był wykład! Jakież bogactwo wiadomości rozwijał wtedy przed nami!... Tłumaczył się płynnie dobrą polszczyzną, choć wymawianie wielu słów zdradzało człowieka, który wychowanie odebrał w szkołach niemieckich. Czasem trafiło się, że przyszedł zastępować profesora literatury. Odczytywaliśmy nasze wypracowania, on zaś zwracał uwagę na wyrażenia nie polskie, na związek myśli. Zawsze w takich razach czuliśmy żal, iż tak prędko godzina się skończyła. Widząc to, skoro nie dokończył jakiego wykładu, wzywał nas w dzień rekreacji do klasy i tam parę godzin miał prelekcję. Po jego wykładzie jakże niedostatecznymi wydawały się nam wykłady innych profesorów!

Szczęściem dla mnie było, że liceum umieszczono obok uniwersytetu, dzięki czemu pozostawaliśmy w ciągłej styczności z akademikami. Nieraz wchodziliśmy na ich prelekcje, a na wykładzie Osińskiego bywaliśmy bardzo często. Stąd znajomości z wielu uczniami uniwersytetu.

Do pamiętnych obchodów zapisać winienem żałobne nabożeństwo, jakie uczniowie liceum w dniu 16 maja 1820 r. ze składek odprawili za duszę śp. Alojzego Felińskiego w kościele panien Wizytek. Na środku kościoła wzniesiono pomnik z drzewa w kształcie nagrobku pomalowany na kolor marmuru. Na nim napis: „Alojzemu Felińskiemu uczniowie warszawskiego liceum”. U góry krzyż, pod nim lira i wieniec. Po nabożeństwie stanął na gradusach pomnika Ludwik Przesmycki, uczeń liceum, i miał mowę na pochwałę Felińskiego.

Zakończenie nauk szkolnych corocznie odbywało się z wielką uroczystością. Zwykle sam Stanisław Potocki[324] i Julian Ursyn Niemcewicz, Staszic lub Koźmian znajdowali się. Potocki przemawiał sam do młodzieży. Niemcewicz zadawał pytania z geografii dawnej Polski. Niezmiernie go cieszyło, iż z nią obeznali się uczniowie. Wiedzieliśmy o tym i dlatego dobrze przygotowywaliśmy się na jego pytania. Jeden zwykle z uczniów kończących szkoły żegnał rektora i profesorów. Wszyscy słuchali z rozrzewnieniem tych mów. Zwykle profesor literatury polskiej przeznaczał kilku uczniów do napisania takiego pożegnania i z tych prac wybierał tę, którą osądził za najlepszą. I mnie spotkał ten zaszczyt... Niemcewicz dał oklaski, a St[anisław] Potocki odezwał się, że rzecz dobrze napisana, i dziękował profesorowi literatury, Kuligowskiemu. Wszyscy zadowoleni opuszczali popis. Było to wielką zachętą.

Stanisław Potocki opuścił ster oświecenia w roku 1820, a miejsce jego zajął Stanisław Grabowski. I ten znajdował się na publicznych popisach w liceum, także przemawiał do uczniów, ale, choć niezmiernie ugrzeczniony – już nie wzbudzał tej czci, jaką sobie był pozyskał Potocki. Śmierć tego zacnego męża powszechną obudziła żałobę, a żal w nas wielki. Z radością też dowiedzieliśmy się, że nam wolno będzie dać publiczny dowód wdzięczności przez zasadzenie drzew w Służewie[325]. W dniu 11 grudnia 1823 r. udaliśmy się pieszo z rana uczniowie wyższych klas, piątej i szóstej, wraz z rektorem Lindem i profesorami do Służewa. Chociaż wiatr był przejmujący i śnieg padał, ochoczo tę wycieczkę odbywaliśmy. Przybywszy do Służewa, zastaliśmy już drzewa nagromadzone. Rozdano nam szpadle, wsadziliśmy w przygotowane doły mnóstwo drzewek, które dziś przedstawiają widok lasu zwartego. Miał mowę profesor religii, potem uczeń Szymon Kassjanowicz, imieniem uczniów klasy szóstej, przemawiał wierszem. Podano nam książkę: w niej rektor Linde, profesorowie i wszyscy uczniowie zapisali się.

Wiersz Kassjanowicza napisany przy zasadzaniu drzewek przez uczniów liceum warszawskiego dnia 11 grudnia 1823 r. brzmi, jak następuje:

Wzrastajcie nasze drzewka, wzrastajcie w tym gaju,

Bądźcie drogą pamiątką dla nas i dla kraju.

Wzrastajcie. Tu was nasze zasadziły dłonie,

Krzewcie się! Upiększajcie to lube ustronie.

Tu was odwiedzać będą Polacy z rozkoszą,

Tu oni wasze listki swemi łzami zroszą...

Uczci ten gaik święty nasz prawnuk daleki,

W nim pamięć Potockiego będzie żyć na wieki.

W programie Liceum Warszawskiego za rok 1823 jest Garczyńskiego opis życia zamieszczony wraz z innymi, którzy się do egzaminu podali, w celu otrzymania świadectw dojrzałości. Z tego pokazuje się, że nasz Stefan Garczyński urodził się w roku 1805 we wsi Kosmowa w Wielkim Księstwie Poznańskiem; w roku 1820 do Liceum Warszawskiego przyjęty został do klasy trzeciej. Uczył się bardzo dobrze i w ciągu tego czasu trzy nagrody otrzymał. Razem od klasy czwartej byliśmy, a w klasie szóstej przy sobie siedzieliśmy. Opuściwszy Warszawę, pisywał do mnie listy. Kochaliśmy go wszyscy. Pięknej był powierzchowności; młodzieniec rumiany, nigdy nie zapowiadał suchot, na które skończył. Szczególniej celował w matematyce. Nie zapowiadał nigdy żadnego talentu do poezji. Pamiętam, że kiedy całej klasie szóstej zadał ówczesny profesor literatury, Kulikowski, wiersz pod tytułem: Żal zbrodniarza, Garczyńskiemu najniefortunniej powiodło się i czytanie jego wywołało śmiech powszechny. Nie widziałem go, jak w roku 1831, kiedy przybył do Warszawy.

Za mojej bytności w szóstej klasie wykładali następujący profesorowie. Religię – ks. Józef Dobrowolski, który zarazem był prefektem. Języki łaciński i grecki – Wacław Aleksander Maciejowski. Literaturę polską – Seweryn Kulikowski; był on księdzem, ale nigdy mszy św. nie odprawiał i przybył do nas z Podola; skoro Stanisław Grabowski został ministrem oświecenia, oddalił się z liceum. Literaturę francuską – Mikołaj Chopin. Matematykę – Władysław Janicki. Literaturę niemiecką – Jan Szubert. Fizykę – Matuszewski. Historię naturalną – Antoni Pawłowicz. Historię powszechną – Ludwik Koncewicz, nielubiany od uczniów dla swojej rubaszności, a nade wszystko, iż z jego powodu zdolny uczeń klasy piątej, Jankowski, został oddalony do wojska...

Koncewicz w czasie lekcji powiedział mu niegrzeczność. Cała klasa zaczęła gwizdać i tupać nogami. Jankowski dobył scyzoryka... Koncewicz udał się do rektora Lindego na skargę... Niespodzianie zwołano wszystkie klasy do kaplicy liceum, która była w środku Pałacu Kazimierzowskiego, a po bokach klasy. Zajechał generał Rożniecki... i wtenczas otwarto drzwi do klasy. Ogłoszono wyrok Jankowskiemu, iż jest skazany na chłostę, którą wykonano wobec generała i następnie ogolono mu głowę. Scena ta na nas zrobiła bardzo przykre wrażenie.

Odtąd profesor Koncewicz, znienawidzony od uczniów, nie śmiał oczu podnieść.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Z pamiętników Eustachego Marylskiego, „Kurier Warszawski” 1903, nr 1, s. 23.

Komentarz

Eustachy Marylski (1804–1871) – syn ziemianina z Książenic k. Grodziska [Mazowieckiego], wstąpił do Liceum Warszawskiego w 1820 r. i oddany został na stancję do profesorostwa Chopinów. Spędził tam co najmniej trzy lata i w tym czasie na co dzień przebywał z młodszym o pięć–sześć lat Fryckiem. Publikację fragmentu jego wspomnień zawdzięczamy Ferdynandowi Hoesickowi, badaczowi życia i twórczości Chopina, który na przełomie XIX i XX wieku gromadził listy, wypowiedzi i inne świadectwa osób z Chopinami związanych. W tym celu korespondował m.in. z synem Marylskiego, Antonim, który przekazał Hoesickowi wiele informacji pochodzących z domowego archiwum, a w szczególności z „pamiętnika” ojca[326].

Osoba Eustachego Marylskiego jest ciekawa z kilku powodów. Jak pisze Antoni Marylski do Hoesicka[327]: „[...] Stosunki przyjaźni, jakie łączyły mego ojca z Chopinem, są podwójnego pochodzenia. Przede wszystkim ojciec mój, Eustachy Marylski [...], po czasowym pobycie w szkołach płockich został przeniesiony przez mego dziadka do Liceum Warszawskiego i umieszczony na stancji u Mikołaja Chopina. Stąd więc znajomość, a zarazem stosunek przyjaźni i koleżeństwa z Fryderykiem, również uczniem Liceum Warszawskiego[328]. Następnie ojciec mój zbliżył się do Fryderyka hr. Skarbka, którego był uczniem w Uniwersytecie Warszawskim, dedykował mu swoją książkę Wspomnienia zgonu zasłużonych Polaków, odbył z nim podróż w celach naukowych za granicę, wreszcie wszedł w stosunki przyjazne z całą rodziną Skarbków; to zresztą do dziś dnia przetrwało w pokoleniu następnym, a mianowicie stosunek hr. Józefa[329], niedawno zmarłego, do mnie był bardzo serdeczny, co zostało zadokumentowane zapisaniem mi pięknej biblioteki. [...] bliski stosunek Chopina i mego ojca do Fryderyka Skarbka w dalszym ciągu ich zbliżał i jednoczył [...]”.

Te szczególne okoliczności powodują, że świadectwo Eustachego Marylskiego jest dla biografów Chopina wyjątkowo cenne i wiarogodne.

Władysław Mickiewicz

najstarszy syn Adama, publicysta i wydawca

.

[...] Spotkałem go [Leonarda Sowińskiego] w Paryżu, dokąd przyjechał po spadek, odziedziczony po wuju, Wojciechu Sowińskim[330], kompozytorze pracowitym, ale miernym. O tym wuju Szopen pisał: „Słyszałem oratorium Sowińskiego i jeszcze żyję!”[331].

[...] Antonin Dessus[332] opowiadał mi następującą scenę: „gdy raz przyszedłem do Adama Mickiewicza, zobaczyłem w salonie Szopena Pański ojciec przedstawił mnie, artysta oddał ukłon chłodny, prawie niewidoczny. Miał on wzięcie się i wymuszoną grzeczność ludzi wyższego towarzystwa. Na prośby matki usiadł niebawem do fortepianu i grał z wielkim uczuciem. Gdy skończył, pański ojciec przegarnął włosy, westchnął głęboko i jął go karcić z taką żywością, że sam nie wiedziałem, co mam czynić: «Jak to, zamiast rozwijać w sobie ten dar poruszania dusz, ty paradujesz na Faubourg Saint-Germain! Mógłbyś porywać tłumy, a zadajesz sobie trud łaskotania nerwów arystokratycznych!». Im więcej się unosił, tym bardziej się Szopen kulił, kurczył, nie wydając głosu. Wreszcie Mickiewicz zamilkł, a Szopen zaczął nieśmiało grać ludowe piosnki. Czoło poety rozpogodziło się znowu, a gdy artysta powstał, rozmawiali, jakby nic między nimi nie zaszło”. W 1851 r. Andrzeykowicz[333], który miał zamiar Europę opuścić, udał się do Mickiewicza z zapytaniem, czy wolno Polakowi tak daleko odbiegnąć od ojczyzny. Mickiewicz, namyśliwszy się, tak mu rzekł: „Wszędzie można ducha żywić”.

WŁADYSŁAW MICKIEWICZ

[...] Piotr Leroux[334] podziwiał bardzo Szopena, ale twierdził, że ten wystawia cierpliwość pani Sand na straszliwe próby. George Sand miała zwyczaj zasiadać wieczorem przy biurku i pisać do później nocy. Pewnego razu zostawia Szopena przy fortepianie, a sama na palcach wychodzi do swojej pracowni. Nazajutrz Chopin zrzędzi: „Jak tylko siądę do fortepianu, natychmiast działa ci to na nerwy i uciekasz!”. Za nadejściem wieczoru George Sand już ani drgnie. Szopen gra do drugiej nad ranem. Nazajutrz George Sand widzi go znów rozjątrzonym: „Wiem – oznajmia jej – że wolisz pracować w tym samym czasie, a zmuszasz się do słuchania późno w noc mej muzyki. To poświęcenie nieznośne jest dla mnie”. Przyjmowała te przygany bez słowa. Szopena uważano za chorego z urojenia. Kapryśnemu usposobieniu przypisywano wybuchy gniewu, których powodem była trawiąca go choroba.

Źródło: Władysław Mickiewicz, Pamiętniki, Warszawa 1926, t. 1, s. 44, 173–174, 353–354.

Komentarz

Autorem Pamiętników jest najstarszy syn Adama, Władysław Mickiewicz (1838–1926), publicysta i wydawca. W czasie powstania styczniowego aktywnie uczestniczył w ugrupowaniach patriotycznych na emigracji. W latach 1864–1885 kierował Księgarnią Luksemburską, dzięki czemu miał możliwość publikowania książek pisarzy polskich, a także wielu wydań o Polsce, m.in. serii „Ludowa Biblioteka Polska”. Od 1889 r. do końca życia kierował Biblioteką Polską i Muzeum Adama Mickiewicza w Paryżu, których był założycielem. Współpracował z wieloma gazetami i czasopismami na terenach Polski w okresie rozbiorów. W czasie I wojny światowej czynnie wspierał tworzenie armii polskiej we Francji. W 1919 r. został honorowym profesorem Uniwersytetu Wileńskiego.

Cenzurował i kreował według własnych założeń wizerunek swego zmarłego ojca, manipulując odziedziczonymi materiałami, co mu zarzucają historycy.

Bibliografia

• Ksenia Kostenicz, Ostatnie lata Mickiewicza, t. 7: Kronika życia i twórczości Mickiewicza, Warszawa 1978.

• Ladislas [Władysław] Mickiewicz, Żywot Adama Mickiewicza: podług zebranych przez siebie materiałów oraz z własnych wspomnień, t. 4, Poznań 1895.

• Władysław Mickiewicz, Pamiętniki, Warszawa 1926–1933 (online: https://kpbc.umk.pl/publication/1036#description)

• Florian Stasik, Polska emigracja zarobkowa w Stanach Zjednoczonych Ameryki, 1865–1914, Warszawa 1985.

Leonard Niedźwiecki

sekretarz Władysława Zamoyskiego i lorda Dudleya Stuarta, aktywny uczestnik życia polskiej emigracji w Anglii i we Francji

.

13 marca 1843, poniedziałek [k. 131 verso]

Na wieczorze u księstwa Cz[artoryski]ch. Grał Fontana (fortepian), potem Offenbach[335] na wiolonczeli. Śpiewała panna Adolphine Rolland[336]. Był Szczepanowski Stanisław[337], ale się wyniósł wcześnie i nie grał. Offenbacha gra jest zachwycająca – natężenie gry sięgające boskości [...].

17 marca 1843, piątek [k. 133 recto]

[...] Na koncercie Fontany śpiewał bas Ronconi[338] i tenor Stefan Grotkowski[339]. Grał na skrzypcach Herman[340], śpiewała panna Lia Duport[341]. Grotkowskiego śpiew był bojaźliwy, przytłumiony. Koncert nie zdołał wydobyć się z miernoty, która zdawała się była być miarą wspólną artystów. Publiczność nie odebrała żadnej myśli wielkiej, nie uczuła żadnego wrażenia mocniejszego. Skazana była na martwe wysłuchanie nieżywych dźwięków i rzucała salę pod tłokiem świetnych wzruszeń, bolejąca nad płonnością talentów, tyle dumnych i tak okrzyczanych. Ronconi zapewne śpiewał lepiej, godniej niż inni, ale śpiewał od niechcenia z niedbałością, nie mierzył do ogółu [...].

Koncert ten zaszczycili obecnością swoją Thalberg[342], Chopin, Wolff[343], Orda[344], Wilmers[345], Lindsay Sloper[346]. Widziałem i księżnę C[zartoryską][347] i Panią Bobr.[?] <...> Niemcewicza, Krasińską[348], Mierzejewskiego[349], Kaszyca[350], Paprockiego[351] z synem, <...>czyńskiego, Stempowskiego[352], Ka<...>, Janickiego[353], Jastrzębskiego[354], <...>. [...]

13 kwietnia 1843 (czwartek Wielki) [k. 138 recto]

[...] Chopin leczy się teraz homeopatycznie. Co drugi dzień wącha przez pięć minut buteleczkę małą czymś napełnioną, skutkiem tego także, że oddycha swobodniej, może włazić na schody bez mocnego zmordowania się i że go kaszel opuszcza. Nadto zrobiły mu się wyrzuty od ucha do ucha, które wróżyć każą podług niektórych dobrze. [...]

1 czerwca 1843, czwartek [k. 147 versus]

[...] Od Pana Moreau[355] dowiedziałem się szczegółów życia pani Sand. Pochodzi z La Châtre – młoda entuzjazmowała się za Napoleonem i Gwardią. Dudevant[356] był gwardzistą i dlatego poszła za niego, człowieka, który nie umiał jej uszanować, który wkrótce zaczął się umizgać do swojej kucharki, pokojówce (pono) zrobił dziecko i gadał żonie, że głupia i nie umiałaby listu napisać do kucharki. <...> się pan Sandeau[357], oczy ładne, nic więcej, syn R<...> i z tym umykają do Paryża. W Paryżu bieda. [...], nareszcie pisze z Sandeau romans. Pierwsze 400 fr., które dostała za romans, zdały jej się snem (tak nie znała talentu swego). Sandeau ją potem porzucił. Indiana Sand maluje ją i jej męża, Marianna Sandeau maluje ją i jej męża, ale męża jako człeka godnego.

Każdego amanta swego zidealizowała, poświęciła mu książkę i odepchnęła. Jednego Chopina trzyma się najdłużej, ale i tego była raz rzuciła dla jednego Monsieur (który napisał Auvergnais la verte)[358]. Wróciła jednak po nim do Chopina.

27 grudnia 1843, środa [k. 177 recto]

Zaszedłem po obiedzie na Bazar Polski księżny C[zartoryskiej], 3 [rue] Chaussée d’Antin. Przybyła pod tę chwilę pani Sand do Bazaru z synem swoim i Chopinem.

12 lipca 1846, niedziela [k. 267 versus]

[...] Panna Leopoldine Darécu[359] unosi się nad graniem Orłowskiego[360] w Rouen. Zachwycona, ale powiada, że Orłowski próżniak. Panna Darécu lubi muzykę Chopina, nie może jej odegrywać bez wzruszenia. Sześć tylko miesięcy pracowała silnie nad muzyką wtedy, kiedy ubiegała się z innymi rówieśniczkami o nagrodę w Rouen, którą zdobyła. Ale odtąd opuściła się, prawie zarzuciła fortepian – wzięła się do śpiewu. Muzykę czyta z wielką łatwością. [...]

9 sierpnia 1846, niedziela [k. 269]

Pannie Darécu dałem przepisaną śpiewkę utworu Chopina na wiersz Witwickiego Gdybym ja była słoneczkiem na niebie[361].

19 grudnia 1846, sobota [k. 275 recto]

[...] Przedstawiłem księżnie Adamowej na wieczorze p. Godfrey[a] Petersa[362]. Chopinowi obecnemu przypominałem, że życzył niegdyś, aby mu kto napisał sztukę do opery. Powiedziałem mu, że ma teraz osobę, która by to wykonała. Odpowiadał mi, że takie miał życzenie, że miał od Skarbka[363] dwie sztuki Legionista i Twardowski. Wątpił, czy by teraz był w stanie wykonać dzieło tak wielkie. Rzekłem, że przedmiot mógłby być wybrany taki, że sztuka dałaby się odegrać na teatrze warszawskim. Na tę myśl oczy mu się zaiskrzyły.

Widząc, że wciąż trzyma się na nogach, radziłem, by usiadł. „Boję się – odpowiedział – żebym potem powstać nie mógł”.

24 grudnia 1846, czwartek [k. 275 versus]

Imieniny księcia Czartoryskiego. Z rana o jedenastej w pokoiku zielonym obok Galerii śpiew na wiązanie[364] wykonany przez uczennice szkoły hotelowej w przytomności znacznej liczby rodaków tak domowych jak obcych. Wiersz Olizarowskiego[365], muzyka Soliwy[366]. Wiersze i muzyka do rzewności pobudzająca, toteż większa część mężczyzn spłakała się i sam Książę ledwie dotrzymał.

Po odbytym śpiewie, spotkawszy mnie, rzekł, unosząc się: „Co też to za piękne wiersze”. Śpiewowi przytomny był Chopin, którego uwiadomiłem wczoraj o składzie obchodu i dałem mu wiersze, które śpiewano.

Mała Czaykowska[367] w imieniu panienek wszystkich wręczyła na początku śpiewu bukiet kwiatów i kopię wierszy, którą był na ten cel przygotował. Synek Czaykowskiej był ubrany za kozacka, Jedlińskiego[368] po krakowsku. Po śpiewie msza w kaplicy wyspy naszej, odprawił ją ksiądz Kamocki[369].

Wieczorem w klubie wieczerza wigilijna.

LEONARD NIEDŹWIECKI
„Dziennik z okresu pobytu w Paryżu z lat 1840–1850”

18 listopada 1847, czwartek [k. 289 recto]

[...] Wróciłem do domu o jedenastej. Dano mi znać, że mię potrzebują na pokoje. Poszedłem, u Księstwa tańczono. Cała rodzina się weseliła z powodu jutrzejszych imienin panny Izabeli[370] i przyjazdu księcia Leona[371] wczoraj, p. Stanisława Zamoyskiego[372] dzisiaj z Anglii. Osób było na sformowanie sześciu par. I tak książę Leon Sapieha, książę Witold[373], książę Ladislas[374], p. Stanisław Zamoyski i ja. Panna Izabella, panna Róża Spencer[375] i szmat panienek z pensji, jak Borzęcka[376], panna Dorvil[377], panna Szyrma[378], z którą miałem honor tańczyć ja.

U fortepianu siedział – kto by uwierzył – Chopin i rżnął tęgo i długo. W mazurze chętnie ciśnięto się pod moją komendę.

20 listopada 1847, sobota [k. 289 recto]

Z powodu tych to imienin panny Izabeli Księstwo dali wieczór u siebie, na którym tańcowano.

Na tym wieczorze znaleźli się książę W[ładysław] Sanguszko[379] z żoną, córką i synem, p. Herman Potocki[380] z synem, książę Leon Sapieha, p. Stanisław Zamoyski, młody Tarnowski[381], Kłobuchowski[382], książę Montlear[383] z żoną i córką, Chopin, p. Custine[384], Ratomsey[385], Malinowski[386], jako i cała szkoła panien, wszystko to w bieli. Hulano aż do trzeciej.

11 grudnia 1847, sobota [k. 289 versus]

Drugi wieczór tygodniowy u Księstwa, zgromadzenie nie nader, ale zawsze dość liczne. Popisywała się na fortepianie Francuzka jedna, uczennica Chopina.

20 grudnia 1847, poniedziałek [k. 289 versus]

Na obiedzie z państwem Somerville u pani Fitzpatrick 65. Chamsélysées [Champs Élysées][387]. Po obiedzie muzyka, śpiewy i taniec. Panna O’Meara[388], uczennica Chopina, grała dwie sztuki z zadziwiającą słodyczą i wiernością kopii w graniu. Przy tym sama ładna dziewczyna.

23 stycznia 1848, niedziela [k. 292 versus]

Na śniadaniu i obiedzie na Avenue Frochot[389]. Po obiedzie do państwa [O’]Meara, 28 rue Grammont. Pan [O’]Meara jest sekretarzem Klubu Grammont, a jego córka oddająca się zawodowi muzykalnemu, uczennica Chopina, a naśladująca nauczyciela z wielką dokładnością. Co niedziela córka ta grywa z panem Franchomme[’e]m, wiolonczelistą, sztuki skoncertowane.

[Londyn]

21 listopada 1848, wtorek [ k. 302 versus]

[...] W ciągu dnia odwiedziłem z Ramontonem[390] Chopina (4 st James Place). Znalazłem go skurczonego na łóżku i bardzo chorego. Doktorzy kazali mu wyjeżdżać z Anglii dla klimatu.

23 listopada 1848, czwartek [k. 302 versus]

Dziś z Chopinem opuściłem Londyn. Życzył, żebym z nim razem jechał, dlatego że słaby. Broadwood[391] go odwiózł pojazdem do drogi żelaznej[392]. U drogi żelaznej zastaliśmy księżnę Aleksandrową Czartoryską z mężem i synem[393]. Broadwood hojnie względem Chopina postępował. Obdarzył go szlafrokiem pysznym, wziął cztery miejsca na drodze żelaznej dla nas trzech (tak przynajmniej rozumiem), a czwarte przeznaczył na nogi Chopina. Polecił go konduktorowi.

Za ruszeniem w drogę napadł Chopina kurcz nerwowy w prawych żebrach. Był zmuszony rozpiąć się i odpiąć portki i potem rozcierać ręką węzeł nerwowy. Widząc to po raz pierwszy, przyznam, że mnie ogarnęła trwoga, czy przypadkiem Chopin † nie... Uspokoił mnie, mówiąc, że go to często napada, ale przechodzi, chociaż z bólem.

W Pavillon Hotel w Folkestone posililiśmy się trochę zupą makaronową i polędwicą wołową z wybornym winem, i o siódmej puściliśmy się na morze. Morze nasz obiad zabrało, przepływ był mordujący. Chopin dostał drugiego kurczu w tej samej stronie i trzy razy wyrzucił pokarm z wnętrzności; służący jego wyrzucił się na pokład. Musiałem Chopinowi trzymać rękę. Dojechał wszakże szczęśliwie. Wysiedliśmy w Hôtel de l’Europe w Boulogne i tameśmy nocowali. Nie spał biedak noc całą od krztuszenia się.

Wyjazd do Paryża

24., piątek

Koło południa puściliśmy się drogą żelazną do Paryża. Chopin dużo mi ciekawych szczegółów opowiadał o swoim pobycie w Anglii. Raz go uniosły konie, bryczkę na drobne kawałki połamały i tylko zapędzeniem dyszla w drzewo zdołały się zatrzymać.

Wszędzie popisywano się przed nim z muzyką; najokropniejsza męka dla niego. On, co ucząc, mało ze skóry nie wyskakuje, kiedy posłyszy fałszywy ton. Jedna tedy kobieta gwizdała, akompaniując sobie gwizd swój na gitarze i chwaliła się, że jej ta <...> przyszła jednego ranka.

17 października 1849, środa [k. 318 recto]

Chopin umarł z suchot o drugiej po północy, ucałowawszy wprzód rękę księżny Aleksandrowej Czartoryskiej, i ściskając ręce Gutmanna, swego ucznia, ducha spokojnie wyzionął.

30 października 1849, wtorek [k. 319 recto]

Wyprowadzenie zwłok Chopina na cmentarz Père-Lachaise. W kościele Magdaleny wielka uroczystość. Wchód do kościoła za biletami. W kościele osób mnóstwo. Wykonano na wielką orkiestrę Marche funèbre Chopina[394]. Przenikający. W ciągu tego marsza książę Adam [Czartoryski] z Meyerbeerem w jednej linii, z mnóstwem osób z tyłu, postępował z wolna od drzwi kościoła aż pod ołtarz. Potem msza śpiewana z Requiem Mozarta. Wchodziły, za pozwoleniem arcybiskupa paryskiego, głosy kobiece aktorek, jak pani Viardot[395], pani Castellany[396], był jeszcze Lablache[397] i Alexis Dupont[398]. Po Requiem (czy w ciągu?) dał się słyszeć organ z preludiami (?) Chopina[399]. Efekt doskonały, zgodność rodzinna z muzyką Mozarta tylko co słyszana.

Następnie przeprowadzono ciało na cmentarz Père-Lachaise i pochowano je obok ciał Cherubiniego, Millauda i Habenecka.

Otrzymałem bilety do kościoła[400] dla pani Griffin z mężem, dla pani Stout, panny Stout i pani Habicht, tudzież dla pana Palmer i dla pani Leonardowej Hyman[401].

14 grudnia 1849, piątek [k. 321 recto]

Rocznica urodzin księżniczki Izabelli. Zrobiłem kopię dla niej piosnki sielskiej Stefana Witwickiego Życzenie, z muzyką Chopina. Wyrazy: Gdybym ja była słoneczkiem na niebie.

Źródło: Leonard Niedźwiecki, „Dziennik z okresu pobytu w Paryżu z lat 1840–1850”, Biblioteka Kórnicka, rkps, BK 2416.

Komentarz

Leonard Niedźwiecki (1811–1892) – emigrant po powstaniu listopadowym, sekretarz Władysława Zamoyskiego. Urodzony w Grodnie, w zubożałej rodzinie szlacheckiej, po ukończeniu szkoły w Sejnach zapisał się na Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, lecz z powodu wybuchu powstania musiał studia przerwać. Wstąpił do nowo powstałej Gwardii Akademickiej, następnie wcielony do 23. Pułku Piechoty odbył całą kampanię powstańczą. Internowany przez Prusaków, po uwolnieniu udał się do Londynu, gdzie od 1832 r. kontynuował studia. Dzięki pomocy swego byłego dowódcy, Krystyna Lacha-Szyrmy, dostał dorywczą pracę w Towarzystwie Literackim Przyjaciół Polski, pomagał też w opracowywaniu różnych dokumentów Adama Czartoryskiego. Przez pewien czas był sekretarzem lorda Dudleya Stuarta, pracował też przy wydawcach i księgarzach, co dało mu, oprócz znajomości angielskiego, szerokie umiejętności zawodowe. Prowadził kursy językowe dla swych kolegów emigrantów. Dzięki opiece Władysława Zamoyskiego i pracy dlań zbliżył się do obozu Adama Czartoryskiego. Starał się jednak nie mieszać do sporów politycznych. Przyjaźnił się z wieloma znanymi postaciami emigracji polskiej. W 1839 r. przeniósł się z Zamoyskim do Paryża. W jego imieniu odbył wiele podróży, w tym do Turcji, skąd przesyłał korespondencję do prasy. Często jeździł też do Londynu. W Paryżu zajmował się opieką nad polskimi emigrantami, prowadził aktywne życie towarzyskie, brał udział w wykładach, koncertach i przyjęciach. Zorganizował m.in. stenografowanie wykładów Mickiewicza w Collège de France, uczył jego dzieci kaligrafii, pomagał Słowackiemu w sprawach wydawniczych. Był członkiem wielu towarzystw emigracyjnych, m.in. Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu (mieszkał w siedzibie Biblioteki Polskiej, gdzie zmarł).

Był bystrym obserwatorem i pilnym kronikarzem. Jego dzienniki i korespondencja, w połączeniu z szerokimi znajomościami, stanowią kopalnię wiedzy o życiu emigracji polskiej. Nierzadko o charakterze plotkarskim, jego zapiski dają żywy obraz codzienności emigracyjnej, a także doskonale przyczyniają się do poznania charakterów poszczególnych osób. Autor nie szczędzi uszczypliwych, a często złośliwych uwag, jak na przykład:

– Ronconi śpiewak żonie zadał trzy razy sztyletem, ale odtąd stał się służką żony. Żona ładna osoba, ma umysł ładnie rozwinięty; tańcuje pięknie walca.

– Mieroszewski wyprawił niedawno bal dla kurew, który go kosztował 900 franków, a nie chciał wziąć biletu na koncert Fontany.

– Wołodkowicz Aleksander ograł w karty Fontanę ze szczętem, a nie wziął żadnego biletu na koncert jego.

Niektóre wpisy dzienne pisane są niezidentyfikowanym alfabetem; nie są to języki arabski, perski, kurdyjski, turecki ani hebrajski. Być może jest to własny szyfr autora.

Z punktu widzenia biografii Chopina Niedźwiecki jest nieocenionym, bezpośrednim świadkiem i uczestnikiem dramatycznych perypetii związanych z pobytem w Anglii, chorobą i powrotem do Francji naszego kompozytora w 1848 r. Poruczoną mu w Londynie niespodziewaną misję odwiezienia chorego Chopina do Paryża relacjonuje Niedźwiecki na bieżąco, nie kryjąc swego przerażenia w obliczu ataków choroby Fryderyka i w obawie, że nie dowiezie go żywego do Francji. Równocześnie dzięki szczegółowym zapiskom z tej podróży dowiadujemy się np., co obaj panowie zjedli przed wejściem na statek i co, niestety, „zabrało potem morze”.

Wybór powyższych tekstów pochodzi z rękopisu „Dziennika... ”, znajdującego się w Bibliotece Kórnickiej. Miejsca nieczytelne wykropkowano.

Bibliografia

• Barbara Konarska, [hasło:] Niedźwiecki Wiktor Leonard, w: Polski słownik biograficzny, t. 12, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1977.

Julian Ursyn Niemcewicz

poeta, dramatopisarz, powieściopisarz, satyryk

.

4 kwietnia 1835.

...Pożyteczniejsze dla nędznych Polaków, Polek i ich dzieci było danie koncertu na rzecz ich; książę Czartoryski i Towarzystwo Dobroczynności zadali sobie wielką pracę, by koncert ten był najkorzystniejszym. Jakoż ledwie nie wszystkie miejsca były wzięte: nasz Chopin na klawikordzie, p. Nourrit, panna Falken celowali nad innych.

Na lato wyjeżdżał zwykle Niemcewicz do pobliskiego Montmorency, gdzie również przez kilka lat na letnim mieszkaniu osiadał i generał Kniaziewicz. Tam ich w niedziele i święta odwiedzali różni przyjaciele emigranci, Mickiewicz, Witwicki, Górecki i inni. Okazuje się, iż czasami, a nawet często dosyć, odwiedzał ich Chopin, o ile w tym czasie bawił w Paryżu. Tak było w czerwcu roku 1836, podczas którego to miesiąca Chopin – jak to się okazuje z dziennika Niemcewicza – aż dwa razy w ciągu niespełna dwóch tygodni był w Montmorency u dwóch sędziwych patriarchów wychodźstwa, raz u Kniaziewicza, raz u Niemcewicza.

Oto jak się te odwiedziny odbiły w zapiskach autora Jana z Tęczyna:

12 czerwca 1836 (Montmorency).

Dzień pogodny, obchód Bożego Ciała zwyczajny. Dzieci wszędy stawią ołtarzyki i proszą o sous. Obiad u generała Kniaziewicza, na którym był Mickiewicz i Chopin, jeden z pierwszych pianistów w Europie, wesoły, dowcipny, umiejący podrzeźniać każdego: bawił nas wyśmienicie. Wieczorem pociągnięto mnie na zwyczajny bal wiejski pod Kasztanami...

25 czerwca 1836 (Montmorency)

Miałem gromadę gości na śniadaniu u siebie. Państwa L[udwikostwo] Platerów z dziećmi, Olizara, Osławskiego, Wład[ysława] Potockiego, Mickiewicza, Chopina, dr. Matuszyńskiego i kilku innych w liczbie 14. Przyjąłem tak, jak mogłem najlepiej.

W pierwszej połowie r[oku] 1838 nastąpiło zbliżenie Chopina z panią Sand, zaczął się klecić romans pomiędzy nimi. Stąd poszło, iż pani Sand, wprowadzona przez Chopina, zetknęła się ze światem emigracyjnym polskim, że zabrała bliższą znajomość z niektórymi przyjaciółmi Chopina. Tym sposobem 27 lipca 1838 r. była na wieczorze u Wojciecha Grzymały, gdzie w liczbie zaproszonych znalazł się także J.U. Niemcewicz. Sędziwy pisarz, zawsze mający wielkie zainteresowanie dla kobiet, bardzo był rad poznaniu się ze znakomitą autorką Lelii, a że i ona okazała się skłonną do prowadzenia z nim dłuższej rozmowy, więc skończyło się na tym, iż Niemcewicz tego dnia, pisząc swój dziennik, wcale obszernie rozpisał się o pani Sand, o wrażeniu, jakie na nim uczyniła swoją osobą.

Ferdynand Hoesick, Chopin i Niemcewicz,
„Świat”, 19 II 1910, nr 8, s. 4

Oto odnośny ustęp, zapisany pod datą 27 lipca 1838 r.:

Zawsze miałem chęć poznania sławnych talentami lub zasługami osób: Washingtona, Lafayette’a, Pitt’a [sic!], Doxa, Barlly’ego, Mirabeau etc. Dziś jedną ze słynności literackich jest pani George Sand, czyli Dudevant. Pan Grzymała zjednał mi to poznanie w swym domu. Jest to osoba mała, kształtna, piękna, duże czarne oczy, niewiele mówiąca, lecz zawsze dobrze. Talent w niej pisania rzadki, znajomy wszystkim; życie wolne, niestety! Raczy jednak wierzyć w Boga, nieśmiertelność duszy i przyszłe lepsze życie. Dla młodych powabna wcale. Oryginalna we wszystkim, nawet w ubiorze; przyszła w arabskim burnusie, tj. w płaszczu kamlotowym białym z kapturkiem, w podobnych szarawarach; na głowie czarne włosy, prosto zaczesane. Przyszło z nią dwóch młodych ludzi: jeden brunet z potężną brodą[402], z bielmem na jednym oku, drugi blondyn[403]. Syn dziwnie ładny i córka po męsku, pierwszy 12, druga 10 rok mające. Z wszystkimi pełna poufałości i pieszczot: słowem osobliwe stworzenie.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Chopin i Niemcewicz, „Świat”, 19 II 1910, nr 8, s. 4–6.

Komentarz

Julian Ursyn Niemcewicz (1757–1841) – polski dramaturg, powieściopisarz, poeta, pamiętnikarz, wolnomularz, zastępca wielkiego mówcy Wielkiej Loży Narodowej Wielkiego Wschodu Polskiego w 1781 r. Pochodził ze średnio zamożnej rodziny szlacheckiej herbu Rawicz. Był jednym z najaktywniejszych działaczy, uczestniczył w powstaniach, ruchach politycznych, sejmach i organizacjach patriotycznych. Był współautorem Konstytucji 3 maja. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej wzięty do niewoli rosyjskiej wraz z Tadeuszem Kościuszką; po dwóch latach twierdzy uwolniony, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Z chwilą utworzenia Księstwa Warszawskiego wrócił do kraju, osiadł w swym majątku Rozkosz pod Warszawą, który nazwał Ursynowem, i oddał się twórczości literackiej, nie uchylając się od działalności politycznej. Po wybuchu powstania listopadowego wyjechał z misją dyplomatyczną do Londynu. Od 1833 r.Czartoryskiego. Był m.in. prezesem Wydziału Historycznego Towarzystwa Literackiego w Paryżu. Został pochowany na cmentarzu w Montmorency.

Z losami Fryderyka Chopina związany jeszcze od czasów warszawskich, był m.in. jednym z organizatorów zbiorowego koncertu dobroczynnego w pałacu Radziwiłłów (24 lutego 1818 r.), w którym po raz pierwszy publicznie wystąpił 8-letni Fryderyk, wykonując jeden z trzech koncertów fortepianowych Vojtěcha Jíroveca (Gyrowetza; 1763–1850) (niestety dostępne źródła nie pozwalają na ustalenie, który był to konkretnie koncert; dotychczasowe hipotezy badaczy, jakoby chodziło o Koncert e-moll lub g-moll, są mylne, ponieważ Jírovec nie skomponował koncertów w tych tonacjach). Po występie Niemcewicz napisał eklogę Nasze przebiegi (opublikowane w 1873 r.), w której żartobliwie opisał wysiłki arystokratycznych organizatorek wydarzenia, spodziewających się dzięki zaniżeniu wieku małego Fryderyka większego zainteresowania publiczności (a zatem i dochodu).

Na wyobraźnię muzyczną Chopina duży wpływ miała młodzieńcza lektura Śpiewów historycznych (1816), czytanych na pensji Chopinów i muzycznie ilustrowanych przez Fryderyka. Ten zwyczaj kontynuowano też później, w środowisku emigracyjnym. O takim wieczorze u Chopina wspomina Franz Liszt: „Stary Niemcewicz słuchał Śpiewów historycznych, jakie Chopin przekładał [...] na dramatyczne utwory muzyczne, gdzie [...] rozbrzmiewał pod palcami wielkiego pianisty szczęk broni, śpiew zwycięzców, uroczyste hymny, skargi znamienitych więźniów, ballady o zmarłych bohaterach. Razem wskrzeszali w pamięci ów długi szereg dni chwały, zwycięstw, królów, królowych, hetmanów”[404]. W przekonaniu Liszta poematy pianistyczne Chopina w rodzaju ballad i wielkich polonezów swoją proweniencję zawdzięczają owej praktyce impowizowania na tematy niesione przez Śpiewy.

Żałować należy, że opisujący w szczegółach każdy dzień swego życia Niemcewicz (Dzienniki) tak niewiele i tak zdawkowo napisał na temat Chopina, którego karierę obserwował przez prawie ćwierć wieku.

Zofia Rosengardt-Zaleska

uczennica Chopina, żona Józefa Bohdana Zaleskiego

.

[Warszawa, k. 2 recto]

2 II 1843 we czwartek. Odwiozłam Sabinkę[405] do Instytutu. Boże, błogosław ją w naukach i pracy. Wracając, byłam na koncercie Liszta[406]. Pierwszy raz w życiu doznałam wrażenia przez muzykę. Zdawało mi się, że Anioł muzyki zstąpił na ziemię i pociesza ich w niedoli. Cały dzień zostawałam pod tym urokiem.

6 II [1843] w poniedziałek znów go słyszałam. Z jakim entuzjazmem przyjmowany. Zdawało mi się jednakże, że wszystko było za mało, że on laurów był godzien. Najgoręcej pragnęłam go poznać. Karnawał spędziłam smutnie: nic ważnego się nie zdarzyło.

3 III w piątek 1843 o czwartej po południu wprowadzony [?] przez K. – w poniedziałek trzy dni potem był znowu. 8 we środę byliśmy w teatrze – wracaliśmy razem [wykreślone]. 1-go byliśmy w teatrze. Nazajutrz wyjechała Paulinka i moja poczciwa siostra – tego dnia i kilka następnych cierpiałam wiele od mamy, ale widywałam go co dzień! 6-go byłam na koncercie Liszta, a w piątek nazajutrz widziałam go dwa razy – może to był ostatni dzień szczęścia[407]. 8–9–10–11–12 dni smutku i ciszy. 10-go pożegnanie z braćmi – okropna niepewność – ale nie tracę nadziei i wiary w niego. Nim być przymuszoną pogardzać byłoby to samo, co zamknąć się na wieki w grobie – bo gdzież [wykreślone] znaleźć prawdę, poczciwość [wykreślone].

[k. 3 recto]

17 kwietnia [...] O, matki! wychowujcie inaczej wasze dzieci, niż ja byłam wychowaną. Nie róbcie ich męczennicami albo też dajcie im więcej siły duchowej, aniżeli ja jej dostałam [...].

[wyjazd do Paryża]

11 V 1843. We czwartek o czwartej wyjechałam z Warszawy. Doznałam dziwnych, gwałtownych wrażeń, nadziei, rozpaczy, żalu po rozłączeniu z matką. W pierwszych chwilach modlić się tylko mogłam, później utrudzenie, ciągły turkot pojazdu, rozmaitość towarzystwa myśleć mi nawet nie dały.

21 [V 1843] w niedzielę byłam w Paryżu [...], znalazłam ludzi poczciwych, którzy mnie do domu przyjęli, z największą wspaniałomyślnością się obeszli. Takiego uczynku nigdy się nie zapomina. Byłam u nich przez trzy dni.

[k. 4 recto]

26 [V 1843] w piątek przeniosłam się do pani Hoffmanowej[408] [...]. Wyrachowana akuratność gospodyni domu, święte, cnotliwe, ale zimne, spokojne słowa nieznającej walki, niepojmującej uniesień osoby przykro na mnie działają. [...] Teraz mam wygody materialne życia, mam widok pięknych kwiatów, które tak lubię, mam fortepian – a jednakże przeniosłabym małe, szczupłe poddasze, gdzie bym była panią wolną i samą! [...] Na smutnym byłam dziś obchodzie, na pogrzebie wychodźca; cztery drewniane, mało nawet ociosane deski, dwie świece, kilkadziesiąt bladych, dziwnych twarzy, na których cierpienie ślady zostawiło, cicha modlitwa księdza, kilka łez uronionych, szczere westchnienie za duszę męczennika – oto wszystko, co odebrał jako ostatnią przysługę od świata. [...]

30 [V 1843 wtorek], poznałam S[tefana] Wit[wickiego].

31 [V 1843] Byłam na Kolumnie Lipcowej[409]: cały Paryż był u stóp moich, Notre Dame de Paris, Palais de Justice, Morgue, Rue Royale, Plateau de Louis XIII, centre de vieux Paris.

[k. 5 recto]

1 VI 1843. Byłam u pani Bartoszewicz.

2 [VI 1843] w piątek na prelekcji Mickiewicza[410]. Pierwszy raz go też widziałam, mówił o filozofach niemieckich i polskich, szczególniej o Trentowskim[411]. Zwiedziłam starożytny pałac de Cluny. Wieczorem był S[tefan] W[itwicki], grałam i mówiłam z nim wiele o Chopinie.

W sobotę prezentowała mnie pani Hoffman księstwu [Czartoryskim]. Bardzo uprzejmie przyjęli i wiele mówili. Na jej twarzy maluje się wielka łagodność, ale zarazem trochę dworszczyzny. On sam miły, poczciwy staruszek; znać, że wiele cierpiał, ma wiele godności, szlachetności w rysach. Dom bardzo skromnie urządzony: jest to raczej salon niezbyt bogatego szlachcica jak znakomitego księcia. [...]

[k. 9–10 recto]

24 VII 1843 [poniedziałek]. Od kilku dni jestem zupełnie zniechęcona do pracy. Słabe, nędzne ze mnie stworzenie, nie mam odwagi, siły charakteru. Widzę, że nic nie umiem, co chwila spotykam równe mi talentem, a wyższe wymową, wiarą w siebie. Dziwią się, że nie uwielbiam ich bożyszcza Thalberga[412], Döhlera[413], powiadają, że „Chopin fait de la musique barbare, qu’il est mis au second rang des pianistes” [Chopin tworzy muzykę barbarzyńską; że jest pianistą drugorzędnym]. Przekonania wewnętrznego nie można zmienić. [...]

[k. 12 recto]

6 sierpnia 1843 w Niedzielę – Dzień Przemienienia Pańskiego [...] Powiadają, że mam skłonność do prowadzenia intryg! Mój Boże, [...] zanadto mało te drobnostki mnie obchodzą, abym się nimi zajmować mogła. Robią domysły, czy nie wyjazd W. jest przyczyną smutku... [...] Może źle zrobiłam, okazując przyjacielskie zaufanie W. Powiadają, że jego grzeczność pochodziła z dobroci serca, z litości nad moim położeniem. [...]. Wiem dobrze, że pracować trzeba..., ale cóż ja winna, że za jedyną sukcesję po ojcu lenistwo odebrałam. Na próżno to wszystkich sił używam, aby odpędzać tego niegodziwca: zawsze czarującym sposobem do mnie się uśmiecha i często na parę godzin przywabi do siebie. [...]

[k. 17 recto]

15 sierpnia. I ten dzień mi pamiętny. Od lat czterech byłam zawsze na wsi, z daleka od matki i familii, ale przynajmniej częste od nich wiadomości, myśl, że za 24 godzin[y] u nich być mogę, zmniejszała smutek. Teraz sama wśród obcych daleko... Boli serce. [...]

[k. 20 recto]

16 [VIII 1843]. Byłam u jednego z naszych szanownych Polaków, męczenników sprawy polskiej. P. Adolf Cichowski od lat kilku trudni się wyszukiwaniem i zbieraniem starożytności polskich. [...] Pan Cichowski z zapałem ukochał tę pracę, zastępuje mu ona w części miejsce żony, oddalonej dziatwy, straconej ojczyzny.

[k. 22 recto]

1 [IX 1843] [...] Zazdroszczę talentu wielkiemu mistrzowi, artyście, kobiecie, której genialne utwory podziwiam [...] bo nie miałam dość talentu, aby się chleba dla siebie dorobić. [...] Całe moje położenie opowiem Chop[inowi] i nie będę dumną i hardą względem nikogo.

[k. 24–25 recto]

16 [IX 1843] [...] Dziś nawet dziwnego uczucia doznałam, dowiedziawszy się o bytności W. Czyż więc pomimo przysiąg, pomimo zwiedzenia, upokorzonej miłości własnej, zbolałego serca – nigdy nie zmienię charakteru?

[k. 27 recto]

13 października [1843] Śmieszną miałam dziś rozmowę ze Słowackim, którego poznałam. Zabawna czasem, a najczęściej nieznośna figura. [...] Dowodził mi koniecznie, że to miłość Boga sprawia, że myśli, czucia, które są we mnie, za pomocą duchów przechodzą w palce i zamieniają się w harmonijne tony. Na próżno siliłam się, aby mu dowieść, że pomimo daru, który mi dał Pan Bóg, gdybym była nie pracowała, gdybym miała koszlawe palce, na próżno by te biedne duchy wszystkich sił dobywały, aby zagrać jedną ze ślicznych kompozycji Chopina. [...]

[k. 28 recto]

[1 XI] Wszystkich Świętych, 1843 środa. Od kilku godzin oczekuję jakiejś wiadomości od Chopina. Dziwny stan, nieopisany; serce mocno mi bije, smutna niepewność, smutniejsza myśl, że jedna chwila zniweczy marzenia tak dawne, które zdaje się przyrosły do mózgu. Dzisiaj, jutro odczarowaną może będę: powiedzą, dowiodą i sama się przekonam, że jestem niczym... Nieszczęśliwa pycha! To jest głupstwo, szaleństwo chcieć wyrównać tym, których Bóg wybrał spomiędzy wielu i udarował ich większą cząstką samego siebie. [...]

[k. 29 recto]

5 XI [1843] niedziela. O godzinie wpół do dwunastej już byłam ubrana; serce coraz mocniej mi biło, na koniec po dwuletnim[414] oczekiwaniu zobaczyć miałam Chopina. O dwunastej pojechaliśmy do niego. Wyrzucałam, że tyle wzruszeń, tyle obawy, tyle łez i westchnień było poświęconych rzeczy ziemskiej, znikomej. Wszakże i on jest tylko człowiekiem ułomnym, grzesznym, a jednakże tyle poświęceń zrobiłam, aby go widzieć, aby kształcić się w talencie, który jest także błyskotką ziemską, gdy tymczasem ileż razy chwiejemy się, ileż razy obojętnie myślimy o chwili, kiedy ujrzymy na wieki wieczną światłość, odwieczną prawdę! Ze wstydem myślałam, że wchodząc do domu Bożego, serce jest często spokojne, zimne; a tak mocno bije, kiedy miałam wejść do jego pokoju. Była to chwila upokorzenia, poznałam, jak jestem przykuta do ziemi, jak mi wiele cierpieć, wiele modlić się potrzeba, aby ubłagać siłę do wzniesienia się wyżej... Może też przykre uczucie, jakiego doznałam, było tylko próżnością, dumą upokorzoną. Ten jeden człowiek mógł mi odebrać nadzieję, dowieść, że nic nie umiem, że nigdy mu dorównać nie będę mogła. Nie daj Boże, abym żałować tego kiedy nie musiała! – Salon mniej więcej tak jak sobie wymarzyłam, fortepian w tym samym miejscu, on tylko nie ma tej fizjonomii, którą mu dawałam. Wyobrażam go sobie więcej poważnego, uroczystego, chciałabym go widzieć coś mniej ziemskiego, światowego, czasem dziwne myśli mi się przesuwają, chciałabym go zamienić w starego Porporę[415], z oczami zapadłymi, w wytartym ubraniu, na poddaszu, bez przyjaciół, z tym samym geniuszem, a siebie z większym talentem, i być jego podporą starości, stworzeniem, które on by łajał, poniżał, pieścił, kochał uczuciem ojca, brata czy ja wiem... Ot, jeszcze próżność, a co gorsze egoizm: dla obcego mi człowieka miałabym zapomnieć najświętszych moich obowiązków... [...]

O dwunastej więc byłam u Chopina. Przywitanie jego było bardzo grzeczne, uprzejme; mówiliśmy o różnych osobach, które on znał dawniej; byłam nieśmiałą, niezgrabną. Widziałam się takim prochem, że dopiero poznałam, jak śmieszne były wszystkie myśli, które miałam poprzednio. Po godzinnej rozmowie odjechałam, cały dzień przeżuwałam wszystkie jego słowa, ruchy. Oczekiwałam z niecierpliwością następnej środy.

[k. 30 recto]

8 XI [1843] środa. – Zastałam go przy kominie rozmawiającego z jakimś Niemcem. Więcej zmieniony niż poprzednio. Moralne cierpienie pozostawia głębokie ślady; tych nie widzę na jego twarzy, tu jest raczej walka imaginacji, która ciągle dąży, pragnie. Nie ma tu śladów melancholii, rezygnacji, ale ciągłe badanie siebie, życia, przyszłości. Wtenczas, kiedy gra, boję się spojrzeć na niego: zdaje mi się, blask geniuszu wzrok mi odejmie. Cierpi drganie konwulsyjne, oddech coraz cięższy, rzadszy; twarz jeszcze więcej blada. Jest to pokutujący grzesznik, na którego Bóg zesłał promień łaski i dusza jego rozświetlona wzlatuje modlitwą do pokory i dziękczynienia ku Stwórcy. – Drżałam jak liść osowy – była to radość, obawa, zazdrość, upokorzenie, niepewność. Zdaje mi się, że to sen jeszcze. Czyż ja warta, żeby mnie Bóg wysłuchał w tym, co najgoręcej prawie sobie życzyłam [...].

Żalił się mocno na piersi, że coraz słabszy oddech ma teraz, krótszy niż przeszłego roku. „Może się Panu zdaje, że teraz słabszy: powiadają wszyscy, że lepiej wyglądasz, żeś zdrowszy”. „Ci, którzy mi dobrze życzą, niech wierzą, dla własnej spokojności temu powiadają”.

Grałam przed nim wszystko źle, bez myśli, czucia. Dziwna rzecz, że w tak ważnej chwili, kiedy siły duszy, umysłu były natężone, stałam się martwą, głupią, bojaźliwą! Wolałabym grać była przed całym dworem cesarskim, przed całą publicznością paryską. Zdaje mi się, że mniej byłoby mnie obeszło gwizdanie, wyszydzenie całej tej tłuszczy aniżeli jedno słowo nagany z ust jego. Poczciwy przeczuł to, bo z łagodnością, z prawdziwą dobrocią wykazał mi błędy, które popełniłam, zachęcił do wytrwania. Mnie się wszystko zdaje, że to była litość, bo w porównaniu z nim tak mało jest co do pochwały; tak granie moje było pospolite, że trzeba wielkiego pobłażania... pobłażania geniuszu.

Powróciwszy do siebie, pierwszą moją myślą było podziękować Bogu, że mi nadzieja przynajmniej pozostała, że może z czasem moje poczciwe matczysko będzie szczęśliwsze, swobodniejsze [...]. Dzień dzisiejszy będzie mi pamiętny [...].

Znalazłam ludzi poczciwych, o których nigdy nie słyszałam, na których nigdy nie rachowałam: teraz zastępują mi opiekę ojcowską, której nigdy nie znałam, dają mi rady, przestrogi, gdy tymczasem wszystkie listy polecające nie na wiele mi się przydały.

Poczciwy, zacny Pan Cichowski szczerze, prawdziwie się mną opiekuje; przykra mi ta myśl, że teraz niczym nie jestem w stanie mu się odwdzięczyć! [...]

[k. 32 recto]

25 XI [1843], sobota. Smutno, powoli czas biednym uchodzi. Ciężko nawet wziąć się i do pracy, kiedy znikąd nie ma zachęty, pociechy. [...] Chopin ani pomyśli, że jestem na świecie: od dni dziesięciu już go nie widziałam. Niech mi Bóg przebaczy wszystko złe, jakie w życiu popełniłam, tak jak jemu przebaczam wszystkie łzy nadziei, żalu, boleści, nadziei, które przez niego wylałam [...].

[k. 33 recto]

29 XI [1843], środa. Dzień uroczysty, wielki, bolesny dla Polaków, świeży krwią wylaną dla Ojczyzny, pamiętny męstwem, pełen heroicznych poświęceń, męczeńskich śmierci, dla jednych ciągle trwający, przedłużony tułackim życiem [...]. Po wysłuchaniu Mszy byłam u Chopina; zastałam go zimnym, obojętnym. Mój Boże! Przez jakie upokorzenia przechodzę, a jakie jeszcze może mnie czekają. Wszystko interes znaczy na świecie, dlatego żem biedna, że mu płacić nie mogę, drugi dzień odchodzę z niczym. [...]

Byłam wieczorem u pani Hoffman, z którą nigdy pojąć się nie będę mogła [...]. Dziś także widziałam St[efana] W[itwickiego] i Bohdana Zaleskiego. O ile sobie przypominam, przez długi czas to było moim marzeniem, jedynym pragnieniem, zdawało się, że towarzystwo, a nawet chwilowe widzenie znakomitych, sławnych osób sprawi wielką radość, zapewni szczęście [...]. Duch od stepu wzbudza gwałtowne bicie serca [...]. Bohdan jest mi obcym, zimnym, nieznanym: widzę tylko okiem ciała, że ma duże brwi, urzędowe okulary i zażywa tabakę. Nie zaręczam, czy patrząc głębiej, okiem duszy – serca – potrafiłabym te dwie natury, tych dwóch Bohdanów rozłączyć [...].

Wszystko przeszło, i lata piękne, i ufność w dobroci Chopina, i kasa się wyczerpała. Niech romantycy, jak chcą, mówią, że można wznieść się duchem nad nędzę i rzeczy ziemskie, ale okropnie jakoś przykro, jak nie ma się w co ubrać, jak nie ma czym długu zapłacić. A dnie lecą, a nauki, talentu nie przybywa [...].

[k. 36–37 recto]

[24 XII 1843, niedziela]. W wigilię Bożego Narodzenia. Dziś rok, [jak] byłam w Warszawie [...]. Moje panie kucharowały, o szóstej zasiedliśmy do zupy migdałowej, karpia szarego, klusek z makiem [...]. Dziś rano poszłam do Chopina: grałam z nim dość długo. Był bardzo wesoły, dowcipny, przedrzeźniał moje granie, dał mi swojego Poloneza[416] i był poczciwy, grzeczny. Stamtąd poszłam na wentę[417] polską spisywać i układać rzeczy [...]. Wieczór byłam na Wigilii u p. Hoff[manowej]. Jak zawsze, tak i teraz smutno, ciasno mi u niej. Kto chce zostać zupełnie ziemskim, prozaicznym, niech ją często widuje [...]. Odprowadził mnie Cichowski [...].

Pierwsze święto smutnie i nudno przepędziłam; wieczór robiłam woreczek do trzeciej rano.

[k. 38 recto]

26 [XII 1843], wtorek. Byłam na obiedzie u Norblina[418]. Wieczór słyszałam pannę Spitz[419], talent prześliczny, ona sama ładna, pięknie wychowana. Rodzice się kochają, oboje artyści, pracują i szczęśliwi.

[31 XII 1843, niedziela]. W wilię Nowego Roku nie byłam w kościele; źle mi też ten dzień cały przeszedł. Byłam u Chop[ina]: nie zastałam, powróciłam smutna, stęskniona, znudzona życiem. Wieczór byłam u p. Plichciny[420], poziewałam, grałam na rozstrojonym fortepianie, uśmiechałam się jak głupia, a dusza bolała i na płacz się zbierało [...].

[k. 39 recto–41]

2 stycznia [1844 wtorek] Pamiętny, długi, wieczny mi ten dzień się zdawał. Ileż upokorzeń, ileż łez! Rano deszcz, śnieg, wiatr, trzeba wyjść, dać lekcję, bo sześć franków płacą! Co komu szkodzi, że zdrowie stracę, że zmoknę. Zresztą to najmniejsza. Przychodzę, zastaję ich dość zimnych, pomieszanych. Ludziom, którzy mają jak najgorsze serce, jak najwięcej egoizmu, zawsze jest niemiło przykrość komuś wyrządzić. Po długich ceremoniach powiedziano mi, że nie potrzebują moich lekcji, że nie dość jestem znana, że im o to chodzi, żeby córka brała lekcje od osoby bardzo głośną reputację mającej, że nie jest w stanie znaleźć mi lekcji, bo mnóstwo jest potrzebujących i mających znakomite talenta [...]. Nigdy nie zapomnę upokorzenia, jakiego doznałam [...]. Jak jakiemu ostatniemu biedakowi dano w rękę 18 fr. za trzy lekcje i pożegnano. O, któż pojmie uczucie, z którym schodziłam z tych pysznych schodów [...]. Był wiatr, błoto, deszcz ze śniegiem, a ja byłam w letniej sukni, w jeszcze lżejszym szalu, z parasolką od słońca [...].

Poczciwy Cichowski[421] przyniósł mi bilet na Włochy[422]. Innego dnia byłoby mi to jakąś przyjemność zrobiło, dziś było jedną przykrością więcej. O drugiej przysyła Chopin, żeby o czwartej być u niego, a ja ani ubrana, ani nic nie grałam od paru dni. Przyklapałam się nareszcie, ale z tak ściśnionym sercem, z taką zbolałą głową, że ledwiem się przyczołgała. Siedział w płaszczu, kapeluszu, jak ten, co się w daleką drogę wybiera.

ZOFIA Z ROSENGARDTÓW ZALESKA
„Pamiętniki z lat 1839–1859”, t. 3

„Jakże? Czy dobrze wszystko – moje życzenia jeszcze przy nowym roku”. „Ja nawet dotąd nie miałam sposobności moich Panu złożyć”. „Tu nie chodzi o życzenia, ale to szkoda czasu, czekam już od godziny, jużem się wyjść zabierał. Wszakżem prosił Panią o trzeciej”. Nadaremnie mówiłam, że mnie powiedział lokaj, aby przyjść o czwartej. Skakał jak złe, popsute dziecko. Zawsze najwięcej na tym cierpią prześliczne pukle blond włosów, na nich całą zemstę wywiera; chciałabym, żeby nieraz jaki duch niewidzialny dobrego klapańca dał po tych cudownych paluszkach. Poskoczy do dzwonka, wchodzi odźwierny – „Qu’on m’appelle Jean le Polonais, cet imbecile”[423].

Szczerzem pragnęła, żeby go w domu nie było, bo biedak, może by i jego włosy zostały inaczej ufryzowane. Jakoś chmura ta przeszła bez burzy; siadam do fortepianu. – „A nuty?”. „Nie przyniosłam, na pamięć gram to Nokturno”. „Ja tego nie chcę, czy Pani jesteś jak ten dzieciak, co odczytuje lekcję mu zadaną. Ja albo chcę dokładnie nauczyć, albo nie zaczynać. Jużem powiedział, że Pani nie umiesz się uczyć. Dałem Clementiego[424], szmyk na drugi raz już gdzieś zniknął, to samo z Moschelesa[425] Etiudami; grała moje Impromptu[426] dwa razy i dalej już go przepędziła, teraz Nokturno – i nut zapomina! Ja nie przyrzekam nikomu nic na wiatr; kiedy przyrzekłem się Panią zająć, to chciałbym to szczerze, sumiennie. Ja nie mam czasu na zawołanie: dziś jestem wolny i nut nie ma. Niech Pani zacznie Nokturn dla p. Pleyel”[427].

Nieszczęśliwy nokturn! Oj, przemęczyłam go srogo. Zapewne było to rańsze usposobienie, ale od łez wstrzymać się nie mogłam, ciągle jakieś konwulsyjne drżenie. Nadaremnie proszę Boga o uspokojenie się, nadaremnie sobie powtarzam, że on w tym życiu ma może większą rolę, ale gdzieś może ja stanę wyżej, może jemu tu dane wszystko, aby surowy rachunek zdawał ze wszystkiego. Nadaremnie powtarzam, że on przecież nie cud Boży, że byli, są i będą równe mu geniusze; całe to rezonowanie na nic się nie przydało. Widział moje wzruszenie, wziął mnie za ręce.

„Dziecko, wielkie dziecko z Pani, ja nie chcę, żebyś się Pani martwiła. Cóż takiego? Chcę wiedzieć”. „Żebyś Pan wiedział, przez co ja przeszłam rano, nie łajałbyś mnie teraz, to już nad moje siły”. Zdawał mi się [...] cokolwiek rozczulony, powiedziałam mu po części, o co rzecz idzie, przyrzekł, że będzie starał mi się dopomóc. Zaczynamy Nokturn – zły, gniewa się, rzuca na krześle, a ja zgłupiałam do reszty. Niepojęta rzecz, jak tracę przytomność w tej chwili, nic nie pojmuję, jestem głąb bez duszy, głowy i palców... Pokazywał mi pasaż, którego nie pojęłam. „Ach, niech Pan Bóg odpuści temu, co Panią uczył. Jaki ja głupi, żeby się męczyć, kiedy to napisać mogę. Ach!”. Skrzywił się jak dziecko uparte, kiedy mu czego nie podadzą.

„O cóż Panu chodzi, możesz jedno słowo powiedzieć, że go to za wiele męczy, że to go nudzi, ja słowa nie powiedziawszy, nazajutrz Paryż opuszczam. Pan wiesz, że dla mnie Paryż mało znaczy”. To go rozczuliło. Byłam tak wzruszona, że wsparłam głowę na jego ramieniu. Nie wiedziałam co robię, uciekłam na drugi koniec salonu. „Niech Pani weźmie te nuty. Cóż mam na nich napisać?”. „Niech Pan napisze, że ja nieuk i że Pan mnie bardzo łaje”. – Nie, napisał co innego. Ołówkiem napisał: „Pannie Rosengart [sic!] za to, że bardzo wielkie dziecko: Fr. Chopin”. Filut – zna świat, wie, czym pogłaskać, kiedy się komu przykrość zrobiło. Odchodząc, jeszcze ściskając mi rękę, powtarzał: „Dziecko, wielkie dziecko”. Czyż nie wszyscy dziećmi na tym Bożym świecie? O, tego dnia nigdy nie zapomnę!

Zakasawszy sukienczynę, poszłam do siebie, wieczór słyszałam śpiew Grisi[428]. Takiego wrażenia niepodobna opisać, tak jak dziecko nie może ująć w słowa złotego snu, które miało, jak dziewica nie pojmuje marzeń najpierwszej miłości, tak jak nie można oddać wszystkiego, co jest nadpowietrzne, z tamtego świata. Jest to pociecha, którą nam Bóg zsyła, i my ją w marzeniu, westchnieniu, modlitwie zwracamy [...].

[k. 41–42 recto]

4 [I 1844], czwartek. Dziś rano szukałam pomieszkań. Trudno zliczyć, ile schodziłam 5 i 4 pięt[e]r. Dusza się wzdryga, krew stygnie, jak pomyślę, że trzeba będzie mieszkać samej w tej wieży w tych ciemnych, nieznanych korytarzach; zimno, brudno, bez mebli i drogo. – [...] Poszłam bezsilna prawie do p. Trembickiej[429] – później portret jej zrobię. Przyszłam do domu bez duszy, musiałam się położyć, zbłocona przy tym jak pudel, a w pokoju jest lodownia. – Nic nie grałam, a pojutrze rano lekcja. Strach. Od paru dni mocno jestem osłabiona [...].

[k. 42–43 recto]

[5 I 1844]. Piątek w południe znów kapryśnik[430] przysłał, jak zwykle, „czy w dobrym zdrowiu? Cóż lepiej?”. To sakramentalne słowa. Odebrał list od rodziców[431], czytał mi cokolwiek z niego. Ojciec pisze, że cieszy go to, że znalazł Fr[yderyk] talent w osobie mu poleconej, siostra ukłony mi załącza, prosi, żeby był pobłażającym, dobrym, i przeprasza, że dotychczas nie odpisała, bo była ciągle słaba. Widać, że nie wygasły w jego sercu, tak jak mówią, uczucia patriotyzmu, że zawsze [jest] dobrym Polakiem, bo z uniesieniem mówił o wszystkich czarnych czynach Mikołaja, o chęci zruszczenia Polski, a pomiędzy innymi o nowym figlu diabelskim w przeniesieniu Instytutu do Puław.

Zaczęłam grać, był dość kontent, miał wesołą, nieledwie powiem: kokieterską minę, pokazywał mi jeden pasaż kilka razy, ja go potem źle zrobiłam. – Pani nie widziałaś, jak ja grałem? – Widziałam. – Cóżeś widziała? Surdut i klawisze.

Chociaż to było dość surowo powiedziane, roześmiałam się na głos. – Przecież nie Pana surdut gra, tylko palce. – I on się roześmiał. – Niech tę nutę Pani gra porządnie, niech ona nie szczeka. Oto znów przysiady robi; niech to będzie rychtig.

To są oznaki dobrego humoru, przy tym milutki, kiedy się śmieje, bo zęby ma jak perły. Wstawszy, długośmy gawędzili o Ziemięckiej, o Trentowskim, obiecałam mu Myśli o wychowaniu kobiet [432]. Widać, jak miłe zawsze wspomnienie o osobie, którą się kochało. Zgadało się coś później o p. Hof[fmanowej]: mówiłam, że nie mogę się zgodzić z jej charakterem, z jej zimną prozaicznością, że dawniej tworzyłam sobie ideał, ale poznawszy bliżej... „Ale, bo się może Pani zdaje, żeś ją poznała, że ją rozumiesz...” Było to z taką minką i takim tonem powiedziane, że łatwo było zrozumieć jego arrière-pensée. „No, przecież nie jestem w ciemię bita; są wypadki, w których jesteśmy pewni, że będziemy mogli pojąć, jest to niejako przeczucie, innym razem rzecz jest tak jasna, dokładna, że dosyć mieć trochę rozwagi, umieć czytać cokolwiek w sercu ludzkim, aby poznać i dostrzec rzeczywistość”.

Odchodząc, serdecznie mi rękę ścisnął. „Wszystkiego dobrego”. Niedługo to potrwa z tym kapryśnikiem; jutro – pojutrze znów gdyranie, kwasy: serdecznie bym chciała i dla niego, i dla siebie, żeby przed każdą lekcją odbierał list z Warszawy. Te nieszczęśliwe nuty liczę, nie wiem, czy się z nich wywinę. Wieczór byłam z Trębicką u Angielki jednej: dobra kobieta, ale głowa mi rozpadała.

[k. 43 recto]

4 II [1844], niedziela. Wieczór byłam u księż[ny] Radzi[wiłł]. Tak przykra jest ta prezentacja! Sama jedna, biedna artystka, ona wielka Pani, dumna, fantastyczka. Wieleż razy miłość własna upokorzona! Grałam – obietnic, pochwał bardzo wiele, skutku dotąd żadnego.

10 II [1844], sobota. Byłam na lekcji Chopina. Wieczór u pani Voyret. Słyszałam p. Freppa[433]. Ślicznie śpiewa! Pojechałam sama, Norblin mnie odwiózł, poczciwy człowiek, niech mu Bóg nagrodzi za dobroć, którą mi okazuje.

[k. 43–44 recto]

11 [II 1844], niedziela. Rano byłam w kościele [...], potem na koncercie w Konserwatorium. Słyszałam na koniec te cudne utwory Webera, Beethovena, wykonane przez olbrzymią orkiestrę. Szkoda, że za blisko siedziałam, głuszyło mnie, odurzało, śpiew często ginął. Jest coś nadzwyczajnego, imponującego widzieć tyle istot zajętych jednym przedmiotem. Myśl ich cała, uwaga natężona nad jedną myślą [...], oczy zwrócone na smyczek dyrygującego, czekają jak żołnierz hasła do boju, tak oni jego znaku, aby zdumieć, zachwycić wszystkich cudną harmonią, zlaną w jeden ton, a twórca wysoko, może słyszy, widzi swoje dzieła i uśmiech radości, zachęty rzuca na ziemię.

Wieczór byłam na Włochach. Persiani[434] w Cyruliku sewilskim cudownie śpiewa. Słowiczek nadwiślański. Żeby można te cudne tony długo, zawsze, wiecznie zatrzymać! Co to jest praca i prawdziwy talent.

Cały ten miesiąc, a szczególniej ostatnie dni, byłam bardzo smutna, położenie coraz się pogarsza, ze wszystkich stron wszystko mi dokucza, od matki żadnej wiadomości, miesiąc cały o Chop[inie] nie wiem, grosza w kieszeni nie mam, przy tym słaba moralnie i fizycznie.

[k. 44 recto]

6 III [1844, środa] byłam na lekcji Cho[pina]; powiadał, że źle pracuję, że postępu nie robię. Widuję go prawie raz na miesiąc i to na pół godziny! Boże, jak biednemu wszystko źle na świecie idzie, jak trzeba walczyć z upokorzeniami, niedostatkiem. Biada temu, kto chce się wznieść nad tłum, a siły ku temu nie ma [...].

12 III [1844, wtorek] posłałam bukiet Chop[inowi][435].

13 [III 1844, środa] byłam u niego rano: dowcipkował, był wesoły.

14 [III 1844, czwartek] grałam przed nim balladę[436]. Tym razem najwięcej może ucierpiałam, nie mając pieniędzy, nie mogąc wydać kilkanaście [sic!] fr[anków] dla niego na kwiaty. Tyle innych obojętnych albo przynajmniej znajomych nasłało mu ich mnóstwo. Chciałabym je popalić, zniszczyć.

[k. 45–46 recto]

18 III [1844], poniedziałek. Ulubioną moją myślą, którą pieściłam od dni kilkunastu, było posłać Boh[danowi] koronę z fiołków: mam już i kwiatki w ręku, i girlanda rośnie [...]. Wieczorem tego dnia byłam na koncercie Gutmanna[437], słaba fizycznie, smutniejsza jeszcze moralnie, sama nędzna, biedna, znudzona życiem. Grano, śpiewano, a myśl latała daleko, wysoko, goniła za jakimś przeczuciem, jakby ogromną marą przyszłości. [...] Widziałam pierwszy raz panią Sand; mignęła mi się i obrazu tego w żadne formy ująć bym nie mogła. Tak blisko i tak daleko od niej, wielka, poetyczna zagadka rzucona ludziom przez Tego, który sam jeden wie jej i cel, i znaczenie. Tu wszyscy ją badają, ona sama męczy się ciągle, co nie ma na czym się oprzeć, nie spojrzy tam, gdzie by prawdziwe światło, mogłaby być silnym kolosem, innych od upadku chronić. Jest jak wielki okręt, na oceanie ciągle płynący, ciągle błądzący, bo nie ma igły magnesowej, która by mu północ wskazała. Kiedyż ja tę czarodziejkę poznam?

[k. 46 recto]

19 marca wieczór [...] Dziś długo mówiłam z Bohd[anem] i Wit[wickim], czy spodziewałam się temu rok, że będę z nimi razem, że będą moimi przyjaciółmi, że ich często widywać będę mogła? Szliśmy razem przez bulwary, odprowadzili mnie do domu. [...].

[k. 47–49 recto]

24 III [1844], niedziela [...] Byłam u p. Hof[fmanowej]. Zastałam ją nad „Pielgrzymem”[438]; po różnych gawędkach zaczęła się dziwić, że pismo tak poważne, tak wysoko naukowe wychodzi pod redakcją kobiety. Stąd, jak zwykle, o Ziemięckiej mowa. – „Wiesz, do czego ja ją i siebie porównywam? Oto zupełnie jak ananas i kartofel. Ona piękna, młoda, genialna, ale nie dla każdego przystępna, zrozumiała. Wielu może powiedzieć «ananas nie dla nas, wybrani tylko kosztują jego owocu». Ja sobie prosty, pożywny kartofel, pospolity, ale każdemu, a przynajmniej wielu, pożyteczny, wielu i potrąci nogą, odrzuci, wielu spojrzy z niechęcią, ale skosztowawszy, znajdzie smak i soki pożywne, a dla innych amatorów kartofli... – dodała z uśmiechem – to i coś znaczy. Nigdy, bo też ja nie miałam pretensji do geniuszu, do wysokiej uczoności [...]”. Wyszedłszy od niej, błądziłam po Paryżu, dostałam się trochę na pola, dumałam długo i zdawało mi się, że z wiatrem słyszę głos matki, sióstr, nawet łajanie Ojca, czuję zapach kwiatków na oknie albo cebulkę z wątróbką, którą mi mama w piecu smażyła [...], widzę siebie drypiącą po błocie, ale z marzeniami o przyszłości, o Chopinie, o muzyce, o swojej sile [...].

[k. 82 recto]

10 III [1845, poniedziałek] List od Chopina.

11 III [1845], wtorek. Dziwne zdarzenie. Na koncercie Gutmanna zobaczyłam Litolfa[439]. Stał tuż za mną, usiadł przy mnie. Co za zmiana w tym człowieku, rozpusta okropne ślady zostawiła, oczy krwią zabiegłe, nabrzmiała twarz, na ustach śmiech, jakiś niby reszta pijaństwa, spojrzenie błędne, głupowate, ubiór brudny, nędzny, oto człowiek, od którego los całego życia byłby zawisł, gdyby miłosierdzie Pańskie nie powstrzymało nad przepaścią, gdyby ręka Boża nie odwróciła czarnej, strasznej chmury, w której łonie był zabójczy piorun...

[k. 85 recto]

27 [IV 1845, niedziela] [...] Wracam także od Chopina; jaki to egoista, jak mało szczeroty, prawości i szlachetności w jego postępowaniu! Czasem mam takie chwile oburzenia i gniewu, że aż oddech zatamuje i całą krew wzburzy. Dziś przetrawiłam jedno takie uniesienie, łzy się zakręciły w oczach, serce się ścisnęło, ale potem pomyślałam, że to wzburzyć nie powinno, porównałam w innymi boleściami, przez które już przeszłam, i łza gniewu i dumy osuszona wyższą myślą wzniosła się ku niebu w modlitwie i samotnym, cichym dumaniu.

9 [V 1845, piątek] [...] Dziś wstałam o siódmej, wychędożyłam trzewiki, suknie, zamiotłam pokój, zrobiłam kawę, grałam dwie godziny przeszło [...].

[k. 91 recto]

24 IX [1845, środa] [...] W niedzielę prawie nagle umarła p. Hoffmanowa; uwiadomienie o jej śmierci, posłyszane raptownie z ambony, wielkie na mnie sprawiło wrażenie. Parę dni temu widziałam ją jeszcze, nie powiem, pełną sił i życia, bo te przygasało już od paru miesięcy, ale pełną nadziei, projektów. Za parę dni wybierała się wrócić z Passy do Paryża, mieszkanie nawet już było urządzone [...].

Uzupełnieniem podanych wyżej wypisów z Pamiętnika jest list[440] pisany przez Zofię Rosengardt do rodziny w dniach 24 XII 1843 – 6 I 1844, z którego ciekawsze fragmenty podaję:

[...] Drogo trzeba opłacić jedyną radość, której doznaję; parę godzin w tygodniu, które pracuję z Chopinem, osładzają choć cokolwiek tyle innych długich, bolesnych. Od dwóch miesięcy jest już w Paryżu; dziwny, niepojęty człowiek! Nigdy wyobrazić sobie nie można istoty zimniejszej, obojętniejszej na wszystko, co go otacza. Dziwna mieszanina w jego charakterze, próżny, dumny, lubiący zbytek, a przecież nieinteresowny, dla największych zbytków nie poświęci najmniejszej swej fantazji, kaprysu, grzeczny do zbytku, a przecież jest tam tyle ironii, tyle złośliwości ukrytej! Biada temu, kto się da na tę wędkę złapać; rzut oka nadzwyczajnie bystry, każdą śmieszność uchwyci i zręcznie wyśmieje. Dowcipu, rozumu naturalnego bardzo wiele, często znów ma chwile dzikie, przykre, złe, gniewne, w których łamie krzesła, tupie nogami. Kaprysi jak popsute dziecko, łaje uczennice, zimno traktuje przyjaciół. Najczęściej są to dnie albo cierpień, osłabienia fizycznego, albo kłótnie z panią Sand. On ją kocha, tak jak on kochać potrafi, pragnie ją widzieć, bo go pielęgnuje jak matka, pieści; kocha ją, bo pani Sand jest sławną, bo wszyscy mają na nią oczy zwrócone; bo wszyscy nią się zajmują. Wyobraźcie sobie, jak mi serce biło, kiedy pierwszy raz byłam u niego, nie wiem, dlaczego wystawiłam go sobie zawsze wysokiego, szczupłego, bladego, z czarnymi włosami i dużym kołnierzykiem; zobaczyłam małą figurkę z tak ślicznymi blond puklami, tak szlachetną pełną wyrazu fizjonomię, ale tak bladożółtą, chudą, że dość dmuchnąć, aby się przewrócił. O grze jego nie śmiem nic powiedzieć, bo wszystkie słowa są blade, nędzne; jest w niej tyle miłości, poezji, rozumu, wielkości, pieszczoty, że zapomina się zupełnie o ludziach, o świecie, o nim... wiecznie go słuchać i łzami uwielbienie okazywać można.

Długo myślałam, że nie będzie mi dawał lekcji, pomimo wszystkich wstawiań się za mną, pomimo próśb i talentu, jakie we mnie znalazł, tak trudno trafić do tej zlodowaciałej duszy; na koniec widuję go raz na tydzień i jesteśmy z sobą dość dobrze. Pani Sand nie znam, widząc go ciągle zimnym i poważnego, nie śmiem i nie chcę go prosić, aby mnie prezentował; z czasem myślę, że to samo przyjdzie. Jak się zobaczymy, poznacie, jaka będzie różnica w mojej grze; zaczynam nieledwie dopiero poznawać, co jest wielka prawdziwie piękna muzyka! Późno cokolwiek dla mnie zacząć się uczyć, ale lepiej kiedyś jak nigdy! A potem, czyż całe życie nie jest ciągłą lekcją, którą nam świat, ludzie i sami sobie dajemy. Pracuję niewiele, bo kiedy kto jest sam sobie i panią, i sługą, uczennicą i uczącą, kiedy koniecznie potrzeba bywać u ludzi, czas tak prędko schodzi, że jednej wolnej chwili nie mam. Piszę do Was w nocy, już po pierwszej. Do jutra!

List ten zaczęty w Wigilię Bożego Narodzenia kończę w dzień Nowego Roku; ufam mojej dawnej szczerości, wierzycie zatem, że nie lenistwo jest powodem, że zwłoczę wysłanie tego listu. Od kilku dni mam mnóstwo przykrości; darujcie, jeśli nie znajdziecie słów wesołych, dowcipnych, przed Wami nie mogłabym i nie powinnam kłamać.

Pamiętasz Antosiu, dziś rok był; byliśmy razem, dzień był szkaradny, deszcz, śnieg. W kościele nawet nie byliśmy – dziś mam kwiaty, ciepło, słońce; zaczęłam dzień od modlitwy, dlatego nie jestem szczęśliwa. Tyś był zawsze anioł poczciwy, a ja nieznośna kapryśnica, nieraz wiele przykrości Ci zrobiłam; o, wierzaj mi, za wszystko karę odbywam i jeśli kiedy Bóg nas znów złączy, zobaczymy, jakie są korzyści cierpienia.

Mariolka [?] znalazła mnie bardzo zmienioną. Wy, co lepiej patrzeć umiecie, jeszcze większą zobaczylibyście zmianę, np. „si vous voulez savoir la grande nouvelle [...] bien je ne suis plus du tout ni [vaine?] ni...”[441], cóż Wy na to, czy żaden nie krzyknie, nie podskoczy z zadziwienia. Może pomyślicie, że albo się cuda na świecie dzieją, albo okropnie zbrzydnąć musiałam, może zgadniecie od razu, bo prawie ciągle jestem słaba, a cierpienie doprawdy nie upiększa. Widzicie, jak Was nudzę, pisząc szczegóły mało znaczące, ale czyż nie można nowy rok lepiej zacząć, jak na pogadance z tymi, których się kocha! Daj Wam, Boże, szczęśliwego, a przynajmniej spokojniej przepędzić. Może w tym roku zobaczymy się w Paryżu? [...].

Poznałam na koniec Bohdana, ale taki dziki, odludny, że równie z nim nie myślę; nie lubi świata, żyje zawsze prawie samotnie, a kiedy zmuszony jest być w liczniejszym cokolwiek towarzystwie, poprawia tylko okulary i zażywa podwójnie tabakę. Poeta i tabaka! Witwicki obiecał mi go przyprowadzić; przyrzekł nawet i Bohdan być u mnie, ale wątpię, czy dotrzyma obietnicy. Większą część naszych znakomitych talentów utopiono w towiańszczyźnie, szczególniej płakać trzeba Mickiewicza, on może na zawsze dla nas stracony. Słowackiego znalazłam takiego, jakiego sobie wystawiałam. Wejrzenie dumne, zarozumiałe, często nawet ma coś szatańskiego, uśmiech złośliwy, ironiczny, słowa pełne żółci, przy tym wiele entuzjazmu, wymowa prześliczna, mały, czarny, ułomny, chudy, ma coś podobnego do diabła, przykre wrażenie po sobie zostawia. Podobno wychodzi już z sekty Towiańcz[yków], bo poróżnił się z Mic[kiewiczem], który chce być teraz sam jej naczelnikiem. Szkoda Michała Budzyńskiego[442], Goszczyńskiego[443] i Siemieńskiego[444], talenty przytłumione w chwili, kiedy się rozwijać zaczęły. Jest to zupełnie rodzaj pomieszania. Nie byłam na otwarciu kursów Mickiewicza, ale p. Hoffman powiada, że takie plótł brednie o puchaczach, duchach, Towiańskim, że może być, iż jeżeli to dłużej potrwa, odbiorą mu katedrę. Znów kilka dni zwłoki, dziś 6 stycznia, jeszcze listu nie skończyłam, byłam słaba, bardzo zmartwiona...

Od 1 tego miesiąca zmieniam sposób życia, widuję bardzo mało osób i pracuję wiele, bo Chopin gniewa się, że gram za mało. Dziś właśnie byłam u niego; pierwszy raz byliśmy ze sobą po przyjacielsku, po bratersku; śmialiśmy się jak dwa żaki, a temu kilka dni płakałam, bo mnie tak łajał. Taki fantastyk! Jakiej odwagi trzeba, żeby znieść to życie, znikąd pociechy; mój biedak matczysko ma ciągłe zmartwienia i jest sama, i nie ma kto nawet zapłakać! Często westchnieniem tylko mogę wezwać pomocy i opieki boskiej, bo modlić się nie mogę za siebie; za tych co kocham zawsze równie gorąco prosić Boga mogę. Mieliście wiadomości od pani Ziemięckiej, ani słowa do mnie dotąd nie pisała, nie pojmuję, co to znaczy. Od Narcyski Żmi[chowskiej] miałam długi bardzo list, anielska dusza i wielki umysł. Co słychać w Kujawcach? Wszyscy zdrowi [...] Kościelskiego prawie wcale nie widziałam, przyjechał czas zabijać, a ja chcę z niego korzystać; idziemy każdy inną drogą i dlatego spotkać się nie możemy. Jeśli będziesz mógł, to przyślij mi, Antosiu, wiersze, co dawniej zrobiłeś dla Niemcewicza, chciałaby[m] je Witwickiemu przeczytać. [...] O mnie bądźcie spokojni, przy pomocy Boskiej nie splamię życia żadnym niegodnym czynem. Przesyłam Wam tysiąc życzeń siostry i najszczerszej przyjaciółki.

Kiedyś w naszej poczciwej serdecznej Polsce, przy ciepłym kominku na wsi, będziemy opowiadać sobie wszystko, cośmy widzieli i słyszeli, co nam się wydarzyło [...].

ZR

6 stycznia 1844

Źródło: Zofia z Rosengardtów Zaleska, „Pamiętniki z lat 1839–1859”, t. 3, rkps BJ 9261 III.

Komentarz

Tekst powyższy jest wynikiem porównania trzech źródeł: publikacji Władysława Hordyńskiego, czystopisu rękopiśmiennego autorstwa syna autorki, Dionizego Zaleskiego, oraz rękopisu samej autorki.

Hordyński wybrał wyłącznie te fragmenty, które miały bliski związek z Chopinem, Dionizy Zaleski pominął w swoim czystopisie momenty zbyt – jego zdaniem – osobiste, natomiast tutaj wybrane z nich wprowadzono z powrotem (z rękopisu autorki), uważając, że celnie charakteryzują psychologiczną stronę jej osobowości. Uzupełniono niektóre opuszczone passusy z myślą o płynności i narracji. Części rękopisu niczego niewnoszące do narracji opuszczono, zaznaczając te miejsca nawiasami kwadratowymi.

Zofia Rosengardt (1824–1868) – córka Józefa Rosengardta (1793–1866), oficera napoleońskiego, i Józefy z domu Bańkowskiej (w literaturze mylnie: „Bońkowska”).

Pochodzący ze Śląska Józef uczył się w Szkole Kadetów, następnie zaciągnął się do 4. pułku jazdy i odbył kampanię w Rosji 1812 r.; uczestniczył w bitwach pod Smoleńskiem, Możajskiem, Tarutyną, Medyną i Borysowem, w Wilnie dostał się do niewoli, z której powrócił w 1814 r. W roku następnym przydzielono go do Sztabu Kwatermistrzostwa Generalnego Wojska Polskiego; awansowany na kapitana, pozostawał w służbie czynnej do wybuchu powstania listopadowego, po czym wcielony do Korpusu Weteranów, wziął dymisję w 1835 r. na skutek powtórnego paraliżu. W literaturze mylnie identyfikowany był z Konradem Rosengardtem, właścicielem m.in. Hotelu Wileńskiego w Warszawie, który słynął z wybornej kuchni (m.in. z pierogów rosengartowskich).

Zapewne na skutek inwalidztwa męża ciężar utrzymania rodziny spadł na żonę, która – obarczona czterema córkami (syn zmarł w dzieciństwie) – borykała się z kłopotami finansowymi. Pomimo tych trudności uzdolniona muzycznie Zofia otrzymała odpowiednie wykształcenie (jej nauczycielem był Wojciech Żywny).

W Warszawie Zofia utrzymywała bliskie kontakty z rodziną Chopina, zwłaszcza z jego siostrami. W maju 1843 r. wyjechała do Paryża, mając nadzieję, że ich listowne poparcie ułatwi jej dotarcie do Mistrza i pobieranie u niego lekcji, jednak musiała czekać sześć miesięcy na pierwsze spotkanie z nim.

W Paryżu znalazła się w środowisku Wielkiej Emigracji, w którym poznała m.in. Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Klementynę z Tańskich Hoffmanową i Stefana Witwickiego. Ten ostatni umożliwił jej kontakt z kompozytorem. Oto, co Chopin pisał do Zofii z Nohant 16 czerwca 1843 r.:

„Rodzice i siostry, a teraz Witwicki tyle mi dobrego o Pani piszą – że mocno żałuję, iż nie miałem przyjemności poznania i słyszenia Jej przed moim wyjazdem z Paryża. [...] – nie tracę jednakże nadziei widzenia Pani za moim powrotem i stania się użytecznym, o ile tylko w mojej mocy będzie.

Proszę Panią przyjąć zapewnienie najlepszych życzeń moich.

F. Chopin”[445]

Pierwsza lekcja odbyła się w listopadzie 1843 r. Do połowy marca roku następnego było ich dziesięć, ze średnią częstotliwością raz na miesiąc. W tym samym czasie Zofia poznała Bohdana Zaleskiego (1802–1886), którego poślubiła w listopadzie 1846 r., a świadkiem ich ślubu byli Chopin i Mickiewicz. Przez pewien czas małżonkowie mieszkali na południu Francji w Hyères, potem w Fontainebleau, następnie w Paryżu. Lato 1847 r. spędzili w Rzymie, gdzie spotkali się z Norwidem: „Żyjemy najściślej z Norwidem” – pisał Zaleski 8 lipca 1847 r. do Jana Koźmiana[446]. Mieli sześcioro dzieci, z których dwoje zmarło bardzo wcześnie.

Na tle grona uczennic Chopina, składającego się prawie wyłącznie z hrabin, księżnych i baronówien, Zofia Rosengardt stanowi wyjątek. Pochodząca z niezamożnej mieszczańskiej rodziny, kierując się nie modą, lecz wyłącznie pragnieniem uczenia się u uwielbianego Chopina, Zofia podjęła bezprecedensowy wysiłek wyjazdu do Paryża, w zasadzie bez grosza, wyposażona zaledwie w kilka listów polecających. Lektura jej „Pamiętnika” często mocno porusza, gdy autorka opisuje warunki materialne swego pobytu: zdobywała niewielkie pieniądze lekcjami muzyki, narażona na upokorzenia z racji swego statusu, niemająca w co się ubrać zimą i czym ogrzać lodowatego pokoiku, cierpiała fizyczne i moralne katusze. Jednak wymarzony cel osiągnęła – po pół roku oczekiwania Chopin wreszcie zaczął dawać jej lekcje, choć tylko raz na miesiąc (zapewne decydowały o tym jej możliwości finansowe). Jej stosunek do Mistrza jest pomieszaniem uwielbienia dla jego muzyki i miłości do osoby z bojaźnią dziecka, które strasznie boi się reprymendy czy choćby grymasu niezadowolenia w oczach czczonego nauczyciela. Mając kartki swego pamiętnika za jedynego powiernika i towarzysza długich, beznadziejnych dni i nocy, autorka popada w nieznośną dla dzisiejszego czytelnika egzaltowaną pobożność i samobiczowanie: obwinia się o grzechy, o nieróbstwo, o brak talentu, o niezaradność i niemożność wspomożenia swojej matki w Polsce. Wśród tych „przewinień”, wyraźnie trapiących autorkę, przewija się zawoalowana afera miłosna, zakończona porzuceniem dziewczyny przez niewiernego mężczyznę. Te smutne okoliczności codziennego bytowania Zofia stara się zrównoważyć kontaktami z życzliwymi jej osobami: Klementyną Hoffmanową, Stefanem Witwickim i w końcu Bohdanem Zaleskim. Chadza na wykłady Mickiewicza, spotyka się ze Słowackim, wysłuchuje uduchowionych kazań patriotycznych w polskim kościele św. Rocha. Swoje nieraz krytyczne obserwacje zapisuje w pamiętniku, który w ten sposób staje się żywym odbiciem ówczesnych stosunków emigracyjnych i celną charakterystyką niektórych jej prominentnych przedstawicieli. Niekiedy można odnieść wrażenie, że oczarowanie Zofii Chopinem miało wręcz charakter miłosny i że mogła marzyć o poślubieniu go, ostatecznie jednak, jak wiemy, wyszła za mąż za Bohdana Zaleskiego.

„Pamiętnik” (mylnie w literaturze tytułowany „Dziennikiem”) Zofii Zaleskiej przynosi zarówno interesujący obraz epoki, jak i oryginalne charakterystyki wielu znanych postaci artystycznego środowiska emigracyjnego. Jej zapiski ciekawe są szczególnie ze względu na fragmenty poświęcone Chopinowi. Osobowość i zachowanie swego nauczyciela w codziennych sytuacjach Zofia opisuje z perspektywy uczennicy adorowanego Mistrza. Kreśląc w „Pamiętniku” barwny portret Chopina, uwypukla jego wrażliwość, a zarazem chwiejność nastrojów i burzliwy temperament.

Postać i losy Zofii Rosengardt-Zaleskiej budzą podziw dla jej niesłychanej siły w dążeniu do upragnionego celu, w pokonywaniu niekończących się przeciwności materialnych i psychologicznych zapaści. Fizycznie słaba i chorowita, duchowo nadmiernie egzaltowana, okazała się w końcu szczęśliwą żoną i matką, choć jej wysiłki w kierunku muzyki nie doprowadziły do sukcesów na tym polu, pomimo wymarzonych lekcji u Chopina. Zmarła w 1868 r.

Bibliografia

• Jean-Jacques Eigeldinger, Chopin w oczach swoich uczniów, tłum. Zbigniew Skowron, Kraków 2010.

• Franciszek German, Zofia i Józef Bohdan Zalescy a Fryderyk Chopin, „Rocznik Chopinowski” 1983, nr 15.

• Władysław Hordyński, Zofia Rosengardt Zaleska, uczennica Chopina i jej pamiętnik, „Rocznik Biblioteczny” 1961, z. 1–4.

• Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 1–2, oprac. Bronisław Edward Sydow, Warszawa 1955.

Maurycy Schlesinger

paryski wydawca nut i pism muzycznych

.

Chopin wkrótce po przyjeździe do Paryża w roku 1831, z listem polecającym otrzymanym w Niemczech, złożył mi wizytę i zagrał kilka spośród swoich uroczych Mazurków (później wydanych jako op. 6 i 7), wówczas jeszcze nieopublikowanych. Będąc pod wrażeniem zarówno jego oryginalnego i urzekającego wykonania, jak i małych kompozycji samych w sobie, wdychając przez chwilę ducha melancholii, a następnie pasji oraz pełni oryginalnej melodii, rytmu i harmonii, wyciągnąłem do niego rękę i od razu zostaliśmy przyjaciółmi.

W kilka dni po naszej pierwszej rozmowie ponownie mnie odwiedził, ale tym razem był najwyraźniej poruszony i dogłębnie wzruszony. W odpowiedzi na moje życzliwe zapytanie, poinformował mnie z oczami pełnymi łez, że dopiero co wrócił od Kalkbrennera, któremu zagrał coś, aby usłyszeć, co myśli, i skorzystać z jego rady. Powiedział, że szorstka opinia Kalkbrennera brzmiała: „To nie jest gra na fortepianie. Musisz zacząć raz jeszcze od początku. Przyjdź do mnie niedługo. Osobiście będę Ci udzielał lekcji, gdyż wydaje się, że masz talent”.

– Więc jestem tylko partaczem – ciągnął Chopin w uniesieniu płaczu – partaczem, który zawierzywszy pobłażliwej aprobacie świata, wyobraził sobie, że jest kimś.

– Jesteś głupcem! – powiedziałem, przerywając mu, zniecierpliwiony jego wybuchem rozpaczy, który wyglądał, jakby nie miał się nigdy skończyć. – Nie jesteś winien żadnego z tych absurdów. Jak sam wiesz, niedawno widziałem, że „więcej masz talentu w małym palcu niż Kalkbrenner w całym sobie” i daleko przewyższysz go renomą.

– Ale – zauważył smutno, lecz z większym opanowaniem niż poprzednio – jak ja mam żyć w przyszłości tu, w Paryżu, kiedy idąc za opinią Kalkbrennera, nikt nie będzie kupował moich manuskryptów.

– Och, och! – odparłem. – Jeśli tak, to pozwól mi usłyszeć, co skomponowałeś.

Natychmiast zasiadł do fortepianu i zagrał swoje 24 Etiudy, kilka Nokturnów, Mazurków i Walców, Polonez op. 22 i wspaniałą Balladę g-moll op. 23 [sic!][447]. Grał chyba prawie trzy godziny. Byłem tak oczarowany, że nie zauważyłem, jak minął czas, gdy wtem się zatrzymał, zupełnie wyczerpany, nie dając żadnego znaku, że miał przestać grać na dobre. Obezwładniony wrażeniem jego niezrównanego występu, objąłem go entuzjastycznie, wyrażając – dokładnie odwrotnie niż Kalkbrenner – mój podziw i zachwyt nad jego grą oraz talentem kompozytorskim i przepowiadając mu niezwykle świetlaną przyszłość. Błagałem go, aby przyniósł mi wszystkie kompozycje, które dotychczas napisał, oraz te, które może jeszcze napisać. Wkrótce doszliśmy do porozumienia w kwestii ceny, jako że mogłem z radością zapłacić mu sumę, której zażądał, a która uwolniła go na długo od trosk i żenujących sytuacji, czyhających na pojawiającego się bez pieniędzy w Paryżu nieznanego przybysza. Od tamtej pory byliśmy zawsze przyjaciółmi. Cokolwiek Chopin skomponował, natychmiast grał mi, jako swojemu wydawcy.

Fryderyk Chopin, Mazurki op. 6
w zbiorze pierwodruków i późniejszych nakładów pierwszych wydań francuskich utworów Fryderyka Chopina połączonych oprawą introligatorską

Cóż mógł powiedzieć Kalkbrenner wkrótce po tym, jak opublikowany został cały ciąg Mazurków i dwa albumy Etiud? Co mógł powiedzieć o Chopinie, urodzonym geniuszu samouku, którego potraktował z góry, a który stał się najpopularniejszym pianistą paryskich salonów, uznanym za fenomen dotyku i stylu gry, i dla którego ludzie nie szczędzili poświęceń, by go usłyszeć?

Obaj zmarli w tym samym roku (1849), jeden w wieku czterdziestu, drugi sześćdziesięciu lat, a świat muzyki należycie oszacował rozmiary tej podwójnej straty. Daleko mi do wychwalania czy umniejszania jednego kosztem drugiego, ponieważ były to dwie zupełnie odmienne artystyczne dusze. Chopin spoczywa w Paryżu, który tak bardzo kochał, stolicy, która czciła go i oddawała mu honory. Odkąd poznaliśmy się, nigdy jej nie opuścił, jedynie przy okazji kilku krótkich wyjazdów do Niemiec i jednego do Anglii. Śladem ostatecznego miejsca spoczynku Chopina jest nagrobek na cmentarzu Père-Lachaise, ale to nasz wspólny przyjaciel, Franz Liszt, swoim dziełem wzniósł niezapomniany pomnik ku jego pamięci.

Maurice Schlesinger, Baden

Źródło: Maurice Schlesinger, Chopin i Kalkbrenner, „Musical World”, 3 IV 1869, nr 14 (t. 47), s. 239 (tłum. z ang. Joanna Wroczyńska, 2011).

Komentarz

Moritz (Maurycy) Adolf Schlesinger (1798–1871) – syn berlińskiego wydawcy muzycznego, Adolfa Martina Schlesingera, i bratem Henryka. Znany później jako Maurice, otworzył w latach 20. XIX w. w Paryżu filię wydawnictwa swego ojca i stał się głównym wydawcą nut oraz kreatorem gustów muzycznych środowiska paryskiego dzięki założonej przez siebie „Gazette musicale”, połączonej następnie z „Revue musicale” François-Josepha Fétisa. W 1834 r. założył stowarzyszenie mające na celu publikację klasycznej i współczesnej muzyki możliwej do nabycia w umiarkowanych cenach. Wydawał dzieła Mozarta, Haydna, Webera, Beethovena, Johanna Nepomuka Hummla, Giacoma Meyerbeera, Fryderyka Chopina i Hectora Berlioza. W 1826 r. jego skład nut przy rue Richelieu 97 spłonął doszczętnie, a wraz z nim niezliczone autografy muzyczne wydawanych kompozytorów oraz zbiór bezcennych listów Beethovena. Schlesinger był jednym z inicjatorów skomponowania przez Franza Liszta, Sigismunda Thalberga, Johanna Petera Pixisa, Henriego Herza, Carla Czernego i Fryderyka Chopina wspólnych wariacji na temat z opery Purytanie Vincenza Belliniego wydanych pod tytułem Hexaméron (Grandes Variations de bravoure sur la „Marche des Puritains” de Bellini).

Zatrudnił Ryszarda Wagnera w czasie jego pierwszej wizyty w Paryżu w latach 1840–1841 jako aranżera i dziennikarza, a następnie przedstawił go Lisztowi (Wagner później ożenił się z córką Liszta, Cosimą). W roku 1846 sprzedał część swych udziałów byłemu pracownikowi, Ludwikowi Brandusowi.

W 1834 r. wdał się w spór ze znanym kompozytorem i pianistą, Henrim Herzem, którego uraził krytycznym artykułem w swojej „Gazette musicale”. Obrażony Herz pozwał Schlesingera do sądu, przedstawiając jako świadków grupę znanych muzyków, wśród nich Chopina. Spór przerodził się także w publiczną awanturę, gdy podczas koncertu Herza grupa jego zwolenników pod kierunkiem Billarda (ucznia Herza) obrzuciła wyzwiskami wydawcę gazety. Skończyło się pojedynkiem na pistolety, w którym obaj zostali ranni. Doniesienia o tej sprawie ukazywały się w prasie, natomiast akta policyjne i sądowe zostały zniszczone w czasie Komuny Paryskiej, gdy powstańcy podpalili m.in. siedzibę Trybunału.

Maurycy Schlesinger poślubił Elisę Foucault i przeszedł na wiarę chrześcijańską; gdy poznali Gustawa Flauberta, ten zakochał się w 11 lat starszej od siebie Elizie, która pozostawała do końca życia jego „ideałem”. Małżeństwo Schlesingerów posłużyło pisarzowi za kanwę do znanej powieści z elementami autobiograficznymi pt. L’Éducation sentimentale (później w Polsce pod tytułami Szkoła serca i Szkoła uczuć), a Maurycy za pierwowzór postaci pana Arnoux.

Opisaną tu wizytę Chopina u Kalkbrennera inaczej przedstawia sam Chopin w obszernym liście do Tytusa Woyciechowskiego (z 12 grudnia 1831 r.):

„[...] Prezentowany Kalkbrennerowi, prosi mnie, żeby mu coś zagrać. Rad nierad, nie słysząc go wprzód, a wiedząc jak Herz gra, zdjąwszy pychę z serca, siadam. Zagrałem mój e-moll [...]. Zadziwiłem Pana Kalkbrennera, który natychmiast adressował mi pytanie, czym nie uczniem Fielda, że mam grę Cramerowską, a uderzenie Fieldowskie. – (Ucieszyło mnie to w duszy), a jeszcze bardziej, gdy usiadłszy do fortepianu, Kalkbrenner, chcąc się przede mną wysadzić, omylił się i musiał ustać! Ale też trzeba było słuchać, jak zrobił repryzę; nic podobnego nie myślałem. Od tego czasu codziennie widujemy się, albo on u mnie, albo ja u niego – a poznawszy mię dobrze, robi propozycją, żeby trzy lata u niego się uczyć, a zrobi ze mnie coś bardzo, bardzo. Powiedziałem mu, że wiem, ile mi nie dostaje, ale że go nie chcę naśladować i 3 lata za dużo. Tymczasem przekonał mnie, że mogę ślicznie grać, kiedym natchniony, a kiepsko, kiedy nie – rzecz, która mi się nigdy nie zdarza. Powiedział mi, przypatrzywszy się bliżej, że nie mam szkoły – że jestem na ślicznej drodze, ale się zderutować [tj. zboczyć z drogi] mogę. – Że nie będzie reprezentanta szkoły wielkiej fortepianowej po jego śmierci albo jak on zupełnie grać nie będzie. Że nie mogę budować, choćbym chciał, nowej szkoły, nie znając starej – słowem, że nie jestem doskonałą machiną, a tym samym krępuję bieg myśli moich. Że mam piętno w kompozycji, szkoda by było, żebym nie był tym, czym być obiecuję itd., itd. Przy tym żebyś tu był, sam byś powiedział: ucz się, chłopcze, póki czas. Wielu mi tego odradzało – sądząc, iż ja tak dobrze grać potrafię, jak on, że to czyni przez pychę, żeby potem mnie swoim uczniem nazywał itd., itd. To wszystko są facecje. Trzeba wiedzieć, że o ile tu dla talentu Kalkbrennera mają wszyscy, a wszyscy uszanowanie, o tyle jego osoby nie cierpią – bo się nie z lada durniem paniebraci [...]”[448].

Stosunki handlowe ze Schlesingerem także nie były aż tak „gładkie”, jak to przedstawia sam autor. Chopin negocjował swoje prawa autorskie również z innymi wydawcami (Pleyel, Probst, Wessel i in.), targując się fachowo, i nie zawsze było to po myśli Schlesingera. W liście do Juliana Fontany (z 12 marca z 1839 r.) Chopin daje przyjacielowi szczegółowe instrukcje negocjacyjne: „[...] Schlesinger ciągle mnie szwabił – dosyć na mnie zarobił i nowego zarobku nie odmówi – tylko z nim grzecznie, bo żyd chce za coś uchodzić. [...] powiesz, że to rzecz [...] obiecana dawno Pleyelowi, [że] on chciał być jej wydawcą, że mnie o to bardzo przed wyjazdem prosił, jak w istocie było. [...] Co mi do tego, że Schlesinger Probstowi każe drożej moje manuskrypta płacić. – Jeżeli Probst je płaci drogo Schlesingerowi, to znak, że mnie szwabi, płacąc mało. – Probst nie ma składu w Paryżu – wszystkie moje rzeczy drukowane u Schlesingera”[449].

A w kolejnym liście do Fontany (z 17 marca 1839 r.):

„[... ] Jeżeli mam je tanio sprzedawać, toć wolę Schlesingerowi – jak szukać nowych, niepodobnych związków. [...] Niech Schlesinger je przeda, komu chce, niekoniecznie Probstowi. – Mnie nic do tego. On mię adoruje, bo mię odzierywa. [...] Wolę za bezcen po staremu dawać moje manuskrypta, jak tym durniom się kłaniać. Wolę jednego Żyda być uniżonym jak 3ch. – Więc do Schlesingera. [...]”[450].

Edward Siwiński

pedagog, dziennikarz, krytyk literacki

.

[...] Powiedzieliśmy już poprzednio, że p. Hösick najbardziej jest zajmującym, gdy mówi o Słowackim, Mickiewiczu i Chopinie. Korzystamy z tej sposobności, aby kilka rysów o tym ostatnim przytoczyć, a przede wszystkim sprostować błędną wiadomość, jaką niedawno pisma nasze podały o tym wielkim artyście, czerpiąc je z monografii Chopina, skreślonej piórem Armanda Silvestre’a[451]. Chodzi tu o anegdotę, którą ten pisarz podał o pierwszym spotkaniu się Chopina ze sławnym naówczas Kalkbrennerem. Miało to mieć miejsce, według francuskiego pisarza, zaraz po przybyciu młodego Chopina do Paryża. Chopin udał się do słynnego pianisty i prosił o udzielenie mu lekcji. Kalkbrenner, widząc ubogi strój chłopca, wyrzekł z pewną arogancją, że bierze 100 franków za lekcję. Chopin odrzekł na to, że chociaż tylko posiada 100 franków, chętnie je gotów poświęcić. Miało to rozczulić Kalkbrennera do tego stopnia, że rzucił się Chopinowi na szyję etc.

W Paryżu zamieszkałem kilkanaście lat po śmierci Chopina – mówi E. Siwiński – lecz stykałem się z ludźmi, którzy go dobrze znali lub byli jego przyjaciółmi; wszystko więc to, co tu o wielkim naszym artyście przytoczę, oparte jest na opowiadaniu Juliusza [sic!] Fontany, osobistego przyjaciela Chopina, i któremu tenże kilka utworów swoich dedykował („À mon ami Jules Fontana”); dalej Cypriana Norwida, Leonarda Rettela[452], Karola Weltza[453], a wreszcie Stanisława Kątskiego[454], najmłodszego z czterech braci, składających tę tak sławną w swoim czasie muzykalną rodzinę. Drobny ten przyczynek, który zamierzam dodać do biografii wielkiego artysty, w chronologicznym opowiem porządku.

Wspomniany wyżej Karol Weltz – który kolegował [się] z Chopinem w Liceum Warszawskim i z kilkoma młodymi chłopcami należącymi do zamożniejszych rodzin, stał na stancji u ojca Chopina – opowiadał mi, że Chopin lubił szczególniej o szarej godzinie siadać do fortepianu i improwizować. Młodzi towarzysze obsiadali dokoła i słuchali jego gry; Chopin zauważył jednakże, że u niektórych pociąg do snu bywał silniejszym od zamiłowania do muzyki, pewnego więc wieczora umyślnie zaczął grać coraz to wolniej i ciszej, tak że wreszcie uśpił całe swoje audytorium, wyszedł po cichu i ze świecą w ręku wprowadził ojca do pokoju, mówiąc: „Przedstawiam ojcu zapalonych miłośników muzyki”. Wszyscy, nagle przebudzeni, ze wstydem oczy sobie przecierać zaczęli, a figlarz, sprawca tej zabawnej sceny, zanosił się od śmiechu.

EDWARD SIWIŃSKI

Gra Chopina była bardzo miękką i delikatną, tak że na koncercie, który dawał przed wyjazdem do Paryża w sali Towarzystwa Przyjaciół Nauk, kilkakrotnie odezwały się głosy: „Prosimy głośniej!”. Pochodziło to z niesłychanej drażliwości słuchu, jaką się Chopin odznaczał.

Chopin przybył do Paryża zaopatrzony w stosowny fundusz, w ubraniu zaś był zawsze nie tylko starannym, ale wykwintnym nawet. Udał się rzeczywiście do Kalkbrennera, który naówczas posiadał w Paryżu sławę najznakomitszego pianisty, a stąd był niesłychanie zarozumiałym. Tak np. gdy młody Thalberg przybył do Paryża, Kalkbrenner, chcąc go zaprotegować, dał mu grać kilka utworów na własnym koncercie, czym się naraził na bardzo niemiłą konfuzję, bo publiczność z większym uznaniem przyjęła młodego wirtuoza niż zarozumiałego mistrza. Kalkbrenner przyjął Chopina bardzo chłodno, a o grze jego wyraził zdanie, iż ma zupełnie błędne palcowanie i potrzebowałby najmniej trzech lat pracy pod jego kierunkiem. Dotknęło to boleśnie miłość własną Chopina, ale się niebawem pocieszył, gdy Kalkbrenner zasiadł do fortepianu i, grając jeden ze swoich utworów, pomylił się. Rozstali się chłodno, a o braniu lekcji nie było już więcej mowy. Chopin został sobą, a kompozycjami swymi niebawem zaćmił przeceniającego się i przecenionego pianistę.

Taką była scena zetknięcia się z Kalkbrennerem, błędnie opisana przez Armanda Silvestre’a, a opowiedziana mi przez S. Kątskiego, według ustnej relacji samego Chopina[455].

Chopin był niesłychanie drażliwym. Pewnego razu miał grać w Hôtelu Lambert, siedlisku Czartoryskich. Gdy goście już byli zebrani, a Chopin nie przybywał, któryś z niezgrabnych dworzan księcia Adama posłał do artysty... lokaja. Chopin się właśnie ubierał, lecz obrażony, że przysłano po niego służącego, powiedział temuż: „Jestem dziś nieusposobiony, powiedz więc temu, który cię przysłał, że grać nie będę”, a odprawiwszy go z kwitkiem, ku wielkiemu naturalnie zdziwieniu sługusa, położył się do łóżka.

Cyprian Norwid opowiadał, że Chopin miewał momenty egzaltacji słuchu i że w takich chwilach zmysł ten nabierał niesłychanej wrażliwości; słyszał on wtenczas dźwięki, niepochwytne dla zwykłego ucha. Raz, przybywszy do Chopina, a tenże mieszkał w domu sąsiadującym z domem zamieszkanym przez sławną Rachelę[456] i jej rodzinę, znalazł go wielce zirytowanym i zabierającym się do wyjścia. „Co ci jest?” – zapytuje Norwid, a Chopin na to: „To żydowskie gniazdo kłóci się od samego rana, nie mogę myśli zebrać i uciekam z domu, aby ich nie słyszeć”. Chopin, zwłaszcza w ostatnich latach swego życia, był tak szczupłym i delikatnym, tak wątłym i prawie przezroczystym, że według malowniczego wyrażenia Norwida, zdawał się być nie człowiekiem, lecz jakimś delikatnym skrzydlatym owadem, którego należało się dotykać z jak największą ostrożnością, ażeby go nie uszkodzić. [...]

Wspomniany powyżej przyjaciel Chopina i wydawca niektórych dzieł jego, Juliusz [sic!] Fontana, skończył bardzo tragicznie w 1867 czy 1868 roku. Zapadłszy na lekki ból uszu, wskutek prawdopodobnie przeziębienia, skarżył się właścicielce domu, w którym mieszkał. Naiwna kobieta poradziła mu tak zwane babskie lekarstwo, a mianowicie, żeby kładąc się do łóżka, włożył sobie w uszy watę nasyconą eterem. Nieoględny, rady tej usłuchał. Obudziwszy się z rana i spostrzegłszy, że jest już po dziewiątej, zdziwił się wielce panującą dokoła ciszą. Przystąpił do okna i wyjrzał na ulicę: przechodnie mijali się, jak zwykle, wozy i powozy przesuwały się ustawicznie, ale żadnego nie sprawiały turkotu. Zaniepokojony tym niewytłumaczonym dla siebie zjawiskiem, zasiadł do fortepianu i grać zaczął. Klawisze uginały się pod jego palcami, ale nie dawały najlżejszego tonu. Coraz to więcej przerażony, zaczął grać mocniej i mocniej, wreszcie tłuc w fortepian – instrument uporczywie milczał, a gdy kilka strun pękło, nie wydawszy najmniejszego jęku, poznał dopiero z rozpaczą, że całkiem słuchu pozbawionym został. Żadnych środków ratunku nie było i nieszczęśliwy muzyk, głęboką melancholią dotknięty, wystrzałem z pistoletu życie sobie odebrał[457].

Źródło: Edward Siwiński, Garść wspomnień, „Gazeta Warszawska”, 19 II 1897, nr 47, s. 3; 21 II 1897, nr 49, s. 2; 23 II 1897, nr 51, s. 2; 24 II 1897, nr 52, s. 2; 25 II 1897, nr 53, s. 2. Przedruk: „Biesiada Literacka” 1897, nr 10, s. 158.

Komentarz

Edward Siwiński (1831–1897) – polski pedagog, dziennikarz, krytyk literacki. W czasie powstania styczniowego wchodził w skład Rządu Narodowego (jako reprezentant obozu białych). W jego mieszkaniu odbywały się niektóre posiedzenia Rządu. Z racji swojej wcześniejszej działalności objął Wydział Prasy; wydawał wiele pism i odezw powstańczych, opracował projekt prawa prasowego. Po upadku powstania znalazł się w Paryżu, gdzie aktywnie zaangażował się w działalność naukową i publicystyczną. Był członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego i cenionym prelegentem Stowarzyszenia Pomocy Naukowej w Paryżu; wykładał literaturę polską i słowiańską, działał też w Kole Słowiańskim, głoszącym ideę łączności wszechsłowiańskiej. Oblężenie Paryża przez wojska pruskie i okres Komuny Paryskiej przeżył w stolicy Francji. Około 1876 r. stracił wzrok; rodzinę utrzymywać musiała żona Wanda, która otworzyła pracownię sztucznych kwiatów. Zaprzyjaźniony z nim Cyprian Kamil Norwid proponował w 1878 r. zorganizowanie cyklu odczytów w celu uzyskania środków dla Siwińskiego. Sam Siwiński próbował kontynuować pracę literacką i pozostawał nadal korespondentem warszawskiego „Przeglądu Tygodniowego”, a w 1878 r. był inicjatorem powstania w Paryżu pisma polskiego „Listy Polskie”, w którym publikował pod pseudonimem „Jan Sceptyk”, m.in. ogłosił Trzy polityki nasze sprzed roku 1863 (1878). W domu Siwińskich bywali liczni emigranci i artyści, m.in. Walery Wróblewski, Ludwik Nabielak, Józef Tokarzewicz, Józef Rustejko, Józef Chełmoński, Cyprian Godebski, Cyprian Kamil Norwid, Henryk Sienkiewicz, Władysław Żeleński, Antoni Sygietyński i wielu innych.

W 1884 r. Siwińscy powrócili za zgodą władz do Warszawy. Ich dom stał się ulubionym i cenionym miejscem spotkań inteligencji warszawskiej. Pomimo ślepoty Siwiński udzielał lekcji i przy pomocy asystentek-lektorek kontynuował pracę literacką. Planował napisanie obszernych pamiętników; ostatecznie wydał jedynie kilka wspomnień w prasie (m.in. powyższy tekst o Chopinie). Zamieszczał w prasie poezje liryczne i satyryczne oraz fragmenty utworów dramatycznych. Wygłaszał też prelekcje, z których część poświęcił propagowaniu działalności warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami. Jego pasją życiową były szachy, był jednym z najlepszych szachistów warszawskich drugiej połowy XIX w.

Bibliografia

• Rościsław Skręt, [hasło:] Edward Siwiński, w: Polski słownik biograficzny, t. 37, Warszawa–Kraków 1996–1997.

Eugeniusz Skrodzki,

pseudonim „Wielisław”

literat i pamiętnikarz, młodszy kolega Chopina

.

Przypisać to zapewne należy gorliwości i przejęciu się ważnością posłannictwa swego profesorów i nauczycieli. Ci zaniedbani w stroju, oryginalni w postaci, w wytartych sukniach pedagodzy, uposażeni dwustoma rublami na rok, byli dzielnymi pracownikami przygotowującymi starannie wzrastające pokolenie do nauk uniwersyteckich i różnych zawodów. Nie mieli się bynajmniej za nieszczęśliwych. Żadna skarga nie wychodziła z ust ich, bez zazdrości spoglądali na ulubieńców fortuny. Stanu swego nie uważali za karę zesłaną od pogańskich bogów, bo tkwiła w nich myśl wyższa, myśl chrześcijańska, że nauczycielstwo to kapłaństwo, które daremno by szukało nagrody za swe poświęcenie na ziemi. Ci dawni nauczyciele, jeśli się czym szczycili, to chyba powodzeniem swoich niegdyś uczniów. Dodajmy, że żadna protekcja, żadne wstawianie się za uczniem nie wpływało u nich na zmianę o nim opinii, czyli stopnia, a o brudnych frymarkach promocjami nikt ze współczesnych nie słyszał, bo i rodziców tak mało rozsądnych, aby łożyć wydatki na to, iżby się syn ich nie uczył, chyba nie było. Zresztą cała organizacja ze swymi surowymi karami sprawiała to, iż nieuk postawiony był w smutnej alternatywie albo się uczyć, albo brać plagi, od których jedna ucieczka do wojska czasami ratowała.

Taniość powszechna umożebniała ojcom rodzin taniość wychowania. Po szkołach utrzymywanych przez klasztory wpisu płacono po kopiejek trzydzieści na miesiąc, w liceum już po rublu. Najkosztowniejsza pensja Chopina, ojca kompozytora, pobierała od pensjonarza około rubli czterystu. Za osobliwość cytowano, że syn jakiego ordynata lub magnata płacił w żoliborskim konwikcie sześćset rubli, a sami znaliśmy bardzo zamożnych obywateli, których edukacja syna kosztowała po rubli sto na rok. Prawda, że zjeżdżano na stancję ze spiżarniami, zapasami mąki, wędliny, drzewem opałowym i z synami ekonomów, którzy posługując paniczom, do szkół uczęszczali, a nieraz później dobra od paniczów, co się nie bardzo uczyli, nabywali i sami na dygnitarzy wychodzili.

Jeśli edukacja mężczyzn zbliżała się do dzisiejszej, edukacja kobiet o wiele niższą była. Dopiero około 1826 roku słynną pensję Zuzanny Wilczyńskiej[458] przerobiono na Instytut Guwernantek, ją samą mianując ochmistrzynią, a nieodżałowanej pamięci Klementynę Tańską nauczycielką. Tak jest! Zasłużona w literaturze Tańska jest pierwszą chyba kobietą, co u nas w gronie profesorów zasiadła. Oprócz gruntownej znajomości religii i języka ojczystego uczennice wynosić miały z tego instytutu wiedzę arytmetyki w niższym zakresie, historii, geografii oraz literatury, która właśnie była przedmiotem Tańskiej. Szczególną uwagę kładziono na język francuski, jego wymawianie, na mitologię. Profesor Waga wykładał, zdaje się, wiadomości z nauk przyrodniczych, nie pamiętamy, kto ogólne poglądy z astronomii i początki geometrii. Było to według dzisiejszych wyobrażeń niewiele, ale już daleko więcej niż to, co wykładano po pensjach klasztornych i prywatnych, a jeśli kto wątpi, czy to na spełnienie obowiązków życia kobiety uważanym w ogólności (o szczególnych potrzebach i usposobieniach tu nie ma mowy) nie wystarczy, niech wspomni na cnoty, poświęcenie, gospodarność, oszczędność tych sędziwych niewiast, które są naszymi babkami lub matkami, a które innego rodzaju edukacji nie znały.

[...] Fortepian dawniejszy, powszechnie przezywany pantalionem albo instrumentem, tak był podobny do dzisiejszego, jak druk używany wówczas do teraźniejszego. Pospolicie miewał pół szóstej oktawy, a głos, jaki wydawał, przypominał cymbałki umieszczone w metalowym kotle. Lubo w program dobrego wychowania młodej osoby wchodziła koniecznie muzyka, jednak doborowych nauczycieli miała ledwo sama Warszawa. Słynęli tu: Weinert[459], Wieman[460], Zawadzki[461], Żywny[462], Krogulski[463] i inni. Na wsiach i po małych miasteczkach uczyli panny grać organiści, chyba większe dwory miewały swoich metrów, pospolicie Niemców. Pomiędzy mężczyznami jednak może więcej było amatorów aniżeli dziś. Każdy prawie staranniej chowany uczył się grać na skrzypcach, inni na flecie, waltorni, wiolonczeli, a nieledwo każdy umiał brzdąkać na gitarze, jeśli nie hiszpańskiej, trudniejszej, to z pewnością na łatwiejszej, angielskiej.

Jeszcze od czasu kongresu wiedeńskiego datowała moda grania na harfie. Młoda osoba, ująwszy ją zręcznie, z wysuniętą nóżką naprzód, miała sposobność okazania gracji, co już powodowało, że sprowadzano te instrumenty najwięcej z Londynu i płacono je drogo, bo czasami po kilka tysięcy. Sami widzieliśmy zakurzoną, okrytą pyłem zapomnienia harfę, która ze sprowadzeniem kosztowała 500 rubli.

Wiele w owych czasach mówiono o Duranowskim, skrzypku, który miał talentem przechodzić Lipińskiego[464] i innych, ale któremu nieporządne życie i nałogi przyrodzone zdolności zaćmiewały i życie skróciły[465].

Pamiętamy i pierwszy koncert Chopina, przyjęty obojętnie. Teatr Wielki świecił pustkami, najwięcej tam widać było takich, co darmo dostali bilety, albo ścisłą z nim znajomością i przyjaźnią złączonych. Jest to uprzedzenie czasu naszego, aby talent prawdziwy potrzebował wielkich pomocy. On je sam sobie stwarza, przyswaja, urabia, jak chce i potrzebuje.

Dowód tego mamy właśnie na Chopinie. Ten sam nauczyciel, co jego wtajemniczał w zasady harmonii i melodii, połowie Warszawy udzielał lekcji. Był to poczciwy, potulny Żywny, Czech rodem, wcale nie mistrz w swojej sztuce. Chopin mimo to z tysiąców jego uczniów został sam jeden wielkim, bo się urodził już, widać, z danymi potrzebnymi na znamienitego kompozytora i nim musiał zostać, czy by go był uczył nie Żywny, lecz Steibelt[466], Czerny[467], Gelinek[468] lub którykolwiek ze sławnych wówczas.

Wspomnieliśmy, iż do edukacji dobrej należało to, aby umieć grać na jakim instrumencie. Czyniono to więcej dla obeznania z muzyką, bo takiego jak dziś nawału fortepianów kaleczących uszy lokatorów po większych domach nie bywało, wielu zaś mężczyzn uczyło się o tyle jedynie znać nuty, aby mogło damom zapraszanym do grania karty przewracać. Uchybienie tej grzeczności uważane było za dowód zaniedbanego wychowania.

Źródło: Wielisław [Skrodzki E.], Wieczory piątkowe i inne, Warszawa 1962, rozdział „Wspomnienia z literackiego świata”, s. 97–99, 114–115.

Poszanowanie najdrobniejszych śladów po wielkich ludziach należy do rzędu szlachetnych serca ludzkiego popędów. Cóż dziwnego, że i wspomnienia o nich budzą powszechne zajęcie? Niewielu już z nas żyje, co znali Chopina, jeszcze mniej jest takich, co by jego młodość pamiętali i byli na jego najpierwszych koncertach.

Co do mnie, bywały czasy, żem co dzień widywał Fryderyka Chopina, mieszkając z nim w jednym domu; nie znaczy to wszakże, abym go dobrze znał, bo byłem dwanaście lat od niego młodszy i patrzyłem na niego z tą lękliwą nieśmiałością, jaka dzieli dzieciaka rozpoczynającego nauki od tego, który już w świat wchodzi.

Rodzina Chopinów składała się z sześciu osób. Młode pokolenie stanowiły trzy córki i syn, jedynak, Fryderyk. Ojciec, pan Mikołaj, była to postać uroczyście poważna, z pewną wykwintnością w obejściu, cechującą człowieka dobrze wychowanego. Wbrew przyjętej dziś powszechnie tradycji, mówiono sobie wówczas, że pochodził on z Pikardii, że był synem dzierżawcy dóbr księcia d’Enghien; wreszcie, że w epoce rewolucji przybył do Polski[469]. Tak czy owak, dość, że pan Mikołaj uczuwał do Napoleona nienawiść wszystkich emigrantów i nazywał go zbójem i mordercą.

Przybywszy do Polski – głosiła wieść obiegająca o jego przeszłości – przyjął obowiązki guwernera przy młodym hrabim Fryderyku Skarbku, znanym ekonomiście, autorze i profesorze. Tam poznał swoją przyszłą żonę, ubogą szlachciankę, zarządzającą domem powinowatej swojej[470], pani hrabiny, a ożeniwszy się z nią, przeniósł się do Warszawy, gdzie go powołano na nauczyciela języka francuskiego, w Liceum, którego rektorem był sławny Linde[471]. Uczniowie w ogóle szanowali i lubili swego profesora, wyśmiewając się po cichu z jego cudzoziemskiej akcentuacji zanadto dobitnej, gdy mówił po polsku; jeszcze więcej z gróźb jego i przypowiastek o „madame rózga” i z przepowiedni, które przy znanej jego łagodności i wyrozumiałości nigdy się nie sprawdzały.

Pani Chopinowa, którą wszyscy bliżej ją znający miłowali i szanowali, była typem rządnej, za[po]biegliwej, a pracowitej polskiej gospodyni, co to bez chciwości i cudzej krzywdy umie z drobiazgów kłaść fundament pod przyszłą, na starość zacnie uzbieraną fortunę. Chopinowie trzymali pensję męską; o pomieszczenie w niej dla synów swoich dobijali się ojcowie najpierwszych rodzin kraju, mimo olbrzymiej, jak na owe czasy, opłaty, co do czterech tysięcy złotych za rok od jednego ucznia wynoszącej. Mniej zamożnym folgowano niekiedy.

Przyczyną wziętości tej pensji była niezmierna pieczołowitość i dbałość o zdrowie chłopców, dobre ich odżywianie, czystość i moralność, a przy tym dobry kierunek i nadzór naukowy. Szczególniej ustaloną była opinia, że być u Chopina na pensji, znaczyło to samo, co być wyżej cywilizowanym człowiekiem, czyli lepiej wychowanym od innych, o co daleko więcej dbano niż o zyskanie specjalności jakiejś, zdobycie medalu itp. Wyznawano wówczas to, może zacofane, zdanie, iż niczym są medale, jeśli ich nie nosi człowiek, czyli istota prawdziwie godna noszenia na swej skroni wieńca godności ogólnoludzkiej.

Jeszcze wówczas powtarzano z zapałem słowa poety serca[472]:

Kto tylko sobie budował,

Nic dla siebie nie zakłada;

Kto świat cały umiłował,

Ten i cały świat posiada[473].

Wszyscy, co wyszli z pensji Chopinów, zapewne potwierdzą tę moją o niej opinię. Najżywszą wdzięczność dla pamięci obojga zachował do zgonu znakomity ich uczeń i jedna z chwał narodu hr. Fryderyk Skarbek.

Nie ma chyba przykładu, aby z łotrowni, jaką przedstawia dom czy rodzina żyjąca bez religijnego charakteru, jakby przypadkiem skojarzona, wyrosła jaka istotna zasługa lub znakomitość. Wszyscy wielcy ludzie zawdzięczali swą wielkość w znacznej części matkom, którym dzisiejsze prądy umysłowe chcą berło odjąć, a oddać nadzorowi państwowej policji.

Najmłodsza córka, Emilcia, wyjątkowo obdarzona od natury, zasłużyła sobie przymiotami swymi na szczególne wspomnienie w Rozrywkach dla dzieci, skreślonych przez Tańską[474]. Pamiętam dobrze tę prawie anielską postać, bo mnie, małego dzieciaka, zaszczycała swoimi łaskami. Chora na piersi, nieraz wynoszona, dla sił osłabłych, blada jak wosk, z rumieńcami wypieczonymi na twarzy, całe piękne dnie lata przepędzała w rodzaju groty, z widokiem na Wisłę, w ogrodzie poza gmachami uniwersytetu, z dawnego swego przeznaczenia zwanym „Botaniką”. Tam gromadziliśmy się, miejscowe dzieciaki, koło stóp sympatycznej chorej, a ta w zamian za wodę, którąśmy jej z bijącego źródła dla uspokojenia trawiącej gorączki przynosili, za kwiatki, któreśmy dla niej po łączce rwali, opowiadała nam, cichym, przygasłym suchotnicy głosem różne historie i bajki. Było tego mnóstwo, że aż czasem ze zmęczenia kaszel przerywał jej mowę.

Pośród opowieści z Perraulta[475] lub z Tysiąca i jednej nocy, zawsze chciwie słuchanych przez zgraję wisusów ogródkowych, zapamiętałem też i inne, a z nich dwie w szczególności, jedną o głupim Bartku, co dom spalił, chcąc się raz uwolnić od robactwa. Iluż znamy takich Bartków, niechętnych do drobnej, mozolnej, ale koniecznej pracy, a poczynających zaraz od gwałtownych reform! Druga bajka mówiła nam o bogaczu, który pozwolił biednej wdowie obsiewać kilka zagonów roli; ta zaś przez wdzięczność, wiedząc, jak bogacz lilie białe lubi, co rok w zakątku zasiewała je i ofiarowywała mu na imieniny. Bogacz zbankrutował; pałace, dobra, świetne cugi przeszły w obce ręce, aż i ze zgryzoty umarł sam wdowy dobrodziej. Ta jednak, jego łask pamiętna, zasadza na jego grobie jedną białą lilię. Lilia wszystkie dawne wielkości przetrwała i sama jedna kwitnie co rok jako pomnik wdzięczności.

Nie umiem opowiadać tych rzeczy z wdziękiem słowa, jaki posiadała Emilcia; to wiem, iż my wszyscy, ówcześni jej słuchacze, na długo zapamiętaliśmy, iż bogactwa są rzeczą całkiem przygodną, zmienną, przemijającą łatwo, a to jedynie, cośmy dla drugich zrobili, stawia nam trwałe choćby skromne, jak te lilie, pomniki wdzięczności.

Lekarz, zdaje się Malcz[476], zalecił p. Emilii pić kozie mleko; przynosiła je, ciepłe jeszcze, siostra chorej Ludwika, ale woń tego napoju była dla cierpiącej tak przykrą, że ile razy nie dopilnowano wypicia, dziewczę wylewało mleko na ziemię. Pewnego dnia słabsza niż zwyczajnie, cała rozgorączkowana, wypiła mleko od razu – obróciła się do siostry z tym miłym, sobie właściwym, uśmiechem i rzekła:

– Czy ty wierzysz – rzekła – że to paskudztwo mnie zbawi, kiedy ja czuję już w piersiach żelazne szpony śmierci? Wypiłam, lecz tylko dlatego, abyś mogła powiedzieć matce, że jestem posłuszną doktorowi.

Wtedy nagle, mimo upału, dreszcz przebiegł chorą po całym ciele i zaczęła się uskarżać, że jej zimno. Panna Ludwika pobiegła po ciepłą chustkę, ale i ta nie pomogła. Niedługo potem nadeszli ojciec, brat i uprowadzili biedną, która już nie miała zobaczyć ulubionego ogródka i groty.

W jakie pół roku, w początku wiosny, wieko białej trumny, z wiankiem panieństwa, stało przed sienią domu. Nasza Emilcia na katafalku wyglądała jak śpiąca. Rumieniec, uśmiech słodyczy, wdzięk łagodności zdobiły jeszcze tę twarz wychudłą i wybladłą. My, dzieci, patrząc na nią w osłupieniu, nie mogliśmy pojąć, co się z nią stało, i wierzyliśmy w letarg, w zmartwychwstanie. Dopiero gdy zajechał karawan, gdy ksiądz rzymski[477], wizytator Misjonarzy, ubrany w czarną kapę nadział biret na głowę i zaintonował smutny hymn pogrzebowy, gdy kondukt ruszył sprzed mieszkania, płacz, jęki rodziców i rodzeństwa dały nam poznać, że więcej już ukochanej naszej Emilci nie zobaczymy. Zwiędły tak prędko kwiatuszek liczył zaledwie piętnastą wiosnę.

Najstarsza ze wszystkich trzech sióstr panna Ludwika rysami twarzy, konwersacją rozumną, dowcipną, najwięcej przypominała pochodzenie ojca i podobna była do brata. Wyszła ona potem za Jędrzejewicza[478], profesora prawa i administracji w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie; ile pamiętam, najczęściej grywała na cztery ręce z Fryderykiem, najwięcej oboje mieli zawsze coś do powiedzenia sobie; zdaje się zatem, że nasz wirtuoz do tej starszej swej siostry jakby najwięcej żywił sympatii[479].

Panna Izabella, o typie twarzy i obejściu czysto polskim, otwartym, weselszym, więcej zajęta pomaganiem w zarządzie domu matce, wyszła o wiele później od siostry za mąż za Antoniego Barcińskiego[480], profesora matematyki w Instytucie Politechnicznym, a raczej w szkole przygotowawczej do Instytutu, a późniejszego dyrektora Żeglugi Parowej. Był to autor jednego z najdawniejszych dziełek polskich w materii handlowej, buchalterii i rachunkowości kupieckiej.

Obie siostry podobno pod jego kierunkiem skreśliły i wydały dziełko popularno-ludowe pod tytułem: Pan Wojciech, wzór pracy i oszczędności. Dziełko to, mówiąc nawiasem, chybione, bo za obszerne, obejmowało aż cztery tomy, przez co było i za drogie dla tych, dla których je głównie przeznaczono. Dziś należy ono do rzadkości.

Pisząc o rodzinie Chopinów, trudno nie wspomnieć o nauczycielu muzyki Fryderyka i panien, tak z rodziną tą zżytym, że można go uważać jakby za należącego do niej. Nauczycielem tym był Czech rodem, Żywny, podobno dawny kapelmistrz austriacki.

Żywny był jedną z tych typowych postaci przeszłości, których dziś już nie ujrzeć. Olbrzymie rozmiary miał jego nos wcześnie ukameryzowany[481] na kolor fioletowy wskutek nadmiernego zamiłowania tabaki i napoju gambrynusowego[482]. Tabakę zażywał Żywny tak namiętnie, że nos, broda, biały krawat, kamizelka, klapy od surduta, tabaczkowego koloru: wszystko było tabaką powalane. Zasypywała ona aż węgierskie buty – z którymi, jak i z owym surdutem, zimą i latem nie rozstawał się maestro nigdy – a bardzo często i samą klawiaturę fortepianu. Ręka ucznia lub uczennicy, której się Żywny dotknął przy lekcji, cuchnęła potem obrzydliwą bernardynką. Oprócz ogromnej tabakiery z wizerunkiem Mozarta czy Haydna na wierzchu, mieszczącej pół funta proszku, i olbrzymiej chustki czerwonej w kratę nosił Żywny zawsze w pogotowiu niemałych wymiarów ołówek czworokanciasty; poprawiał nim napotykane w nutach pomyłki, a czasami po palcach lub głowie karcił mniej pojętnych lub nieuważnych uczniów.

Poczciwa ta mierność od czasu, kiedy ulubiony uczeń nabył już rozgłosu, zamawiana była na nauczyciela muzyki do najpierwszych domów w Warszawie. Widać jednak, że wirtuozi i wielcy kompozytorowie przy ladajakiej pomocy sami się właściwie kształcą i wychodzą na wielkich, bo niepodobna, aby Chopin artyzm swój i wyrobienie się nawet w samych początkach nauczycielowi swemu mógł zawdzięczać. Nie wiem, czy oprócz Chopina miał jeszcze Żywny kim się pochwalić; w każdym razie nie przyniosłem jego maestrii zaszczytu ja, który miałem szczęście przez sześć lat być jego uczniem, a chociaż często brałem po palcach i czuprynie ołówkiem, tyle dziś umiem z muzyki, iż zaledwie gamę diatoniczną rozpoznać mogę.

Na skromnych uroczystościach imieninowych u Chopinów pamiętam Żywnego zawsze otaczanego oznakami wdzięczności i szacunku. Siedział zaraz przy gospodyni domu, brał potrawy przed gospodarzem, a spożywał je, mimo braku zębów, z apetytem, który w nas, malcach, wiecznie do śmiechu skłonnych, sarkastyczną wesołość wywoływał.

Sam Fryderyk w czasie, z którego pochodzą wspomnienia, niczym nie zapowiadał ulubieńca salonów europejskiej arystokracji, a zwłaszcza człowieka, w którym się tyle kobiet kochało. Miernego wzrostu, źle zbudowany, o piersi zapadłej, budził obawy, czy nie będzie miał, podobnie jak siostra Emilia, suchot. Czoło miał piękne, wyniosłe, oko wyraziste, łagodne, piękne było po wpatrzeniu się w nie, ale samo nie uderzało swą pięknością, nie błyszczała z niego geniuszu świetność. Włos miał bujny, gęsty mocno, jak i u ojca, kędzierzawy, ciemny, z odcieniem cokolwiek rudawym. Duży nos nadawał rysom charakter wybitny, ale w całości swej rysy te nie mogły się nazwać pięknymi; mimo to twarz Chopina sprawiała niezmiernie ujmujące wrażenie. Na zęby, wcześnie nadwerężone, młodzieniec cierpiał często i dotkliwie.

Chopin miał uderzająco małą i kształtną nogę i prześliczne białe, wypieszczone, o różowych palcach ręce, które też często kładł, jakby z pewną ostentacją, na kolanach. W ruchach był żywy i prędki, w rozmowie dowcipny, nieco ucinkowy, dla sióstr z wielką miłością, dla rodziców, choć już niby sławny, pełen jednakże tej czci, która nakazywała zawsze uważać się mimo wyższości przez pracę i talent nabytej za niższego i kolano, i czoło zginała przed dawcami żywota.

Chopin był naturą do głębi artystyczną i pewno do czego by się wziął, w tym by się odznaczył. Tak, pamiętam, u mojej wujenki pani Adolfowej Cichowskiej[483], przyjaciółki całego domu Chopinów – jednej z tych rzadkich pianistek, z którymi wielki romantyk fortepianowy lubiał grywać nawet godzinami całymi na cztery ręce – w jej albumie, bardzo udatne rysunki skreślone ręką Fryderyka. Były to drobiazgi, ale zawsze świadczyły one o łatwości, z jaką twórca ich i na tym polu mógłby był dojść do wyrobienia się.

Musiał się ukochany Fryderyczek (tym mało dla nas sympatycznym imieniem przez pamięć dla Skarbka przezywany[484]) dobrze uczyć w szkole, bo pamiętam, iż często rozpowiadano o pochwałach, które odbierał; przy tym zalecano mi go jako przykład do naśladowania pod każdym względem.

Ja go już inaczej nie pamiętałem, tylko piąto- czy szóstoklasistą w Liceum Warszawskim, dosyć wcześnie na wiek swój poważnego i wyrosłego, w mundurku, przeciw przepisom często porozpinanym; jeszcze częściej zamyślonego, jakby roztargnionego; zabaw w palanta i piłkę z kolegami prawie unikającego, widać już wcześnie pomysłami muzycznymi zajętego. Nieraz słyszałem go nucącego sobie na samotnych przechadzkach w ogródku.

Pierwszy raz słyszałem jako dzieciak grę Chopina na imieninach jego ojca. W saloniku profesora Mikołaja, już w oficynie pałacu dziś ordynatów Karasińskich [Krasińskich] – bo mieszkanie, gdzie się maestro rodził, w prawej oficynie pałaców Kazimierowskich[485], na drugim piętrze, po śmierci Emilii opuszczono – tłumno było i gwarno. Na pierwszym planie w fotelach, z powagą, siedzieli główni znawcy: Elsner i Hoffmann[486], obaj profesorowie konserwatorium.

Koncert rodzinny rozpoczął się pod przewodnictwem Żywnego, który na uroczystość tak wielką zawiązał świeżą białą chustkę wokoło szyi i włożył niezatabaczoną jeszcze kamizelkę. Za danym znakiem batutą, zaimprowizowaną ze zwitka nut, odezwały się dźwięki muzyki zbiorowej, w której uczestniczyli Molsdorf[487] na wiolonczeli, Kaczkowski[488] na skrzypcach – obaj artyści teatru – Ledoux artysta amator[489], naczelnik w Komisji Skarbu. Z kolei grał sam Fryderyk i jego siostry. Była to w poważnej muzyce epoka Beethovena, Haydna, Mozarta. Do stylu ich i sławy przyczepiali się Riesy, Gelinkowie, Steibelci[490]. Mnie wówczas style muzyczne niewiele obchodziły; wolałem torty, wina i ciasta; pamiętam jednak sute oklaski dane Fryderykowi po wykonaniu jakiejś sztuki; w oklaskach tych rodziła się przyszła sława świata i chwała narodu. Pamiętam, że po odegraniu jakiegoś mazura czy oberka, może oryginalnej kompozycji lub improwizacji Fryderyka, Skarbek, naówczas już profesor uniwersytetu, zerwał się z krzesła i czule imiennika swego wyściskał; Elsner winszował takiego talentu; całe zgromadzenie, jakby jednym prądem porwane, i samego koncertanta i jego rodziców słowami gorącego uznania obsypywało.

W kilka dni później Chopin ślizgał się na łyżwach na zamarzłej strudze, tu, gdzie przed czterdziestu laty wymurowano łożysko dla źródła, spadającego z wyżyny przed Świętym Krzyżem w ulicę Oboźną. Właśnie i ja, pacholę wówczas siedmio–ośmioletnie, wymknąwszy się spod nadzoru domowego, sił moich na lodzie próbowałem. Tak tedy ślizgamy się obaj. Nagle, czy źle umocowana łyżwa, czy kamień sprawia, że Chopin pada na lód, a z głowy jego krew iść zaczyna. Patrzę ze strachem: on blednie, traci siły; machinalnie podaję mu garstkę śniegu... Szczęściem, patrzył na całe wydarzenie p. Kozłowski[491], ojciec słynnej dziś z filantropii, zacnej pani Rapackiej, bogaty właściciel domów przy ulicy Oboźnej, z powodu niemocy w nogach i niemożności wychodzenia z domu zabawiający się wyglądaniem z okna. Krzyknął on na swoich; ci pośpieszyli na pomoc. W momencie zjawili się na sadzawce: brat pana Kozłowskiego, Tomasz, i stróże, którzy skaleczonego do domu rodzicielskiego odprowadzili, prawie że zanieśli. Więcej atoli było strachu niż bólu, bo chociaż zaraz przywołano chirurga, doktora Szwenckiego[492], Fryderyk nazajutrz już poszedł do szkoły, jak zwykle.

Z następnego lata zapamiętałem wypadek dość zajmujący. W gmachach uniwersyteckich mieszkało kilkaset osób. Trudno było znać wszystkich; dlatego całkiem powiedzieć nie umiem, kim była panienka, która w owym czasie żywo Chopina zajęła. Była to pewno jego najpierwsza miłość, co to się sercu miłością wydaje, a często tylko przelotną, prędko przemijającą bywa skłonnością. Kto wie jednak, czy wspomnienia uczuć, które obudziła owa miłość z „Botaniki” – nie towarzyszyły Chopinowi do zgonu. Czas pozacierał mi w pamięci wiele śladów przeszłości i dziś nawet rysów tej panienki przypomnieć sobie nie mogę. Uczucie dwojga młodych szło raźno wesołą drogą młodości bezwiednej, jasnej, szczęśliwej. W początku pięknego lata, wieczorem, kiedy biegałem po ogrodzie, w akacjowej alei „Botaniki” zjawiało się kilka młodych panienek, najczęściej pod dozorem kogoś ze starszych, ale i bez dozoru. Za nimi wkrótce przybywał i Chopin. Zasiadali na ławce. Wyobraźnie przenosiły się prędko w cudowną krainę marzeń, czarów serdecznych i złudzeń. Fryderykowi jego wyraziste ciemnopiwne oczy zapalały się jakimś niezwykłym ogniem. Słyszałem głośne rozmowy i cichsze westchnienia, to znowu jakby sprzeczki, przekomarzania się, żarciki i śmiechy.

Ja biegałem po ogrodzie i spotykałem się często z tą gromadką, w której wówczas ani się domyślałem kontrabandzistów miłości. Widziałem Fryderyka chodzącego sam na sam z jedną panienką. Pokazywałem mu dziwaczne robaki i chrabąszcze, wypytując o to, co mnie w nich uderzało. Panience ofiarowywałem kwiaty świeżo zerwane. Fryderyk uśmiechał się z dobrocią i obdarzał mnie karmelkami, wydobywanymi z kieszeni.

Pewnego dnia w „Botanice” zjawił się poważny profesor, ojciec Fryderyka, a poznawszy mnie, zaczął badać, zwykłym swoim stanowczym tonem mowy, dziwnie przez nos akcentując trudne dla cudzoziemca brzmienia ą, ę.

Powiedz mi – mówi do mnie – kochane dziecię, moję, czy nie ma tu Fryderyka, mojego syna?

Z miny poznałem, że staremu chodzi o wyłajanie syna: dyplomatycznie więc skłamałem:

– Nie, nie widziałem pana Fryderyka.

– Ale on tu bywa? – zapytał ojciec, surowo mi patrząc w oczy.

– Nie widziałem – odrzekłem krótko, a dla ukrycia mego pomieszania, bo czułem jak gorąco wstydu za popełnione kłamstwo twarz mą oblewa, usunąłem się i począłem bawić się piłką.

Ojciec Fryderyka postał chwilę, pomruczał, stuknął laską o ziemię i odszedł. Gdy już pewny byłem, że nie wróci, czym prędzej pobiegłem do Chopina, aby zawiadomić go o tym, co zaszło. Siedział z pannami na ławce, w alei akacjowej. Gdym mu powiedział, że ojciec pytał się o niego – drgnął, zarumienił się i zwróciwszy się do mnie:

– Dobrześ zrobił, Geniu – rzekł, głaszcząc mnie po twarzy i dobywając garść karmelków, powtórzył – dobrześ zrobił.

Przyjmując je, byłem pomieszany, jakby odbieraniem Judaszowych srebrników. Fryderyk pochwalił moje kłamstwo! Pierwszy raz mi to zdarzało się w życiu.

Na tej ławce aż do roku 1836 widać było wiersze skreślone ołówkiem; czy ręką Fryderyka, tego nie wiem, ale pamiętam, że raz zszedłem go, jak wyrzynał scyzorykiem dwa serca otoczone cierniem. A może i on sam czasami bywał także i owym ławkowym poetą...

W roku 1836 jakiś litograf czy student, tłustą kredą czarną, olbrzymimi literami na tym wszystkim wypisał: Same głupstwa! Deszcze ołówek zmywał stopniowo, że tylko widać było intytulację: Droga Józiu! Później kurator Okręgu Naukowego Warszawskiego, Okuniew, zabronił publiczności wstępu do ogrodu, kazał stare ławki usunąć, a postawić nowe.

Pierwszy koncert publiczny Chopina odbył się w Teatrze Narodowym, przy placu Krasińskich; można go uważać za chybiony[493].

Raz miał Chopin zajście z organistą przy kościele Panien Wizytek, Białeckim, poczciwcem, w sztuce swej poruszającym się jak koń w deptaku. Zdarzało się, że Chopin, nie mogąc znieść lichych oklepanek, sam do klawiatury zasiadał i improwizował bez względu nawet na księdza, odprawiającego mszę. Takie wybryki tolerował mu komendant organów wizytkowskich; ale gorzej było, gdy młody muzyk, posłyszawszy jaki dysonans lub wręcz fałszywą nutę, żadnym już dysonansem usprawiedliwić się niedającą, na mszy studencik przemocą prawie odsuwał Białeckiego od klawiatury i, sam siadłszy, grał za niego. Obrażało to starego rutynistę, uważającego się za dość biegłego w swym zawodzie; toteż w pewnym znajomym mi domu, gdzie dawał lekcje chłopcom na fortepianie, odezwał się o Chopinie: „Ten mały Francuzik, co to mu się koncert słyszę nie udał, myśli, że zjadł wszystkie rozumy w świecie; chciał mnie starego uczyć jak stroić, kalikować, grać na organach. Tak, to teraz jajko chce być mędrsze od kury; gdyby to był z niego w istocie grajek tęgi, toby mu się był koncert pewnikiem udał, a tak klap i rodzice musieli zapłacić za kinkiety. Dobrze tak Żywnemu, bo i to zarozumialec zagraniczny; on ich do tego koncertu namówił”.

W lat kilka później ten sam poczciwiec z jakąż konsyderacją[494] byłby przyjmował Chopina, gdyby ten zechciał był zaszczycić swymi odwiedzinami jego chór u Wizytek!

Kiedy Chopin wyjechał na koniec za granicę, dobrze nie wiem. Musiało to być podczas wakacji, na które wyjeżdżałem z Warszawy, bo w przeciwnym razie byłbym pożegnanie zapamiętał. Przypominam sobie w roku 1829, kiedy już Chopin wyszedł był z Liceum, widziałem go podczas koronacji, ale gdym z wakacji we wrześniu powrócił, już go nie zastałem w domu. Wyjechał do Wiednia i tam były pierwsze jego samodzielne już popisy. Na rok następny dopiero przypadają pierwsze koncerty Fryderyka w stolicy. Zdaje mi się, że ten rok właśnie zgromadził w Warszawie pierwsze sławy muzyczno-wokalne Europy. Zachwycano się wtedy panną Henriettą Sontag[495], późniejszą hrabiną Rossi; ubóstwiano ją tak samo, a może jeszcze z większym szałem, niż niedawno Kochańską[496] lub Mierzwińskiego[497]. Dał się słyszeć wówczas w syrenim grodzie Paganini; o ile pamiętam, odwiedziła Warszawę Pasta[498], dla której Bellini napisał Normę. Obok cudzoziemców, Lipiński zbierał za uczuciową grę swoją oklaski.

Przed drugim wyjazdem Chopina za granicę widywałem go często w salonie mojej wujenki Cichowskiej. Był nadzwyczajnie miły, ułożony salonowo. Żadnych dziwactw, przywiązanych do niejednej wielkości, śladu w nim nie było. Dowcipny, wesoły, żywy, na chwilę nie dał o sobie zapomnieć towarzystwu. To grał z wujenką na cztery ręce na fortepianie, to sam improwizował godzinami; a kiedy ona grała, przewracał jej nuty, urządzał krzesło do siedzenia, z cicha jej szepcząc ze śmiechem, kiedy pośród egzekucji w czym chybiła. Od fortepianu biegł do stołu, gdzie leżały albumy; tam pisał, komponował udatne wierszyki, często rysował i malował bardzo ładne i zręczne drobiazgi. Koncypowaniu deseni do astrów był mistrzem; pamiętam długo zachowany przez ciotkę moją deseń haftu na kołnierzyk, z liści i owocu porzeczek, utwór właśnie mistrza fortepianu.

Czasami brał się do karykatur; tak wyrysował całą redakcję „Kuriera Polskiego”, którego wuj mój Cichowski[499] był redaktorem odpowiedzialnym, przez dziurkę od klucza w zamku patrząc na redakcyjną sesję: Mochnackiego, wówczas tak młodego, sędziwego dziś jubilata Wincentego Majewskiego mecenasa[500] – poznaliśmy od razu wszyscy. Wierszyki wujenki mojej, sylwetki, podpisywał Chopin, jeśli były francuskie: Votre ami Chopin, jeśli polskie – po prostu: Fryderyk.

Ja, obdarzony na moje imieniny albumem, zapragnąłem także mieć pamiątkę od pana Fryderyka, który wciąż wybierał się wracać na obczyznę. Nie wiedziałem, czy go już kiedy obaczę. Wyrysował więc na moje prośby ołówkiem pudla; był i jakiś wierszyk do niego, ale go nie pamiętam, a album, czyli jak wtedy nazywano „sztambuch”, od dawna mi gdzieś zaginął, przy przeprowadzaniu się: wszak trzy przeprowadzki – jak mówią słusznie – są równoznaczne klęsce pożaru. Ileż cennych autografów: Staszica, Niemcewicza, Brodzińskiego, Lelewela do ojca mojego, zagubiono mi przy przeprowadzaniu się do chałup sąsiednich wandalów chłopów[501] – i pewno poszły na Wielkanoc pod placki. To ciągłe nieposzanowanie własności jest stroną ujemną naszego ludu. Czyż można marzyć o jakimkolwiek postępie i cywilizacji tam, gdzie uznania tej kardynalnej zasady bytu w ludzie, a często i w wykształconych nie znajdzie?

Szczęśliwiej od mojego albumu ocalał album w skrzętniejszych niż męskie rękach, kobiety, panny P.Z., z epoki pobytu Chopina w Dreźnie. Tam, przed niedawnym czasem, czytałem czterowiersz, ile pamiętam, z Brodzińskiego, skreślony podobno w 1831 roku:

Grabarze stoją u grobu,

A ludzie od półkul obu;

Z trudem, przemysłem i bronią,

Zamiast się kochać, pomagać sobie,

Przez prochy ojców się gonią.

Następował piórem i atramentem wykonany jakiś pomnik, z grenadierem płaczącym nad grobem. W tym czasie po Warszawie rozeszła się muzykalna publikacja Chopina, dedykowana znanej w świecie hr. Czosnowskiej[502]. Szeptano sobie, że Chopin kocha się w pięknej wdowie, u stóp której zastrzelił się mąż, do zbytku i niepotrzebnie zazdrosny, ale szczegółów bliższych o całej tej sprawie, która zabawiała piękny świat warszawski, nie mam. To tylko pamiętam, że przez cały czas pobytu maestra w Dreźnie trwały jego artystyczne z wujenką moją stosunki: że często grywał z nią na cztery ręce jak dawniej, improwizował, a improwizacje te w zachwyt wprowadzały bawiącego tam Mickiewicza, który – aby nic z nich nie stracić, upraszał gospodynię, aby mimo zmroku nie wnoszono świec, lubił słuchać w ciemności, a podobno wśród nich i Chopin improwizował łatwiej. Przez całe życie swoje był on człowiekiem religijnego nastroju.

Może to zawdzięczał pobożności matki swojej, która – sam pamiętam, jak go pokornego, skruszonego doprowadzała do spowiedzi, a w czasach gdzie obowiązkowych mszy studenckich u Wizytek nie było, zabierała z sobą do kościoła Karmelitów na Krakowskim Przedmieściu, gdzie przed ławką matczyną, pod jej bacznym okiem klęcząc, modlił się na książce.

Chopin na chwilę nie dzielił zdania wielu nowożytnych, chociaż sławnych artystów, aby natchnienie można było znaleźć na dnie wybornej madery. Nienawidził wszelkich trunków, przynajmniej za młodu. Sam pamiętam, jak ojciec, pochodzący z krajów, gdzie wino za konieczność, jak wodę świeżą, uważają, sprowadzający wprost z Francji dla siebie wino i lubiący go zakosztować, kiedy dobre było, ze Skarbkiem, Werbuszem profesorem[503], z pochodzenia Węgrem, Lapierem i Marionem[504], Francuzami tu osiadłymi, namawiał syna, aby przez wzgląd na swoje wątłe siły pił nieco wina. Ledwo, że wypił w moich oczach kieliszek i ten jeszcze wlał w kufel, podany przez siostrę Izabellę, napełniony wodą, i tak dopiero zalecone od ojca wino pił bardzo wolno.

Wszystko, co potem rozgłoszono o jego zamiłowaniu do orgii i bachanalii, przyjmować należy z niewiarą. Chopin nade wszystko lubił towarzystwo kobiet pięknych, miłych, rozumnych, dowcipnych, a gust taki mocno zabezpieczy zawsze każdego młodego od tych wybryków, których łatwo się dopuszczają ludzie źle wychowani, towarzystwa kobiet ukształconych unikający, głupcy rozszaleli, co w zbydlęceniu dopatrują się jakiejś fałszywej chwały lub niepochlebnego rozgłosu.

Chopin dla wzmocnienia słabych sił fizycznych posyłany był przez rodziców do mechanika uniwersytetu, pana Migdalskiego, i tam pracował na tokarni. Z tych czasów wyszły, wykończone wcale artystycznie, z bukszpanowego drzewa szachy, które rzeczony pan Migdalski przez pamięć, iż tak sławna ręka około nich robiła, do śmierci swej przy sobie zachował.

Ostatnią rzeczą z prywatnych, które o Chopinie pamiętam, był list pisany do rodziców niedługo po wypadkach w listopadzie roku 1830 w Warszawie, z gorącą ochotą powrotu do kraju. Ledwo że strwożony tym szlachetnym zamiarem, pan Mikołaj potrafił synowi wyperswadować, że skuteczniej ojczyźnie się będzie mógł przysłużyć na polu artyzmu, aniżeli chwytając za karabin ręką za słabą. Pamiętam, że ktoś opowiadał o pomocy, jaką doznał od niego kucharz zmarłego w Dreznie śp. generała Wojczyńskiego[505].

Był to Mazur z Chojnatej Woli w Rawskiem, który po śmierci swego pana nie wiedział, gdzie się obrócić. Chopin go namówił, aby jechał do Paryża i tam, założywszy restaurację, Francuzów zapoznał z barszczem, krupnikiem, bigosem i zrazami z kaszą, kołdunami i flakami po polsku. Usłuchał tej rady Mazur i przeżywszy swego dobroczyńcę, który mu na początek coś ofiarował, podobno do dziś dnia żyje, zrobiwszy spory na polskiej kuchni majątek.

Śmierć Chopina przypadła na bardzo ciężkie przesilenia czasy w Europie, tak że dla ważności wypadków, które umysły wtedy zajmowały, przeszła prawie niepostrzeżenie, przynajmniej objawy pierwszego żalu były o wiele słabsze od późniejszych.

Wszystkie te zebrane o Chopinie drobiazgowe wspomnienia dowodzą tylko rzewności jego uczuć dla familii, przyjaciół kraju, znajomych, w jego pięknej a szlachetnej duszy. Czyż to wszystko nie odbija się w jego kompozycjach?

Kompozycje te dla trwałości swego wpływu na ogół słuchaczy mają, niektóre z nich szczególnie, jedną wielką wadę, a tą jest zupełna odrębność ich charakteru, tak że prawie tego wymagają, aby duch Chopina wciąż przy ich wykonaniu siedział u fortepianu. Dlatego cenimy tylko wykonywanie przez ulubione uczennice mistrza, przez osoby, które umiały się duchem jego przejąć, albo chociażby te, co samego Chopina grę zasłyszały. Źle wykonane utwory Chopina wpadają w burleski, kosmopolityzmowi całkiem niezrozumiałe. Mogą zatem Offenbachiady[506] i chaotyczne utwory muzyki przyszłości Wagnera całkiem zagłuszyć, co najmniej przyćmić sławę Chopina – dlaczego by nie?

My uchodzim w nocne cienie;

Starych pracą młódź pomiata...

Lecz i dawniej tak bywało:

Młodość zawsze panią świata.

Źródło: „Wielisław” [Eugeniusz Skrodzki], Kilka wspomnień o Szopenie, z mojej młodości, przez Wielisława, „Bluszcz”, 9 VIII 1882, nr 32; 16 VIII 1882, nr 33; 6 IX 1882, nr 36.

Komentarz

Eugeniusz Kajetan Skrodzki, pseud. „Wielisław” (1821–1896) – syn Józefa, profesora fizyki i zoologii, dziekana oraz ostatniego rektora Uniwersytetu Warszawskiego (1831–1832) – literat i pamiętnikarz. Jego matka, Ludwika z Cichowskich (1800–1839), córka pułkownika wojsk polskich Antoniego, była siostrą Adolfa Cichowskiego, zaprzyjaźnionego z Chopinami. O jedenaście lat młodszy od Fryderyka, zapamiętał jednak dobrze dziecinne wspólne lata spędzone w budynku przy Pałacu Kazimierzowskim, gdzie mieszkali Chopinowie i Skrodzcy. Świadectwo Wielisława jest jednym z najbogatszych i najbardziej wiarygodnych wspomnień, dotyczących młodości Fryderyka Chopina. W dzieciństwie poznał wiele wybitnych osób, m.in. Joachima Lelewela i Kazimierza Brodzińskiego, którym poświęcił szkice pamiętnikarskie. Bywał w salonach literackich Anny Nakwaskiej, Katarzyny Lewockiej i Leona Łubieńskiego. Wcześnie osierocony, opuścił Warszawę i dużo podróżował po Niemczech, Austrii, Francji, Włoszech i Grecji; w Wenecji poznał Aleksandra Fredrę, we Lwowie zaś – Wincentego Pola. W końcu osiadł na własnym gospodarstwie w Piotrkowskiem, jednak łatwowierność i niepowodzenia pozbawiły go majątku.

W latach siedemdziesiątych zamieszkał w Radomiu, skąd regularnie zasilał warszawskie i inne periodyki niezliczonymi artykułami o charakterze pamiętnikarsko-gawędziarskim. Jego barwne teksty, pełne humoru, opierały się głównie na własnych obserwacjach i zapamiętanych scenach z towarzyskiego salonu jego rodziców, przez który przewijali się luminarze polskiej elity epoki przedpowstaniowej. Publikował w „Bluszczu”, „Kłosach”, „Tygodniku Ilustrowanym”, „Biesiadzie Literackiej”, „Wędrowcu” i innych licznych pismach. Jego bogata spuścizna pisarska została po śmierci autora zapomniana, nie doczekała się wzmianki (poza jedną) w Bibliografii Estreichera. Jedynym książkowym wydaniem jest jego Wyprawa po złote runo, opublikowana w Chicago w 1882 r. Dopiero w XX wieku wydano wybór jego gawęd pt. Wieczory piątkowe i inne gawędy (Warszawa 1962) w opracowaniu Mieczysława Opałka.

Bibliografia

• Rościsław Skręt, [hasło:] Skrodzki Eugeniusz, w: Polski słownik biograficzny, t. 38, Warszawa–Kraków 1997–1998.

S.N.

[Charles Rollinat]

POJEDYNEK FORTEPIANOWY (LUŹNE WSPOMNIENIE)

Liszt był prawdziwym lwem fortepianu.

Ale był zarazem – człowiekiem. Duma i chęć błyszczenia sprawiały niekiedy wrażenie szarlatanizmu. Lubował się artysta w efektach grubych, a do ich osiągnięcia posługiwał się niekiedy – dowcipem. Wszyscy wielcy artyści, rozmawiając o nim, lubo świadomi tych wad, zwykli nazywać go nauczycielem. Były talenty większe, jaśniejsze, sympatyczniejsze, lecz żaden z nich nie posiadał w równym stopniu tej elektryczności, tego magnetyzmu muzycznego, co roznamiętnia i porywa słuchaczów.

Zdarzało się, iż gra Liszta była suchą, nierówną, a nawet niepoprawną. Miało to jednak miejsce wówczas tylko, gdy był on roztargnionym lub źle usposobionym, lecz gdy chciał grać, gdy skoncentrowawszy wszystkie swe siły, uderzał akord mistrzowsko, gdy przejąwszy się poematem muzycznym aż do głębi swej istoty duchowej, wyrzucał go, jak proch na olśnionego słuchacza – wtedy wywierał wrażenie dające się porównać z jednym chyba Paganinim.

Wszak pamiętne są słowa Schumanna: „on błyszczy jak światło, wybucha jak grzmot i zostawia po sobie silny zapach siarki...”.

Często przez długi czas autor „Luźnych wspomnień” słuchał Liszta i Chopina grających, lecz nigdy szermierka tych dwu talentów nie wywarła takiego wrażenia, jak w czasie lata 184... roku.

W uroczej miejscowości zwanej „Czarną Doliną”[507] znajdowała się willa pani N. Utalentowana i wykształcona gospodyni zaprosiła na letni pobyt w pięknej okolicy kilka znakomitości ze świata artystycznego. Przyjechali więc Chopin, Liszt z p. Arabellą, która następnie pod pseudonimem zajęła wybitne miejsce w literaturze francuskiej śpiewaczka Paulina V[iardot], znakomity malarz Eugeniusz D[elacroix] i wielu innych.

Chopin podczas pobytu w „Czarnej Dolinie” grywał rzadko, nigdy nie zgodził się siąść do fortepianu, gdy nie czuł się w doskonałem usposobieniu. Natomiast Liszt raczył towarzystwo muzyką, często grając rozmaicie, zależnie od chwilowego humoru.

W piękny w[iec]zór majowy, około północy zebrali się wszyscy w dużym salonie. Przez otwarte szeroko okna wkradał się do pokoju blask księżyca, śpiew słowika i silny zapach róż i rezed. Liszt grał nocturne Chopina, zabarwiając go, jak zwykle, własnymi dodatkami – trelami i pasażami. Po kilku pierwszych taktach na obliczu Chopina odbiło się niezadowolenie, niecierpliwość i nareszcie, nie będąc w stanie dłużej władać sobą, zbliżył się do Liszta i rzekł doń flegmatycznie:

– Jeżeli chcesz, mój kochany, sprawić mi przyjemność, grając moją kompozycję, to proszę cię, graj tak, jak ona napisaną została: nikt prócz Chopina nie ma prawa zmieniać Chopina.

– Więc grajże sam! – odrzekł Liszt.

– Chętnie.

W tej samej chwili lampa dogasła.

[–] Nie zapalajcie jej powtórnie – zawołał mistrz; [–] przeciwnie, zgaście wszystkie świece, światło księżyca zupełnie mi wystarcza.

Uderzył w klawisze i... grał, grał całą godzinę. Słowik umilkł, oszołomiony czarem jego poezji, kwiaty piły dźwięki, spływające z nieba, jakby niebieską rosę, słuchacze w niemym podziwie ledwie oddychali; kiedy zaś czarodziej przestał grać, nie było oczu, w których by nie iskrzyły się łzy. W uniesieniu rzucił się Liszt Chopinowi w ramiona i zawołał:

– Mój luby, miałeś słuszność. Dzieła geniuszu, równego tobie, są święte, grzech je zmieniać. Ty jesteś prawdziwym poetą, ja zaś tylko – kuglarzem.

– Każdy z nas posiada odmienny talent – odpowiedział Fryderyk – nikt nie gra tak Webera i Beethovena, [...] lecz poważnie, jak umiesz, gdy zechcesz.

Liszt spełnił jego życzenie z całą duszą, odtworzył głęboko podniosłe Adagio. Wtedy na zebranych dało się zauważyć innego rodzaju wrażenie. Liszt ich porwał, zachwycił, przeraził, lecz nie – rozczulił.

Chopin, pewny wygranej w tym przypadkowym turnieju, ubolewał, że Liszt może się czuć dotknięty porażką. To spolubowanie doszło uszu Liszta. Dumny i pyszny, zapragnął zemsty.

W kilka dni później towarzystwo zebrało się znowu o tej samej godzinie. Liszt nalegał usilnie, by Chopin zagrał, na co się po długiem dopiero zgodził wahaniu. Na prośbę Liszta zgaszono świece i egipskie ciemności zapanowały w pokoju. Chopin chciał już zasiąść do fotepianu, gdy Liszt szepnął mu kilka słów do ucha i zajął jego miejsce.

Twórca Marsza żałobnego, nie domyślając się zamiarów przyjaciela, spoczął na ubocznym fotelu.

Liszt grał dokładnie wszystkie utwory, które tak uroczo przed kilku dniami wyśpiewał mistrz twórca. Wykonawca umiał je oddać z tak wspaniałym przystrojeniem się do chopinowskiej tęsknicy, tak mistrzowsko naśladował subtelności wielkiego spółzawodnika, że niemożliwe było rozeznanie różnicy. Rzeczywiście wszyscy grę Liszta wzięli za grę Chopina. Gdy pierwszy szał minął, zapalił Liszt świece stojące na fortepianie. Wyraz zdziwienia ogarnął słuchaczów.

– Czy to pan grał?

– Jak państwo widzicie...

– Myśmy przypuszczali, że to był Chopin.

– Co ty powiesz? – spytał Liszt swego rywala.

[–] Powiem to, co wszyscy mówią – zdaje mi się, że to Chopin grał.

– Widzisz więc – odrzekł wirtuoz, wstając z krzesła – iż Liszt może być Chopinem, gdy zechce; ale czy mógłby Chopin być Lisztem?

Liszt zwyciężył, lecz Chopin mógł być dumnym, że to on i jego dzieło natchnęło mistrza wirtuoza do tak genialnego naśladownictwa...

Źródło: S.N., Pojedynek fortepianowy (luźne wspomnienie), „Echo Muzyczne, Artystyczne i Teatralne”, 27 VIII 1898, nr 35, s. 411–412.

Niniejszy tekst jest prawdopodobnie polskim przekładem fragmentów artykułu Charlesa Rollinata, Liszt et Chopin. Souvenir musical, „Le Temps”, 1 ix 1874, s. 3–4.

Bernhard Stavenow

niemiecki geodeta, dziennikarz, pisarz i redaktor

.

Było to w lutym 1834. Ponury, szkaradny dzień rozpoczynał się właśnie, kiedy do Paryża przybyło dwóch podróżnych i poczęło się wywiadywać o mieszkanie słynnego kompozytora i wirtuoza na fortepianie, Fryderyka Chopina.

Jeden z nich był w starszych już latach poważnym mężczyzną, o arystokratycznej powierzchowności; drugi piętnastoletnim, wysmukłym młodzieńcem, śmiało i wesoło w świat patrzącym. Nietrudno przychodziło po pewnych rysach poznać w nich ojca i syna.

Był to w istocie Jan Jerzy Gutmann z synem swoim Adolfem. Ojciec przywiózł młodzieńca z Heidelberga do Paryża, aby się pod przewodnictwem Chopina, do którego mieli od jednego ze wspólnych przyjaciół jak najgorętsze polecenie, wykształcił w sztuce.

Odpocząwszy nieco i przebrawszy się w hotelu, udali się na Chaussée d’Antin, gdzie Chopin mieszkał niedaleko bulwarów Włoskich [Boulevard des Italiens]. Miła to była siedziba, z pięknym widokiem na przepyszne ogrody hotelów margrabiego d’Osmont i bankiera Malleta, które dzisiaj już nie istnieją, gdyż ustąpić musiały miejsca Wielkiej Operze, wraz z domem, w którym mieszkał Chopin.

Maestro, wskutek listu polecającego, nader uprzejmie przyjął heidelberczyków; zaledwie atoli stary Gutmann przedstawił mistrzowi cel swego przybycia, zachmurzyła się twarz gospodarza i odpowiedział z wolna:

– Panie Gutmann, kształcić kogoś, to rzecz ważna, bardzo ważna, rzecz potrzebująca dużo cierpliwości i czasu, a tego ostatniego mianowicie mam teraz bardzo mało. Żałuję więc bardzo, ale syna pańskiego za ucznia przyjąć nie mogę.

Strapiony stary odezwał się wtedy:

– Może pozwolisz pan zagrać mu przynajmniej przy sobie.

Chopin zezwolił. Ale gra chłopca, lubo piękna, nie zmieniła postanowienia mistrza.

– On umie i improwizować – rzekł w końcu ojciec.

– Ha, to posłuchajmy! – odparł Chopin.

I młody chłopiec zaczął śmiało improwizować.

Po kilku zaledwie minutach Chopin zwrócił się do ojca Gutmanna, a klepiąc młodzieńca po ramieniu, zawołał:

– Ależ to geniusz! Cofam moje słowo... Syn pański będzie moim uczniem.

Takie były pierwsze odwiedziny Gutmanna u Chopina, który wkrótce tak polubił młodzieńca, że ten codziennie musiał przychodzić do niego w godzinach, w których mistrz zwykł był komponować, tak iż Gutmann w krótkim czasie nie tylko oswoił się z tajemnicami gry swego nauczyciela, ale nadto dzieła Chopina umiał zwykle na pamięć, zanim mistrz przenieść je zdołał na papier.

Sześć lat trwały nieprzerwanie te codzienne odwiedziny; dopiero w r[oku] 1840 [sic!] udał się Chopin w znaną sześciomiesięczną podróż z panią George Sand do Hiszpanii[508], w ciągu której, jak świadczy znakomita autorka w swoich pamiętnikach, zachorował śmiertelnie.

Powróciwszy atoli do Paryża na wiosnę 1841 r.[509], lubo jeszcze mocno cierpiący, Chopin zaraz na drugi dzień odszukał swego ulubionego ucznia, przy czym objawił życzenie, aby Gutmann zapoznał się z panią George Sand, którą [ten] znał wprawdzie z widzenia, ale jej nie był przedstawiony.

Tego samego więc jeszcze dnia, drżąc od radosnego wzruszenia, [Gutmann] udał się po południu przez ogród do pawilonu domu nr 16, przy ulicy Clichy[510], gdzie George Sand sielankowo się urządziła.

Wszedłszy do małego saloniku, oryginalnie w starożytne meble przybranego, zastał Gutmann sławną autorkę siedzącą na otomance i wyjmującą właśnie z ust papierosa. Podała przybyłemu rękę uprzejmie i powiedziała, że poznanie tego, o którym Chopin tyle razy i z taką przychylnością jej wspominał, wielką sprawia jej przyjemność.

Po kwadransie, w ciągu którego nadszedł był i mistrz z przyległego pokoju, udano się do sali stołowej, w której znajdowało się już dwoje dzieci pani George Sand. Maurycy, piętnastoletni prześliczny chłopiec, z długimi włosami, z ogniście błyszczącymi oczami, podobnie jak matka blady na twarzy, stanowił zupełny kontrast z siostrą swoją Solange, która z różowymi policzkami swymi i ciepłymi tonami ciała żywym była obrazkiem młodzieńczej świeżości.

Podczas jedzenia mówiono wiele o podróży na Wyspy Balearskie. George Sand opowiadała Gutmannowi swoje obawy i troski, jakie tam podczas ciężkiej choroby Chopina wycierpiała, dzięki [sic!] zabobonom mieszkańców i złemu stanowi domu, a raczej chaty, w której cały czas przepędzać musieli. Następnie rozmowa przeszła na muzykę i wszystko, co się działo podczas ich nieobecności w Paryżu. O sobie George Sand nie mówiła prawie zupełnie, a gdy zaczęto mówić o jej utworach poetyckich[511], zwracała zaraz rozmowę na inne przedmioty.

Po stole wrócono do salonu, gdzie George Sand podała uprzejmie gościowi swemu papierosa i sama zapaliła drugiego. Gdy rozmowa zeszła na obrazy, rzekła autorka do Chopina: „Fryderyku, a zaprowadźże p. Gutmanna do mojego pokoju, niech obejrzy obrazy, które Eugeniusz Delacroix dla mnie wymalował”.

Gutmann dziś jeszcze przypomina sobie wielkie wrażenie, jakie ten pokój wywarł na nim. Ściany obciągnięte były ciemnym rypsem. Ogromne łoże, równie szerokie jak długie, zaledwie wznosiło się nad ziemię i przykryte było perskim kobiercem. Meble i krzesła były z ciemnego dębu rzeźbione, siedzenia brunatnym aksamitem obciągnięte. Podobnej barwy był kobierzec całą podłogę zaścielający. Ta pierwsza wizyta Gutmanna u George Sand przeciągnęła się aż do godziny jedenastej; przy pożegnaniu rzekła doń gospodyni uprzejmie: „Teraz już znamy się, panie Gutmann; spodziewam się, że mnie często odwiedzać będziesz”.

I tak też się stało rzeczywiście.

Nazajutrz z rana bardzo wcześnie posłał już Chopin do Gutmanna, prosząc go, aby przyszedł jak najprędzej. Gutmann, który właśnie siedział przy śniadaniu, przestraszony, pośpieszył do mistrza, którego zastał wygodnie jeszcze w łóżku leżącego.

– Daruj, mój kochany Gutmannie – odezwał się maestro na powitanie swego młodego przyjaciela – żem cię trudził tak wcześnie; ale otrzymałem właśnie bilet od Moschelesa, w którym wyraża mi radość swoją z mojego powrotu do Paryża, a zarazem zawiadamia mnie, że będzie u mnie o piątej po południu, chce bowiem słyszeć najnowsze moje kompozycje. Ja tymczasem jestem jeszcze za słaby, abym mu sam mógł zagrać moje rzeczy. Graj więc ty, mój drogi; mianowicie chodzi mi o to Scherzo.

I to mówiąc, Chopin podał ulubionemu swojemu uczniowi Scherzo, oznaczone w dziełach jego jako op. 39, a przedstawiające olbrzymie nagromadzenie trudności.

Gutmann osłupiał, gdyż Chopin zwykł był dotąd zawsze sam grywać nowe swoje utwory znakomitemu krytykowi; usiadł jednak do fortepianu i doszedł szczęśliwie do tego, że o naznaczonej godzinie mógł Moschelesowi zagrać Scherzo z pamięci.

Chopin bardzo był zadowolony z wykonania. Już podczas gry kiwnął kilka razy głową z zadowoleniem, czego nigdy nie czynił, a gdy Gutmann skończył, rzekł do niego w obecności Moschelesa:

– Na podziękowanie poświęcam je tobie, mój Gutmannie.

Od tego czasu Chopin, gdy go poproszono, aby zagrał którą z większych swoich kompozycji, zwykł był mawiać: „Attendez, je veux vous faire entendre cela par les doigts de Gutmann” [Chwileczkę, usłyszy Pan to pod palcami Gutmanna].

Później Gutmann często bywał u pani George Sand. Zwykle przepędzał u niej dwa albo trzy wieczory na tydzień i zapoznał się tutaj z rozmaitymi znakomitościami z zakresu literatury i sztuki. Szczególniej bywał tam często Balzac, stojący wówczas u zenitu swej sławy, i rozweselał towarzystwo opowiadaniem rozmaitych zmyślonych przez siebie wypadków i historii, w które w końcu sam uwierzył. Utrzymywał również, że posiada „drugi wzrok” i że wszystko dokładnie przewiduje.

Pewnego razu Balzac dawał obiad dla George Sand, Chopina i Gutmanna. Przy stole opowiadał im, że musi nazajutrz zapłacić weksel na trzydzieści tysięcy franków, a nie ma na to jeszcze ani grosza.

Gutmann zapytał go, co myśli zrobić.

– Ha, cóż mam począć? – odpowiedział Balzac. – Czekam spokojnie. Do jutra jakaś niespodziana okoliczność dostarczy mi środków zapłacenia tej sumy. Mój „drugi wzrok” zapewnia mnie o tym.

Zaledwie to powiedział, ktoś zadzwonił do bramy. Wszedł służący i zameldował, że przyszedł jakiś pan, który pilno potrzebuje się widzieć z panem Balzakiem.

Balzac wstał od stołu i opuścił pokój. W kwadrans wrócił uradowany i rzekł:

– Znalazło się trzydzieści tysięcy franków. Nakładca mój chce zrobić nowe wydanie moich dzieł i właśnie tyle ofiaruje mi za to.

George Sand, Chopin i Gutmann spojrzeli po sobie z uśmiechem i pomyśleli w duchu: jeszcze jedna mistyfikacja!

W lecie 1846 r. powziął Gutmann zamiar odbycia artystycznej podróży po Niemczech i Rosji, jakoż późną już jesienią tegoż roku wyjechał z Paryża, zaopatrzony w listy polecające Chopina do najwyższych sfer Berlina, Warszawy i Petersburga.

Do Lipska przybył w sam dzień pogrzebu Mendelssohna. Ponieważ całe miasto głęboko tą stratą czuło się dotknięte, trudno było myśleć o koncercie. Jednak Hoffmeister dał wieczór, który Gutmannowi wiele przyniósł zaszczytu.

Gdy [Gutmann] przybył do Berlina, listy polecające otwarły mu od razu wstęp do najwybrańszego towarzystwa. Tutaj też zapoznał się z hrabiną Rossi [Henriettą Sontag], która grą jego tak była zachwycona, że mu powiedziała:

– Pojutrze jest dzień urodzin królowej, z powodu której to uroczystości odbędzie się wielki koncert w Charlottenburgu. Koncert jest już wprawdzie ułożony i program jego zupełnie gotowy, między innymi będzie grał i Vilmers, ale to nic nie szkodzi. Pan musisz się także dać słyszeć.

I tak się też stało. Wieczorem w on dzień uroczysty królewski ekwipaż zajechał po Gutmanna i zawiózł go do Charlottenburga. Grał Adagio i Rondo z Koncertu e-moll, nareszcie trzecią etiudę z pierwszego zeszytu Chopina, a wreszcie swoją własną dziesiątą etiudę, którą na wyraźne życzenie królowej powtórzyć musiał.

Nazajutrz atoli napadła Gutmanna taka tęsknota za domem, za przyjacielem i za Paryżem, że wziął pocztę i, ku wielkiemu zdziwieniu Chopina, stanął z powrotem w stolicy francuskiej, podczas gdy wszyscy myśleli, że znajduje się w Petersburgu.

Na wiosnę roku 1847 George Sand, która mieszkała razem z Chopinem na ulicy św. Łazarza [rue Saint Lazare], wyjechała z Paryża do swej posiadłości ziemskiej w Nohant w celu wydania za mąż córki swej Solange.

Chopin byłby chętnie z nią pojechał, już przez sam wzgląd na zdrowie, gdyż świeże czyste wiejskie powietrze niezawodnie lepiej by mu było posłużyło niż duszna atmosfera Paryża. Ponieważ atoli na weselu niezbędną była obecność pana Dudevanta, byłego męża pani George Sand, musiał Chopin w stolicy pozostać.

Tutaj recydywa świeżo przebytej choroby, wywołana prawdopodobnie tęsknotą za ukochaną kobietą oraz zaziębieniem, powaliła go znów na łoże boleści i przez długi czas obawiano się o jego życie. Wtedy Adolf Gutmann, który z ulubionego ucznia stał się przyjacielem Chopina, pielęgnował go z nadzwyczajną troskliwością. Dzięki tym staraniom przyjaciela, równie jak zabiegom doktora Moulin[a][512], udało się wreszcie w początkach maja dźwignąć chorego na nogi.

Podczas całej choroby Chopin troszczył się ciągle o to, czy Gutmann nie utrudza się zanadto staraniami około niego, a jednak nikogo tak chętnie nie widział przy sobie, jak jego.

Gutmann od dawna już pragnął posiadać portret Chopina i sławny malarz Franciszek Winterhalter[513] podjął się wizerunek ten wykonać; ale cóż, kiedy Chopin miał formalny wstręt do pozowania i dlatego dotąd życzenie Gutmanna spełnione być nie mogło. Teraz nareszcie przyszedł czas na jego ziszczenie.

Gdy Chopin, przychodzący już do zdrowia, pewnej nocy poufnie rozmawiał z Gutmannem i wypowiadał mu swoją wdzięczność za jego starania i troskliwość, [s]korzystał Gutmann z tej sposobności i uzyskał przyrzeczenie mistrza, że będzie pozował do portretu.

Drugiego maja wezwał tedy Winterhaltera, aby się stawił u Chopina ze wszystkim, co do wykonania portretu było potrzebne. Przybył Winterhalter i wykonał portret, jedyny podobno, jaki malowany był za życia wielkiego kompozytora. Obok podpisu ma on na sobie datę 2 maja 1847 i do dziś dnia, wraz z innymi pamiątkami, pozostaje w posiadaniu Gutmanna.

George Sand podziękowała mu za jego troskliwość około Chopina następującym listem, nigdzie dotąd niepublikowanym:

„Dziękuję Ci, mój poczciwy Gutmannie, dziękuję z głębi serca za tę podziwienia godną pieczołowitość, którą dla niego okazujesz! Wiem, że robisz to dla niego, dla siebie samego, nie dla mnie, a jednak czuję potrzebę podziękowania Ci za to. Nieszczęście to dla mnie, że się to wydarza w chwili takiej, jak obecna.

Zaprawdę zbyt wiele udręczeń naraz! Byłabym oszalała chyba, gdybym się dowiedziała o ciężkiej jego chorobie wprzód, zanim niebezpieczeństwo minęło. On nie przypuszcza, że jestem o tym uwiadomiona, i z powodu mianowicie kłopotów, w jakich wie, że się znajduję, chce, żeby to przede mną ukrywano. Pisał do mnie wczoraj, jak gdyby nic nie zaszło, a ja mu odpowiedziałam, jakbym się niczego nie domyślała. Nie mów mu zatem, że piszę do Ciebie i że śmiertelnie cierpiałam przez 24 godzin.

Grzymała pisze mi tyle dobrych słów o tkliwości, z jaką mnie przy nim zastępowałeś, iż pragnę Ci powiedzieć, że wiem o tym i że serce moje będzie Ci to pamiętało na zawsze...

Do zobaczenia niebawem, drogie dziecko. Przyjmij moje błogosławieństwo macierzyńskie. Oby Ci przyniosło szczęście, tak jak tego pragnę.

Nohant, 12 maja 1847 r.

George Sand”[514]

List ten wykazuje dostatecznie, że zupełne zerwanie między George Sand a Chopinem nie nastąpiło na początku roku 1847, przed odjazdem sławnej autorki do Nohant, jak to błędnie podają dotąd wszystkie niemal życiorysy mistrza. Zerwanie to nastąpiło dopiero po koncercie, który Chopin dał roku 1847 [sic!] w sali Pleyela, po czym wyjechał do Anglii i Szkocji, skąd na początku roku 1849[515] chory i zdenerwowany do Paryża powrócił. Niebawem po swoim przyjeździe ciężką poniósł stratę. Dr Moulin [Molin], lekarz, którego troskliwości, obok Gutmanna, Chopin zawdzięczał przedłużenie życia w poprzednich swoich chorobach, umarł nagle.

Od tej chwili głęboko zasmuconego, cierpiącego mistrza owładnęła rozpacz zupełna, a choroba jego nagle czyniła postępy. W pierwszych dniach października nie mógł już siedzieć o swojej mocy.

Nareszcie zbliżyła się chwila ostatnia. Siostra jego Ludwika i wierny uczeń ani na krok go nie odstępowali. Chory prawie bezustannie trzymał Gutmanna za rękę.

Piętnastego października głos chorego stracił zupełnie dźwięk swój własny, a szesnastego umierający zażądał ostatnich sakramentów. Udzielił mu ich polski ksiądz, w obecności księżnej Czartoryskiej, hrabiny Potockiej, miss Stirling i innych. Podczas gdy kapłan odmawiał modlitwy za konających, Chopin oparty był o ramię Gutmanna z zamkniętymi oczyma. Gdy się atoli modlitwy skończyły, umierający otwarł oczy i głosem wyraźnym rzekł: „Amen!”.

Następnie wpadł znów w odrętwienie i dopiero późno w nocy poprosił o wodę. Zwilżywszy nią usta, podniósł ku nim rękę Gutmanna, pocałował ją i z wyrazem „Cher ami!” wyzionął ducha w objęciach przyjaciela, właśnie gdy zegar bił trzecią z rana, dnia siedemnastego października. Boleść Gutmanna była tak wielka, że Grzymała musiał go wyprowadzić z pokoju.

Szklankę, z której Chopin pił po raz ostatni i na której jeszcze dzisiaj ślady jego ust spostrzec się dają, posiada Gutmann[516] i zamierza ją, jak sam mówi, wraz z portretem wielkiego nieboszczyka, Warszawie jako pamiątkę przekazać.

Źródło: Ulubiony uczeń Fryderyka Szopena, przez dra Bernarda Stawenowa, „Tygodnik Ilustrowany”, 31 V 1879, nr 179, s. 350; 7 VI 1879, nr 180, s. 367.

Komentarz

Bernhard Stavenow (1848–1890) – niemiecki geodeta, mierniczy, dziennikarz, pisarz i redaktor. Początkowo (w 1866 r.) zamierzał studiować na Uniwersytecie w Berlinie filologię, literaturoznawstwo i filozofię, jednak okoliczności rodzinne zmusiły go do podjęcia studiów bardziej „praktycznych” – geodezji. Powołany w chwili wybuchu wojny prusko-francuskiej do 35. pułku fizylierów, brał udział w większości bitew tej wojny, aż do chwili, gdy został ciężko ranny pod Orleanem. Po wyzdrowieniu został zdemobilizowany i podjął pracę przy budowie linii kolejowych; powrócił też do dawnych studiów i otrzymał doktorat w 1873 r. Ożenił się i odbył wiele podróży po krajach europejskich. W Berlinie redagował pismo humorystyczne „Flitzbogen”, w Zgorzelcu zaś założył czasopismo „Familienfreund”. Napisał kilka powieści i widowisk teatralnych, większość o charakterze humoresek. Znajomość z Adolfem Gutmannem, niemieckim pianistą i kompozytorem, „ulubionym uczniem Chopina”, datuje się od zakończenia wojny prusko-francuskiej. Od tego czasu wspólnie odbyli kurację w uzdrowisku w Ems i przy tej okazji wystąpili przed cesarzem Wilhelmem I – Gutmann wykonał swoją Tarantellę op. 30 i kilka utworów Chopina, Stavenow odczytał swój poemat patriotyczny Königgratz (niemiecka nazwa Sadowej, miejsca słynnej bitwy w 1866 r., w której Prusy pokonały Austrię). Gutmann nie pozostawił żadnego własnoręcznie spisanego wspomnienia na temat swojego ukochanego Mistrza, jednak powierzył Stavenowowi zarówno szczegółową relację ustną, jak i sporo pamiątek materialnych po Chopinie, przez co otrzymaliśmy jeden z ciekawszych materiałów biograficznych z okresu piętnastoletniej znajomości Gutmanna z Chopinem. Na ich podstawie Stavenow planował napisanie biografii Chopina, o czym donosił w 1879 r. „Tygodnik Ilustrowany”, jednak zamierzenia tego nie zrealizował, poza kilkoma artykułami o charakterze felietonowym: Der Lieblingsschüle Chopins [Ulubiony uczeń Chopina][517] w „Schöne Geister” (1879), którego fragmenty zostały przetłumaczone na język polski – Ulubiony uczeń Fryderyka Szopena w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1879 r.[518], szkicem Aus Chopin’s Leben [Z życia Chopina] w „Gartenlaube. Illustrirtes Familienblatt” (1880) oraz opublikowane po raz pierwszy Drei Briefe von George Sand und Frédéric Chopin an Adolf Gutmann [Trzy listy George Sand i Fryderyka Chopina do Adolfa Gutmanna] drukowane w „Die Gegenwart”[519]. Fragmenty tekstu oraz trzy listy Gutmanna do Sand przedrukował Marceli Antoni Szulc w swoim czteroodcinkowym artykule pt. Zbiór wiadomości i uzupełnień dotyczących życia i twórczości Fryderyka Chopina, nie podając jednak źródła ani autorstwa Stavenowa[520].

Stavenow nie zrealizował swych zamierzeń biograficznych, zmarł bowiem w 1890 r. w szpitalu psychiatrycznym w Bolesławcu (Bunzlau).

Bibliografia

• Ewa Sławińska-Dahlig, Adolf Gutmann, ulubiony uczeń Chopina, Warszawa 2013.

Artur Szczuka

urzędnik, pensjonariusz Mikołaja Chopina

.

[Hoesick:] Domyślam się, co pan możesz mieć do mnie za interes – były pierwsze słowa pana radcy Szczuki, gdym się do niego zgłosił do Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. – Niewiele jednak będę mógł panu powiedzieć o Chopinie, w czasach bowiem, gdy mieszkałem na pensji u Mikołaja Chopina, Fryderyk bawił już za granicą. Bywałem tylko świadkiem, jak przychodziły od niego listy z Paryża, ale i te przychodziły rzadko, albowiem były to czasy, gdy listy z Paryża bywały rozpieczętowywane i czytane na poczcie, tak iż treść ich z konieczności musiała być bardzo błaha. Pensjonat Mikołaja Chopina znajdował się wtedy w pałacu Krasińskich na Krakowskim Przedmieściu, a był to jeden z najlepszych pensjonatów w Warszawie, a może ze wszystkich najdroższy. Za to żywiono nas doskonale. Już to w ogóle na nic nie mogliśmy się uskarżać. Dbano o nas jak o rodzonych synów. Przed rokiem 1830, gdy Mikołaj Chopin był profesorem Liceum Warszawskiego, miewał u siebie na stancji zawsze bardzo wielu pensjonarzy. W czasach, gdy ja mieszkałem u niego, było nas wszystkiego sześciu, i to samych starszych chłopców. Ponieważ Liceum już nie istniało[521], więc Mikołaj Chopin wykładał tylko w Szkole Aplikacyjnej[522]. W domu rozmawiał z nami wyłącznie po francusku, gdyż w tym celu głównie mieszkało się u niego. Był to znakomity pedagog, a jako człowiek – nadzwyczaj dobry i miły. Niezależnie od tego trzymał nas krótko, a że był niezmiernie żywego usposobienia, więc należało się mieć na baczności... Żona jego, będąca prawdziwym uosobieniem dobroci, słodyczy i łagodności, ogromnie miła, cała oddana domowi, nadzwyczaj dbała o nas, prawdziwie, jak matka. Siostry Fryderyka, Barcińska i Jędrzejewiczowa, były już wtedy zamężne. Bywały jednak u rodziców bardzo często, a nawet p. Barcińska zaczęła mnie uczyć muzyki, ale mi się to sprzykrzyło i zaniechałem tych lekcji. Obie siostry Chopina były muzykalne. Co niedziela przychodziły zawsze z mężami do nas na obiad. Naturalnie, że między innymi niemało mówiło się przy stole i o Fryderyku Chopinie. My, pensjonariusze, choć obcy, należeliśmy do tych familijnych obiadów: zawsze byliśmy tak traktowani, jakbyśmy należeli do rodziny. Toteż wspomnienia, jakieśmy wynieśli z domu Chopinów, należą do najmilszych... Ja przynajmniej nie mogę powiedzieć inaczej.

Źródło: Ferdynand Hoesick, Z rozmów o Chopinie, „Kraj”, 24 VIII 1900, nr 32, s. 437–439; 31 VIII 1900, nr 33, s. 449–451.

Ferdynand Hoesick, Z rozmów o Chopinie,
„Kraj”, 24 VIII 1900, nr 32, karta tytułowa

Ferdynand Hoesick, Z rozmów o Chopinie,
„Kraj”, 24 VIII 1900, nr 32, s. 437

Komentarz

Powyższy zapis wspomnienia Artura Szczuki ukazał się w artykule Ferdynanda Hoesicka w 1900 r. („Kraj”). Artur Szczuka to jedyny znany nam uczeń, który przebywał na stancji u Chopinów po 1830 r. Niewiele o nim wiadomo: urodził się ok. 1821 r., w końcu XIX w. był radcą w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim, a zmarł w Warszawie 15 stycznia 1901. Został pochowany na Powązkach 17 stycznia. Nie udało się uzyskać bliższych informacji o autorze.

Bibliografia

• Ferdynand Hoesick, Z rozmów o Chopinie, „Kraj”, 24 VIII 1900, nr 32; 31 VIII 1900, nr 33.

• Piotr Mysłakowski, Andrzej Sikorski, Chopinowie. Krąg rodzinno-towarzyski, Warszawa 2005.

Elżbieta (Jelizawieta, Eliza, Liza) Szeremietiew

rosyjska hrabianka, uczennica Chopina

.

9 listopada / 28 października [1842], środa

Po powrocie do domu czytałam gazetę, czekając na Chopina, który przyszedł ok. 4. Z zewnątrz niezbyt urodziwy, maleńki, chudy, twarz zbolała z wyrazem bólu, ale wyrazista. Jego gra zachwycająca. Zagrał sonatę Beethovena. Jako nauczyciel – przyjemny. Objaśnił każdą nutę swojej lekcji. Zapragnęłam wtedy zacząć zajęcia, ale potem zdecydowałam, że na sześć miesięcy nie warto.

(W tym dniu jej siostra, Anna Szeremietiewa, zapisała w swoim dzienniku „nie wychodziłam od rana. O 4 przyszedł Chopin na swoją pierwszą lekcję z Marią [Krüdner]. Interesująca osobowość. Został do 5. Wspaniała metoda dla muzycznych wprawek”).

15/3 listopada, wtorek

O godzinie 4 – Chopin. Lenz[523] zaproponował go jako towarzysza podróży do Włoch. Jaki on śmieszny. Chopin grał mazurki. Chciałabym bardzo, żeby był moim nauczycielem, ale przy mojej grze i braku wiary w siebie nie mogę [zakończenie zdania nie do odczytania].

17/5 listopada, czwartek

O 4 przyszedł Chopin. Grał zachwycająco swoje melodyjne walce, etiudy. Jego gra nieziemska. Coś takiego ulotnego, eterycznego. Wyobrażasz sobie anioły, słuchając tej muzyki.

2 grudnia / 20 listopada, piątek

Chopin był o 4. W przyszłą niedzielę mam zamiar rozpocząć lekcje. Cieszę się i równocześnie przeraża mnie własna śmiałość.

5 grudnia / 23 listopada, poniedziałek

O 4 – Chopin. Bardzo miły. Grał raczej dużo.

14/2 grudnia, środa

Wstałam o 9, o zwykłej porze. Jadłam śniadanie z Anette... [siostra Anna], Chopin daje lekcję i trochę gra.

(16/4 grudnia A.S. Szeremietiewa zrobiła następujący zapis w swoim dzienniku: „O 5 Chopin dał Lizie [Elżbiecie] pierwszą lekcję”).

19/7 grudnia, poniedziałek

Czuję się bardziej nieszczęśliwa niż zwykle. Czemu to przypisać? Myślę, że rozstraja mnie lekcja z Chopinem. To straszne nie mieć przyjaciół, żeby podzielić się z nimi swoimi myślami. Rano pisałam, potem grałam na royalu[524], a o 5 przyszedł Chopin.

23/11 grudnia, piątek

Grałam na royalu. Byli Genin, Boieldieu, Catherine Souzzo[525]. Czekali na Chopina, ale nie mógł przyjść.

24/12 grudnia

Nie można zapomnieć przepięknej lekcji Chopina. Został ponad godzinę, byłam odważniejsza; rozpoznał, o ile dobrze zrozumiałam, swoje nokturny. W końcu się zbliżyliśmy i zdałam sobie sprawę z tego, że byłoby bardzo żal przerwać te lekcje. Ogólnie jestem szczęśliwa, że postanowiłam go mieć.

26/14 grudnia, poniedziałek

O 5 przyszedł Chopin i został na ponad godzinę. Brać u niego lekcje – rozkosz. Jestem wdzięczna madame Boieldieu za to, że w rzeczywistości namówiła mnie i zdecydowałam się go zaprosić. I proszę, w końcu go mam. Dzisiaj był bardzo uprzejmy, grzeczny, zaprosił nas, by razem odwiedzić Pleyela i obiecał pograć. W piątek wyznaczy dzień.

30/18 grudnia, piątek

O 5 – Chopin. Był bardzo zadowolony z nokturnu. Było tak radośnie słuchać, kiedy powiedział: „Wyśmienicie. Zagrać lepiej nie można”. Oddaję się tej lekcji całym sercem i duszą. Większym zmartwieniem będzie dla mnie przerwać [te zajęcia]. Na razie będzie przychodził trzy razy w tygodniu.

2 stycznia 1843 / 21 grudnia 1842, poniedziałek

O 5 – Chopin.

6 stycznia 1843 / 25 grudnia 1842, piątek

O 4 przyszedł Chopin i razem poszliśmy do Pleyela[526]. Pokazał nam kilka royali. Grał ponad godzinę, jak anioł, przed którym chce się uklęknąć. Jak on grał swoje nokturny, preludia. Ach, jak to strasznie, że przez ponad półtora tygodnia przyjdzie nam go nie słuchać i trzeba będzie rozstawać się z nim jako nauczycielem. Jest nad czym zapłakać. On był bardzo wesoły. Odprowadził nas do domu.

7 stycznia 1843 / 26 grudnia 1842, sobota

O 5 – Chopin z braćmi Filtsch[527]. Młodszy grał znakomicie. Uczestniczyli w lekcji i Chopin był bardzo zadowolony, że mi przyszło grać przy nich.

9 stycznia 1843 / 28 grudnia 1842, poniedziałek

Chopin przyszedł przed 5 i wyszedł po 6. Czarujący jak zwykle.

11 stycznia 1843 / 30 grudnia 1842, środa

Przyszedł Chopin i zrobił szkic w albumie Annette, potem śpiewała. Ja miałam lekcję. Powiedział, że jest mu bardzo przykro, że nie może udzielać dalej lekcji. Ja także jestem tym prawdziwie zmartwiona. „Jak ja żałuję, że nie mogę dalej kształcić Pani muzycznie” – powiedział.

13/1 stycznia 1843, piątek

Żeby uspokoić się, grałam bez przerwy ćwiczenia dla mojego drogiego nauczyciela.

W tym samym dniu.

Wróciwszy do domu, usiadłam do royala. Chopin przyszedł o 5. Sivori[528] ze swoim bratem spędził u nas wieczór. Grał na skrzypcach elegię, którą tak lubimy.

18/6 stycznia, środa

Boże, jaka wstrętna rzecz – pieniądze. Chopin przyszedł na przedostatnią lekcję. Jaki on był wesoły wczoraj! Dużo grał...

19/7 stycznia, czwartek

Z rana zaczęliśmy przygotowania do podróży, pakowaliśmy się. Grałam na royalu. Ranek minął szybko. Po obiedzie wrócił Genin i poszliśmy do włoskiej opery. Było mi ciężko, że jesteśmy tam ostatni raz. Grali Normę... To było jak pożegnanie.

20/8 stycznia, piątek

Kończył się dzisiejszy dość smutny i nużący dzień – wigilia naszego odjazdu. Od rana żegnaliśmy się. Na koniec [usiadłam do pianina] i grałam, ile mogłam... Przyjechał Chopin. To była dobra i smutna lekcja. Było mi ciężko, że ostatnia. Bardzo czule żegnaliśmy się, mając nadzieję wiosną powrócić do naszych lekcji. Kiedy odchodził, było mi tak smutno, prawie do łez...

21/9 stycznia, sobota

Wyjechaliśmy z Paryża po 3, zasmuceni do łez. No, ale trzeba było wyjeżdżać. O 9 przyjechali po royal. Szkoda. Był taki dobry, Chopin tyle na nim grał. Jak smutno zostawiać to, co się kocha. Mimowolnie przywiązujesz się do tego, do czego przywykają oczy. Serce człowieka nie jest bezdusznym automatem... jeszcze raz żegnaj, Paryżu. Radość pomyśleć, że znowu tutaj wrócimy.

List Jelizawiety Szeremietiew do matki Barbary (9 listopada 1842) – pierwsze spotkanie z Chopinem w obecności Lenza:

„O godzinie czwartej przyjęliśmy wspaniałą osobę: Pana Chopina; dał Marii pierwszą lekcję. Wygląd ma nieciekawy. Mały, chudy blondyn, dość duże szare oczy, ciut czerwone, duży nos, małe usta z męczeńskim wyrazem; on chyba jest bardzo nerwowy; odczytując utwór, Maria wzięła fałszywą nutę – on jęknął. Oprócz mnie nikogo obcego w pokoju nie było, nic nadzwyczajnego przecież się nie stało. Jako nauczyciel jest nadzwyczaj miły; tak sumiennie tłumaczył każdą nutę, bardzo miękko; w ogóle przy nim się nie krępujesz, i jeżeliby mieszkał w Rosji, z radością bym brała u niego lekcje; mamusiu, proszę się nie gniewać, Aniusia zaproponowała mi, aby brać u niego lekcje, ale odmówiłam – moje palce są niewystarczająco biegłe, by półtora dziesiątka lekcji mogły przynieść duży efekt; inna rzecz gdybyśmy wrócili do domu. A tak to jedyna sława byłaby być uważaną za uczennicę Chopina”.

[Dziewczyna uspokaja siebie tym, że będzie obecna na lekcjach Chopina z Marią i jego wyjaśnienia „będą rozwijać jej umysł”, jak ona się wyraża – a przede wszystkim – będzie ona słuchała jego muzyki. Przecież obiecuje grać po każdej lekcji].

List z 11 listopada 1842

„O godzinie czwartej zjawił się Chopin. Jego gra zrobiła dzisiaj na nas żywe wrażenie. Po lekcji grał swoje mazurki i nokturn. Jest tak uprzejmy, że nikt się nie krępuje. Nie wiem, jak przekazać wrażenia z jego gry. To coś na tyle wyjątkowego, że pod jego palcami w ogóle nie poznać instrumentu. Nareszcie znalazłam tego, kto gra tak, jak mogło mi tylko się śnić czasem, czyli doskonale. Umie nadać duszę fortepianowi. Coś niezwyczajnie eterycznego, przezroczystego; taka elegancja – a zarazem dźwięki są takie pełne, szerokie... Słuchając jego gry, czuję się w bezgraniczności, między niebem a ziemią. On jakby przekazuje swoje myśli. To prawdziwie wyniośle, każda nuta ma swoją wartość – ideę, którą on tak dobrze umie wyrazić. To jest ponad wszelkie pochwały, zapewniam Was. Widzisz, jak on przeżywa wszystko, że chce powiedzieć fortepianowi. Uświadamiasz sobie, że jest geniuszem, bez porównania wyższym od tych, którzy oszałamiają i na długo męczą; on może grać cały dzień – i nie powiesz: wystarczy. Wszystkie te dźwięki idą wprost do serca. Jaka szkoda, że go nie usłyszycie! Myślę, że Basia szalałaby, słuchając go. Zagrał dwa nokturny. Zaparło nam dech. Nawet łzy ukazały się w oczach. Boli patrzeć, jak on strasznie kaszle i jest nerwowy na tyle, że kiedy wyjął zegarek, żeby zobaczyć, czy nie jest pora już iść, ręce mu drżały jak w gorączce... Grać jego utwory uważam za profanację – nikt ich nie rozumie. Gdy gra je sam, czasem się nie pojmuje sedna, ale podąża się za jego natchnieniem – i to jest piękne”.

I dalej pisze Jelizawieta do matki: „Jaką przyjemność odczułaby Pani, słuchając Chopina! Sam on też by się Pani spodobał; ma piękne czoło, takie, jakie Pani się podobają – czoło myśliciela. Ma gorzką zmarszczkę wokół ust. Widząc go uśmiechającego się, można powiedzieć, że wiele wycierpiał. Tutaj nazywają go «ostatnim promieniem zachodzącego słońca», i tak jest, robi się strasznie: a nuż ono zniknie! Myślę, że ma zbyt utalentowaną duszę, by żyć długo – taki jest los geniusza...”.

28 listopada pisze do matki: „Myślę, że na dniach zdecyduję się na to, by zostać jego uczennicą. Przecież to jest naprawdę wspaniale, on każe ćwiczyć w swojej obecności i zajmuje się uczniem tyle, że praktycznie nie ma możliwości nie dokonać postępu”. Ale natychmiast dodaje: „Kochana mamusiu, niech Pani nie będzie zła, jeżeli jednak nie będę brała lekcji...”. W tymże liście informuje matkę, że nabrała odwagi i poprosiła Chopina napisać coś w albumy jej i Marii. Obiecał bardzo uprzejmie.

2 grudnia Jelizawieta Sergiejewna powierza matce „wielką nowinę”: podjęła „ważną decyzję” – brać lekcje. „Istotnie to byłaby dla mnie zbyt duża strata. Aniusia jest taka dobra, że zapewni mi tę przyjemność. Odstawiam swoją nieśmiałość i będę miała przyjemność słuchać go dwa razy w tygodniu; poza tym będzie też pewien pożytek, przynajmniej bardzo tego chcę, a vouloir c’est pouvoir” – przytacza znane przysłowie „chcieć – to móc”. „By tylko Chopin nie przestraszył się uczennicy tak mało zaawansowanej”. „To będzie wielki dzień – pisze dziewczyna w przedsmaku ogromnej radości. – Pierwsza lekcja!”.

8 grudnia – szczególnie wyjątkowy dzień. Po lekcji z Marią Chopin został na obiad u Szeremietiewych. Po obiedzie malarz Enien zaczął tuż przy okrągłym stole rysować, a Chopinowi dziewczęta dały swoje albumy i ten zrobił wpisy, dla Marii – walc, a do albumu Lizy – „zachwycający pomysł”.

Mimo podjętej decyzji Jelizawieta Sergiejewna ma wątpliwości co do swoich zdolności. Powodem zwłoki jednak teraz jest Chopin. 15 grudnia wciąż nie ma od niego wiadomości na temat lekcji. „To nie jest bardzo uprzejme – pisze Jelizawieta Sergiejewna matce – ale mu wybaczam: myślę, że boi się i woli stracić 40 franków za lekcję, niż rozdzierać sobie uszy”. Następnego dnia rano Anna Sergiejewna przynosi siostrze kartkę od Chopina i żartując, informuje ją o odmowie. Dziewczyna robi się czerwona i mamrocze w odpowiedzi, że to jest zupełnie zrozumiałe, że była do tego przygotowana. Czyta kartkę. Widzi, że niepotrzebnie oskarżała Chopina o nieuprzejmość. Kartka została napisana jeszcze poprzedniego dnia, nieporozumieniu jest winny służący. Chopin prosi o przysłanie po niego powozu na godzinę 4. „Może Pani wyobrazić sobie moje wzruszenie” – pisze matce.

16 grudnia w dzienniku Anny Sergiejewny pojawia się lakoniczny zapis: „O godzinie 5 Chopin dał pierwszą lekcję Lizie”. „Dziwię się swojej odwadze – pisze Jelizawieta Sergiejewna matce. – Trzeba było mu coś zagrać. Ręce moje poszły w ruch dość śmiało. Zagrałam mu utwór Wolf[f]a[529], a będę uczyć się utworu Chopina. Będzie u mnie w poniedziałki i piątki. Jestem bardzo zadowolona, że będzie u mnie i że pierwszy krok został zrobiony. I Pani będziecie się cieszyć razem ze mną, iż będę uczyć się u Chopina”.

Kiedy obie siostry podróżniczki, odwiedziwszy Włochy na początku czerwca, wróciły do Paryża, w drodze do domu w Moskwie, Chopina już tu nie spotkały. On jak zwykle wyjechał na lato do Nohant, posiadłości George Sand. Dla Jelizawiety Sergiejewny było to dużym ciosem.

Była zmartwiona do łez. „Przecież on nie przyjedzie do Rosji – pisze do matki – i jak nie płakać na myśl, że więcej nie usłyszę jego boskiej gry...”. Właśnie tak w rzeczywistości się stało: później siostry Szeremietiewy z Chopinem nigdy się nie spotkały.

Powyższe fragmenty korespondencji pochodzą z pracy: Sergej Semenovskij, Russkije druzja i znakomyje Szopena, w: Russko-polskije muzykalnyje swiazi, red. I. Belza, [tłum. z ros. – P.M.]. Wobec braku dostępu do oryginalnych tekstów pozostawiamy tu odpowiednie komentarze autora artykułu.

Inne tłumaczenie jednego z listów:

Jeśli chodzi o wygląd zewnętrzny, nie jest on piękny: niewielkiego wzrostu, chudy. Jest to postać raczej chorowita, choć pełna wyrazu. Ale kiedy wykonał sonatę Beethovena, gra jego, pełna uczucia, była czarująca... Chopin zjawił się o czwartej. Po lekcji grał nam swe mazurki i nokturny. Jest on tak uprzejmy i prosty, że czuliśmy się zupełnie swobodnie. Trudno mi opisać dokładnie wrażenie, jakie wywarła jego gra. Jest to coś zupełnie wyjątkowego. Pod jego palcami fortepian przestaje być instrumentem. Chopin potrafi dać mu duszę, a to jest naprawdę czymś wzniosłym.

Zagrał dwa nokturny. Słuchaliśmy, bojąc się oddychać, a w naszych oczach stanęły łzy. Aż serce kraje się, kiedy zaczyna tak okropnie kasłać i kiedy jest tak przeraźliwie nerwowy. Kiedy wyjął zegarek po graniu, aby zobaczyć, czy nie czas kończyć lekcję, ręce jego drżały jak w febrze.

Z jaką rozkoszą słuchałabyś Chopina, matko! I on sam z pewnością spodobałby się tobie. Ma piękne czoło, jakie się tobie zawsze podoba: czoło człowieka myślącego. Ale na ustach ma grymas goryczy. Kiedy patrzę na niego, gdy się uśmiecha, wyczuwam, że musiał przecierpieć wiele w swym życiu. Jego uśmiech sprawia ból! Nazywamy tutaj Chopina „ostatnim promieniem zachodzącego słońca”.

Źródło: T. Niesmiejanow, Siergiej A. Siemienowski, Dniewnik uczenicy Szopena, „Muzykalnaja Żyzń” 1960, nr 4, s. 13–14 [tłum. z ros. – P.M.].

Siergiej A. Siemienowski, Russkije druzja i znakomyje Szopena w: idem, Russko-polskije muzykalnyje swiazi, Moskwa 1963, s. 119–137 [tłum. z ros. – P.M.].

Komentarz

Elżbieta (Jelizawieta, Eliza) i Anna Szeremietiewy – córki Siergieja Wasiljewicza Szeremietiewa (1786–1835), cesarskiego pazia, kapitana konnych kozaków, szambelana i sędziego szlachty, oraz Barbary Ałmazowej, córki brygadiera Piotra i księżniczki Marii Golicyn. Anna i Elżbieta miały jeszcze ośmioro rodzeństwa, wśród nich brata Wasyla, zasłużonego w tłumieniu rozruchów w Polsce w 1831 r.

Rodzina Szeremietiewych słynęła z zamiłowania do muzyki. Anna (1810–1849) miała przyjemny głos i nierzadko uczestniczyła w domowych koncertach u Wielhorskich[530]; Elżbieta (1818–1890) nieźle grała na fortepianie. Anna w 1838 r. poślubiła swego krewnego, Dymitra, syna hr. Mikołaja Szeremietiewa i znakomitej śpiewaczki z jego teatru, Praskowii (Paraszy) Kowalew-Żemczugowej (wg napisu na jej nagrobku ta poddanka miała pochodzić z polskiej szlacheckiej rodziny Kowale[w]skich). Ich małżeństwo, ze względu na mezaliansowy charakter, długi czas pozostawało w tajemnicy. Dymitr z kolei był twórcą chóru złożonego z poddanych, którym kierował dyrygent Gawrył Łomakin (w późniejszym czasie znany muzyczno-społeczny działacz, rzecznik bezpłatnego kształcenia muzycznego); chórem tym zachwycał się Franz Liszt. Pałac Szeremietiewych w Petersburgu, położony na skarpie rzeki Fontanki, był ośrodkiem muzycznego życia stolicy Imperium.

Siostry, zamężna już Anna i 24-letnia Elżbieta, w październiku 1842 r. wybrały się do Paryża. Paniom towarzyszyły baronowa Krudner/Krüdner/Krudener i jej marząca o lekcjach u Chopina córka Maria (1826–1902, późniejsza Włodzimierzowa Bariatińska). Marzenie baronówny pomogła spełnić mieszkająca w Paryżu Natalia Obrieskowa (z domu Szeremietiew), z którą kompozytor utrzymywał ściślejsze, przyjacielskie stosunki. Jej córce Katarzynie (po mężu księżnej Janowej Soutzo, synowej mołdawskiego księcia, ambasadora Grecji) poświęcił jeden z najznakomitszych utworów – Fantazję f-moll. Na prośbę Obrieskowej Chopin zgodził się zająć Marią Krüdner.

O tych lekcjach wspominają w listach i pamiętnikach siostry Szeremietiew. Poznawszszy wielkiego muzyka, Elżbieta także zapragnęła zostać jego uczennicą. To jednak okazało się niemożliwe, gdyż Chopin nie miał ani jednej wolnej godziny. Początkowo więc tylko przysłuchiwała się lekcjom, które kompozytor dawał Marii Krüdner; dopiero po jej odjeździe mistrz mógł poświęcić czas Elżbiecie.

Ta bardzo skromnie oceniała swoje zdolności i przygotowywała się do zajęć z wielkim niepokojem, o czym świadczą naiwne zapiski w dzienniku. Elżbieta nie zapominała notować, jak przeszła kolejna lekcja z „drogim nauczycielem”, pisała o swoich wrażeniach na temat gry Chopina[531]. W sumie miała udokumentowanych 11 lekcji; w końcu stycznia 1843 r. obie siostry z żalem opuściły Paryż. W parę lat później Elżbieta poznała w Moskwie koncertującego tam niemieckiego kompozytora-pianistę Teodora Döhlera, za którego w 1846 r. wyszła za mąż. Aby umożliwić ten nierówny ze względu na pochodzenie społeczne związek, pracodawca Döhlera, książę włoskiej Lukki (u którego Döhler był kapelmistrzem), nadał mu szlachecki tytuł barona.

Dzienniki sióstr Szeremietiew znajdują się w Centralnym Archiwum Literatury i Sztuki w Moskwie (RGALI). Pisane w języku francuskim, zostały we fragmentach opublikowane w tłumaczeniu na rosyjski, z którego pochodzi podany tu tekst (pierwsze daty podane są w systemie łacińskim, drugie w juliańskim). Ich cennym uzupełnieniem są listy Elżbiety do matki, Barbary, które cytuję za artykułem Siemienowskiego, w tłumaczeniu z rosyjskiego (nie mając dostępu do trudno czytelnych oryginałów, pisanych w języku francuskim).

Bibliografia

• Jean-Jacques Eigeldinger, Chopin w oczach swoich uczniów, tłum. Zbigniew Skowron, Kraków 2010.

• Mateusz Gliński, Drobiazgi chopinowskie, „Życie Literackie” 1966, nr 32.

• Nikolai Ikonnikow, „La noblesse de Russie”, Paryż, mps powielony [BUW].

• T. Niesmiejanowa, Siergiej A. Siemienowski, Dniewnik uczenicy Szopena, „Muzykalnaja Żyzń”, 1960, nr 4.

• Wiktor Nikołajew, Rosyjscy znajomi Chopina. Kilka nieznanych szczegółów, „Ruch Muzyczny” 1983, nr 1.

• Siegiej A. Siemienowski, Russkije druzja i znakomyje Szopena, w: „Russko-polskije muzykalnyje swiazi”, Moskwa 1963; S.A. Siemienowski, Rosyjscy znajomi i przyjaciele Chopina, w: Rosyjsko-polskie stosunki muzyczne. Studia i materiały, red. Igor Bełza, Moskwa 1963.

• Jelizawieta (Elżbieta, Eliza) i Anna Szeremietiew, „Dniewniki”, rkps w archiwum RGALI, Moskwa.

• Listy Szeremietiewej do matki, „Sovremiennaja Muzyka”, 1953, nr 10.

Maria Walewska

z Przeździeckich

pisarka, pamiętnikarka emigracyjna

.

Liszt na piątkowych swoich zebraniach często sam grywał. Raz rzekł, żartując, że wtedy tylko zagra, jeśli ktoś z jego gości da mu pod tym względem dobry przykład. Nastało oczywiście milczenie – nikt nie miał odwagi. Nareszcie piękna hr. P[otocka?]., Polka, zasiadła do fortepianu i, bez pretensji, po amatorsku, zagrała Gdybym ja była gwiazdką [słoneczkiem] na niebie. Było to preludium potrzebne dla gospodarza. Wstał z miejsca, zasiadł z kolei przy fortepianie, włosy swoim zwyczajem ruchem lwim w tył odrzucił i zagrał ten sam kawałek – wzbogacając słuchaczy melodią, stenografowaną w ich wyobraźni chyba na wieki. Każda nuta była uplastyczniona, każdy odcień myśli i uczucia oddany genialnie. A potem, nie ruszając się z miejsca, na tej improwizowanej katedrze wykładał historię muzyki Chopina, ilustrując ją od czasu do czasu frazesem chopinowskim, obrazkami wyjętymi z jego dzieł i kończąc świetną improwizacją, zawsze na kanwie Chopina. Były to wariacje niby satelity kręcące się dokoła słońca chopinowskiego.

Z jakim ciepłem mówił o Chopinie! Pamiętam jeszcze po latach wielu jego słowa:

„Nikt Chopina nie rozumie, bo każdy pragnie po swojemu go rozumieć, więc przeinacza go kompletnie. Tymczasem Chopin nie jest ślamazarą ani człowiekiem słabego ducha; przeciwnie, jest on pełen męskiej energii i dziarskości. Czucie ma wysubtelnione, ale przeczulenia w nim nie ma”.

Na dowód z werwą i dziarskością, iście żołnierską, opat[532] Liszt zagrał mazurek Chopina nr 3 op. 6.

„Potem Chopin, człowiek najwyższego smaku, szanował rytm i miarę, a każdy bezwzględny wielbiciel Chopina myśli, że dla tego mistrza takt nie istniał, i pozwala sobie na różne dziwactwa. Chcą pokazać ci bezwzględni wielbiciele, że Chopin był nad miarę – słowem – prawie wszyscy kaleczą mistrza. Tyle się od niego samego o tym nasłuchałem, iż, nie twierdzę, abym myśl jego oddał całkowicie, ale przynamniej nauczył mnie pojmować jego ducha” – dodał Liszt ze szczerością.

Potem poszedł do gabinetu, przyległego salonowi, gdzie wszystkie pamiątki i wspomnienia, istne muzeum serca, były przechow[yw]ane, i przyniósł nam rękę Chopina, wymodelowaną za życia z natury.

Ręka delikatna, misterna i, o dziwo, kończyny palców nie są szpiczaste, lecz kwadratowo zakończone, jak u pozytywisty! Czy się w tym nie zdradza zdolność do podchwytywania komicznych stron życia? Przy tym w środku palców węzły, jak najmisterniej obrobione, świadczą o rozmaitych zdolnościach obserwacji; jest w nich i naiwność dziecka, i głębokość mędrca, jest hart, połączony z dziwną miękkością.

Pokazując tę rękę mistrza, jako wspomnienie druha młodości, Liszt miał zwilżoną źrenicę. Po chwili się ożywił przeszłością i zaczął opowiadać o Chopinie, o jego charakterze nadzwyczajnym, o zdolnościach różnorodnych, o osobliwym darze naśladownictwa wszystkich głosów, od kwilenia niemowlęcia do gromiącego basu, i o tym, jakie stąd wynikały komiczne sceny. Ile to razy nieznacznie Chopin wysuwał się z pokoju, wracał w przebraniu ze zmienionym głosem, przez nikogo niepoznany. Ile stąd śmiechu, ile niespodzianych iskier złotego humoru!... I przesuwały się jedne po drugich, jak w kalejdoskopie – obrazy, anegdoty, świadczące o niewyczerpanej werwie niezrównanego przyjaciela. O, wtenczas ludzie umieli kochać! Przyjaźń łączyła świętymi, nierozerwanymi ogniwami. Zapewne dlatego, że rola serc była uszlachetnioną, że wychowanie nie polegało na skupieniu rozmaitych wiadomości ogólnych lub na jednostronnym wykształceniu fachowym. Śmierć nie rozcinała związku przyjaźni, owszem, trwał on, był pielęgnowany wspomnieniami i łzami skrapiany, jakby rosą ożywczą.

Ta stałość w przyjaźni u Liszta to jeszcze jeden urok więcej, a miał już ich tyle, iż naprawdę mógł ze słusznością być nazwanym zdobywcą serc.

Źródło: Maria Walewska, Genialny przyjaciel Chopina. Ze wspomnień osobistych, „Biesiada Literacka”, 17 VII 1903, nr 29, s. 54–55.

Komentarz

Powyższe wspomnienie osobistych spotkań autorki z Franzem Lisztem musiało dotyczyć okresu między rokiem 1865 (gdy Liszt został księdzem) a 1886 – gdy artysta zmarł. Autorka, Maria z Przeździeckich Walewska (1850–1929), była córką Karola Gustawa hr. Przeździeckiego herbu Pierzchała i Elizawiety (Elżbiety, Lizy, Izy) Lachman, córki rosyjskiego generała pochodzenia łotewsko-żydowskiego. Zarówno ojciec, jak i matka autorki prowadzili na Zachodzie bardzo swobodne życie: Liza Przeździecka była bliską przyjaciółką cesarzowej Eugenii, a także jej męża, Napoleona III, i wykorzystywała swoje kontakty dla różnych celów politycznych polskiej emigracji.

Autorka języka polskiego nauczyła się dopiero w późnym dzieciństwie, gdyż cała rodzina na stałe mieszkała za granicą. W 1858 r. wyszła za Wincentego hr. Colonnę-Walewskiego z Walewic herbu Pierzchała (Roch) i miała z nim sześcioro dzieci.

Maria Walewska opublikowała wiele artykułów o charakterze wspomnieniowym oraz książkę pt. Polacy w Paryżu, Florencji i Dreźnie – sylwetki i wspomnienia (wyd. Hoesick 1930). Zawiera ona m.in. rozdział „Kilka słów o Szopenie”, który jednak nie wnosi nic nowego do naszej o nim wiedzy i nie jest przekazem bezpośrednich spotkań. Publikowany w niniejszym zbiorze artykuł prasowy jest jednak przekazem uwag Liszta o Chopinie, co stanowi o wartości tej relacji.

Na marginesie, jako ciekawostkę, warto dodać, że ten sam tekst (pod tytułem Liszt in Rome) ukazał się także w języku angielskim w „Living Age” (1923), w notce autorskiej zaś podano, że autorka jest wnuczką cesarza Napoleona I. Wydaje się to mało prawdopodobne, gdyż temat potomstwa cesarza Francji jest dość dobrze opracowany i znany.

[Windsor]

artykuł redakcyjny

.

Gdy wieść o przybyciu Chopina do Anglii doszła do dworu windsorskiego, zapragnęła królowa Wiktoria poznać i słyszeć wielkiego mistrza. Chopin proszony, wzywany, schlebiany wyznaczył chwilę, w której miał się stawić w pałacu, a królowa sprosiła na ten wieczór cały kwiat swojego towarzystwa.

Przybył nareszcie niecierpliwie oczekiwany Chopin, przyjęty uprzejmie wśród blasku i okazałości, otoczony tłumem młodych, pięknych kobiet poczuł, że natchnienie bije mu w piersi, siadł do fortepianu i rozpoczął swój hymn nadziemski.

W chwili najwyższego uniesienia artysty księżna Kent, matka królowej Wiktorii, ogromnej tuszy niewiasta, chcąc się lepiej przypatrzeć szczupłej postaci Chopina, powstała ze swego miejsca i zbliżywszy się do fortepianu, usiadła na dwa czy trzy kroki przed mistrzem.

Cały pod wpływem marzenia genialny artysta rozwodzi dalej swe pieśni, gdy nagle czterech ogromnych drabów porywa fortepian i usuwa go sprzed nosa artysty. Zdziwiony, przestraszony, osłupiały Chopin z wniesionymi do góry rękami zapomniał, jak to mówią, języka w gębie. Wtem przystępuje do niego mistrz ceremonii i z uśmiechem ugrzecznienia tłumaczy, że etykieta dworu nie pozwala, aby ktokolwiek ze krwi panującej zbliżył się do siedzącego artysty na tak małą przestrzeń, jaka była między nim i księżną Kent. Nie mając zaś śmiałości ów mistrz ceremonii zwrócić na to uwagę księżnej, ruszył konceptem i odsunął fortepian na przepisaną odległość.

Drażliwy Chopin powtarzał, że miał wielką ochotę wśród tej eksplikacji odgryźć nos szepczącemu Anglikowi, ale bacząc na następstwa, uzbroił się w cierpliwość, skończył rozpoczętą improwizację i do grobu poniósł niezatarte w duszy wspomnienie brytyjskiej etykiety.

Źródło: Chopin na dworze Windsorskim, rubryka: „Różności”, „Kurier Warszawski”, 22 i 1874, nr 16, s. 4.

Komentarz

Zamieszczamy ten anonimowy artykuł prasowy głównie z powodu w miarę wczesnej daty jego publikacji. Był to bowiem okres, gdy intensywnie zbierano materiały do biografii Chopina (Szulc, Karasowski, Niecks), kontaktując się z żyjącymi jeszcze świadkami, osobami, które bezpośrednio znały Chopina, co wzmacnia wiarygodność relacji.

W związku z powyższą anegdotą należy wspomnieć, że chopinolodzy (np. Kornel Michałowski) negują w ogóle samo granie Chopina przed księżną Kentu: powołując się na „dokładnie znaną” chronologię pobytu Chopina w Anglii, odrzucają dość dokładny opis tego wydarzenia podany we wspomnieniach Ignacego Krzyżanowskiego (zob. idem).

Aleksandra [lub Maria] Wodzińska

.

– Być może – pisze szanowna pani W. – że w litografii znajdziecie panowie jakie błędy rysunkowe, lecz mogę zapewnić, iż podobieństwo jest zupełne. Oryginał tej litografii [...], malowany w 1836 r. w Marienbadzie, ofiarowany był rodzicom Fryderyka, śp. Mikołajom Chopinom, wobec śp. Elsnera, a myślę, iż obecnie znajdować się powinien u dzieci śp. Ludwiki Jędrzejewiczowej...

Będąc młodą, miałam rzadkie szczęście poznać tego mistrza tonów osobiście, a poznawszy go, słyszeć jego śpiew na fortepianie... Gdy go widywałam w Marienbadzie przez kilka tygodni z rzędu... rysy jego, postać i obejście żywo wyraziły się w pamięci szesnastoletniej wówczas pensjonarki[533].

Wykształcenie moje muzyczne było jedynie amatorskie, zatem o stopniu doskonałości wirtuoza sądzić nie mogłam; to tylko pamiętam, iż usłyszawszy Chopina pierwszy raz z drugiego pokoju (nb. improwizującego), od łez wstrzymać się nie mogłam. Zaś nie mnie samą zachwycał, lecz u wielu słuchających go, a starszych i poważnych osób tenże symptom rozczulenia spostrzegłam.

[Kleczyński: Istotnie, od uczennic Chopina nieraz zdarzyło mi się słyszeć o tym wpływie gry jego na nerwy słuchających. Przyczyną tego było, oprócz ekspresji, i czarowne dotknięcie, co w połączeniu z mistrzowskim używaniem obu pedałów mogło się przyczynić do wywołania ogólnego wrażenia. W każdym razie, pani W. szczęśliwszą była od wielu osób, które w czasie pobytu naszego mistrza w Marienbadzie na próżno wyglądały sposobności słyszenia go].

Źródło: Jan Kleczyński, Nowy portret Fryderyka Chopina, „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne”, 1 II 1892, nr 437, s. 73–74.

Komentarz

Autor artykułu, Jan Kleczyński, pisarz muzyczny i wydawca „Echa”, zamieszcza reprodukcję portretu Chopina malowanego przez Marię Wodzińską, pisząc, że świeżo otrzymał litograficzną jego odbitkę od „pani Aleksandry Wodzińskiej, mieszkającej we wsi Grójce na Kujawach”, ta zaś dostała „tę cenną pamiątkę od swej przyjaciółki, a autorki portretu”. Do tego dołączyła „kilka wyrazów osobistych wspomnień”. Nie jest jasne, czy ten tekst nie jest autorstwa samej Marii Wodzińskej; byłby to jedyny tekst wspomnieniowy napisany przez niedoszłą narzeczoną Chopina.

Postać Aleksandry Wodzińskiej nie została dotychczas genealogicznie zidentyfikowana. Z powyższego tekstu wynika (o ile to ona jest jego autorką!), że w 1892 r. musiała być osobą ponad 70-letnią, skoro w 1836 r. w Marienbadzie była 16-letnią panienką. Jeśli mieszkała w majątku Grójce, to oznacza, że była związana z inną, dość odległą gałęzią Wodzińskich, właścicieli tego majątku od 1849 r. Powstaje pytanie, w jakim charakterze przebywała w Marienbadzie z rodziną Marii Wodzińskiej.

Za czysty zbieg okoliczności należy chyba uznać to, że z rodziny Aleksandry pochodziła ostatnia właścicielka dóbr w Izbicy Kujawskiej (miejsce urodzenia matki Chopina), Zdzisława z Morawskich Wodzińska, która po II wojnie światowej przekazała majątek ziemski wraz z dworem zakonowi orionistów.

[Antoni] Wodziński

pisarz, bratanek Marii Wodzińskiej

.

Chopin po raz pierwszy przybył do Drezna i niewyforytowany[534] jeszcze echem rozgłosu, jaki później z Paryża rozniósł jego sławę po świecie, nieznany, skromny, drobny i bez przyborów artyzmu, nie wzbudził zaufania w muzykalnym areopagu tej siedziby niemieckiego prowincjonalizmu i nie uzyskał pomocy do dania koncertu.

W kilka lat później przybył znowu do Drezna w odwiedziny jednej familii tam przebywającej, a z którą go łączyły miłe stosunki od lat dziecinnych. Wówczas pokazywano go sobie palcami, mówiono o nim jako o genialnym artyście, dzienniki zapowiadały jego koncert, a Chopin ani myślał o koncercie i postanowił sobie nie dać się nigdy publicznie słyszeć w tym mieście. Grywał jednakże codziennie i długo w salonie przyjacielskiej mu rodziny – schodzili się rodacy, niejeden drezdeńczyk wcisnął się do tego salonu pod płaszczem rodziny polskiej i o cudownej grze jego wieść doszła do królewskiego zamku. Król zapragnął go słyszeć u siebie – służbowy szambelan oznajmił to życzenie Chopinowi, ale tenże odpowiedział posłowi, że bardzo mu przykro odmówić tak miłemu wezwaniu, uczynić to jednak musi, gdyż dał sobie słowo, że w Dreznie nigdzie grać nie będzie.

Wszelkie starania drezdeńczyków nie przejednały go, otrzymali też nauczkę za ten niemiecki egoizm, który się tak wysoko ceni, że nikogo obcego nierad wpuścić do przybytku sławy.

Nie tak to łatwo w Paryżu wyjść z tłumu na widownię, trzeba szczeblami postępować i na tych jeszcze często noga się poślizgnie. Młodzi artyści szukają środków wejścia do salonów i uzyskania poparcia. Są i arystokratyczne salony, są i bankierskie. Finansistom chodzi o to, by artystów posiadali, by o tym wiedziano i mówiono, i po dziennikach głoszono. Jeden taki bankier zaprosił Chopina na obiad, a przy tym liczne towarzystwo, ażeby się nim popisać. Po czarnej kawie amfitryon[535] zbliżył się do Chopina, niby go protekcjonalnie ośmielając do fortepianu, ale Chopin grzecznie odmówił, a gdy tenże bezustannie nalegał, odpowiedział mu skromnie: „Ach panie, tak mało jadłem” i wyszedł z salonu, pozostawiając zdziwionego bankiera.

Ale znowu gdy był w kółku osób, których kochał, gdy czuł koło siebie tchnienie osób mu drogich, to wtenczas godzinami, całymi wieczorami grał, improwizował, tworzył muzykę aniołów, lub boleści Jeremiasza, śpiew pogrzebowy, lub mazurki – owe mazurki, najpiękniejsze poematy, owe arcydzieła dłutem Benwenutego[536] wyrzezane i wycieńczony werwą, wchodził w grono zasłuchanych przyjaciół i powoli wracał do zwyczajnego życia, przechodząc czasem w najweselsze i najdowcipniejsze żarty.

Raz na wieczorze tańcującym, gdy najęty grajek klepał jakiegoś niemieckiego mazurka i nogi jakoś sztywniały po nim, Chopin odsunął grajka i zasiadł do fortepianu i już grał prawie przez całą zabawę, odrywając się tylko czasami dla zrobienia jakiejś figury, lub zatoczenia kilku kół walca.

Posiadał znakomity dar naśladowania fizjonomii osób i ich głosu. Gdy w przyległym pokoju prowadził rozmowę między trzema osobami, tamtejszemu towarzystwu dobrze znanymi, to by przysiąc można było, że się ich żywych, tam rozmawiających słyszało. Przedziwnie udawał Anglika, galerię obrazów zwiedzającego; ta ekscentryczność na uczynku schwycona dawała taki typ wyspiarza pnącego się na najwyższy punkt galerii lub słaniającego się po ziemi dla przebieżenia i najniżej zawieszonych obrazów, ażeby tylko odbyć ich przegląd co do jednego, ażeby mógł powiedzieć, iż ani jednego nie opuścił, że nie można było od śmiechu się wstrzymać.

Były w Chopinie dwa usposobienia wojujące z sobą – smutek i wesołość; czasami tak pusta, dziecinna wesołość, że gdy go się znowu ujrzało w napadzie smutku, a raczej bezwładności, to trudno było uwierzyć, iżby w tej kochanej, wyborowej istocie mogły się schodzić te dwa przeciwne prądy.

Posiadał serce topliwe jak wosk i zawsze też w tym serduszku przebywało jakieś bóstwo. W pierwszej młodości Maria – ta sama, która później Słowackiego zajęła – była przedmiotem jego miłości, zamierzał z nią się żenić, lecz gdy zamiar ten nie urzeczywistnił się, zachował dla niej zawsze serdeczne, choć bolesne wspomnienie i na zwitku pamiątek po niej położył napis: „Moja bieda”.

Tylko dwa są wizerunki wiernie oddające jego oblicze: pierwszy, robiony przez wspomnianą wyżej Marię, drugi w Paryżu; inne – według mego zdania – nie mają cechy podobieństwa.

Wodziński

Źródło: [Antoni] Wodziński, Kilka drobnych szczegółów z życia Fryderyka Chopina, „Kłosy” 1870, nr 249, s. 214–215.

Komentarz

Wspomnienie powyższe jest bardzo podobne do tekstu opublikowanego przez Marię Mirską (Szlakiem Chopina, Warszawa 1949), jednak tam przypisane jest ono Leonowi Wodzińskiemu, co wzbudza pewne wątpliwości (zob. Wodziński [Antoni]).

Z kolei autorstwo powyższego tekstu także nie jest do końca pewne: najstarszy brat Marii Wodzińskiej, Antoni (1812–1847), w roku publikacji artykułu już nie żył, natomiast jego bratanek, Antoni Wodziński (1852–1928), syn Feliksa, miał wówczas zaledwie 18 lat. Był on później pisarzem polskim i francuskim. Napisał m.in. Les trois romans de Frédéric Chopin (1887), wiele powieści francuskich, po polsku Listy z Paryża w „Słowie” (1882–1883), tłumaczył na język francuski utwory Sienkiewicza.

Opisane szczegóły z życia Chopina dotyczą głównie stosunków z rodziną Wodzińskich; pisarskie zacięcie autora może świadczyć o jego młodym wieku. Artykuł podpisany jest „Wodziński” (bez imienia); wspomniana tu późniejsza jego francuska powieść z życia Chopina podpisana jest „comte [hrabia] Wodziński”, także bez imienia, co również może przemawiać za tym samym autorstwem.

[Antoni] Wodziński

artysta malarz, pensjonariusz Mikołaja Chopina, brat Marii

.

Wiele pisano już o życiu, geniuszu i tworach Fryderyka Chopina, zapatrywano się na niego ze szczytu sztuki i twórczości. Widzimy go tam wielkim, nieporównanym artystą, widzimy poważną, natchnioną twarz, widzimy, a raczej zdaje nam się widzieć coś sztywnego, dziwacznego, jak bywają zwykle artyści; a o tej jego oryginalności narodowej, różnej od wszelkich innych, o tej jego naturalności, w czynie, w pozach, w każdym kroku, o tej jego dobroduszności, życzliwości, serdeczności, o tym uśmiechu ujmującym tych wszystkich, z którymi rad przystawał, o tym humorze, o tym polskim żarciku, figielku, których wśród przyjacielskich kół jakby z natchnienia miał pełno, nikt nie wspominał. Syn Francuza, nie miał nic francuskiego, prócz grzeczności z godnością połączonej. Rówieśnik nasz w szkołach, w których ten najpoczciwszy jego ojciec był profesorem języka i literatury francuskiej, odziedziczył już po nim tę grzeczność, jakiej tenże z uczniami swoimi dawał dowody. Jakkolwiek cudzoziemiec, ojciec Fryderyka znał dobrze język polski, znał jego literaturę, a gdy siedząc na katedrze, usłyszał bijącą 12 godzinę, o której studenci radzi na obiad się zabierali, a on jeszcze wykładu swojego nie skończył, odzywał się do nas z uśmiechem nosowym głosem z Krasickiego: „Jak ksiądz Kleofas zadzwonił, wszyscy uciekli, jakby ich kto gonił”. To wspomnienie ojca zawsze najserdeczniej przyjmował i rzucał nam się na szyję, powtarzając te dwa wiersze i dodając: „Oj, dobre to były czasy i dobre to podwórko na kadeckich koszarach, i dobre nasze wybryki i poczciwa stara Rózia z wybornymi ciastkami, lepszymi stokroć niż te paryskie”.

Zająwszy na stalszy pobyt w Paryżu mieszkanie i urządziwszy się tak, iż własną mieliśmy z bratem moim kuchnię, prawie codziennie odwiedzani byliśmy przez kochanego Fryca, tak go ze szkół jeszcze nazywając. Często przybiegał do nas w czasie obiadu i witając nas: „Moje kochane dzieci, zjem z wami obiad” – zajadał, śmiał się, żarciki opowiadał, a odmawiał przyjęcia udziału w tych wielkich obiadach, które na cześć jego wydawali bogaci ludzie, by nim się przed współbiesiadnikami popisać (a potem po obiedzie wyprosić grę na fortepianie). Gdy jeden bogaty bankier wymógł na Nim, że przyjął zaproszenie na obiad, a po obiedzie naglił, żeby zagrał, Fryderyk, dając mu odprawę, powiedział: „Mais j’ai si peu mangé” (ależ tak mało jadłem), co miało znaczyć: „Ależ to nie warto, bym ci moją grą za to zapłacił”. Ten, który odmówił zaproszenia do Króla Saskiego i szambelana Jego Królewskiej Mości, odpowiedział, że grywa tylko u przyjaciół, ten sam Fryderyk Chopin, artysta nad artystami, całe wieczory grywał do tańca w naszych kółkach polskich i zmęczywszy się, wstawał i łączył się z nami w tańcu i znowu odpocząwszy rękom, siadał i grał. Królewski zaprawdę był to muzykant!

Posiadał doskonałą mimikę i dar naśladowania organu mowy różnych osób do tego stopnia, że gdy w drugim będąc pokoju, prowadził rozmowę między trzema ogółowi znanymi osobami, można było założyć się, że to trzy osoby są tam w istocie, i rozmawiają, a dialogowanie to było tak zabawne, że wszyscy serdecznie się śmieli. Albo gdy odgrywał rolę Anglika, zwiedzającego galerię obrazów, wtenczas okrywał się obszernym surdutem, trzymając tak laskę w rękach, że ją podnosząc, podnosił zarazem i surdut z kapeluszem i raz na samym prawie poziomie podłogi, to znowu pod gzyms zupełnie, jak to robią Anglicy, którzy po kolei każdy obraz obejrzeć muszą, nie zastanawiając się dłużej nad każdym. Komiczna ta scena była nadzwyczaj zabawna.

Nie wiem, ażeby nasz Fryderyk miał nieprzyjaciół, kochali go wszyscy, a już był ulubieńcem kobiet, bo też nie można było być milszym, weselszym ani uczynniejszym. Później stracił humor, gdy przyszły cierpienia fizyczne, a może i moralne, ale aż do ostatniej chwili pozostała w nim miłość rodzinnej ziemi, którą ogłaszał każdą nutą przecudownej swojej gry i kompozycji.

Źródło: Antoni Wodziński [jako Wodziński Leon?], Wesołe chwile mistrza, w: Maria Mirska, Szlakiem Chopina, Warszawa 1949, s. 199–202.

Komentarz

Tekst pochodzi z książki Marii Mirskiej, która autorstwo cytowanego wspomnienia podaje w sposób bardzo nieprecyzyjny i wręcz mylący (s. 199), co powoduje, że w bibliografiach figuruje ono jako napisane przez Leona Wodzińskiego. Tymczasem autorem tej opowieści jest prawdopodobnie Antoni Wodziński (1812–1846), brat Marii, malarz. W ogóle koligacje rodziny Wodzińskich są często mylnie rozpoznawane ze względu na liczne małżeństwa między bliskimi krewnymi, a także przez występowanie tych samych imion w kilku pokoleniach. I tak ów Leon Wodziński, syn Gabriela i Marii (a nie Julii) Kietlińskiej, ożeniony był z Teresą Wodzińską, córką Wincentego i Teresy (także z Wodzińskich). Był więc szwagrem Antoniego, Feliksa, Kazimierza, Marii (primo voto Skarbkowej, secundo voto Orpiszewskiej) i Józefy (późniejszej Kościelskiej). Podany przez Mirską Leon jako autor Wesołych chwil mistrza nie wydaje się nim choćby ze względu na sformułowanie, że w Paryżu „własną mieliśmy z bratem moim kuchnię”, gdzie prawie codziennie odwiedzał ich Fryc, tak „ze szkół jeszcze nazywany”. Na pensji Mikołaja Chopina w koszarach kadeckich (Pałac Kazimierzowski) przebywali rodzeni bracia Wodzińscy: Antoni, Feliks i Kazimierz, nie zaś ich szwagier Leon, który w dodatku w ogóle nie miał brata. Przesądza to – moim zdaniem – o autorstwie wspomnienia należącego do Antoniego, brata Marii. Gwoli sprawiedliwości trzeba jednak dodać, że Leon Wodziński ukończył Liceum Warszawskie w roku 1824, a w opisywanych latach paryskich (początek lat trzydziestych) przebywał w Paryżu – występuje on bowiem w aktach emigracji polskiej, zazwyczaj jako „L. Wodziński”.

Anna Wójcicka

z Magnuszewskich

żona literata Kazimierza Wójcickiego

Józef Reinschmidt

kolega licealny Chopina, szwagier Wójcickiej

.

[Przemysław Mączewski:] Pośród cennych rękopisów ofiarowanych przez p. Kazimierza Wóycickiego do zbiorów Biblioteki Narodowej niemałą wartość dla badaczy artystycznej kultury Warszawy w latach 1820–1864 przedstawiają Wspomnienia Anny z Magnuszewskich Wóycickiej, żony zasłużonego historyka, etnografa i literata, K.Wł. Wóycickiego, a siostry utalentowanego dramatopisarza, Dominika Magnuszewskiego.

Autorka wspomnień, urodzona w 1814 r., wychowywała się z siostrą Klarą i braćmi, Dominikiem i Józefem, w Warszawie u dziadka, Dominika Borakowskiego, emerytowanego sędziego Najwyższej Instancji Królestwa Polskiego. Borakowski, rześki staruszek, prowadził dom otwarty. Często odwiedzali go wybitni przedstawiciele palestry warszawskiej, „starzy kontuszowcy”, m.in. sędzia Plichta, mecenas Ziemięcki i rejent Chądzyński. Bywała też młodzież: rówieśnicy i rówieśniczki Magnuszewskich. Toteż nieraz bywało wesoło i gwarno w mieszkaniu dziadunia, vis-à-vis figury Matki Boskiej na Krakowskim Przedmieściu. Autorka Wspomnień kreśli niejeden miły obrazek z tych czasów, kiedy w dniu imienin pana sędziego albo z okazji innych domowych uroczystości młodzi zaczynali po obiedzie tańce. W zabawach tych uczestniczył bardzo często kolega D. Magnuszewskiego – Fryderyk Chopin... Lecz oddajmy głos autorce ciekawego pamiętnika.

...Wtenczas z piwnicy wydostawano kilka butelek wina na ochłodę tańczących, a babunia w pokoju brata ustawiała zimną pieczeń, resztki pasztetu z obiadu i tort. Po tak sutej uczcie następowały tańce. Jedni z zaproszonych kawalerów grali na fortepianie, drudzy tańczyli i na zmianę, ci co wpierw grali – tańczyli, a tańczący grali. Ochota była niekłamana. Wtenczas niewielką liczbą szczyciliśmy się kawalerów, bo i nas, panien, do tańca było niewiele.

Zwykle kawalerami naszymi byli: Chopin, Fontana[537], Gaszyński[538], Leon Łubieński[539], Kirkor[540], Ulrych[541], Reinschmidt[542], Krzysztofowicz[543], Mokronowski[544] i Zygmunt Krasiński. Żeby rozpocząć naszą zabawę, zwykle zasiadał pierwszy do fortepianu Chopin, wówczas średniego wzrostu, szczupły, bardzo wesoły. Zanim jednak zabraliśmy się do tańca, ogólną gorącą prośbą całego grona było, aby coś zaimprowizował. Nie wymawiał się wcale, wpierw jednak zwracał się do mej starszej siostry, Klary, która miała głos bardzo ładny, i prosił, aby mu zaśpiewała jaką piosenkę, a wtenczas i niejedna minęła godzina, zanim wśród ciszy zasłuchani w porywającą nasze młode dusze muzykę – mogliśmy rozpocząć tańce. Wtenczas improwizator-marzyciel zamieniał się w ochoczego grajka, fortepian grzmiał i śpiewał najrozmaitsze mazury, walce i polki, dopóki zmęczonego i zaproszonego do tańca nie zastąpił skromny zastępca, grający biegle i ładnie – Fontana.

Jedenasta uderzała na wielkim szafkowym zegarze w przyległym pokoju. Skończona zabawa – rozchodzimy się wszyscy, żegnając słowami: „Dziękujemy, do zobaczenia!”, a w głowie dźwięczą melodie słyszane i gwar głosów młodych, przyjaznych i szczerych.

O słodkie chwile młodości, szczęścia, marzeń i nadziei – niepowrotne i niezapomniane!

Do wspomnień o Chopinie dodać muszę tu opowiadanie szwagra mego [Józefa Reinschmidta], kolegi Chopina, i brata mego, Dominika, z liceum, a następnie przyjaciela ich obu, spisane przez niego i mnie ofiarowane na pamiątkę. Wiele w nim ciekawych szczegółów, może mniej znanych:

[dalej pisze Reinschmidt:]

Rok 1823. Kiedy śp. ojciec mój przeznaczony został w Kaliszu do Komisji Wydziału Mazowieckiego na komisarza skarbowego, przybyłem do Warszawy i oddany zostałem do Liceum, gdzie po egzaminie przed rektorem Linde[m] przyjęty zostałem do klasy V. Nie miałem nikogo ze znajomych, lecz wkrótce poznałem i zaprzyjaźniłem się z Tytusem Woyciechowskim, który był na pensji u Mikołaja Chopina, ojca Fryderyka. Ten pierwszy opowiadał mi o geniuszu Fryderyka i o przyjemnych wieczorach spędzanych przy jego grze na fortepianie, a sam był bardzo muzykalny. Opowiadał mi równie, że za ostatniej bytności cesarza Aleksandra w Warszawie młody Fryderyk przedstawiony został cesarzowi w mundurze licealisty, we fraku, spodniach białych, krótkich pończochach i trzewikach, trzymając w ręku kapelusz stosowany. Grał przed cesarzem i Wielkim Księciem Konstantym, grał bardzo trudne sztuki i tak biegle, że wszystkich w zachwyt wprowadził, a cesarz obdarzył go pierścieniem brylantowym.

Długo nie znałem ani Chopina, ani Magnuszewskiego, widywałem ich tylko z daleka, dopiero w klasie VI, gdzie mnie dopędzili, zawiązała się między nami bliższa znajomość, a potem przyjaźń serdeczna. Dominik Magnuszewski siedział w innej ławce, Chopin w drugiej, tuż przy mnie. Pamiętam dobrze, że się z wydawaniem lekcji pierwszy wyrywał, a wydawszy, brał pod stołem leżący papier liniowany na nuty i wciąż pisał, przebierając niekiedy palcami na ławce lub na kolanie. Kiedy zaś przemówiłem do niego, zawsze odpowiadał: „Nie przeszkadzaj!”. Pomimo przyjaźni nie bywaliśmy u siebie, a tylko widywali się w klasach.

Do grona kolegów, z którymi łączyły nas również stosunki przyjaźni, należeli Zygmunt Krasiński, Leon i Feliks Łubieńscy[545], Wołowski[546] (później profesor), Karol Wojda[547], Hieronim Duchnowski[548], Laube[549] (później pastor), Gawroński[550] (primus klasy – zginął pod Ostrołęką).

Nadszedł czas zdawania egzaminu maturitatis w 1826 roku. W oddzielnej sali, gdzie nas profesor ciągle pilnował, żeby jeden drugiemu w zadanych rozprawach nie dopomagał, zasiadło nas szesnastu; przy mnie z jednej strony Chopin, z drugiej – Magnuszewski. Po otrzymaniu patentów dojrzałości Fryderyk pozostał przy rodzicach, gdzie wciąż pracował i znakomite czynił postępy w muzyce. Mówiono, że chodzi do Konserwatorium i uczy się generałbasu i kontrapunktu[551].

Z Dominikiem byliśmy prawie nierozłączni. Czas wakacyjny spędzaliśmy we wsi Czyszków, gub. warszawskiej, majętności ojca mego, a potem wróciliśmy do Warszawy. Dziad Dominika – Borakowski, odwdzięczając się za swoje zaprosiny, żądał, abym u niego zamieszkał, dopóki rodzice moi nie powrócą.

[W dalszym ciągu Reinschmidt opowiada mniej więcej to samo co Wójcicka o wieczorkach u Borakowskiego i grze Chopina, po czym pisze:]

Na początku 1830 roku powzięto zamiar, ażeby Chopin dla dalszego kształcenia się i wyrobienia sobie imienia wyjechał za granicę. Ojciec Fryderyka, nie bardzo zamożny, podał projekt, aby Fryderyk dla zebrania funduszów dał niby koncert pożegnalny, a który jednocześnie miał dać poznać Warszawie genialność Fryderyka.

Ogłoszono koncert, który ogromnie zaciekawił publiczność, gdyż w afiszach dodano, że Chopin na podany temat będzie improwizował. W sali starego teatru na placu Krasińskich, przepełnionej publicznością, po odczytaniu sztuk objętych programem wychodzi Elsner, ówczesny dyrektor Konserwatorium, wręcza nam zwitek papieru i prosi, abyśmy napisawszy temat do improwizacji, przez orkiestrę podali na scenę. Fryderyk odebrawszy kartkę, uśmiechnął się – siada do fortepianu – zaczyna grać, tj. improwizować na zadany temat. Radość i wesołość przebiega po całej sali, bo tematem tym była znana piosenka Oj, gdybyś ty chmielu na te tyczki nie lazł...[552].

Jak z tego tematu rozwinął radosną melodię, w której co chwila powracała zadana nuta, zapał publiczności przeszedł wszelkie granice. Teatr trząsł się od oklasków i grzmiących okrzyków. Improwizował jeszcze na inne podane tematy, a oklaskom nie było końca. Wyszliśmy z teatru, śpiewając grane przez Fryderyka melodie.

Nadchodzi czas wyjazdu Chopina za granicę. Najbliżsi przyjaciele serdeczni umyślili wyprawić mu obiad pożegnalny. Ja i Dominik Magnuszewski byliśmy gospodarzami. Prócz kolegów zaproszeni zostali: ojciec Fryderyka – Mikołaj, starzec poważny przeszło 70 lat liczący[553], doktor Ludwik Köller[554], przyjaciel domu Chopinów, który niedawno powrócił z Paryża, gdzie przebywał dla ukończenia studiów medycznych. Z kolegów: Gaszyński Konstanty, Fontana (bardzo biegle grający na fortepianie), Woyciechowski Tytus, Chełmicki Wiktor[555] i dobór kolegów Chopina i naszych. Obiad był składkowy. Do składki należeli wszyscy oprócz zaproszonych. Obiad odbył się przy ulicy Dzielnej, w mieszkaniu moich rodziców, którzy podówczas bawili na wsi; miałem więc na miejscu wszystko, co było potrzebne: służbę, nakrycia itd. Gdy się wszyscy zebrali, a było nas osiemnastu, po przekąsce i obiedzie, wówczas bardzo sutym, bo z galaretami i lodami, rozpoczęły się przemówienia i toasty różne. Pierwszy zabrał głos dr Köller i w imieniu Warszawy życzył Chopinowi nie tylko powodzenia i sławy za granicą, lecz również, żeby nigdy nie wykreślił z pamięci Ojczyzny i przyjaciół, których opuszcza. Przemawiali inni w tej samej myśli, duchu, gorąco i serdecznie. Kiedyśmy wstali od stołu i przeszli do salonu, zasiadł do fortepianu Julian Fontana, a grając prześliczne mazury i dzielne „wyrwasy”, pobudził wszystkich do śpiewu. Zapanowała ogólna wesołość i swoboda. Zaczęły się improwizacje i wiersze sypały się, jak to mówią, z worka. Prym w tym trzymali Magnuszewski i Gaszyński, czym zachęcony Chopin zasiadł do fortepianu i wtedy spod jego palców tyle popłynęło cudownych, narodowych melodii, żeśmy chwilami z drżeniem serca a łzami w oczach słuchali. Owego wieczoru skomponował muzykę do piosenki „Szynkareczko, szafareczko – bój się Boga, stój...”, którą wszyscy potem parę razy chórem odśpiewali. Po podwieczorku, gdy humor wzrastał, zaczęły się wykrętasy, tańce, solo lub jednego z drugim, i nikt nie pomyślał, że noc się zbliża i czas powrotu do domu. Było to w miesiącu sierpniu[556]. Śliczna noc chłodna po dniu upalnym nasunęła myśl odprowadzenia Chopina do mieszkania. Wyszliśmy zatem razem (prócz starszych wiekiem, którzy osobno podążali), a przebierając się dziwacznie, śmiech w przechodzących wzbudzali. Pamiętam, że Magnuszewski miał płaszcz z trzema pelerynkami odpinanymi – modny wówczas. Otóż trzech, odpiąwszy peleryny, przystroiło się nimi, czwarty wdział sam płaszcz i tak szli na Krakowskie Przedmieście, do pałacu Krasińskich, gdzie Chopin miał mieszkanie w prawym pawilonie. Tak się skończył ów pamiętny dzień dla nas wszystkich. Wkrótce potem Chopin wyjechał do Paryża, nie przeczuwając, że na zawsze opuszcza Ojczyznę.

Autorka wspomnień, przytoczywszy opowiadanie szwagra Reinschmidta, dodała, że Chopin jadąc z własnej woli za granicę, był u jej dziadka Borakowskiego i młodych Magnuszewskich z pożegnaniem: był wesół, grał i improwizował, aby go zachować w pamięci na długo.

Źródło: Przemysław Mączewski, Wieczorek pożegnalny Fryderyka Chopina, „Pion”, 16 VI 1934, nr 24 (37), s. 1–2.

Komentarz

W kwestii egzaminu maturalnego Chopina relacja Reinschmidta budziła wątpliwości chopinologów. Podważano jej wiarygodność, gdyż Chopin zaprzestał nauki w Liceum po ukończeniu pierwszej z dwóch klas vi, przechodząc do Szkoły Głównej Muzyki. Dopiero druga klasa vi prowadziła, zgodnie z § 44 Urządzenia wewnętrznego (Regulamin nauki w Liceum), do egzaminu maturalnego i otrzymania patentu umożliwiającego wstęp na studia uniwersyteckie, z czego Chopin świadomie zrezygnował na rzecz studiów muzycznych (zob. jego list do Jana Białobłockiego z 2 listopada 1826). Jednakże dla uczniów, zamierzających uczyć się w „Szkole Głównej” (w domyśle – Muzyki, gdyż innej szkoły o tej nazwie nie było), zrobiono wyjątek:

„Lubo podług § 44 ci tylko uczniowie do egzaminu dojrzałości przypuszczani być powinni, którzy dwuletni kurs nauk w klasie VI już odbyli, przez wzgląd jednak na celujących szczególniejszą pilnością, zdatnością i przykładnym sprawowaniem się, a mających zamiar kończyć nauki w Szkole Głównej, czyni się dla nich wyjątek i pozwala, ażeby po jednym roku skończonego pobytu swego w klasie vi przypuszczani byli do wspomnianego egzaminu dojrzałości”[557].

Oznacza to, że w następnym roku szkolnym, 1825/1826, Chopin mógł zakończyć nauki w Liceum egzaminem dojrzałości (maturą) po pierwszej z dwóch klas vi, jeśli spełniał kryteria cytowanego § 44. Wówczas relacja Reinschmidta byłaby zgodna z prawdą. Zakończyłoby to definitywnie dywagacje na temat, czy Chopin zdał egzamin maturalny. Dla porządku dodajmy, że cytowana (ani następna) końcoworoczna broszura nie podaje w wykazie maturzystów nazwisk ani Chopina, ani Reinschmidta (coroczne wykazy są niekonsekwentne). Sprawa egzaminu maturalnego nie występuje także w korespondencji Chopina, co pozostawia tę kwestię otwartą.

Bibliografia

• Adam Winiarz, Szkolnictwo Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1807–1831), Lublin 2002.

• Tadeusz Frączyk, Warszawa młodości Chopina, Kraków 1961.

Kazimierz Władysław Wójcicki

varsavianista, historyk, dziennikarz i literat

.

[...] Drugą kawiarnią słynną z wybornej kawy na całe nasze miasto była tak zwana [U] Brzezińskiej, od imienia jej właścicielki[558]. Mieściła się ona obok poczty na Krakowskim Przedmieściu[559]. Cały lokal składał się z małego bufetu i wchodowego pokoju zarazem, gdzie przy kominku przygotowywała się doskonała kawa, i z dwóch z obu stron jego pokoi większych jeden od wąskiej ulicy Koziej, drugi od ciemnego podwórka. Były to ulubione salony dla młodzieży tak z Uniwersytetu, jak burszów, uczniów szkół wyższych i literatów nawet poważnych wiekiem. Usługiwały tu małe dziewczęta, które następnie właścicielka, bezdzietna, wyposażała i za mąż wydawała. Nie palono wcale fajek, a ściągało się tu zawsze liczne grono, już od pierwszej godziny w południe, zwolenników kawy, a wieczorem schodzono się na smaczny ponczyk. Wszystkie ówczesne pisma, jak gazety i poważniejsze dzienniki, były do czytania: „Dziennik Warszawski” pod redakcją Kazimierza Ordyńca[560], „Pamiętnik” Lacha Szyrmy[561], „Rozrywki dla Dzieci” Klementyny Tańskiej[562] i inne. Cisza panowała wzorowa, czasami tylko przerywana tłumioną rozmową, ażeby nie przeszkadzać czytającym. [...]

Zapijając czarną kawę, czytałem gazetę, gdy drzwi się z trzaskiem otwarły i weszło czterech. Na czele żywo wbiegł Gaszyński[563], za nim poważnie Zienkowicz[564] i dwaj młodzieńcy nieznani mi wcale. Zbliżywszy się do bufetu, z najgrzeczniejszym ukłonem, z pewną przesadą wydeklamowali:

– Piękna Maryniu! Bóstwo serc naszych, cztery porcyjki czarnej kawy! – A zbliżywszy się do mnie i podając rękę: – Jak się macie? Co czytacie? No! Leona znacie – mówił, wskazując na Zienkowicza – a to Dominik Magnuszewski[565], autor Starego kawalera, którego widziałeś na małym teatrze; a to Fryderyk Chopin, nasz grajek, kochany Fryduś! – I zanim zdążyłem podać mu rękę, Gaszyński go pierwej wyściskał i ucałował.

KAZIMIERZ WŁADYSŁAW WÓJCICKI

Spojrzałem na nieznajomych mi dotąd. Chopin, pociągłej twarzy, rysów wydatnych, był niższy od Magnuszewskiego, który, szczupły i wątły, drobnych rysów i okrągłej twarzy, stał w przeciwieństwie ze swym przyjacielem. Chopin miał płaszcz szaraczkowy na sobie, Magnuszewski brązowy, z kilkoma pelerynami, które się zapinały na haftki. Właśnie mu się odpięło ich kilka i peleryny odczepiły od kołnierza, wstałem więc i wróciłem wszystko do porządku, za co mi serdecznie dłoń uścisnął. To było pierwsze nasze poznanie i początek serdecznej przyjaźni. Odtąd zacząłem bywać w domu dziada Magnuszewskiego, Dominika Borakowskiego[566], byłego sędziego Najwyższej Instancji; w kronice miasta Warszawy zajmuje on niejedno wspomnienie z ostatnich lat panowania Stanisława Augusta.

Tutaj zbliżyłem się więcej do Chopina, przychodził bowiem często pod wieczór do „pana sędziego”, a głównie do Magnuszewskiego, którego kochał i dla jego zadowolenia i dwóch sióstr jego grywał nieraz na fortepianie. Ale zastrzegał sobie, ażeby świec nie wnoszono do sali. W pomroku przeto wieczornym najrzadziej improwizował z różnych tematów. Melodie Chopina do Sielskich pieśni Stefana Witwickiego[567] już były znane powszechnie i rozbiegły się po kraju. W przeddzień swego wyjazdu był jeszcze na kawie U Brzezińskiej, a wieczorem w Teatrze Narodowym, na Krasińskim placu, i tu go ostatni raz widziałem[568].

Źródło: Kazimierz Władysław Wójcicki, Pamiętniki dziecka Warszawy i inne wspomnienia warszawskie, Warszawa 1974, t. 2, rozdział „Kawa literacka”, s. 456, 468.

Komentarz

Kazimierz Władysław Wójcicki (Wóycicki) (1807–1879) – syn Jana, osobistego lekarza króla Stanisława Augusta (król zmarł na jego rękach), i Zofii z Zienkiewiczów. Nauki pobierał początkowo w szkole elementarnej Jana Austena[569] (1813), następnie w warszawskim kolegium pijarów, na kursach chemicznych Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego, wreszcie także na kursach prawa i literatury na Uniwersytecie Warszawskim, których formalnie nie ukończył. Wiele podróżując po kraju, wcześnie wykazał zainteresowanie literaturą ludową, na temat której w latach późniejszych wydał wiele książek i artykułów, m.in. trzytomowe Przysłowia narodowe. W wieku lat 20 rozpoczął pracę dziennikarską w „Dzienniku Warszawskim”. W powstaniu listopadowym wziął udział jako żołnierz; gdy upadło, przez Prusy Wschodnie trafił do Galicji, by w 1834 r. powrócić do Królestwa Polskiego. Po krótkim uwięzieniu pracował jako dzierżawca dóbr ziemskich, jednak w wyniku poważnych strat gospodarczych wrócił na stałe do Warszawy w 1845 r., gdzie otrzymał posady rządowe głównego archiwisty i bibliotekarza Senatu, a następnie dyrektora Drukarni Komisji Rządowej Sprawiedliwości i redaktora „Dziennika Praw”. Równocześnie prowadził własną bogatą pracę wydawniczą i literacką: był m.in. redaktorem naczelnym „Biblioteki Warszawskiej”, twórcą czasopisma „Kłosy”, autorem licznych haseł w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda. Pisał i wydawał swoje prace, wśród których najważniejsze były: Kurpie, powieść historyczna, Klechdy starożytne, podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Pamiętnik dziecka Warszawy, Warszawa i jej społeczność w początku naszego stulecia oraz Cmentarz Powązkowski pod Warszawą.

Prowadził bogate życie towarzyskie, liczni jego znajomi, głównie z kręgów literackich, darzyli go wielką sympatią i szacunkiem. Gdy w wyniku konfliktu z margrabią Wielopolskim w 1861 r. utracił rządowe posady, przyjaciele – autorzy, drukarze i księgarze – złożyli się na wydanie poświęconej mu Księgi zbiorowej, z której dochód miał zapewnić Wójcickiemu źródło utrzymania. W 1876 r. 50-lecie jego pracy literackiej stało się wielkim wydarzeniem kulturalnym Warszawy.

Prace Wójcickiego, a szczególnie jego trzytomowy Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, stanowią do dziś cenne źródło sumiennie opracowanej wiedzy biograficznej o współczesnych mu mieszkańcach stolicy. Świadectwo Wójcickiego na temat Chopina jest tym cenniejsze, że znajdował się on w kręgu bliskich przyjaciół i rówieśników Fryderyka. Okres przed powstaniem spędził w Warszawie, zaprzyjaźniony z rodziną sędziego Dominika Borakowskiego, w którego domu przy Krakowskim Przedmieściu wychowywała się osierocona trójka wnuków sędziego – bliski przyjaciel Chopina poeta Dominik Magnuszewski i jego dwie siostry. Częstym gościem bywał u nich zarówno Chopin, jak i Wójcicki, który wkrótce ożenił się z Anną Magnuszewską. Druga siostra wyszła za mąż za Józefa Reinschmidta, licealnego kolegę Chopina (zob. Wójcicka z Magnuszewskich Anna i Reinschmidt Józef). Wszyscy oni pozostawili źródłowe wspomnienia na temat swych kontaktów z kompozytorem, stanowiące źródło z pierwszej ręki tym cenniejsze, że dotyczące okresu młodzieńczego jego życia.

Bibliografia

• Piotr Mysłakowski, Andrzej Sikorski, Fryderyk Chopin. Korzenie, Warszawa 2009.

• Seweryna z Żochowskich Pruszakowa, Kazimierz Władysław Wójcicki, w: Książka zbiorowa ofiarowana Kazim. Wł. Wójcickiemu, Warszawa 1862.

• Stanisław Szenic, Cmentarz Powązkowski 1851–1890, Warszawa 1981.

• Kazimierz Władysław Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, t. 1–3, Warszawa 1855–1858.

• K.W. Wójcicki, Pamiętniki dziecka Warszawy i inne wspomnienia warszawskie, Warszawa 1974.

Józef Bohdan Zaleski

poeta epoki romantyzmu zaliczany do tzw. szkoły ukraińskiej

.

Do Pana Ludwika Nabielaka

4 grudnia 1832 r. Paryż, rue Jeannison, Hôtel de Normandie

[...] Dziś wychodzi z druku broszura Mickiewicza dla emigrantów, pod tytułem: Księgi Narodu [Polskiego] i Pielgrzymstwa Polskiego, w stylu biblijnym; wyborne nauki dla ogółu tułaczów, co się myślą poprawić. W tej chwili przyszedł do mnie sławny nasz Karol Różycki, idziemy zaraz do Mickiewicza, a z Mickiewiczem do Chopina, fortepianisty sławnego. Po drodze wrzucę ten list do skrzynki pocztowej.

Bądź zdrów, kochany mój Ludwiku, wyglądam ciebie lub listu za dni parę.

Bohdan

2 lutego 1844 r.[570]

Śnieg padał i czas całkiem podobny do naszych dni zimowych. Skoczyłem tedy pieszo do chorego Chrząszczewskiego. Ma się wcale dobrze, był i J. Tomaszewski, prawiłem im wszelakiego rodzaju anegdoty o Malczewskim, Brodzińskim z wielkim ogniem i uczuciem, bo byłem w nie lada poetyckim usposobieniu. Zaszedłem do Tomaszewskich, panie były mi rade, a więc wesoło z nimi przegawędziłem kilka godzin. Śniadałem u nich i przyjąłem zaprosiny na obiad. Po czwartej poszedłem do Chopina, zastałem Witwickiego, a niebawem przybyły i pani Hof[f]manowa[571] z panną Takinowską i Tomaszewscy. Nadszedł Chopin, blady, nędzny, ale w dobrym humorze, w natchnieniu, czule się ze mną przywitał i siadł do fortepianu. Niepodobna wypowiedzieć, co i jak grał. Pierwszy raz w życiu uczułem tak silnie piękność muzyki, że uderzyłem w płacz. Wszystkie odcienia uczucia mistrza łowiłem w lot i najdoskonalej pamiętam motywy i wrażenie każdego kawałka. Grał nasamprzód cudowne preludium, potem kołysankę, dalej mazurka, znów kołysankę, o której powiedziała pani Hof[f]man, że tak śpiewać musieli aniołowie w Betlejem, potem wspaniały polonez, i nareszcie w część moją improwizację, w której wywołał wszystkie głosy miłe i boleśne z przeszłości, zawodził w płacz dumek i nareszcie zakończył: „Jeszcze Polska nie zginęła” na wszystkie tony, od bojowego aż do dzieci i aniołów. Mógłbym o tej improwizacji książkę napisać. Uściskałem Chopenka ze spółczuciem i najserdeczniej. Wyszedłem z wrażeniami nie doznanymi nigdy i po drodze opowiadałem Tomaszewskim dziwy o muzyce. Obiadowałem i cały wieczór spędziłem u moich spółukraińców. Nadszedł i Józef[572], gwarzyliśmy jeszcze trochę i potem na piechotę do siebie. Nie można już milej przeżyć dnia swego święta.

Bohdan

BOHDAN ZALESKI

Do Pana Jana Koźmiana

Paryż, wrzesień 1849

[...] W tych dniach odumarł nas generał Mycielski[573]. Szkoda nieodżałowana. Szlachetny to był mąż i dzielny wojak. Żyłem z nim ściśle. I on ku końcowi wytrzeźwiał był z mistycyzmu i somnambulizmu. Wierzył po prostu i modlił się gorąco. Bóg mu też pozwolił umrzeć po chrześcijańsku i opatrzonym Świętymi Sakramentami. Teraz kandydat na tamten świat Fr. Chopin. Ma się źle. Nogi i brzuch zaczynają puchnąć. Zaniedbany bardzo w religii, ale może Bóg da, że się opamięta. Prosi o modlitwy i słucha pobożnie litanii[574].

Emigracja cała chora. Rozprzęga się po widomu. Wielu wraca za amnestią, wielu wyrusza do Ameryki, reszta trawi się w tęsknocie i zniechęceniu. Nędza, jakiej nigdy nie było. Nowym emigrantom Francuzi nie dają subsydiów, a i starym wielu odjęli. Wyraźnie radziby się nas pozbyć. Co gorsza, to że ta obojętność ku Polakom przesiąkła już i do warstw niższych społeczeństwa francuskiego. We wszystkich tu klasach i stanach jednaki upadek na duchu. Co z nimi i z nami się stanie, Bogu jeno wiadomo.

Do Edwarda Antoniego Odyńca w Warszawie, list z Villepreux, 27 września 1882

[...] Dużo miałbym do pisania, ale dziś mocno niedowidzę i cierpię strzykania w oczach. Może by za pośrednictwem Twoim, Edwardzie, udało mi się odzyskać papiery moje, zostawione ongi w Warszawie u Chopinówien i u Michała Skarbka, brata Fryderyka, na wsi pod Sochaczewem? Mniejsza o biblioteczkę moją, ale idzie mi o papiery, o listy Brodzińskiego, Mrozińskiego na setki, Michała Grabowskiego, Makomaskiego, Lelewela i Twoje i wielu, wielu przyjaciół młodości[575]. Ale o tym napiszę kiedy obszerniej i dokładniej.

Przyciskam Cię do serca z czułością braterską.

Stary Twój

J.B. Zaleski.

Źródło: Józef Bohdan Zaleski, Korespondencja Józefa Bohdana Zaleskiego, Lwów 1904, t. 1, s. 43–45, 269–270; t. 2, s. 126–128; t. 5, s. 294, 343–345.

Komentarz

Józef Bohdan Zaleski (1802–1886) – polski poeta okresu romantyzmu. Wraz z Antonim Malczewskim i Sewerynem Goszczyńskim zaliczany jest do tzw. szkoły ukraińskiej polskiego romantyzmu. Urodził się pod Kijowem w wielodzietnej, niezamożnej rodzinie szlacheckiej, jako najmłodszy z trzynaściorga rodzeństwa. Uczył się u Bazylianów w Humaniu, gdzie zaprzyjaźnił się z Sewerynem Goszczyńskim i Michałem Grabowskim. W 1820 r. wyjechał do Warszawy i zaangażował się w działalność organizacji patriotycznych; związany był m.in. ze sprzysiężeniem Piotra Wysockiego. W tym okresie pracował jako guwerner na prowincji. W powstaniu listopadowym walczył m.in. pod Sochaczewem i Grochowem, za co otrzymał Krzyż Wojskowy (Virtuti Militari). Był posłem na sejm powstańczy, sekretarzem prezydenta Warszawy i redaktorem pisma „Nowa Polska”. Po upadku powstania wraz z korpusem gen. Ramorino przedostał się do Galicji; tam udał się do Lwowa, a w końcu trafił do Paryża.

W Paryżu brał czynny udział w życiu emigracji, m.in. jako członek Towarzystwa Demokratycznego Polskiego i współzałożyciel zgromadzenia księży zmartwychwstańców. Nie przystąpił do modnego wówczas towianizmu. W 1846 r. ożenił się z Zofią Rosengardtówną, uczennicą Chopina, który był świadkiem na ich ślubie. Od 1853 r. Zaleski był członkiem Rady Szkoły Narodowej Polskiej w Battignolles. W ostatnich latach życia stopniowo tracił wzrok. W końcu zamieszkał u swojej córki, w Villepreux, gdzie ostatecznie oślepł i wkrótce zmarł.

Jego wiersze charakteryzowała niezwykła melodyka, dzięki której liczne jego utwory stały się bardzo popularne i uzyskały oprawę muzyczną, również ze strony wybitnych ówczesnych kompozytorów, w tym Chopina (cztery pieśni: Śliczny chłopiec, Nie ma czego trzeba, Dwojaki koniec i Dumka).

Bibliografia

• Franciszek German, Zofia i Józef Zalescy a Fryderyk Chopin, „Rocznik Chopinowski” 1983, t. 15.

• Henryk F. Nowaczyk, Chopin „przywiedziony do potęgi czternastoletniej pensjonarki”, „Ruch Muzyczny” 2007, nr 9. Artykuł zob. też w: idem, Chopin w podróży. Glosy do biografii, Warszawa 2013.

Eleonora Ziemięcka

z Gagatkiewiczów

pisarka, przedstawicielka polskiego mesjanizmu, uznawana za pierwszą w Polsce kobietę filozofa

.

Było to w roku 1837[576]. Górzysta płaszczyzna Marienbadu[577] zapełniała się gośćmi szukającymi zdrowia u dobroczynnego źródła. Główna część miasta i rozrzucone wokoło domki zajęte zostały przez przybywających; wiejska cichość okolicy dziwnie odbijała od gwaru zebranych, a lasek pobliski tworzył jakby środek, czyli równowagę między ciszą okolic a ożywieniem samego ogniska wód, sprowadzając pod cienie swoje w południowe godziny najspokojniejszą część gości. Inni rozbiegali się daleko, jechali omnibusem do Königswartu[578] lub do innych miejsc, zawsze na próżno szukając tej piękności przyrody, w którą tak obfitują okolice Śląska, a którą nie szczyci się Marienbad. O kilkanaście mil dopiero ku Franzensbad[579], jadąc ku Czechom, spotyka się wędrownik z cudownym widokiem, tym milszym, że niespodziewanym, bo droga wznosząc się z wolna, niepostrzeżenie dochodzi do tej wysokości, na której oko kilkanaście mil wokoło objąć może, spoglądając zarazem w głąb Czech i daleko, daleko w niemiecką krainę. Wszyscy też będący w Marienbad[zie] nie opuszczają tej drogi, mianowicie z powrotem, bo lubo zbacza ona cokolwiek, ale jakże wynagradza swoim majestatem, jak potrzebną jest wyobraźni, znużonej jednostajnością okolic Marienbadu. Co powiększa tu jeszcze wdzięk tego miejsca, to, iż ono jest wysokością skalistą, niepokrytą bynajmniej małymi sosenkami, które wszystkim prawie górom niemieckim odbierają wspaniałość, rzekłbyś drobne troski codziennego życia, ciążące na wielkich ogólnych ideach.

W takiej to wycieczce, wobec takiego widoku, usłyszeliśmy w dobranym gronie przyjaciół miłą wiadomość, iż do gości marienbadzkich wkrótce ma przybyć jeden z bliska i silnie nas Polaków obchodzący Fryderyk Chopin. Nigdy może bardziej jak wobec pięknej natury nie czuje człowiek potrzeby oparcia się na czymś ludzkim, nigdy nie pojmuje lepiej tej harmonii, jaką Bóg zaprowadził między duchem człowieka a naturą, a cóż dopiero, kiedy duch ten jest rzeczywiście wielkim duchem, kiedy myśl stawić go śmiało może obok najszczytniejszego widoku przyrody. Wtedy dusza czuje pokój, widzi, że znalazła pana świata, że temu, co przed chwilą uderzało ją bezmiernością, nie brakuje celu, kierownika, a przynajmniej szczytu i uduchowienia.

Takie to myśli zajmowały mię właśnie, kiedy w naszym gronku rozbiegło się echo tej miłej wieści: „Chopin przybywa, Chopin zabawi jakiś czas w Marienbadzie”, a mogłam się cieszyć podwójnie, gdyż przyjaźń, jaka mnie wiązała z jego rodziną, była mi rękojmią, że progi nasze będą jedne z pierwszych, które on nawiedzi. I tak w istocie się stało: przybył nazajutrz prawie incognito i miałam sposobność poznać tę duszę wybraną, ten geniusz muzyki, przodujący głębokością swoją wszystkim artystom nowożytnym, ten ideał sztuki. Tak, bo Chopin był sam ideałem, sam najcudniejszym zjawiskiem piękna duchowego. Wątły jego organizm wówczas jeszcze nie schorzały, lecz dziwnie delikatny, okrywał tylko jak lekka zasłona potężnego ducha; nigdy może w nikim ta druga i nieśmiertelna połowa istoty człowieka nie była tak widoczną, rzekłbyś, że ona tylko żyła, że forma była tu tylko złudzeniem. A wszystko to objawiło się mimo woli, bo Chopin należał do tego szczególnego rodzaju ludzi, którzy siebie raczej ukryć, niż pokazać by chcieli. Owszem, ta chęć ukrycia tak była w nim wielką, że ciągle łamiąc się z potęgą ducha, wyrywającą się na zewnątrz, tworzyła w nim nieustanną grę ironii; dziwnej, genialnej ironii, która dla wtajemniczonych w tę walkę przedstawiała w sobie widok równie bolesny, jak zajmujący.

Mnie dostało się w podziale pojąć to usposobienie w całej mocy, ufność bowiem, o jakiej mówiłam, a raczej przyjaźń głęboko wiążąca mnie z jego rodziną zawiązała między nami od razu stosunek pełen prawdy i przyjaźni. Mówiliśmy o rodzicach, o siostrach, o szanownym ojcu jego, który tak wielkie zasługi położył u nas w zawodzie nauczycielskim i tak powszechnie był ceniony, a wówczas jeszcze czerstwy i rzeźwy staruszek nie przestawał poświęcać się z gorliwością obowiązkom; o zacnej matce, dopomagającej mężowi w chlubnym zawodzie i zajętej gronem dziatek swoich wśród powszechnego szacunku. Mówiliśmy o starszej córce, a siostrze Chopina, genialnej i anielskiej Ludwice, o pełnej czucia, poświęcenia i wyższych dążności Izabeli – mówiliśmy nawet o tej, której już nie było, o zmarłej Emilce, która urodziła się poetką, a której pamięć uwieczniła pani Hoffman w „Rozrywkach”[580]. Mówiliśmy o tym godziny całe, dni całe i wtedy znikał genialny artysta, a zostawał tylko syn i brat najczulszy; tu opuszczała go już walka, o której mówiłam, ustępowała miejsca zupełnej swobodzie, na bladych licach rozlewało się życie, ironiczny pogląd na świat i ludzi zmieniał się w najprostszy i najgłębszy sąd o nich. Uczucie rodzinne było drugą religią w Chopinie, kolebkę jego otaczała taka miłość, taka serdeczność, iż naturalne te węzły rozrosły się do nieznanych pospolitym ludziom rozmiarów. O, jakże cierpieć musiało to serce, kiedy przekonania przemogły jego pociąg, zatrzymując go pomimo takiej miłości do końca życia w obcym kraju... Był jednak moment, w którym Chopin czuł się skłonnym poświęcić te względy, porzucić drugą ojczyznę swoją, Francję, ukochany i wielbiący go Paryż, wszystkie wdzięki i miękkości salonów, których był ulubieńcem, a które pomimo woli i wiedzy na delikatne nerwy jego ponętnie działały. Porzucić, mówię, wszystko, co umysł tak wielki kochać przywykł, i osiąść na zawsze w Polsce, zamknąć geniusz swój w obrębie małej polskiej wioski, niedaleko od miejsca rodzinnego, ukochanej Warszawy, a bardziej jeszcze od najdroższej rodziny.

Chwilą tą właśnie był pobyt jego w Marienbadzie, gdzie przyjechał umyślnie dla odwiedzenia jednej ze znakomitych familii polskich, zacnej matki z córkami, bawiącej tam naówczas. Starsza córa[581], znana mu prawie od dziecka przez stosunek pełen przyjaźni jej rodziców z jego rodzicami, wychowana starannie przez matkę, zajęła jego serce. Tu znowu trzeba było dobrze pojąć Chopina, aby zrozumieć, ile to uczucie musiało być głębokie, kiedy mu od razu ustąpiły miejsca wszystkie ponęty, o których mówiłam poprzednio. Widziałam ich razem, widywałam często i czytałam w tych sercach, młodzieńczym moim przeczuciem, każde ich wzruszenie, każdą wzajemną myśl i nadzieję. Myśl ta, choć niewyraźnie wyznana, zdawała się przyjętą przez całą rodzinę i pamiętam jeszcze jakby dziś, kiedy Chopin zapominając się w poufności swojej, a zawsze pełen miłości ludu i dobra swojego narodu, mówił do dziewicy o szkółkach wiejskich, jakie zakładać będą w swych wioskach, o wychowaniu ludowym, jakie się pod ich staraniem rozwinie. Był to wówczas i zakochany młodzieniec, i kochający wszystko, co piękne, artysta, i przyjaciel najwybrańszych, najszczególniejszych pisarzy w literaturze francuskiej, słowem – w tych marzeniach była miłość, poezja i sztuka, ale była przede wszystkim prawda i prostota, bo Chopin kochał prawdziwie, myślał szczerze o poczciwym, spokojnym w zagrodzie polskiej małżeństwie.

Czy tak chciała sztuka? Ja nie wiem; są tacy, którzy by gotowi byli utrzymywać, że na tej drodze prostej, cichej i zwyczajnej nie wzniósłby się tak wysoko jego geniusz i świat nie byłby usłyszał tych wielkich kompozycji, tych szczytnych tematów, tych pieśni męczeńskich, których kresem jest ów marsz pogrzebowy skomponowany przez Chopina na swój własny pogrzeb. Tak by sądzili niektórzy i w tych wielkich owocach natchnienia, w tych dziełach zbolałej piersi, oni, ci fataliści estetyczni, zechcą widzieć zapewne wolę Boga. Ja bym tak nie sądziła, ja myślę, że są rzeczy, które Bóg dozwala, stworzywszy człowieka wolnym, ale nie wszystkie jednakowo mu się podobają, nie wszystkie są boskiej Jego woli wyrazem... Do takich to właśnie wypadków zaliczam tę zmianę, która zaszła w zamiarach artysty, na spokojnej drodze chcącego budować swoją przyszłość. Chciejmy wierzyć, że geniusz jego jeszcze świetniej byłby się rozwinął w tych warunkach; wyrobiony, swobodny, zmężniały szczęściem i pokojem, byłby się stał nie tylko mistrzem sztuki, ale jeszcze mistrzem szkoły; nie tylko hasłem nowej metody, ale jeszcze najzupełniejszym jej wzorem. Czym byli starzy mistrzowie w muzyce, owe kolumny granitowe, których uosobienie przedstawiła nam pani Sand w swoim Porporze[582], tym mogą i muszą być mistrzowie na drodze romantyzmu muzycznego, a takim Porporą byłby właśnie został Chopin szczęśliwy, spokojny w poczciwym małżeństwie na cichej polskiej zagrodzie. Tak się jednak nie stało. Chwile pobytu w Marienbadzie ubiegły jak sen, on powrócił do Paryża, odprowadziwszy jeszcze ukochaną rodzinę do Drezna, a dziewica z matką po krótkim odwiedzeniu stryja[583], w którego gościnnym i kochanym przez Polaków domu miałam sposobność ją jeszcze widywać, przybyła niebawem do Polski z matką i siostrami. Tam ją czekał ukochany ojciec, stary, zacny Polak, ale nie dość wyzwolony z przesądów arystokratycznych, nie dość pojmujący wielkość, która winna wszystko swojej własnej zasłudze; on sprzeciwił się uczuciom córki, postanowieniom żony i myśl tyle szczęśliwa, tyle zaszczytna dla kraju naszego porzuconą została zupełnie... Nie będę rozbierać tu, czy posłuszeństwo w tym razie było obowiązkiem, czy ufność takiej duszy jak Chopin nie nakładała świętych zobowiązań, które stanąć mogły na równi z tym posłuszeństwem, to tylko pewna, że nie upłynęło parę miesięcy, kiedy zmiana ta w delikatnych i niewyraźnych odcieniach doszła do wiadomości zacnego artysty i wszystko przeszło jak sen, bez wymówek i rozbierań. Cóż bowiem było rozbierać, co wymawiać? Wyższe umysły mają ten szczególny przywilej, że obraz ich serca przemienia się w tej samej chwili w obrazę zasad, a ta druga pochłania pierwszą. Ale czyż zupełnie? Tak sądził Chopin, tak mówił i pisał do rodziny, wewnętrznie jednak cierpiał – cierpiał, nie tylko zawiedziony w swoim przywiązaniu, ale jeszcze w swoich szlachetnych, chrześcijańskich ideach. Znów stawała na jego drodze samotność serca, świat z całą swoją potęgą, ludzie tego świata, świata paryskiego, taką sprzeczność stanowiący z obyczajami polskimi, do których tęsknił nasz rodak.

ELEONORA ZIEMIĘCKA

Los został rzucony, stało się, spokojne marzenia nie wrócą już nigdy, Chopin zostanie na nowo ulubieńcem wybranych Paryża, a w gronie tych wybranych znajdzie się istota szczególna, genialna jak on, potężniejsza siłą woli i harmonią nerwów, zdolna pojąć wszystko, co tylko najtrudniejsze, największe, lecz niezdolna może zrozumieć tych delikatnych odcieni, które się rozwinęły pod ciepłem macierzyńskiego uczucia, w rodzinie szczęśliwej, niezdolna ocenić tych wymagań duszy, obyczajami polskimi uświęconej; wykołysanej i wypieszczonej w obsłonach tradycji staropolskiej... Jednym słowem, Chopin spotkał na drodze swojej panią Sand, i oto czytamy w pamiętnikach autorki Lelii takie zeznania. – Była to chwila, w której ona sama znękana gwałtownymi przejściami, podniesiona macierzyńskim uczuciem, które w niej zawsze tak wielką grało rolę, postanowiła wyjechać na wyspę Majorkę, aby wątłe zdrowie syna jej mogło się tamtejszym powietrzem umocnić.

„Kiedy przygotowywałam się do wyjazdu – mówi ona – Chopin, którego widywałam codziennie i którego wielbiłam równie geniusz jak charakter, rzekł do mnie, iż gdyby był na miejscu Maurycego, wyzdrowiałby zupełnie. Od dawna już przyjaciele, widząc zwątlone jego zdrowie, radzili mu wyjazd na południe Europy, był bowiem zagrożony suchotami, a znając, iż Chopin nie opuściłby nigdy ukochanego Paryża, jeżeliby go do tego nie zachęciła osoba kochana przez niego i poświęcona jemu, zaklinali mię, abym nie odpychała życzenia tak szczęśliwie i niespodzianie obudzonego. Przyjęłam je więc, lubo wybór Majorki okazał się później zupełnie niewłaściwym”[584].

Wstrząśniony smutnym zawodem, o którym nie wiedziała jego przyjaciółka, Chopin nie okazał się zdolnym do znoszenia trudów podróży, zwątlone jego zdrowie na skalistej i oddalonej wyspie bardziej jeszcze upadać zaczęło. „Dusza jego – mówi dalej pani Sand – znosiła cierpienie z odwagą, ale imaginacja górowała nad wolą, wspaniałe ruiny, samotne klasztory, dziwne robiły na nim wrażenia, przejmując trwogą i otaczając widmami; nie mówił mi tego, ale mogłam zgadywać. Nieraz wracając z późnych przechadzek z moimi dziećmi, znajdowałam go o dziesiątej wieczór siedzącym przy fortepianie z dziwną bladością na twarzy, z oczami obłąkanymi i z włosami w nieładzie, potrzeba było kilku chwil, aby nas poznał. Wtenczas usiłował znów śmiać się i grał nam cudne utwory, które przed chwilą skomponował, a raczej idee straszne i rozdzierające, które miotały nim mimo wiedzy i woli w tych godzinach samotności, smutku i obawy. Tam to on skomponował najpiękniejsze, z tak nazwanych skromnie przez niego Preludiów; są to arcydzieła; w niektórych uprzytomnił on widma umarłych mnichów i pogrzebowe śpiewy, które słyszał w wyobraźni. Są między nimi i słodsze, i łagodniej melancholiczne, takie przychodziły mu przy śmiechu dzieci pod oknem, przy dalekim dźwięku gitary, przy śpiewie ptasząt na zroszonych gałązkach; inne znów mają dziwną i ukrytą tęskność, czarują ucho, a ranią serce. Jedno z takich Preludiów przyszło mu do myśli podczas ponurego deszczu, który zwykł rzucać w duszę jakieś dziwne zniechęcenie. Wyszłam właśnie tego dnia z Maurycym dla różnych sprawunków, zostawiając go zupełnie zdrowym, nagle nadszedł deszcz, woda płynęła potokami, potrzeba nam było sześciu godzin, aby przebyć trzy maleńkie mile, brodząc w wodzie, i przybyliśmy w nocy boso, opuszczeni przez naszego przewodnika wśród niezmiernych niebezpieczeństw. Szliśmy prędko, przewidując niespokojność naszego chorego i była ona w istocie niezmierną, straszną, w końcu zaś przeszła w spokojną rozpacz i wówczas to utworzył swoje cudne Preludium. Kiedyśmy weszli, wydał okrzyk zadziwienia, a potem rzekł do nas tonem dziwnym i obłąkanym: «Ach! Ja widziałem dobrze, żeście umarli». Kiedy przyszedł do siebie i zobaczył, w jakim stanie byliśmy, zachorował z samego wyobrażenia sobie naszych niebezpieczeństw, a następnie wyznał mi, iż w długim swoim oczekiwaniu widział to wszystko jakby we śnie, a nie mogąc już rozróżnić tego snu od rzeczywistości, uciszył się niejako i uśpił wśród grania z najzupełniejszym przekonaniem, że był sam umarły. Zdawało mu się, że zatonął w jeziorze, ciężkie i zimne krople spadały mu z wolna na piersi, a kiedy zwróciłam jego uwagę, że istotnie takie krople wody spadały na dach, zapewniał mnie, że ich nie słyszał i gniewał się nawet, że śmiałam użyć wyrazu «harmonia naśladownicza», którą upatrywałam w jego utworze. I miał słuszność, bo czyż geniusz potrzebuje naśladować, on sam był pełen tych tajemniczych harmonii natury, które wyraził w cudnych dźwiękach, po cóż mu było szukać wzorów gdzie indziej. Preludium jednak jego z tego wieczora pełne było kropel deszczu, które odbijały się na dachówkach metalowych klasztoru, ale one przyszły do jego wyobraźni i przeszły w śpiew przez łzy, spadające wprost z nieba w jego serce”[585].

My byśmy powiedzieli jeszcze co innego, śpiew ten i wszystkie wówczas śpiewy Chopina przychodziły mu z innej sfery, z innej krainy, do której tęskniło jego serce. Wśród wspaniałej natury na skalistej i posępnej wyspie słyszał on jednostajne i spokojne krople deszczu, które spadają na wiejską polską zagrodę, ożywiają polskie łany i wówczas myśl jego chora, zbolała łączyła widma ponure klasztornych krużganków z widmem skromnej polskiej dziewicy, która pozostała w jego ideale, chociaż umarła w rzeczywistości... Powtarzam, Chopin nie był do burzy stworzony, delikatne jego czucie nie odpowiadało gwałtownym dążeniom ówczesnego Zachodu, dlatego w tej chwili, która była jakby przełomem jego życia, jakby ostatecznym wyborem, jakby rzucaniem się rozpaczliwym po stromej ścieżce, Chopin śnił strasznie, śpiewał smętnie i płakał jak dziecko za straconą nadzieją. Genialna jego przyjaciółka nie rozumiała tego, ona tłumaczyła to sobie psychologią, artyzmem i miłością. Miłość była, ale nie dla niej tylko, Chopin przywiązał się do niej zrazu jak dziecko do matki, szukał oparcia, pociechy w jej męskim duchu, ale uczucie to, jakkolwiek z wolna rozwinęło się w namiętność, nigdy już nie stało się tym szczęściem, tym pokojem, tym ideałem, o którym on tak śnił bosko.

Dziwne są dalsze koleje tego spotkania, potwierdzające najzupełniej wszystko, cośmy tutaj o charakterze i usposobieniach Chopina powiedzieli. Będziemy opowiadać dzieje tego stosunku, powiemy te smutki, boleści zawody dwóch serc kochających się wprawdzie, ale wychowanych w innych żywiołach, w innej sferze obyczajów i zasad; powtórzymy skargi smętne, żałosne, które wyrzekła ona w pamiętnikach swoich lub zdradzimy poufne słowa rzucone przez niego w listach do rodziny. Nie, tego nie uczynimy, jest to tajemnica cudza, do nas nienależąca, a tym mniej należąca do Polski, która stosunków takich uznaniem swoim nigdy nie uświęcała. Z obu stron może była wina, a wina płynąca właśnie z wysokiego pojęcia obowiązków uczucia, które bez sankcji sakramentu, w słabej naturze ludzkiej rękojmi znaleźć nie mogą.

A sztuka, czyż gniewała się na tę boleść, nie, ona śmiała się dzikim śmiechem, ona zdawała się cieszyć z tych nieporozumień serc genialnych, bo na nią przez to spływały skarby natchnienia. Takimi skarbami napełniona jest owa sławna epopeja muzyczna Consuelo pani Sand, pisana pod świeżym wrażeniem wielkich kompozycji Chopina, wspaniała postać Porpory, cudny obraz młodości Hajdena[586] i wszystkie te wzniosłe sądy o sztuce, rozrzucone w jej dziełach, że pominąwszy tu inne, zacytuję tylko sąd jej o genialnym swoim przyjacielu, rzucony jakby od niechcenia w jej Pamiętnikach[587], a tak doskonały:

„Geniusz Chopina jest najgłębszym i najbardziej obfitującym we wzruszenia i uczucia ze wszystkich geniuszów, jakie pojawiły się na świecie, pod jego wpływem fortepian przemówił językiem nieskończoności, umiał on streszczać niekiedy w dziesięciu liniach, które wygrałoby małe dziecko, poematy niezmierzonej wzniosłości, dramaty niedorównanej energii. Nigdy nie potrzebował używać wielkich środków do wypowiedzenia tajemnicy swego geniuszu, nie potrzeba mu było ani saxophanów, ani ophikleidów, aby duszę napełnić trwogą, ani organów kościoła, ani głosów ludzkich, aby ją przejąć wiarą i zapałem. Dlatego też nigdy nie był dość poznany i nie jest nim jeszcze od ogółu, potrzeba bowiem wielkiego postępu w smaku i zrozumieniu sztuki, aby dzieła jego stały się popularnymi. Przyjdzie czas, w którym ułożą na orkiestrę jego muzykę, nie zmieniając nic z jego partycji fortepianowych; przyjdzie, mówię, chwila, w której wszyscy poznają, że geniusz równie rozległy, równie zupełny, równie uczony, jak geniusz największych mistrzów, których sobie przyswoił, umiał jednak zachować indywidualność doskonalszą jak Sebastiana Bacha, potężniejszą jak Beethovena i dramatyczniejszą jeszcze jak Webera. Jest on nimi trzema i zarazem jest sobą samym; to jest: wyszukańszy w smaku, zdrowszy w pojęciu tego co wielkie i bardziej rozdzierający w boleści. Jeden Mozart go przewyższa, bo Mozart ma ponadto jeszcze swobodę zdrowia, a zatem pełność życia.

Chopin czuł swoją potęgę i swoją sławę, słabość ta leżała w samym zbytku tej potęgi, której nie mógł umiarkować; on nie umiał tak jak Mozart (zresztą Mozart jeden zdołał to uczynić) tworzyć arcydzieła bladym kolorytem, muzyka jego była pełną odcieni i niespodziewanych urozmaiceń; niekiedy, nawet (lubo rzadko) była dziwną, tajemniczą i dręczoną, a chociaż pragnął gorąco być zrozumianym, nadzwyczajnie jednak jego wzruszenie porywało go niekiedy w sfery znane tylko jemu samemu. Ja może byłam złym sędzią dla niego (radził się bowiem mnie zawsze jak Molière swojej służącej), gdyż znając go tak dobrze, zgadywałam wszystkie tajemnice tej bogatej organizacji. Przez lat osiem, będąc ciągłym słuchaczem jego medytacji muzykalnych, zrozumiałam wszystkie niespokojności, zwycięstwa lub męczarnie jego myśli; rozumiałam go prawie tak, jak on się sam rozumiał; obcy sędzia pozbawiony tego daru byłby go uczynił zrozumialszym dla innych.

W pierwszej młodości miewał niekiedy pomysły wesołe i pełne swobody, tworzył śpiewy polskie i niewydane piosenki cudnej prostoty i zachwycającej słodyczy[588]. Kompozycje te dotąd są jak kryształowe źródła, w których przegląda się promień słońca. Ale jakże krótko trwały te słodkie ekstazy jego kontemplacji! Śpiew słowika w obłokach i miękkie płynienie łabędzia na wodach nieruchomych były dla niego jak połyski piękności, która znikła w chwili, kiedy się pojawiła, ponury krzyk orła zgłodniałego na skałach Majorki, dzikie gwizdanie wiatru i opustoszenie górzystych krajobrazów okrytych śniegiem, pozostawały nierównie dłużej w jego pamięci i przenikały głębiej do jego serca niż cudna woń pomarańcz, wdzięk pnących się powojów i mauretańska pieśń rolników”[589].

Tak pisze o swoim przyjacielu genialna autorka, która wzajem za owo szerokie zrozumienie jego bogatej natury winna mu wielkie nabytki swoich pojęć muzykalnych i nie tylko muzykalnych, ale jeszcze pod pewnym względem społecznych. Za pośrednictwem bowiem Chopina poznała ona arcydzieła literatury naszej w ich duchu i wewnętrznym znaczeniu. On to natchnął jej ową cudną charakterystykę Mickiewicza w prześlicznej jej rozprawie O dramatach fantastycznych, przejął tym współczuciem dla nas, które ma dotąd, i uczynił, że może w całej Francji nie ma umysłu, który by lepiej rozumiał mistrzostwo naszej poezji i głębokość naszych dążeń.

Źródło: Eleonora Ziemięcka, Wspomnienie, „Kalendarz ilustrowany dla Polek na rok 1862”, Warszawa 1861, s. 1–8.

Komentarz

Eleonora z Gagatkiewiczów Ziemięcka (1819–1869) – pisarka, przedstawicielka polskiego mesjanizmu, uznawana za pierwszą w Polsce kobietę filozofa. Założyła pismo „Pielgrzym” (1841–1846). Wydała wiele prac filozoficznych i społecznych, m.in. w 1843 r. Myśli o wychowaniu kobiet, poruszając po raz pierwszy kwestię reformy wychowania kobiecego i konieczności rozwijania umysłu razem z uczuciem. Była także tłumaczką dzieł filozoficznych, w tym Henriego de Saint-Simona, Émile’a Saisseta i Amédée Jacques’a. Zaprzyjaźniona z Ludwiką i Izabelą Chopinównami, po śmierci Ludwiki opublikowała obszerne wspomnienie o niej w „Gazecie Warszawskiej” (1855, nr 291). Mężem Eleonory był artysta malarz Antoni Ziemięcki, syn znanego mecenasa Franciszka. Z rodziną Chopinów łączyła Ziemięckich bliska przyjaźń; Antoni, którego ceniono szczególnie jako zdolnego portrecistę, w 1833 r. ofiarował Chopinom portret Ludwiki Jędrzejewiczowej z nowo narodzonym synkiem Henrykiem, pierwszym z wnuków Mikołaja i Justyny Chopinów (chrzestnym per procura był przebywający w Paryżu Fryderyk Chopin, sam Ziemięcki zaś asystował przy chrzcie dziecka). Co ciekawe, najprawdopodobniej to jego przodkowie zamieszkiwali na Kujawach w najbliższym sąsiedztwie dóbr izbickich Skarbków i byli blisko związani towarzysko z dziadkami Chopina, Krzyżanowskimi. Może to tłumaczyć późniejsze warszawskie relacje obu rodzin.

Bibliografia

• Piotr Mysłakowski, Andrzej Sikorski, Fryderyk Chopin. Korzenie, Warszawa 2009.

• Janina Siwkowska, Nokturn, czyli rodzina Fryderyka Chopina i Warszawa w latach 1832–1881, t. 1–2, Warszawa 1986, t. 3, Warszawa 1996.

Spis ikonografii

1) Kornél Ábrányi, grafika, Österreichische Nationalbibliothek: Bildarchiv und Grafiksammlung, port_00016739_01.

2) Józef Brzowski, „Kłosy” 1888, t. 46, nr 1188, s. 217.

3) Karol Brzozowski, fotografia, Józef Eder, przed 18 vi 1877, Biblioteka Narodowa, F.2911/W, polona.pl.

4) Aleksandra z Wołowskich Faucher, autor nieznany, Paryż, przed 1854, farba wodna, gwasz, kość, Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK III-min-295.

5) Julian Fontana, Zbiór śpiewów Polskich z towarzyszeniem fortepianu kompozycyj Fryderyka Chopin. Ułożony z manuskryptów oryginalnych i wydany przez J. Fontanę, karta tytułowa, Biblioteka Książąt Czartoryskich, 99820 III.

6) Seweryn Goszczyński, fotografia, Jan Mieczkowski, ok. 1870, Biblioteka Narodowa, F.96068/W, polona.pl.

7) Adama Bogumiła Helbicha, fotografia, Jan Mieczkowski, ok. 1865, Biblioteka Narodowa, F.48031, polona.pl.

8) Eustachy Januszkiewicz, Józef Szymon Kurowski, 1837, domena publiczna.

9) Aleksander Jełowicki, litografia Alfreda Lemerciera, Paryż 1858, w: Aleksander Jełowicki, Moje wspomnienia, wyd. 4, Kraków 1903, polona.pl.

10) Dzwonek w formie figurki Hoteia typu chinoiserie należący do Fryderyka Chopina, odlew brązowy patynowany, 1. poł. XIX w., autor nieznany, Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nr inw. MC/442.

11) Maurycy Karasowski, fotografia, Maksymilian Fajans, Biblioteka Narodowa, F.2585, polona.pl.

12) Natalia Kicka, „Tygodnik Ilustrowany” 1888, nr 279 (11), s. 277, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy – Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego.

13) Oskar Kolberg, rycina, Aleksander Regulski, „Kłosy” 1867, nr 129, s. 316. Biblioteka Narodowa, G.6493/II, polona.pl.

14) Uwagi Oskara Kolberga na temat książki Marcelego Antoniego Szulca pt. Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne wydanej w 1873 r., „do str. 15. p. Szulc mówi w przypisku, że podług podania Chopin był potomkiem [...]”, [niesygnowane], [b.m.], [po 1873–przed 3/06/1890], s. 4, Muzeum Fryderyka Chopina, M/66.

15) Wilhelm Kolberg, rycina, Julian Schübeler na podstawie wizerunku Franciszka Tegazzo, „Tygodnik Ilustrowany” 1877, nr 77, s. 369. Biblioteka Narodowa, G.25020, polona.pl.

16) Andrzej Edward Koźmian, fotografia, Zakład Fotograficzny „Adèle”, 1860, Biblioteka Narodowa, F.96071/G, polona.pl.

17) Jan Koźmian, fotografia, ok. 1875, Biblioteka Narodowa, F.10065/IVA, polona.pl.

18) Teofil Lenartowicz, Listy o Adamie Mickiewiczu, Paryż 1875, strona tytułowa, Biblioteka Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, 163259.

19) Józefa Leśkiewiczowa, rycina, B[ronisław] Puc, „Biesiada Literacka” 1883, nr 376 (15), Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy – Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, P.1041.

20) Ferdynand Hoesick, Z pamiętników Eustachego Marylskiego, „Kurier Warszawski” 1903, nr 1, s. 1 i 23.

21) Władysław Mickiewicz, rycina, „Světozor” nr 35 (32), z 8 czerwca 1898, s. 415.

22) Leonard Niedźwiecki, „Dziennik z okresu pobytu w Paryżu z lat 1840–1850”, Biblioteka Kórnicka, rkps, BK 2416, k. 318 recto.

23) Ferdynand Hoesick, Chopin i Niemcewicz, „Świat”, 19 II 1910, nr 8, s. 4, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy – Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, P. 1195.

24) Zofia z Rosengardtów Zaleska, „Pamiętniki z lat 1839–1859”, t. 3, Biblioteka Jagiellońska, rkps BJ 9261 III, kopia, k. 27.

25) Fryderyk Chopin, Mazurki, op. 6 w Zbiorze pierwodruków i późniejszych nakładów pierwszych wydań francuskich utworów Fryderyka Chopina połączonych oprawą introligatorską, Muzeum Fryderyka Chopina, M/174.

26) Edward Siwiński, rycina, „Wędrowiec” 1897, nr 17 (35), s. 327, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy – Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, P 1786.

27) Ferdynand Hoesick., Z rozmów o Chopinie, „Kraj”, 24 VIII 1900, nr 32, karta tytułowa oraz s. 437.

28) Kazimierz Władysław Wójcicki, rycina, Maksymilian Fajans, 1850, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Zielonej Górze, G I 1618

29) Bohdan Zaleski, staloryt, James Hopwood, [1839–1841], [Paryż], Biblioteka Narodowa, G.6652/I, polona.pl.

30) Eleonora Ziemięcka, autor nieznany, w: Piotr Chmielowski, Autorki polskie wieku XIX, 1885, domena publiczna.

Przypisy

[1] Uczennicą Chopina była hrabianka Jelizawieta Siergiejewna Szeremietiewa, która zimą 1842/1843 przebywała w Paryżu pod opieką swojej starszej siostry Anny. Obie panie prowadziły w tym czasie dzienniki, przechowywane obecnie w Centralnym Archiwum Literatury i Sztuki w Moskwie. Zob. Jean-Jacques Eigeldinger, Chopin w oczach swoich uczniów, przełożył Zbigniew Skowron, Kraków 2010, s. 231–232.

[2] Zob. Piotr Mysłakowski, Biskup Łętowski na przyjęciu u Chopina, „Ruch Muzyczny” nr 2 z II 2019, s. 102–104.

[3] Sébastien Érard (1752–1831) – fortepianmistrz i właściciel wytwórni fortepianów w Paryżu i Londynie, którego wynalazki i udoskonalenia dotyczące mechanizmu fortepianu miały kluczowe znaczenie dla wykształcenia się współczesnej formy tego instrumentu (równie wielkie zasługi położył na polu rozwoju harfy). Fortepiany Érarda wysoko cenili i posiadali wirtuozi, tacy jak Franz Liszt, Henri Herz, Ignaz Moscheles, a także Ignacy Jan Paderewski.

[4] Zob. Mikołaj Wasiljewicz Berg, Zapiski o polskich spiskach i powstaniach, t. 3, Warszawa 1906, s. 290.

[5] Zob. Hoffmanowa-Borzęcka, Emilia, s. 134.

[6] Alfons Brandt (1812–1846) – chirurg, syn profesora medycyny Franciszka, ojciec znanego malarza, Józefa. W latach1823–1826 uczęszczał do tej samej klasy Liceum Warszawskiego, co Fryderyk Chopin; w czasie wakacji 1829 r. wyjechał wraz z nim, Marcelim Celińskim, Romualdem Hubem, Ignacym Maciejowskim oraz Mieczysławem Potockim do Krakowa, Wieliczki, Wiednia, Pragi i Drezna. Chopin bywał częstym gościem w domu Brandtów na warszawskim Rynku Nowego Miasta. W listach Fryderyka adresowanych do Tytusa Woyciechowskiego, Jana Matuszyńskiego i Norberta Alfonsa Kumelskiego są wzmianki o Alfonsie Brandcie, świadczące o ich bliskiej przyjaźni. Brandt zmarł na tyfus, niosąc pomoc chorym w czasie epidemii.

[7] Zob. Niewydane dotychczas pamiątki po Chopinie: listy Chopina do rodziny i rodziny do niego, listy pani Sand i jej córki, listy Wodzińskich, listy uczennic i znajomych Chopina, korespondencja p. Stirling, rozmaitości, oprac. Mieczysław Karłowicz, Warszawa 1904, s. 19 i 37.

[8] Napoleon Orda (1807–1883) – rysownik, malarz, pianista i kompozytor; w latach 1831–1856 przebywał na emigracji w Paryżu, gdzie był przez pewien czas uczniem Franza Liszta i Fryderyka Chopina (pisane przez Ordę konwencjonalne mazurki, polonezy i nokturny wykazują silny wpływ tego drugiego). Dziełem życia Ordy były jednak nie kompozycje muzyczne, lecz ponad tysiąc akwarel i rysunków stworzonych między rokiem 1872 a 1880, przedstawiających zabytki na ziemiach polskich. Prace Ordy obecnie są często jedynym źródłem dokumentującym wygląd tych budowli.

[9] Być może hrabia Gyula (Jules) Apponyi (1816–1857) – dyplomata, młodszy syn ambasadora Antala (Antoine’a) Apponyiego i jego małżonki Thérèse, brat Márii (Marie) i Rudolfa II (Rodolphe’a), autora Journal du comte Rodolphe Apponyi, attaché de l’ambassade d’Autriche-Hongrie à Paris: vingt-cinq ans à Paris (1826–1850). Jules Apponyi, podobnie jak jego matka, interesował się muzyką – zachował się jego list do Fryderyka Chopina (z 27 października 1836 r.), w którym hrabia prosi kompozytora o informacje o adresie Henriego Rebera i kwocie, jaką ten pobiera za lekcje.

[10] Astolphe de Custine (1790–1857) – markiz, francuski pisarz i podróżnik, zasłynął jako autor Listów z Rosji. Rosja w 1839 roku (1843). Entuzjastyczny miłośnik muzyki Chopina, jego kontakty z kompozytorem datują się od 1836 r. Zachowane listy – zarówno te pisane do samego artysty, jak i te, w których pisał o nim do innych adresatów – pokazują nie tylko uwielbienie de Custine’a dla Chopinowskiej sztuki, lecz także jego troskę o zdrowie i samopoczucie kompozytora.

[11] Pierre-Antoine Berryer (1790–1868) – francuski prawnik i polityk, obrońca wolności prasy za panowania króla Ludwika Filipa i Napoleona III.

[12] Marie d’Agoult z d. Flavigny (1805–1876) – po sześciu latach małżeństwa z hr. Charles’em d’Agoult porzuciła męża na rzecz związku z Franzem Lisztem – para była razem w latach 1833–1843 i miała troje dzieci (Blandinę, Cosimę i Daniela). Autorka (pod pseudonimem „Daniel Stern”) powieści autobiograficznych, rozpraw z dziedziny literatury i filozofii oraz Histoire de la Révolution de 1848. Prowadziła w Paryżu salon literacki i polityczny, w którym najprawdopodobniej George Sand poznała Chopina. Chopin dedykował Marie d’Agoult 12 Etiud z opusu 25.

[13] Maria de las Mercedes Santa Cruz y Montalvo (1789–1852) – znana kreolska pisarka z Hawany (Kuba), żona hrabiego Antoine’a Christophe’a de Merlina. We Francji stała się gwiazdą paryskiej socjety, znaną ze swojego głosu (śpiewała sopranem) i prowadzenia znakomitego salonu muzycznego. Spotykała się ze sławnymi artystami – np. Franciskiem Goyą, Lisztem i Rossinim – czy innymi znakomitościami, jak baron de Rothschild. Została również poczytną pisarką, publikując swoje wspomnienia z wczesnych lat na Kubie, a następnie we Francji.

[14] Adolphe Nourrit (1802–1839) – wybitny śpiewak operowy (tenor), autor kilku baletów i przyjaciel Chopina. Popełnił samobójstwo w Neapolu (zostawiwszy żonę w ciąży i sześcioro dzieci) – przyczyną jego decyzji były zarówno dręcząca go od kilku lat choroba wątroby, jak i związane z podupadającym zdrowiem niepowodzenia artystyczne.

[15] Marie-Joseph „Eugène” Sue (1804–1857) – pisarz francuski. Był jednym z kilku autorów, którzy spopularyzowali gatunek powieści odcinkowej, publikując w latach 1842–1843 na łamach „Le journal des débats” bardzo popularną powieść Les Mystères de Paris (w 90 częściach).

[16] Louis Hector Berlioz (1803–1869) – francuski kompozytor, twórca symfonii romantycznej; pisarz i krytyk muzyczny. Kompozycję studiował w Konserwatorium Paryskim pod kierunkiem Jeana-François Le Sueura i Antonína Reichy. W 1827 r. obejrzał w paryskim Odéonie spektakl Hamleta – nie tylko zapałał uczuciem do Szekspira, lecz także do irlandzkiej aktorki: grającej Ofelię Harriet Smithson. Miłość stała się dlań inspiracją do skomponowania jego najsłynniejszego dzieła, programowej Symfonii fantastycznej z podtytułem Epizody z życia artysty (prawykonanie w Paryżu w 1830 r.). W 1832 r. Berlioz wreszcie spotkał pannę Smithson i poślubił ją 10 miesięcy później. Wśród jego licznych istotnych kompozycji są m.in. symfonie (jak Harold w Italii i Romeo i Julia), requiem – Grande messe des morts, opery (w tym Benvenuto Cellini i Trojanie), kantata Potępienie Fausta czy cykl pieśni z orkiestrą Les Nuits d’été. Chopin poznał Berlioza ok. 1832 r. i choć monumentalny styl francuskiego kompozytora był mu obcy, pozostawał z nim w przyjacielskich relacjach. Ocenę twórczości oraz pianistyki Chopina, wnikliwą i ogólnie entuzjastyczną, Berlioz zawarł m.in. w recenzjach (na łamach „Le Rénovateur”, „Journal de débats”, „Les Temps”) i na ostatniej stronie swoich Mémoires ukończonych w 1854 r. (pełne wyd. polskie: idem, Pamiętniki, tłum. Marian Leon Kalinowski, Stanisław Jakóbczyk, Katarzyna Losson, Poznań 2019).

[17] Karol Lipiński (1790–1861) – wybitny polski skrzypek, kompozytor i pedagog. Koncertował w całej Europie, zdobywając sławę równą Paganiniemu (z którym grał podczas koronacji Mikołaja I w Warszawie w 1829 r.). Był m.in. koncertmistrzem w lipskim Gewandhausie, a następnie w kapeli króla saskiego w Dreźnie. Przyjaźnił się m.in. z Wagnerem i Schumannem. Wykształcił wielu wybitnych skrzypków (w tym Henryka Wieniawskiego) i pozostawił bogatą spuściznę kompozytorską.

[18] [Aleksander Poliński, O Fryderyku Chopinie. W półwiekową rocznicę zgonu, „Kurier Warszawski” 1899, nr 293, s. 3]: „Tak źle usposobiony względem Chopina Brzowski po przybyciu do Paryża «nie chciał od niego zaczynać odwiedzin», lecz od innych, z Warszawy znajomych mu rodaków. Ci mu dopiero oczy otworzyli i całą sprawę zatargu Lipińskiego z Chopinem wyjaśnili. Rzecz tak się miała: Lipiński przed występami w Paryżu zwrócił się do Chopina z prośbą o poparcie. Chopin chętnie przyrzekł mu pomoc, wszakże z warunkiem, że dochód z jednego koncertu przeznaczy na wsparcie Polaków, znajdujących się w biedzie. Gdy Lipiński nie zgodził się na ten warunek, wtedy Chopin odmówił mu swego poparcia. Inde irae”. Aleksander Poliński, O Fryderyku Chopinie. W półwiekową rocznicę zgonu. Dokończenie, „Kurier Warszawski” 1899, nr 295, s. 3: „Gdy się Brzowski dowiedział, że mu Lipiński «same nieprawdy w Dreźnie nagadał», mógł już bez obawy odnowić znajomość z Chopinem”.

[19] W relacji Brzowskiego w nawiasach kwadratowych zamieszczono wstawki pochodzące z innej wersji tekstu, które – zdaniem autora opracowania – inaczej lub lepiej opisują daną sytuację.

[20] Auguste Franchomme (1808–1884) – wiolonczelista i kompozytor francuski; nadworny wiolonczelista Ludwika Filipa, przez 38 lat profesor Konserwatorium Paryskiego. Jeden z najbliższych przyjaciół Chopina, kopista i transkryptor jego dzieł. Razem skomponowali w latach 1832–1833 Grand Duo Concertant na fortepian i wiolonczelę na temat z opery Meyerbeera Robert le Diable. Chopin dedykował Franchomme’owi Sonatę g-moll op. 65 na fortepian i wiolonczelę – ostatnie dzieło, które osobiście przygotował do druku (wyd. 1847).

[21] Jean-Pierre Dantan (1800–1869) – francuski rzeźbiarz, uczeń François-Josepha Bosia. Specjalizował się w statuetkach karykaturach znanych postaci. W 1841 r. wykonał portret Chopina „na poważnie”.

[22] Stefan Witwicki (1801–1847) – poeta, autor m.in. Piosnek sielskich; do 10 z nich Chopin skomponował muzykę (pieśni te ukazały się w druku w 1859 r. jako op. 74). Przyjaciel Chopina jeszcze z okresu warszawskiego. Po powstaniu listopadowym (w którym nie brał udziału) dobrowolnie wyemigrował do Paryża. Był jednym z tych, którzy nalegali na Chopina, by stworzył operę narodową. W 1840 r. Chopin dedykował mu 4 Mazurki op. 41. Witwicki zmarł na ospę w 1847 r. w Rzymie, gdzie wyjechał w 1846 z zamiarem wstąpienia do zakonu zmartwychwstańców. O osobistych i artystycznych relacjach poety z Chopinem pisze ostatnio Ewa Hoffmann-Piotrowska w książce Fryderyk Chopin. Przymierze ze słowem, Warszawa 2021.

[23] Johann Peter Pixis (1788–1874) – kompozytor, pianista i pedagog. Studiował w Mannheimie, potem w Monachium i w Wiedniu u Albrechtsbergera. W 1823 r. zamieszkał w Paryżu. Utrzymywał kontakty z elitą artystyczną, m.in. z Heinrichem Heinem, Franzem Lisztem, Hectorem Berliozem, Gioacchinem Rossinim, także z Chopinem. Chopin zadedykował mu Fantazję A-dur na tematy polskie op. 13 (1834), Pixis odwdzięczył się, dedykując mu swoją Fantaisie militaire. Autor oper, utworów na fortepian i orkiestrę, na fortepian solo i kameralnych, współautor (m.in. z Lisztem i Chopinem) wariacji z cyklu Hexaméron (1837).

[24] Wojciech (Albert) Grzymała (1793–1871) – bliski przyjaciel Fryderyka Chopina (znamy 73 listy kompozytora do Grzymały). Był referendarzem stanu Królestwa Polskiego i dyrektorem Banku Polskiego w Warszawie. Jako emigrant polityczny przebywał krótki czas w Londynie, a potem osiadł na stałe w Paryżu. Należał do założycieli Towarzystwa Historyczno-Literackiego. W Paryżu zaprzyjaźnił się z Chopinem, a potem z George Sand, jak również nawiązał kontakty z kręgiem jej przyjaciół (m.in. z Eugène’em Delacroix, którego obrazy kolekcjonował) oraz z emigracją polską, m.in. Julianem Ursynem Niemcewiczem. Już 22 dni po śmierci Chopina Grzymała wystąpił z ideą zbiorowego wydania jego dzieł. Zamierzał także napisać biografię swego przyjaciela, nigdy jednak tej pracy nie ukończył, nie jest nam również znany los rękopisu.

[25] Jan Matuszyński (1808–1842) – lekarz. W okresie licealnym był jednym z najbliższych przyjaciół Fryderyka Chopina. W 1827 r. zapisał się na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego. Podczas wojny polsko-rosyjskiej 1830–1831 był lekarzem batalionowym w 5. pułku strzelców konnych, a następnie w warszawskim szpitalu i w batalionie grenadierów gwardii. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. Po powstaniu ukończył Uniwersytet w Tybindze. Po przyjeździe do Paryża w 1834 r. mieszkał z Fryderykiem Chopinem przy Chaussée d’Antin. Jan Matuszyński zmarł na gruźlicę.

[26] Najpewniej Grande Sonata na fortepian na cztery ręce op. 47 (wyd. 1819).

[27] Erlkönig D 328 do słów Johanna Wolfganga von Goethego; La Jeune religieuse (tytuł niemiecki Die junge Nonne) D 828, do słów Jakoba Nikolausa Craighera de Jachelutty.

[28] Tj. oper Gioacchina Rossiniego (Wilhelm Tell) i Giacoma Meyerbeera (Robert diabeł i Hugenoci).

[29] Grande fantaisie symphonique na tematy z Lélio Berlioza S 120.

[30] Najpewniej Grande fantaisie sur des motifs de „Niobe” S 419.

[31] Sigismond Thalberg (1812–1871) – pianista wirtuoz i kompozytor. Uczył się w Wiedniu u Simona Sechtera i Johanna Nepomuka Hummla i zadebiutował w tamtejszych salonach jako 15-latek, w wieku lat 16 zaś wydał pierwsze kompozycje. W dziedzinie wirtuozerii uznawany był za głównego rywala Liszta. Wziął udział we wspólnym z Lisztem, Henrim Pixisem, Carlem Czernym, Henrim Herzem i Fryderykiem Chopinem skomponowaniu wariacji Hexaméron w 1837 r.

[32] Sébastien Érard (1752–1831) – zob. przyp. 3.

[33] Chrétien Urhan (1790–1845) – francuski skrzypek, organista, kompozytor, altowiolista, grał także na violi d’amore. Znakomity wirtuoz, inspirował wielu twórców – m.in. Giacomo Meyerbeer napisał z myślą o nim partię violi d’amore w Hugenotach, Urhan prawykonywał też solo altówkowe w Haroldzie w Italii Berlioza w 1834 r.

[34] Alexandre Batta (Alexander Battalaan; 1816–1902) – holenderski kompozytor i wiolonczelista zamieszkały we Francji. Urodził się w rodzinie muzyków: ojciec nauczał śpiewu w Królewskim Konserwatorium w Brukseli, z dwóch braci jeden był pianistą, drugi zaś kompozytorem i skrzypkiem. Alexandre wyjechał do Paryża w 1835 r., gdzie szybko zyskał uznanie i wszedł w środowisko artystyczne, współpracując z wieloma kompozytorami: Berliozem, Meyerbeerem, Rossinim, Gounodem, Donizettim, Bellinim i Lisztem, z którym koncertował. Występował w całej Europie, święcąc wszędzie sukcesy.

[35] Fantaisie sur des thèmes de l’opéra „Moïse” de Gioacchino Rossini op. 33.

[36] Ferdinand Ries (1784–1838) – niemiecki pianista i kompozytor, uczeń i sekretarz Ludwiga van Beethovena oraz autor wspomnień o nim; pierwszy twórca, o którym Chopin wspomina w swojej korespondencji (w liście do rodziców z Szafarni pisząc: „Oczekujemy Papy z największą niecierpliwością, a ja Papy proszę, żeby Papa był łaskaw i kupił u Brzeziny Air Moore variete pour le piano forté à quatres mains par Ries [sic!] i przywiózł, ponieważ chcę je grać z Panią Dziewanowską”; zob. list z 10 sierpnia 1824 r., w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. 1, Warszawa 2009, s. 56–58.

[37] Cristina Trivulzio di Belgiojoso (1808–1871) – włoska arystokratka, która odegrała znaczącą rolę w walce o niepodległość Włoch, zasłynęła też jako pisarka i dziennikarka. W latach 30. i 40. XIX w. jej paryski salon stał się miejscem spotkań włoskich rewolucjonistów i europejskiej inteligencji artystycznej. To właśnie u niej odbył się w 1837 r. słynny pojedynek Liszta z Sigismondem Thalbergiem w celu ustalenia, kto jest większym pianistą (gospodyni osądziła, że choć Thalberg jest najwspanialszy, to Liszt jest tylko jeden). Księżna Belgiojoso była inicjatorką złożenia pośmiertnego hołdu zmarłemu w 1835 r. Vincenzo Belliniemu poprzez napisanie przez sześciu kompozytorów – Liszta, Thalberga, Pixisa, Herza, Czernego i Chopina – wirtuozowskich wariacji fortepianowych na temat marsza z jego ostatniej opery, Purytanie (cykl Héxameron S 392).

[38] Elisa Taccani (1814–?) – sopran, debiutowała i występowała we Włoszech w latach 30. XIX w., zwłaszcza w Teatro Carcano w Mediolanie, gdzie kreowała partię Lisy podczas prapremiery Lunatyczki Vincenza Belliniego. Zadebiutowała w tej samej roli w Théâtre-Italien 8 października 1836 r., ale śpiewała tam jedynie w owym sezonie. Jej mężem był poeta Ottavio Tasca.

[39] Friedrich Wilhelm Kalkbrenner (1785–1849) – niemiecki pianista i kompozytor, cieszący się w swoim czasie sławą jednego z najwybitniejszych wirtuozów. Gra jego odznaczała się lekkością, precyzją i elegancją. Chopin poznał go w 1831 r., po przybyciu do Paryża, lecz pomimo zachwytu nad jego mistrzostwem odrzucił propozycję pobierania u niego lekcji („[...] nie będę kopią Kalkbr:[ennera] [...]” – podkreślał Fryderyk w liście do Józefa Elsnera 14 grudnia 1831 r.; zob. w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. 2, cz. 1, Warszawa 2017, s. 118). Mimo to Chopin pozostawał z Kalkbrennerem w uprzejmych relacjach, m.in. dedykował mu swój Koncert e-moll op. 11 wydany w 1833 r.

[40] Edward Wolff (1816–1880) – pianista i kompozytor, kolega szkolny Chopina. Jego rodzice prowadzili salon muzyczny w Warszawie. W 1835 r. wyjechał do Paryża, gdzie dzięki Chopinowi szybko wszedł do ważnych kręgów artystycznych. Przez pewien czas kopista Chopina, stracił jednak jego zaufanie (zob. list Chopina do Fontany 20 października 1841 r.: „Polecam Ci jeszcze raz moje Allegro. Wolfowi [sic!] go nie pokazuj, bo on tam zawsze coś zwędzi i wprzódy wydrukuje”, w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, t. 1–2, Warszawa 1955, tu: t. 2, s. 45). Wolff zadedykował Chopinowi Grand Allegro de Concert pour piano seul op. 39 i Hommage à Chopin, Rêverie-Nocturne op. 169. Jego siostrzeńcami byli Henryk i Józef Wieniawscy.

[41] Delphin Alard (1815–1888) – znakomity francuski skrzypek, kompozytor i nauczyciel. Już jako 12-latek został studentem François Antoine’a Habenecka w Paryżu, dokąd wyjechał dzięki składce mieszkańców rodzinnego Bayonne zachwyconych jego talentem. Cieszący się uznaniem wirtuoz (doceniony przez samego Niccola Paganiniego), od 1843 r. został również profesorem Konserwatorium Paryskiego. Sławę zyskały również jego kompozycje oraz metoda nauczania École du violon: méthode complete et progressive (wyd. 1844). Jego uczniem był m.in. znakomity wirtuoz skrzypiec Pablo Sarasate.

[42] Mowa być może o Sonacie As-dur op. 26 – jej pierwsza część to właśnie Andante con variazioni, kończące się w dynamice pp i p, o czym w kolejnych zdaniach pisze Brzowski.

[43] Hugonoci (Hugenoci, oryg. fr. Les Huguenots) – opera Giacoma Meyerbeera (1791–1864), prawykonana w Paryżu w 1836 r. Pięcioaktowe dzieło do libretta Eugène’a Scribe’a i Émile’a Deschamps’a jest jednym z najsłynniejszych przykładów XIX-wiecznej grand opéra.

[44] Réminiscences de „La juive” – Fantaisie brillante sur des motifs de l’opéra de Halévy S 409a.

[45] Dziś Enghien-les-Bains w departamencie Val-d’Oise, na północ od Paryża; znana miejscowość wypoczynkowa nad jeziorem; po jego przeciwnej stronie leży Saint-Gratien. Montmorency – malownicze miasteczko rezydencjonalne; cmentarz w Montmorency – obecnie główna nekropolia polskiej emigracji.

[46] To jest Édouard de Sainte-Barbe (1794–1858) – kochanek Markiza.

[47] Ignacy Gurowski (1812–1887) – polski arystokrata, w Paryżu pozostawał w bliskiej, wręcz intymnej relacji z markizem Astolphe’em de Custine’em, głównie znany z porwania i poślubienia w 1841 r. hiszpańskiej księżniczki Izabelli, córki następcy tronu, Franciszka de Paula. Małżeństwo to zostało (z trudem) zaakceptowane przez dwór królewski, a Gurowskiemu nadano wiele tytułów, m.in. para Hiszpanii.

[48] Saladyn (1137/1138–1193) – sułtan Egiptu, Syrii, Jemenu i Palestyny, założyciel dynastii Ajjubidów. Zwieńczeniem jego niezwykle licznych podbojów było zdobycie Jerozolimy w 1187 r., po 88 latach władzy chrześcijan, a następnie odparcie krucjaty dowodzonej przez Ryszarda Lwie Serce i Filipa Augusta.

[49] Don Kichot i jego giermek Sancho Pansa – bohaterowie powieści Miguela de Cervantesa Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manchy (hiszp. El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha; wyd. 1605, 1615; I wyd. polskie w 1786 r., najnowsze: idem, Przemyślny szlachcic don Kichot z Manczy, przeł. Wojciech Charchalis, Poznań 2014) – historii szlachcica, który pod wpływem lektury romansów rycerskich (romans de chevalerie) wyrusza w świat jako błędny rycerz z idealistycznym, utopijnym zamiarem niesienia pomocy i obrony najsłabszych.

[50] Pauline Virginie Déjazet (1798–1875) – wybitna francuska aktorka. Na początku kariery triumfowała w tzw. rolach spodenkowych, które zaczęły od jej nazwiska być nazywane dejazets. Niezwykle aktywna zawodowo, w wieku 65 lat wciąż odnosiła sukcesy, wcielając się w postaci młodych kobiet.

[51] André Ernest Modeste Grétry (1741–1813) – francuski kompozytor, jeden z mistrzów francuskiej opéra comique. Autor ponad 50 oper, z których arcydzieło Richard Cœur de Lion (Ryszard Lwie Serce, 1784) jest przykładem wczesnej francuskiej opery romantycznej. Zmarł w L’Ermitage de Montmorency.

[52] Ondyny – w mitologii nordyckiej boginki zamieszkujące jeziora i rzeki. Ondyny w językach słowiańskich to rusałki, rodanki, wodnice.

[53] Fr.: śmietanka towarzystwa paryskiego.

[54] Zob. przyp. 13.

[55] Zob. przyp. 16.

[56] Gilbert Duprez (1806–1896) – francuski tenor. Kreował główne role męskie, m.in. w premierowych przedstawieniach Wilhelma Tella Rossiniego i Łucji z Lammermooru Donizettiego. Nauczyciel śpiewu (także w Konserwatorium Paryskim), pionier osiągania wysokiego C w rejestrze piersiowym (tzw. l’ut de poitrine). Autor podręcznika L’Art du chant (1845).

[57] Charles-Victor Prévot, wicehrabia d’Arlincourt (1788–1856) – francuski powieściopisarz. Jego powieść Le Solitaire (Samotnik, wyd. oryg. i polskie 1821) – miała kilkanaście wydań w krótkim czasie. Tłumaczona na dziesięć języków, była kanwą co najmniej siedmiu oper i licznych sztuk teatralnych, pieśni i parodii.

[58] Adam Münchheimer (1830–1904) – polski kompozytor, skrzypek, dyrygent i pedagog, przez całe życie związany z Warszawą. W 1851 r. udał się w podróż po Niemczech, Belgii i Francji. W 1853 r. studiował w Berlinie kompozycję i instrumentację u Adolfa Bernarda Marxa; w 1872 zaś, po śmierci Stanisława Moniuszki, mianowany został tymczasowo dyrygentem oper polskich w Teatrze Wielkim, od marca 1882 r. otrzymał etat dyrektora opery. Komponował głównie muzykę sceniczną, w tym kilka oper, oraz kantatowo-oratoryjną, symfoniczną, kameralną, pieśni chóralne i solowe.

[59] Adolf Gutmann (1819–1882) – niemiecki pianista i kompozytor, był ulubionym uczniem i przyjacielem Chopina, przez pewien czas jego kopistą, adresatem dedykacji Scherza cis-moll op. 39; Chopin chętnie z nim grał i nawet występował publicznie. Gutmann nie zrobił kariery wirtuozowskiej i spotykamy się z opiniami odmawiającymi mu zdolności muzycznych (z tą krytyczną oceną polemizuje Ewa Sławińska-Dahlig w swej książce Adolph Gutmann, ulubiony uczeń Chopina, Warszawa 2013). O nauce Gutmanna u Chopina zob. w niniejszym tomie wspomnienia Bernharda Stavenowa (s. 454).

[60] Purée de gibier (fr.) – purée z dziczyzny.

[61] Matlot (fr.) – sos winno-cebulowy do ryb. Dawniej zapewne danie rybne.

[62] Jean Antoine Théodore de Gudin (1802–1880) – malarz francuski, tworzył głównie morskie sceny batalistyczne – za co został przez ministra obrony Francji odznaczony tytułem Peintre de la Marine w roku 1830, stając się wraz z Louisem-Philippe’em Crépinem pierwszym zdobywcą wyróżnienia, liczącego już blisko 200 lat.

[63] Elżbieta (Eliza) z Zamoyskich Zenonowa Brzozowska (1818–1857).

[64] Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, Warszawa 1955, t. 2, s. 305.

[65] Cyprian Kamil Norwid, Czarne kwiaty, publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Zasób opracowany na podstawie: Cyprian Kamil Norwid, Pisma wierszem i prozą, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/norwid-czarne-kwiaty.html (dostęp 26 sierpnia 2020).

[66] To znaczy po przeniesieniu się z Hôtel[u] Lambert [przyp. Zbigniew Sudolski].

[67] Według Norwida Chopin mieszkał na I piętrze.

[68] Mowa tu prawdopodobnie o piosence O gwiazdeczko, coś błyszczała do słów Wincentego Pola. Improwizacja Chopina na ten temat nie jest znana, a może po prostu uczył on Brzozowskiego którejś z popularnych wówczas melodii do wspomnianego tekstu.

[69] Zob. Ksiądz Aleksander Jełowicki do Ksawery Grocholskiej, Paryż 21 X 1849 r., w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, Warszawa 1955, t. 2, s. 318–321.

[70] Zob. Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, Warszawa 1955, t. 2, s. 302.

[71] Piotr Mysłakowski, Grande rue de Chaillot 74 – przedostatni adres Chopina, „Ruch Muzyczny” nr 15 z 22 VII 2012.

[72] Nie udało się genealogicznie zidentyfikować rozmówczyni Hoesicka, przynajmniej po stronie rodziny Wołowskich. Niewykluczone, że chodzi o jakąś krewną Léona Fauchera.

[73] Autorka się myli: Aleksandra była z domu Wołowska, po mężu zaś Leonowa Faucher.

[74] Aleksandra Faucher była z domu Wołowska. Zob. przypis 73.

[75] Tekst niniejszy stanowi w znacznym stopniu powtórzenie powyższej relacji Hoesicka – zob. Komentarz na s. 96.

[76] Piotr Mysłakowski, Fontanowie w Polsce. Próba uporządkowania genealogii i przyczynki do biografii, w: Studia genealogiczne, t. 2, red. Andrzej Sikorski, Tomasz Sławiński, Warszawa 2018, s. 407–446.

[77] W liście do Stanisława Egberta Koźmiana (5 kwietnia 1842) pisze: „Moralny wpływ, jaki przez te wszystkie lata Chopin na mnie wywierał, był powodem, że dotąd nic nie pisałem. Widząc go zawsze fałszywym, niechętnym, zerwałem z nim i pisać zacząłem. Teraz mam nadzieję, że mi to więcej może jak lekcje przynosić będzie [...]”. Zob. w: Magdalena Oliferko, Fontana i Chopin w listach, Warszawa 2009, s. 84.

[78] Œuvres posthumes pour le piano de Fréd. Chopin; publiés sur manuscrits originaux avec autorisation de sa famille par Jules Fontana (Meissonnier Fils, Paryż 1855; A. Schlesinger, Berlin 1855); Zbiór śpiewów Polskich z towarzyszeniem fortepianu kompozycyj Fryderyka Chopin. Ułożony z manuskryptów oryginalnych i wydany przez J. Fontanę (Gebethner i Spółka, Warszawa 1859; A. Schlesinger, Berlin 1859).

[79] Fontana publicznie walczył o prawidłową, wedle jego wiedzy, datę urodzenia Chopina: 1–2 marca 1809 r.

[80] W liście do Stanisława Egberta Koźmiana (7 lipca 1850 r.) pisze Fontana: „Jak to, o Chopinie coś napisać? To albo tomy, albo nic. W kilku wierszach jakże zamknąć omówienie charakteru tak nadzwyczajnego, dzieł tak nadzwyczajnych, tak niewyczerpalnych z bogactw nowości i idei...”. Zob. w: Magdalena Oliferko, op. cit., s. 23.

[81] Franciszek Siechert (vel Zychert) uczył języków w Szkole Elementarnej Artylerii i Inżynierów, a także prowadził własną szkołę (tzw. Szkoła Wyższa Płci Męskiej z pensjonatem, przed 1829 r.). Należał do wąskiego kręgu przyjaciół Mikołaja Chopina, o czym świadczy wzajemne występowanie ich nazwisk w metrykach ślubów i chrztów. Dworek przy Wareckiej (nr hip. 1357), zbudowany w pierwszej połowie XVIII w., należał początkowo do Mikołaja Rougeta. Odziedziczyła go jego córka Dorota, żona Franciszka Siecherta, która prowadziła tu pensję dla dziewcząt.

[82] Chodzi o świeżo zbudowany dom prof. Feliksa Bentkowskiego (nr hip. 1254) na rogu Nowego Światu i Wareckiej. Tyły posesji od strony Wareckiej sąsiadowały z posesją Siechertów.

[83] Mieszkanie Chopinów znajdowało się na II piętrze budynku, zwanego obecnie porektorskim. Prowadziła do niego środkowa klatka schodowa.

[84] Używanie odmiennych niż oficjalne imion jest zjawiskiem rozpowszechnionym, jednak świadectwo Glogerowej na ten temat jest jedynym znanym tego typu. Siostry Fryderyka nosiły imiona: Ludwika, Izabela i Emilia.

[85] Zob. przyp. 83.

[86] Ary Scheffer – francuski malarz, rytownik i ilustrator pochodzenia holenderskiego. Spędziwszy dzieciństwo w Holandii, wyjechał do Paryża i rozpoczął studia malarskie w pracowni barona Guérina, a pod wpływem Théodore’a Géricaulta i Eugène’a Delacroix zainteresował się tematyką romantyczną. Malował początkowo sceny z wyzwoleńczych walk Greków z Turkami, później poruszał tematy zaczerpnięte z literatury, a także zajmował się malarstwem portretowym. Wśród osobistości portretowanych przez niego byli Fryderyk Chopin, Franz Liszt, Marie Joseph de La Fayette, Alphonse de Lamartine, Karol Dickens czy Delfina Potocka. W jego paryskiej pracowni przy rue Chaptal powstało Muzeum Romantyzmu (Musée de la Vie Romantique).

[87] Chopin przebywał na kuracji w Reinertz (Dusznikach-Zdroju) latem 1826 r.

[88] Alfons Brandt – zob. przyp. 6.

[89] Ignacy Maciejowski – zob. komentarz do Maciejowski, Ignacy na s. 326–327 niniejszego tomu.

[90] Václav Hanka (1791–1861) – czeski językoznawca, literat i wykładowca slawistyki, twórca reformy czeskiej ortografii. Miał liczne kontakty z uczonymi polskimi, m.in. z Fryderykiem Skarbkiem, Romualdem Hubem i Wacławem Aleksandrem Maciejowskim. W pozostałym po nim archiwum zachował się m.in. jeden list Chopina z 15 V 1831 r. We wczesnych latach swej kariery wydał dwa rzekomo średniowieczne rękopisy – wiersze, które niemal na pewno zostały napisane przez powieściopisarza i poetę Josefa Lindę (1789–1834) oraz tłumacza i językoznawcę Josefa Jungmanna (1773–1847); sprytne fałszerstwo zostało w pełni ujawnione dopiero w 1886 r. W czasie wizyty Chopina był bibliotekarzem Muzeum Czeskiego (do którego założenia przyczynił się w 1818 r.).

[91] Treść owego utworu i informacje o nim znajdują się m.in. w Korespondencji Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron i Hanna Wróblewska-Straus, t. 1, Warszawa 2009, s. 294–295. Zob. też wspomnienie Franciszka Maciejowskiego (Maciejowski, Ignacy) w niniejszym tomie na s. 324.

[92] Znana kalwińska rodzina von Oppeln-Bronikowskich z Żychlina. Opisywane wesele w Żychlinie to ślub Melanii Bronikowskiej z Wiktorem Adamem Kurnatowskim z Brudzewa.

[93] Henryk Unrug (1791–1849), ziemianin, szwagier Wiktora A. Kurnatowskiego.

[94] Jest to aluzja do informacji, jakoby na studia muzyczne Chopina łożył książę Antoni Radziwiłł.

[95] Zob. list Fryderyka Chopina do Tytusa Woyciechowskiego z 12 września 1829 r., w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron i Hanna Wróblewska-Straus, t. 1, Warszawa 2009, s. 301–303.

[96] Ignaz Moscheles (1794–1870) – pianista wirtuoz, pedagog i kompozytor pochodzenia czeskiego, uczeń Carla Marii von Webera. Przez pewiem czas koncertował wspólnie z Feliksem Mendelssohnem-Bartholdym, wykonując m.in. Koncert E-dur na dwa fortepiany tego drugiego. Chopin miał utwory Moschelesa w młodzieńczym repertuarze, uczniom zaś zalecał granie jego etiud jako wstępu do swych op. 10 i 25. Obaj artyści poznali się osobiście w Paryżu.

[97] „A więc gra Pan zapewne waszego Chopina... Wszyscy Polacy grają ciągle Chopina i Chopina!”.

[98] Rafael Joseffy (1852–1915) – urodzony na Węgrzech pianista i redaktor dzieł, m.in. Fryderyka Chopina (dla wydawnictwa G. Schirmer), uczeń Franza Liszta i Karola Tausiga.

[99] Ernst Ferdinand Wenzel (1808–1880) – niemiecki pianista i pedagog, uczeń Friedricha Wiecka, nauczyciel m.in. Edwarda Griega, który zadedykował mu Vier Stücke na fortepian op. 2.

[100] Chopin odwiedził Lipsk w 1835 r.

[101] List Mikołaja Chopina do Fryderyka w Paryżu (z 7 grudnia 1833 r.): „[...] Tysiąc pięknych pozdrowień dla p. Hoffmanna; jakże się cieszę, iż jesteście razem!” (Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. 2, cz. 1, Warszawa 2017, s. 286).

[102] List Mikołaja Chopina do Fryderyka w Paryżu (z 7 września 1834): „[...] Posyłaliśmy do matki Hoffmana; wyjechali na wieś na krótki czas. Dobrze by zrobił, gdyby napisał do matki, która nie otrzymała listu i bardzo się niepokoi, jak niedawno mówiła; nie omieszkamy dać jej znać o tym, co nam doniesiesz, skoro tylko powróci”. (Ibidem, s. 368).

[103] List Mikołaja Chopina do Fryderyka w Paryżu (z 24 listopada 1834 r.): „[...] Wiele pozdrowień także dla Hoffmana, Twego zacnego sąsiada”. (Ibidem, s. 389).

[104] Roman Załuski (zm. 1865) – na emigracji w latach 1832–1844; z ramienia Komitetu Tymczasowego Emigracji działał jako urzędnik misji zagranicznej, podróżując po Europie i korespondując z tak wybitnymi postaciami, jak generałowie – Karol Kniaziewicz i Franciszek Morawski oraz Ludwik Plater, Julian Ursyn Niemcewicz czy Zygmunt Krasiński. Zgromadził cenne archiwum, zakupione w 1939 r. od spadkobierców Załuskiego przez Bibliotekę Ossolineum.

[105] Adam Kołyszko (1798–1871) – powstaniec listopadowy, poseł na sejm, od 1842 jeden z najbardziej zagorzałych zwolenników towianizmu.

[106] Edmund Lariss – śpiewak amator i kompozytor, później szwagier Eustachego Januszkiewicza.

[107] Cezary Broel-Plater (1810–1869) – hrabia, powstaniec listopadowy, działacz emigracyjny związany z Hôtel Lambert.

[108] Józef Szembek – być może syn Piotra, generała dywizji w powstaniu listopadowym.

[109] Stanisław Szczepanowski (1814–1875) – gitarzysta i kompozytor; po powstaniu listopadowym wyemigrował do Anglii, od 1839 r. koncertował w wielu krajach Europy, zdobywając popularność porównywalną ze sławą Niccola Paganiniego. Ulubieniec Adama Mickiewicza, występował na jego spotkaniach poetycko-towarzyskich w Paryżu.

[110] Stefan Zan (zm. 1859) – najmłodszy brat Tomasza Zana, filareta, podporucznik 1. Pułku Krakusów w powstaniu listopadowym, zwolennik towianizmu.

[111] Ludwik Mierosławski (1814–1878) – działacz polityczny, pisarz, poeta, wynalazca, historyk wojskowości, dowódca powstańczy, generał; uczestnik powstania listopadowego, przywódca dwóch powstań w Wielkopolsce w latach 1846 i 1848, jak również dyktator powstania styczniowego z ramienia Tymczasowego Rządu Narodowego.

[112] Ludwik Nabielak (1804–1883) – działacz polityczny, poeta, krytyk literacki, historyk, inżynier górnictwa; uczestnik spisku podchorążych w 1830 r. i jeden z głównych uczestników ataku na Belweder 29 listopada 1830 r., zwolennik poglądów Andrzeja Towiańskiego; autor rozpraw literackich i historycznych, m.in. o Wacławie Potockim, Tadeuszu Kościuszce i Ludwiku Kickim.

[113] Ulica Nowy Świat, nr hip. 1271, obecnie nr 7.

[114] Chodzi o Teofila Kwiatkowskiego.

[115] Teofila Kwiatkowskiego.

[116] Raczej chodzi o scenę z placu Vendôme.

[117] Obiekty te przechowywane są obecnie w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nry inw. MC/422 (dzwonek z brązu), MC 421 (fragment obramowania szafki na buty).

[118] Chodzi zapewne o Charlottę Marliani, jednak jej wizyta jest kwestionowana przez innych świadków.

[119] Maskę pośmiertną (w dwóch wersjach) wykonał rzeźbiarz Auguste Clésinger, zięć George Sand.

[120] Louis James Alfred Lefébure-Wély (1817–1869) – francuski organista i kompozytor. Był organistą m.in. w polskim kościele św. Rocha i kościele św. Magdaleny w Paryżu.

[121] Carlo Evasio Soliva (1792–1851) – włoski kompozytor, dyrygent, pedagog, publicysta. Po studiach i debiucie w Mediolanie w 1821 r. objął stanowisko profesora harmonii i nauczyciela śpiewu w warszawskim konserwatorium. W latach 1823–1830 dyrygował licznymi operami włoskimi, przedstawieniami oraz koncertami symfonicznymi, w tym podczas pożegnalnego koncertu Chopina 11 października 1830 r.

Od lipca 1826 do grudnia 1830 r. Soliva kierował Instytutem Muzyki i Deklamacji, zwanym także Szkołą Dramatyczną i Śpiewu. Jedną z jego uczennic była Konstancja Gładkowska – młodzieńcza miłość Fryderyka Chopina. W latach 1832–1843 Soliva podróżował, obejmując kolejno posadę kompozytora, nauczyciela teorii muzyki i śpiewu oraz dyrygenta, by w 1844 r. osiąść na stałe w Paryżu i udzielać w dalszym ciągu lekcji śpiewu.

Wysoko ceniony przez śmietankę towarzyską okresu romantyzmu, był m.in. przyjacielem George Sand. W roku 1851 został honorowym członkiem prestiżowej Accademia Nazionale de Santa Cecilia w Rzymie.

[122] Mowa o babce autorki, Józefie z Szydłowskich, żonie wielkiego koniuszego Stanisława Augusta Onufrego Kickiego.

[123] Teresa Kicka (ok. 1790–1865) – córka Onufrego i Józefy z Szydłowskich; znana piękność, słynna z odrzucenia konkurów króla pruskiego.

[124] Rodzina Kickich mieszkała w pałacu Krasińskich (dawniej Lubomirskich), stojącym na placu Za Żelazną Bramą, na tyłach ogrodu Saskiego. Pałac ten w czasie powojennej odbudowy w 1970 r. został obrócony o 78 stopni, by stanąć poprzecznie do osi ogrodu.

[125] Babka autorki w wieku ponad 70 lat przeniosła się z wygodnego mieszkania na Grzybowie (które miało ustąpić miejsca pod budowę kościoła) do kamienicy Misjonarzy przy Krakowskim Przedmieściu 1. Tutaj zmarła w roku 1863, przed wypadkami związanymi z zamachem na hr. Berga i spustoszeniem sąsiedniego pałacu Zamoyskiego.

[126] Ary Scheffer (1795–1858) – zob. przyp. 86.

[127] Sébastien Érard (1752–1831) – zob. przyp. 3. We wspomnieniu Natalii Kickiej jest pomyłka: fortepian (nie klawikord) Chopina pochodził z warszawskiej wytwórni Fryderyka Buchholtza.

[128] Józef Szczepan Kowalewski (1800–1871) – orientalista, profesor Szkoły Głównej, potem Uniwersytetu Warszawskiego. Wychowanek Uniwersytetu Wileńskiego, za udział w sprzysiężeniu filomatów wywieziony do Kazania.

[129] Elizeum (właśc. Elizjum) = Pola Elizejskie, w mitologii greckiej część Hadesu – podziemnego świata, przeznaczona dla dusz dobrych ludzi, najczęściej herosów. Częściej przedstawiana jako miejsce wiecznej szczęśliwości i wiecznej wiosny. Odpowiednik chrześcijańskiego rajskiego ogrodu.

[130] Tu w znaczeniu przenośnym: brudy.

[131] Właściwie powinno być: Consueli, tytułową postacią w owej opublikowanej w odcinkach w latach 1842–1843 na łamach „La Revue indépendante” powieści George Sand jest bowiem hiszpańska dziewczyna (prawdopodobnie wzorowana na blisko zaprzyjaźnionej z autorką i z Chopinem śpiewaczce Paulinie Viardot-Garcíi – zob. przyp. 395).

[132] Postaci z powieści George Sand – Consuelo oraz La Comtesse de Rudolstadt (1843).

[133] Charles Auguste de Bériot (1802–1870) – belgijski skrzypek, kompozytor i pedagog, uczeń Pierre’a Baillota, nauczyciel m.in. Henriego Vieuxtemps’a, mąż wybitnej sopranistki Marii Malibran. Stworzył podwaliny belgijskiej szkoły wiolinistyki, a jego kompozycje do dziś stanowią bardzo istotną część edukacji w zakresie gry na skrzypcach.

[134] Alexandre Batta (Alexander Battalaan) (1816–1902) – holenderski kompozytor i wiolonczelista mieszkający we Francji; zob. przyp. 34.

[135] Kolberg wskazuje oczywiście tylko dzieła opusowane, wydane za życia Chopina; edycje pośmiertne, które obejmowały też kompozycje pozostające wcześniej w rękopisach, liczbę tę zwiększyły.

[136] Pierwszym wydawcą, który zainteresował się Chopinem, gdy młody kompozytor przybył do Paryża, był Aristide Farrenc – i choć ostatecznie nie opublikował żadnego jego utworu, to właśnie on zaoferował Friedrichowi Kistnerowi prawa do kompozycji Chopina na teren Niemiec. Ponieważ w tym czasie, w obliczu nierokujących dobrze relacji z Farrenkiem, Chopin podjął współpracę z Maurice’em Schlesingerem, który miał się stać głównym wydawcą francuskim jego dzieł, Kistner i Schlesinger, nawiązawszy umowę na podstawie obowiązującego wówczas prawa autorskiego, drukowali Chopinowskie utwory równolegle, przy czym pierwszy z nich dysponował licencją do tych edycji na ziemiach niemieckich, drugi zaś we Francji.

[137] Chopin napisał 57 mazurków, z których 41 wydał w jedenastu opusach, dwa zdecydował się nadto opublikować odrębnie, bez liczby opusowej. Pozostałe, pozostawione przezeń w rękopisach, wyszły drukiem dopiero w edycjach pośmiertnych.

[138] Sprawa daty dziennej i rocznej urodzenia Chopina pozostaje otwarta. Obecnie arbitralnie przyjęto, że urodził się 1 marca 1810 r., jednak nie wyjaśniono, dlaczego – wbrew zapisowi z metryki (22 II 1810) wszyscy bliscy Fryderyka przez kilkadziesiąt lat uznawali rok 1809 za rok jego urodzenia.

[139] Jan Křtitel Kuchař (niem. Johann Baptist Kucharz, 1751–1829) – czeski organista, mandolinista, klawesynista, kompozytor, dyrygent operowy i pedagog. Jako jeden z pierwszych rozpoznał geniusz Wolfganga Amadeusza Mozarta i zaczął go propagować. W 1786 r. najprawdopodobniej grał w Stavovskim divadle w Pradze podczas prawykonania Wesela Figara, rok później zaś – Don Giovanniego (sporządził też wyciągi fortepianowe obu tych oper, jak również Così fan tutte). We własnej muzyce Kuchařa – z której utwory organowe wciąż pozostają w repertuarze – wyczuwalny jest wyraźny wpływ Mozarta.

[140] Przyjmując, że Chopin urodził się w 1810 r., byłby to 8. rok życia. Na temat daty urodzenia kompozytora zob. też przyp. 143.

[141] Mowa o Marszu wojskowym, ofiarowanym przez Fryderyka wielkiemu księciu Konstantemu, gdy naczelny wódz zaprosił chłopca do swej siedziby. Utwór tak spodobał się księciu, że ten kazał rozpisać go na orkiestrę dętą i wykonywać podczas parad wojska na placu Saskim. Niezachowana do naszych czasów kompozycja ukazała się drukiem anonimowo w 1818 r.

[142] Trudno z całą pewnością orzec, które wariacje ma na myśli Kolberg – nastoletni Chopin bowiem napisał kilka takich cyklów, żaden z nich jednak nie został wydany za życia kompozytora (pierwszymi opublikowanymi wariacjami – w 1830 r. – były dopiero Wariacje B-dur op. 2).

[143] Rzeczywisty tekst inskrypcji: Mme Catalani à Frédéric Chopin âgé de 10 Ans. A Varsovie le 3 Janvier 1820. Według Liszta Chopin z tej właśnie dedykacji obliczył swój rok urodzenia jako 1810 (1820 minus 10 lat), gdy dziękował za przyjęcie do Towarzystwa Literackiego. Nie wziął jednak pod uwagę, że w chwili dedykacji (styczeń 1820 r.) miałby 10 lat jedynie wówczas, gdyby urodził się w (lutym/marcu) 1809 r.

[144] Właściwie na eolipantalionie, będącym połączeniem eolimelodiconu z fortepianem.

[145] Josef Javůrek (Józef Jawurek, Javourek, Jaworek, Jawórek, 1756–1840) – pianista, dyrygent, pedagog i kompozytor pochodzenia czeskiego, twórca muzyki religijnej, licznych marszów oraz wariacji. Najprawdopodobniej w 1792 r. osiedlił się na stałe w Polsce. Po pobycie w Nieborowie i Gdańsku w 1817 r. przybył do Warszawy, gdzie m.in. uczył gry na fortepianie w Szkole Głównej Muzyki (od 1827 r.) oraz kierował chórem w kościele ewangelicko-augsburskim pw. Trójcy Świętej (1821–1827) – zapraszał do chóru i orkiestry studentów Konserwatorium, lecz także amatorów (na liście chórzystów znajdujemy Fryderyka i Ludwikę Chopinów). Bliskich kontaktów Javůrka z rodziną Chopinów dowodzą listy Fryderyka. Wiadomo, że młody Chopin bywał gościem u Javůrka, gdzie z okazji koncertów domowych gromadzili się czescy muzycy.

[146] Twierdzeniu o finansowaniu nauk Chopina przez ks. Radziwiłła zdecydowanie zaprzecza w późniejszym czasie sam Kolberg w swej korespondencji z Marcelim Antonim Szulcem (zob. niżej).

[147] Kolberg pomylił się, pierwszy z dwóch koncertów Chopina w Teatrze Narodowym w 1830 odbył się 17 marca.

[148] Tu także pomyłka – Koncert fortepianowy op. 11 jest w tonacji e-moll, nie E-dur.

[149] W Wiedniu Chopin pozostał przez 8 miesięcy.

[150] Chopin występował w monachijskiej sali koncertowej Philharmonischer Verein 28 sierpnia 1831 r. Brak informacji na temat występu kompozytora przed królem bawarskim. Poza Monachium trasa Chopina do Paryża prowadziła przez Linz, Salzburg i Stuttgart. W Stuttgarcie dotarła doń wiadomość o upadku powstania listopadowego – niezwykle silne przeżycia z tym związane znalazły odzwierciedlenie w jego zapiskach w tzw. dzienniku stuttgarckim.

[151] Odmienną relację daje np. Péru, twierdząc, że to Kalkbrenner sam oznajmił, iż wobec talentu Chopina nie ma po co dawać mu nauk. Z korespondencji Chopina wynika jednak, że rację ma Kolberg, z tą tylko różnicą, że decyzję o odrzuceniu propozycji Kalkbrennera Chopin podjął sam – natomiast Elsner w pełni go w tym poparł.

[152] Z założenia kompozycje Chopina ukazywały się we Francji i w Niemczech równolegle – zob. przyp. 136.

[153] Kolberg podaje błędną datę: koncert Chopina w wynajętym z tej okazji Théâtre-Italien (na rzecz polskich uchodźców) odbył się w 1835 r. – 5 kwietnia. Kompozytor wykonał wówczas pierwszą część Koncertu e-moll op. 11. Odnośnie do podanej przez Kolberga informacji w nawiasie warto dodać, że trzy tygodnie później Chopin zgodził się też wystąpić w koncercie zorganizowanym w Konserwatorium, wykonując Andante spianato i Wielkiego Poloneza Es-dur op. 22.

[154] Koncert ów w 1838 r. zorganizował Antoni Orłowski (1811–1861), kolega szkolny Chopina, uczeń Józefa Elsnera, kompozytor i dyrygent, który kierował orkiestrą teatralną w Rouen (więcej o Orłowskim zob. przyp. nr 265).

[155] Wbrew temu, co pisze Kolberg, Chopin w Dreźnie nie spotkał się z rodzeństwem, lecz właśnie z ową „lubą dziewicą”, tj. Marią Wodzińską, której się wówczas oświadczył. Trzymane (z inicjatywy Wodzińskich) w tajemnicy narzeczeństwo zakończyło się w 1837 r.

[156] Adolphe Nourrit (1802–1839) zob. przyp. 14.

[157] Luidor (fr. Louis d’or) – złota moneta wartości 20 franków.

[158] Znajomość z George Sand trwała nieco ponad dziesięć lat; ich intymny związek – dziewięć.

[159] Uwaga: podana genealogia i „fakty” to mocno zakorzeniona legenda, całkowicie obalona późniejszymi badaniami. Zob. Piotr Mysłakowski, Rodzina ojca Chopina. Migracja i awans, Warszawa 2004.

[160] Kolberg myli się – Le compagnon du tour de France to wydana w 1840 r. powieść poruszająca kwestie nierówności społecznych poprzez historię stolarzy: Pierre’a i jego ojca Huguenina. Swoje wspomnienia dotyczące Chopina George Sand zawarła przede wszystkim w swoim dziele o charakterze autobiograficznym Histoire de ma vie (I wyd. 1854–1855, pełna edycja polska: George Sand, Historia mojego życia, 5 t., tłum. Zbigniew Skowron, Warszawa 2016) oraz w będącej zapisem podróży na Majorkę w roku 1838 książce Un hiver à Mojorque (I wyd. 1842; polska edycja: Zima na Majorce, tłum. Magdalena Zorga-Krzychowicz, Pelplin 2006). Związek z Chopinem stanowił najpewniej inspirację (wbrew późniejszym zaprzeczeniom autorki) dla powieści Lukrecja Floriani (I wyd. 1847, wyd. polskie w tłum. Zofii Jędrzejowskiej-Waszczuk, Warszawa 2009).

[161] Mowa o artykule Frédéric Chopin na łamach „L’Athenaeum français”, nr 12 z 22 III 1856, s. 213–236.

[162] Publikacja autorstwa Jamesa Williama Davisona datowana jest na rok 1843.

[163] [Wszystkie przypisy w tym ustępie pochodzą z wydania Korespondencji..., z wyjątkiem oznaczonych „PM” i „red.”]. Niedatowana wersja brulionowa z licznymi uszkodzeniami rękopisu i okaleczeniami tekstu (brzegi kart postrzępione i wydarte, brak lewego dolnego rogu k. 11). Poprzedza ją inna redakcja brulionowa listu Kolberga do Szulca z dnia 19 XI 1874 r. (zob. list 340 Korespondencja, cz. I), co pozwala na ustalenie daty recenzji, która do tegoż listu została dołączona. Oryginał recenzji pracy Szulca zachował się w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie (nr inw. M/66) i opublikowany został w artykule Krystyny Kobylańskiej, Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg, zamieszczonym w: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, na s. 386–388. Tu publikuje się nieznaną wersję brulionową, ze względu na istniejące w niej uzupełnienia. Licznych braków w tekście nie udało się uzupełnić wg oryginału, gdyż fragmentów tych on nie zawiera.

[164] Anons o pierwszym publicznym koncercie Chopina w Warszawie (24 II 1818 r.) zamieściła „Gazeta Warszawska” w 1818 r. w nr[ze] 15 (z 21 II) w Dodatku.

[165] Tutaj Oskar Kolberg zaprzecza, po zasięgnięciu opinii starszego brata, Wilhelma, swoim własnym twierdzeniom, zawartym w haśle Chopin do Encyklopedii powszechnej, Warszawa 1861 – przyp. P.M.

[166] Powyżej nadpisane „rzuconym” oraz skreślone „przez samego Fryderyka”.

[167] Żoną Tomasza Pruszaka była Seweryna z Żochowskich, która następnie wyszła powtórnie za mąż za Franciszka Duchińskiego.

[168] Kujawiak w Fantazji na temata polskie, op. 13.

[169] Amalia Blankowa (ok. 1790–1853) – żona malarza i profesora Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego Antoniego Blanka i siostra (prawdopodobnie to m.in. tego słowa brak w niniejszym niekompletnym zdaniu rękopisu Kolberga) utalentowanej pianistki Antoniny Pechwell (1799–1834), którą Chopin w 1829 r. odwiedził w Dreźnie – przyp. red.

[170] Księga adresów, Biblioteka Polska w Paryżu, sygn. BPP 405, przy nazwisku Chopin podaje „nie emigrant” [przyp. P.M.]. [Warto jednak zwrócić zarazem uwagę, że Chopin, gdy wygasł jego wystawiony 25 października 1830 r., umożliwiający mu wyjazd z kraju paszport, nigdy już nie przedłużył terminu jego ważności – wbrew prośbom ojca wprost piszącego, że nie życzyłby sobie, aby syn został zaliczony do grona emigrantów (zob. list Mikołaja Chopina do Fryderyka Chopina z 7 września 1834 r. w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron i Hanna Wróblewska-Straus, t. 1, Warszawa 2009, s. 367) – świadomie uniemożliwiając sobie powrót do kraju i opowiadając się po stronie emigracji – przyp. red.].

[171] Julian Fontana przybył do Paryża pod koniec roku 1831 lub w styczniu 1832. W następnych latach Fontana często zmieniał miejsce pobytu. Najpóźniej w grudniu 1832 r. wyjechał do Londynu (tam, jak świadczą jego listy, w roku 1833 spotykał się z Moschelesem), następnie do Hamburga (poza wspomnieniem Kolberga nie ma innego źródła potwierdzającego, że Fontana pracował tam w kantorze bankierskim i w banku) i ponownie (w 1834 r.) do Londynu. W latach 1834–1835 przyjeżdżał kilkakrotnie do Paryża i utrzymywał tam mieszkanie, w lipcu 1835 roku złożył podanie o prawo stałego pobytu we Francji – zostało rozpatrzone pozytywnie dopiero w roku 1837. Na podstawie dat listów przezeń pisanych lub do niego adresowanych można stwierdzić, że na stałe Fontana osiadł w Paryżu prawdopodobnie w drugiej połowie roku, przed grudniem 1836 r. – przyp. red.

[172] Kistner wydawał w Lipsku wiele utworów Chopina, nie wiadomo więc, jakie tu Kolberg ma na myśli. Chopin na podstawie kontraktu podpisanego w 1831 r. z poprzednikiem Kistnera Heinrichem Probstem – po odejściu Probsta honorowanym – wydał u Kistnera nie dziewięć, lecz osiem dzieł, a konkretnie op. 6–11 oraz 13–14 – przyp. red.

[173] Wyraz w rękopisie skreślony.

[174] Powyżej dopisek: pobierał.

[175] Liszt i Chopin, wspomnienie muzykalne, „Czas” 1874, nr 210 z 16 IX, przekład z artykułu Charles[’]a Rollinata, zamieszczonego w dzienniku „Le Temps”.

[176] Cytat Kolberga z pracy Szulca niezbyt dokładny; powinno być: „...Fontany Juliana, który nawet w pierwszych czasach pobytu w Paryżu pod Chopina okiem nie przestawał się doskonalić w grze fortepianowej...”.

[177] Zob. przyp. 171 powyżej dotyczący przybycia Juliana Fontany do Paryża. Najściślejsza relacja łączyła Fontanę z Chopinem w latach 1837–1841, gdy pozostawał stałym kopistą i wszechstronnym pomocnikiem Fryderyka w sprawach wydawniczych i życiowych – przyp. red.

[178] K[azimierz] Łada, Historia muzyki, Warszawa 1861, s. 365. [Najbardziej aktualną i wszechstronną wiedzę na temat uczniów Chopina zawiera studium Jeana-Jacques’a Eigeldingera Chopin vu par ses eléves (I wyd. Neuchâtel 1970; wyd. polskie: idem, Chopin w oczach swoich uczniów, tłum. Zbigniew Skowron, Kraków 12000, 22010 – przyp. red.].

[179] Edward Wolff jako dziecko uczył się muzyki w domu z Wojciechem Żywnym, a od 1828 u Václava Viléma Würfla w Wiedniu. W 1832 r., zachęcony przez Chopina, podjął studia kompozytorskie u Józefa Elsnera. Więcej o Wolffie zob. przyp. 40 – przyp. red.

[180] Wolff nie zalicza się do uczniów Chopina, w przeciwieństwie do Zofii Rosengardt-Zaleskiej, która w latach 1843–1844 wzięła u kompozytora co najmniej dziesięć lekcji. Zob. jej wspomnienia z tego okresu dalej w niniejszym tomie – przyp. red.

[181] Kompozytor, dyrygent, pedagog i wiolonczelista Józef Brzowski nie był uczniem Chopina, natomiast spędził z nim dużo czasu podczas swej podróży artystycznej po Niemczech i Francji w latach 1836–1837. Zob. jego wspomnienia w niniejszym tomie od s. 28 – przyp. red.

[182] Ignacy Krzyżanowski był uczniem Chopina w Paryżu w roku 1844. Zob. jego wspomnienia od s. 282 w niniejszym tomie – przyp. red.

[183] F. Chopin, Zbiór śpiewów polskich z towarzyszeniem [fortepianu] kompozycji... ułożony z manuskryptów oryginalnych i wydany przez J. Fontanę, Warszawa 1889 [I wyd. polskie w 1859 r., Warszawa, Gebethner i Wolff – przyp. red.].

[184] Cytat z listu Mendelssohna do matki, pisanego w Düsseldorfie 23 V 1834 r. Zob. Briefe aus den Jahren 1830 bis 1847 von Felix Mendelssohn Bartholdy, Lipsk 1870, s. 296.

[185] Obok tego zdania zapisany bez odsyłacza wiążącego z tekstem komentarz Kolberga odnoszący się zapewne do Mendelssohna: często dość chłodna i gadatliwa, choć piękna i poprawna jego muza.

[186] [„]Chopin był tutaj, jego gra jest taka jak jego kompozycje, tzn. jedyna[”]. Do artykułu w „Neue Zeitschrift für Musik” nie udało się dotrzeć wobec braku konkretnych danych bibliograficznych. [Niniejsze zdanie znajduje się w: Robert Schumann, Vermischtes, „Neue Zeitschrift für Musik” 2, t. 3, nr 28 z 6 X 1835, s. 112 – przyp. red.].

[187] E[leonora] Ziemięcka, Wspomnienie, „Kalendarz Ilustrowany dla Polek” na rok 1862, Warszawa 1861, s. 1–2 [zob. wspomnienia Eleonory Ziemięckiej od s. 540 w niniejszym tomie – przyp. red.].

[188] Wyraz w rękopisie skreślony.

[189] Wyraz w rękopisie skreślony.

[190] Frédéric Chopin, Œuvres pour le piano, édition originale, Warszawa 1863.

[191] W XIX-wiecznej polszczyźnie słowo to oznaczało „zbyt” (np. towarów) – przyp. P.M.

[192] Zob. przyp. 8 do listu 342, Korespondencja, cz. I.

[193] Polonez gis-moll à M-me Dupont, zob. przyp. 4 do listu 383, tamże.

[194] Zob. przyp. 9 do listu 342, tamże. [W 1871 r. w wydawnictwie Chaberskiego ukazała się nowa edycja tego samego Walca E-dur. Być może to miał na myśli Autor, pisząc o „dwóch walcach” – przyp. red.].

[195] Zob. przyp. 10 do listu 342, tamże.

[196] Fragment zawarty między *–* poprzedzał tekst listu i uwag Kolberga; umieszczono go tu zgodnie z tokiem komentarza Kolberga, który postępuje równolegle do tekstu Szulca. [Mowa o Polonezie Ges-dur opublikowanym u Kaufmana jako Polonez skomponowany przez znakomitego artystę Rodaka. Dzieło pośmiertne, Warszawa, ok. 1869 – przyp. red.].

[197] Powojenne badania źródłowe poświadczają, na podstawie francuskich materiałów archiwalnych, pochodzenie rodziny Fryderyka Chopina oraz jej chłopską genealogię. Wykazują one aż do czwartego pokolenia poprzedzającego, że przodkowie Fryderyka Chopina byli chłopami osiadłymi w Lotaryngii w dolinie Madon; najstarszą znaną datą tej genealogii jest rok 1676, w którym urodził się prapradziadek Fryderyka Chopina, Franciszek. Ojciec Fryderyka, Mikołaj (1771–1844), opuścił w 1787 r. dom rodzinny w Marainville. Jego rodowód nie ma nic wspólnego z owym Szopem, polskim dworzaninem Stanisława Leszczyńskiego, przybyłym do Francji. Por. m.in.: B. Sydow, Nieznany list Mikołaja Chopina do rodziny, „Kwartalnik Muzyczny” 1949, nr 28; J. Miketta, Z genealogii chłopskiej rodziny Fryderyka Chopina, „Studia Muzykologiczne” 1955, t. 4, s. 427–441. [Szczegółowe informacje na ten temat znajdzie czytelnik w: Piotr Mysłakowski, Rodzina ojca Chopina. Migracja i awans, Warszawa 2004, oraz w: idem, Andrzej Sikorski, Fryderyk Chopin. Korzenie, Warszawa 2009 – przyp. red.].

[198] Fragment zawarty między *–* napisany w dwu wersjach brulionowych: pierwsza, z licznymi poprawkami i wtrętami skreślona ręką autora, zastąpiona została nową, późniejszą, zredagowaną na osobnej kartce. Tu opublikowana jest ta ostatnia.

[199] Wobec nieścisłego sprecyzowania czasu, nie wiadomo, o którym koncercie [Antoniego] Rubinsteina mowa.

[200] Karol Tausig (1841–1871) – jeden z najznakomitszych pianistów, kompozytor, uczeń Liszta w Weimarze w latach 1858–1859. Przebywał najpierw w Dreźnie, potem w Wiedniu (1862–1865), wreszcie w Berlinie, gdzie założył wyższą szkołę gry fortepianowej. Opracowywał arcydzieła muzyki fortepianowej, komponował poematy symfoniczne, koncerty fortepianowe i utwory wirtuozowskie na fortepian.

[201] Józef Wieniawski (1837–1912) – pianista i kompozytor, uczeń Liszta i Marxa. Przebywał w Paryżu. Od 1866 r. w Moskwie. W 1870 r. osiadł w Warszawie, gdzie od 1875 r. był dyrektorem Towarzystwa Muzycznego; później został profesorem konserwatorium w Brukseli. Komponował utwory fortepianowe, kameralne, symfoniczne i wokalne. Brat Henryka.

[202] Zofia Bohrer (1828–1849) – pianistka z rodziny muzyków niemieckich. W Polsce występowała w roku 1847 podczas pobytu Liszta we Lwowie.

[203] Aleksander Zarzycki (1834–1895) – pianista i kompozytor. Studiował w Paryżu i Berlinie. Koncertował w Kolonii, Koblencji, Wiesbaden, Wrocławiu, Lipsku i Wiedniu. W 1866 r. osiadł w Warszawie, gdzie od 1871 r. do 1875 był pierwszym dyrektorem Towarzystwa Muzycznego, a w latach 1879–1888 dyrektorem Instytutu Muzycznego. Autor muzyki fortepianowej, skrzypcowej, orkiestralnej i wokalnej.

[204] Kazimierz Wernik (1829–1859) – pianista i kompozytor, uczeń Józefa Nowakowskiego w Warszawie i Chopina w Paryżu (1842–1848), pobierał też lekcje kompozycji u Henriego Rebera; koncertował w Warszawie w latach 1845 i 1849, także w Wilnie (1852) i od 1849 r. w Petersburgu, gdzie zamieszkał na stałe i tam zmarł.

[205] Kolberg ma zapewne na myśli wielki koncert chopinowski, który odbył się 23 IV 1879 r. w sali Towarzystwa Muzycznego w Warszawie. Na program złożyły się Requiem Mozarta w wykonaniu chórów Towarzystwa Muzycznego oraz utwory Chopina w wykonaniu Uszyńskiej, Zarzyckiego, Wieniawskiego, Michałowskiego, Wierzbowskiego. Dochód z koncertu przeznaczony był na fundusz budowy pomnika Chopina i wyniósł ok. 1200 rub. sr. (zob. „Kronika tygodniowa”, „Tygodnik Ilustrowany” 1879, nr 173–175). O innych koncertach brak wiadomości.

[206] Jest to uzupełnienie do całkowicie fałszywej legendy genealogicznej (zob. przypisy do poprzedniego listu nr 617) – przyp. P.M.

[207] Do artykułu tego nie udało się dotrzeć. [Obecnie w witrynie Bibliothèque nationale de France dostępnych jest 51 w większości kompletnych roczników dziennika „Le XIX Siècle”, z lat 1871–1921: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb32757974m/date (dostęp 22 sierpnia 2023) – przyp. red.].

[208] Wypowiedź w „Kronice tygodniowej” w „Tygodniku Ilustrowanym” 1879, nr 176, przemawia za pisownią Szopen, a nie Chopin, ze względu na narodowość twórcy, rozgłos jego nazwiska w społeczeństwie polskim oraz na fakt, że sam podpisywał się tak w młodości. [Aktualnie przyjętą i obowiązującą formą nazwiska kompozytora jest „Chopin” – począwszy od pierwszej zachowanej laurki pisanej w 1816 r. na urodziny ojca Fryderyk tak właśnie sygnował swoje listy i dokumenty – niemniej jednak dawniejsza forma spolszczona (analogicznie do takich nazwisk, jak Szekspir, Molier, Waszyngton) jest również prawidłowa z punktu widzenia reguł ortografii – przyp. red.].

[209] Nie wiadomo, który syn Grzegorza Brochwicza Kątskiego zmienił w Paryżu swoje nazwisko; wszyscy czterej byli muzykami i przebywali jakiś czas w Paryżu: Karol (1815–1867), skrzypek i kompozytor, był tam od 1832 r. nauczycielem gry skrzypcowej i członkiem orkiestry Opery Komicznej; Antoni (1817–1889), pianista i kompozytor, mieszkał w Paryżu do 1851 r.; Stanisław (ur. 1820), pianista, od 1831 r. jako nauczyciel gry fortepianowej; Apolinary (1825–1879), skrzypek i wirtuoz, kompozytor i pedagog, założyciel Instytutu Muzycznego w Warszawie w 1860 r. i jego pierwszy zasłużony dyrektor, przebywał w Paryżu do 1850 r. [Bracia Kątscy przybyli do Paryża dopiero w 1836 r., nie zmieniali nazwiska, choć posługiwali się francusko brzmiąco formą „de Kontski” – przyp. red.].

[210] Zagadnienie galomanii [przesadnego podziwu dla wszystkiego, co francuskie – przyp. red.] przewija się w cyklu obrazków obyczajowych Wilkońskiego: Ramotach i ramotkach literackich, Warszawa 1842–1845, np. w zamieszczonej w nich 2-aktowej komedii pt. Emancypacja Sabiny (t. 2, s. 7–95). Atak pisarza ma tu jednak charakter epizodyczny. Możliwe, że Kolberg ma na myśli wystąpienia Wilkońskiego na literackich zebraniach w Warszawie, które odbywały się w domu Wilkońskich w latach 40. podczas słynnych spotkań wtorkowych.

[211] Szczegóły zawarte w tym fragmencie (*–*), a mogące zainteresować Szulca, przypomniał sobie Kolberg zapewne później i umieścił je na końcu listu, nie troszcząc się w zapisie brulionowym o związek z tekstem poprzedzającym.

[212] Por. listy nr 989 i 990, Korespondencja, cz. II, s. 689–693. Zdanie oznaczone *–* to fragment zapisany wcześniej, tu Kolberg zaproponował za pomocą odsyłacza jego miejsce w tekście.

[213] Bezimienna recenzja pt. „Fryderyk Chopin. Życie, listy, dzieła” przez M. Karasowskiego, 2 tomy, Warszawa 1882, ukazała się w „Tygodniku Ilustrowanym” 1883, nr 350, w rubryce „Nowości wydawnicze polskie”.

[214] Bezpośrednim pretekstem do napisania powyższej recenzji był artykuł Ludwiki z Jędrzejewiczów Ciechomskiej, siostrzenicy Chopina, ogłoszony w „Kurierze Warszawskim” 1882, nr 177, pt. Ostatnie chwile Chopina. Autorka polemizuje w nim z wywodami Karasowskiego, zawartymi w recenzowanej przez „Tygodnik” biografii Chopina, zob. wspomniany artykuł na s. 270–277 niniejszej książki.

[215] Zdanie to zredagował Kolberg ponownie na końcu listu w wersji następującej: „Zdaje mi się, że rodzina zamiast skarżyć się przed kim innym, sama Wam mogła wprost, jako autorowi, swe sprostowanie udzielić, gdyby chciała”.

[216] Proces wytoczony przez rodzinę Chopina firmie wydawniczej Gebethner i Wolff toczył się w Warszawie pod koniec 1882 r. Spadkobiercy Chopina, siostrzenica, Ludwika Ciechomska, i siostrzeniec, [Antoni] Jędrzejewicz z żoną, żądali od Gebethnera i Wolffa wstrzymania sprzedaży przygotowanego przez nich nowego kompletnego wydania dzieł Chopina oraz wynagrodzenia strat, jakie ponoszą z powodu braku udziału w korzyściach [ze] sprzedaży. Rozpatrujący sprawę Sąd Handlowy uznał pretensje te za niesłuszne – Chopin utwory swoje sprzedawał za życia różnym firmom zagranicznym, a jako obywatel francuski nie mógł zastrzegać się przeciw swobodnej sprzedaży w Polsce, gdyż między Francją a Rosją nie było żadnej konwencji w tym względzie; wydawcy warszawscy nie byli więc zobowiązani do układów ze spadkobiercami Chopina. W wyniku apelacji od powyższego wyroku rozpatrywano sprawę ponownie 14 I 1886 r. w III Wydziale Cywilnym Izby Sądowej w Warszawie. Orzeczenie sądu z dnia 21 I 1886 r. było takie samo. Zob. J. Kl[eczyński], Spór o własność utworów Fryderyka Chopina, „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne” 1886, nr 121, w. 39–40.

[217] Artykuł Karasowskiego, Franciszek Liszt. Ze wspomnień artysty muzycznego, opublikowany był w „Przeglądzie Literackim”, dodatku do „Kraju” petersburskiego w nr. 38–40 z 3–17 października 1886 r.

[218] W nr. 39, w drugim odcinku artykułu Karasowski cytuje fragment listu Chopina do Fontany z maja 1839 r.: „Szkoda, iż do Berlina poszła owa Tarantella, bo jak z listu Schuberta wiedziałeś, w te pieniężne rzeczy Liszt wmieszany i mogę mieć nieprzyjemności, bo to Węgier drażliwy; może myśli, że mu nie wierzę z powodu, że nie kazałem oddawać manuskryptu inaczej jak za pieniądze. Nie wiem, ale mam przeczucie jakieś, iż będzie pasztet”.

Pełny tekst listu [por.] Korespondencja Fryderyka Chopina, [oprac. Bronisław Edward Sydow, t. 1], s. 29–30, list 332, z datą 18 VIII 1841. Porównanie fragmentu cytowanego przez Karasowskiego z wydaniem krytycznym wykazuje drobne różnice.

[219] Zob. przyp. 3 do listu 469 (Korespondencja, t. 2).

[220] O żytomierskim księgarzu nazwiskiem Chrząszcz brak bliższych informacji.

[221] Józef Cichocki (zm. 1849) – zasłużony propagator muzyki, organizował stałe wieczory muzyczne. Wydał wraz z Janem Sandmannem i Józefem Krogulskim pracę pt. Śpiewy kościelne na kilka głosów dawnych kompozytorów polskich, zeszyt 1–2, Warszawa 1838–1839. Publikację tę recenzował Kolberg w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, t. 4, s. 421.

[222] Józef Szabliński (1808–1872) – wiolonczelista, należał do kwartetu smyczkowego Kazimierza Baranowskiego i do orkiestry Teatru Wielkiego. Duże sukcesy odniósł, grając partie solowe w operach Moniuszki.

[223] August Zimmermann (zm. 1859) – flecista orkiestry operowej w Warszawie w okresie, gdy dyrektorem był Karol Kurpiński; wielkim powodzeniem cieszyły się jego występy estradowe.

[224] O klarneciście Szalkiewiczu brak bliższych informacji. [Wincenty Szalkiewicz (ok. 1790 – 27 IX 1848) – klarnecista, artysta Teatru Narodowego. W latach 20., a także później występował na koncertach jako solista i kameralista. W 1835 skonstruował szklany ustnik do klarnetu, produkowany następnie seryjnie przez Stanisława Samborskiego. Pochowany na cmentarzu Powązkowskim. Zob. Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. 1, Warszawa 2009, s. 361–362 – przyp. red.].

[225] Idzi Stefan Wiesiołowski (1791–1861) – ziemianin, poseł na sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego, mąż hr. Anny Skarbkówny, matki chrzestnej Fryderyka Chopina.

[226] W rzeczywistości jest to Walc As-dur op. 69 nr 1. Autograf opatrzony dedykacją pour Mlle Marie. Na stronie 2 podpis FFChopin i data Drezno Sept. 1835. Utwór ten nazwano Pożegnalnym (Les adieux).

[227] Frejlina – w Rosji carskiej tytuł damy dworskiej nadawany córkom dostojników i otwierający im wstęp na dwór monarszy (tu: przez analogię).

[228] Dom kupca winnego Mikołaja Pszennego (nr. hip. 390) zajmował lewy narożnik placyku przed kościołem Panien Wizytek (obecnie skwer). Póżniej, przed 1830 r., rodzina Wodzińskich mieszkała – jak w dalszej części tekstu wspomina Kościelska – za Żelazną Bramą, na tyłach ogrodu Saskiego.

[229] Służewo – wieś w gminie Aleksandrów Kujawski, w powiecie aleksandrowskim.

[230] Sułkowo – wieś w gminie Lubraniec, w powiecie włocławskim.

[231] Jest to jedyny znany w literaturze ślad istnienia krewnych Fryderyka Chopina: Marianny, siostry Justyny Chopinowej, jej męża, Leona Bielskiego, i córki, Zuzanny (tylko ta ostatnia występuje w korespondencji Chopina z rodziną jako „Zuzia”). Ze względu na zniszczenia wojenne w rejonie Sochaczewa nie udało się ustalić bliższych danych na temat ich pobytu w okolicy Żelazowej Woli.

[232] Jedyne spotkanie Fryderyka z rodzicami po jego wyjeździe z Polski miało miejsce w Karlsbadzie w okresie 15 sierpnia – 14 września 1835 r.

[233] Zob. przyp. 226.

[234] „Nie jestem godzien wiązać mu sznurówek w trzewikach”.

[235] List ten nie jest znany.

[236] Chodzi o cara Rosji.

[237] Zob. przyp. 227.

[238] Chopin, mimo że nie brał udziału w powstaniu, nie podporządkował się rozporządzeniu carskiemu, nakazującemu wszystkim poddanym rosyjskim „uregulować” swój status za granicą (tj. zgłosić się do ambasady rosyjskiej i uzyskać pozwolenie na pobyt za granicą), pod groźbą konfiskaty dóbr, represji wobec rodziny itd. Popadł w ten sposób w konflikt administracyjny z władzami rosyjskimi, mimo że nie był emigrantem politycznym.

[239] Maria Wodzińska wyszła w 1841 r. za Józefa Skarbka (najstarszego syna Fryderyka), z którym się rozwiodła po siedmiu latach, by w tym samym roku wyjść za Władysława Orpiszewskiego.

[240] W prawym pawilonie Pałacu Kazimierzowskiego, zwanym obecnie „porektorskim”.

[241] Michał Matuszewski (1786–1855) – profesor fizyki, chemii i języka niemieckiego w Liceum Warszawskim, także matematyki w Szkole Szczególnej Leśnictwa; kontroler w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu.

[242] To jest w imieniny Mikołaja Chopina, przypadające 6 grudnia.

[243] 1848 – tzw. Wiosna Ludów.

[244] Szerzej na ten temat w: Henryk F. Nowaczyk, O słowach Chopina cytowanych w jego nekrologu, „Ruch Muzyczny” nr 4 z 18 II 2007.

[245] Juliusz Słowacki zmarł w Paryżu 3 kwietnia 1849 r.

[246] Václav Vilém (Wenzel Wilhelm) Würfel (1790–1832) – czeski pianista i kompozytor. W latach 1815–1824 przebywał w Warszawie, gdzie koncertował i nauczał (w 1821 r. objął klasę organów i generałbasu w Oddziale Muzyki Konserwatorium przy Wydziale Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego), nadto od 1819 r. relacjonował życie koncertowe Warszawy na łamach „Allgemeine musikalische Zeitung”. W 1824 r. po pobycie w Dreźnie i Pradze przeniósł się do Wiednia, gdzie m.in. pracował jako dyrygent w Kärtnertortheater. Był autorem utworów na fortepian solo, koncertów fortepianowych (początek partii fortepianu IV Koncertu fortepianowego F-dur wpisał Chopinowi do albumu pod datą 12 lipca 1831 i z podpisem „twój przyjaciel stary Würfel”), opery Rübezahl.

Würfel pozostawał w bliskich kontaktach z rodziną Chopinów i na pewno z zainteresowaniem obserwował rozwój talentu Fryderyka. Niektórzy autorzy uważają nawet, że Würfel był po Żywnym jego nauczycielem w zakresie gry fortepianowej. Nie ma na to żadnych dowodów, niemniej jednak, nie dając dorastającemu wirtuozowi regularnych lekcji, Würfel najprawdopodobniej udzielał mu nieformalnych wskazówek przy okazji wizyt w domu Chopinów.

[247] Chopin wstąpił do Szkoły Głównej Muzyki, zostając studentem Józefa Elsnera w 1826 r., jako ośmiolatek pozostawał jeszcze pod opieką Wojciecha Żywnego, u którego pobierał lekcje od roku 1816 do 1821 (lub 1822).

[248] Rondo c-moll op. 1 datowane jest na rok 1825 (Chopin miał wówczas 15 lat), wtedy też ukazało się w oficynie wydawniczej Brzeziny. Nie był to jednak pierwszy opublikowany utwór Chopina – w 1817 r. sztycharnia ks. Józefa Cybulskiego wydała dedykowanego hrabiance Wiktorii Skarbek Poloneza g-moll.

[249] Popularny skrót myślowy: Chopin w rzeczywistości odbył trzyletni kurs przy uniwersyteckiej Szkole Głównej Muzyki, założonej i prowadzonej przez Józefa Elsnera, który jednocześnie mieszkał i uczył w Konserwatorium.

[250] Pomimo nacisków i oczekiwań otoczenia Chopin nie bardzo był przekonany do takiego pomysłu.

[251] W dorobku Chopina znajdują się też pieśni do słów Adama Mickiewicza, Wincentego Pola i Ludwika Osińskiego. Pieśń do słów Zygmunta Krasińskiego znamy jedną – Z gór, gdzie dźwigali.

[252] Konserwatywny Koźmian ma tu na myśli związek partnerski, tj. bez więzów małżeńskich.

[253] Zachowało się kilka świadectw na temat muzyki wykonywanej przy łożu śmierci Chopina. Wojciech Grzymała wspominał, że konający kompozytor prosił Delfinę Potocką o arie Belliniego i Rossiniego, według Pauline Viardot miał to być psalm Benedetta Marcella, według innych hymn Alessandra Stradelli, aria Giovanniego Battisty Pergolesiego ze Stabat Mater, Dignare Domine z Te Deum Georga Friedricha Händla oraz jeden z nokturnów Chopina ze słowami z hymnu O salutaris.

[254] Przypisy w tym ustępie są autorstwa Kornela Michałowskiego i pochodzą z „Rocznika Chopinowskiego”, z wyjątkiem oznaczonych „P.M.” i „przyp. red.”]. Po występach w Poznaniu (od 21 do 28 lutego) i Warszawie Liszt koncertował trzykrotnie w Krakowie od 26 do 29 marca 1843 r.

[255] Hippolyte Raymond Colet (1808–1851) – teoretyk muzyki i kompozytor, od 1839 r. był profesorem harmonii i kontrapunktu w konserwatorium paryskim, wydał m.in. La panharmonie musicale ou Course complet de composition théorique et pratique (Paryż 1840) i Partimenti ou Traité spécial dédié aux pianistes.

[256] Klementyna z Tańskich Hoffmanowa (1789–1845) – powieściopisarka, od 1831 r. przebywała wraz z mężem Karolem Boromeuszem (1798–1875), prawnikiem i historykiem, na emigracji w Paryżu, zmarła 21 września 1845 r. w Passy k. Paryża. Cytowany wyżej Emanuel Radwański (pierwszy biograf Krzyżanowskiego w wydanej anonimowo broszurze pt. Życiorysy tegoczesne mężów znakomitych w rozmaitych zawodach, Kraków 1848, s. 5–12) pisze, że: „pani Hoffmanowa z Tańskich, u której [Krzyżanowski] dał się słyszeć, bolejąc nad losem kraju, pocieszała się naszym Krzyżanowskim, że powiększy liczbę świetnych imion polskich” (op. cit., s. 6).

[257] Znani polscy generałowie: Jan Kanty Sierawski (1777–1849), Wojciech Chrzanowski (1793–1861) i Józef Bem (1794–1850) – po upadku powstania listopadowego znaleźli się na emigracji w Paryżu.

[258] Mowa o wykładach prowadzonych przez Mickiewicza od 1841 do 1844 roku w Collège de France, w których m.in. propagował naukę Towiańskiego, z którym był związany w latach 1841–1847.

[259] Wojciech (Albert) Sowiński (1805–1880) – polski pianista, kompozytor i publicysta muzyczny. Prawdopodobnie uczył się w Wiedniu pod kierunkiem Carla Czernego (fortepian), Adalberta Gyrowetza i Ignaza Seyfrieda (kompozycja). W 1828 r. osiadł w Paryżu, gdzie w tym samym roku zaczął koncertować oraz współpracować z François-Josephem Fétisem, redaktorem opiniotwórczej „La Revue musicale”. W latach 30. i 40. występował we Francji, w Anglii, Szkocji, Irlandii, Niemczech i Belgii. Płodny kompozytor, tworzył utwory w rozmaitych gatunkach, w tym cieszące się u ówczesnych słuchaczy uznaniem oratorium Le Martyre de Saint Adalbert op. 66 (1845). Był autorem leksykonu Les Musiciens polonais et slaves, anciens et modernes (Paryż 1857, wyd. polskie Słownik muzyków polskich, Paryż 1874), negatywnie ocenionego przez polską krytykę tamtego czasu. Oskar Kolberg pisał o nim: „Nader czynny w nauczaniu i pisaniu, chętny w niesieniu pomocy i przysługi każdemu z artystów, mianowicie polskich, Sowiński powszechną sobie we Francji zjednał miłość artystów” (Encyklopedia powszechna Orgelbranda, t. 23 z 1866 r.) – przyp. red.

[260] Edward Wolff (1816–1880) – zob. przyp. 40 – przyp. red.

[261] Julian Fontana (1810–1869) – polski kompozytor, pianista, pedagog, prawnik, publicysta i tłumacz, przyjaciel (już od czasów wspólnej nauki w Liceum Warszawskim), uczeń, kopista i edytor Œuvres posthumes Chopina. Uczestnik powstania listopadowego. W 1835 r. zamieszkał z Chopinem w Paryżu, współpracując z nim jako kopista i osobisty sekretarz. Poza wykonywaniem czystopisów kompozycji Fryderyka na potrzeby publikacji przyjmował od niego prośby i zlecenia dotyczące najrozmaitszych spraw – począwszy od negocjacji z wydawcami, aż po wynajem i przygotowanie mieszkań dla Chopina i George Sand. Choć Fontana starał się w pewnym okresie uwolnić spod silnego wpływu przyjaciela (w latach 1844–1851 opuścił Francję, udając się na Kubę i do Stanów Zjednoczonych), to ostatecznie stał się jednym z tych, którzy uczynili najwięcej dla zachowania Chopinowskiego dziedzictwa. Silne oddziaływanie stylu Chopina wykazuje też własna twórczość kompozytorska Fontany. (Zob. też pozycję Fontana, Julian w niniejszym tomie na s. 98) – przyp. red.

[262] Napoleon Orda – zob. przyp. 8 – przyp. red.

[263] Julian Klemczyński (zm. ok. 1850) – pianista i kompozytor. Po powstaniu listopadowym wyemigrował do Francji, osiadł najpierw w Meaux, a następnie w 1833 r. w Paryżu. W latach 1832–1837 był członkiem Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Utrzymywał się, udzielając lekcji i publikując swoje kompozycje. O popularności pianisty świadczy to, że jego utwory ukazywały się w dwudziestu wydawnictwach – niemniej profesjonalni recenzenci i znawcy (jak Henri Blanchard w „Gazette musicale de Paris”) oceniali Klemczyńskiego raczej krytycznie, a przyszłość potwierdziła ich opinie, jako że jego twórczość nie przetrwała próby czasu – przyp. red.

[264] Ignacy Gromczyński – wg Słownika muzyków polskich Wojciecha Sowińskiego: Józef – był kuzynem Krzyżanowskiego; od Sowińskiego dowiadujemy się, że był skrzypkiem, członkiem orkiestry paryskiej Opery Włoskiej. Po 1848 r. przeniósł się do miasta Beaune, gdzie zmarł w 1857 r.

Konstatnty Parczewski (zm. 1855) – skrzypek, absolwent Uniwersytetu Wileńskiego, powstaniec listopadowy. Po upadku powstania, gdy skonfiskowano jego majątek, udał się na emigrację. Od 1832 do 1848 r. należał do Orkiestry Opery Włoskiej w Paryżu. Pozostawał w bliskich relacjach z Adamem Mickiewiczem, żonaty był z córką Karola Lipińskiego, Natalią (pianistką).

[265] Antoni Orłowski (1811–1861) – skrzypek, pianista, dyrygent i kompozytor, kolega szkolny Chopina. [Do Paryża przybył we wrześniu 1830 r. z zamiarem pobierania lekcji u Le Sueura. W stolicy Francji często spotykał się z Chopinem, koncertował m.in. z Henrim Herzem i Lafontem. Relacjonował różne wydarzenia, w tym dotyczące Chopina, w listach do rodziny („Jest on teraz w modzie – pisał np. w listopadzie 1832 r. – i niedługo zapewne świat ujrzy rękawiczki à la Chopin”). Od grudnia 1832 r. zatrudniony jako skrzypek w Théâtre des Arts w Rouen, w latach 1835–1837 zajmował tam stanowisko dyrektora. Orłowski najprawdopodobniej był wśród słuchaczy ostatniego publicznego koncertu z udziałem Chopina 16 lutego 1848 r. w salonach Pleyela, na który specjalnie przybył z Rouen do Paryża – przyp. red.].

[266] Grzegorz Kątski (1778–1844) – krakowski urzędnik, pedagog, działacz Towarzystwa Przyjaciół Muzyki, osiadł w Paryżu w 1836 r. wraz z żoną Anną z Różyckich (1789–1865) oraz pięciorgiem utalentowanych dzieci: Karolem (1815–1867), skrzypkiem i kompozytorem, w Paryżu od 1832 do 1867 r.; Eugenią (ur. 1816), śpiewaczką zamężną za Michałem Chodźką; Antonim (1817–1899), pianistą i kompozytorem, w Paryżu od 1836 r.; Apolinarym (1825–1879), skrzypkiem i kompozytorem, w Paryżu od 1836 do 1845 r.; i Stanisławem.

[267] Zob. przyp. 259 – przyp. red.

[268] Zob. przyp. 40 – przyp. red.

[269] Zob. przyp. 261 – przyp. red.

[270] Adolf Gutmann – zob. przyp. 59 – przyp. red.

[271] Chopin wrócił 29 października 1843 r. do Paryża po 5-miesięcznym pobycie w Nohant.

[272] Dopiero po kilku miesiącach pobytu w Paryżu Krzyżanowski zdobył się na złożenie wizyty Chopinowi, co nie było zresztą rzeczą łatwą – być może zaprotegował go któryś ze wspomnianych wyżej rodaków. Cytowany Emanuel Radwański pisze: „Co do wykonywania przy fortepianie, gdy nasz rodak Chopin usłyszał o nim – podzielając chwałę narodową – rad był dobrowolnie udzielać mu swych uwag doświadczeniem nabytych lub zdolnością własną stworzonych. Mistrz ten, poznawszy bliżej Krzyżanowskiego, wiele obiecywał z niego narodowi polskiemu” (op. cit., s. 7).

[273] Dom ten miał drugi adres: square d’Orléans 9. Chopin mieszkał tam od października 1842 do czerwca 1849 r. Według innych źródeł Chopin mieszkał na parterze.

[274] To zdanie rozwiewa ostatecznie legendę, pokutującą w polskim piśmiennictwie muzycznym co najmniej od czasów Józefa Reissa (Najpiękniejsza ze wszystkich jest muzyka polska, 1946), jakoby Ignacy Krzyżanowski był spokrewniony z Justyną Krzyżanowską-Chopinową i „pochodził z tej samej rodziny, co matka Chopina”. Błędne to twierdzenie figuruje we wszystkich powojennych encyklopediach muzycznych, nawet w wydaniu leksykonu Grove’a (The New Grove’s Dictionary of Music and Musicians) z 1980 r. [Informacja została skorygowana w najnowszym wydaniu encyklopedii z 2001 r. w haśle autorstwa Kornela Michałowskiego – przyp. red.].

[275] Wincenty Gorączkiewicz (1789–1858) – organista katedry wawelskiej od 1808 r., uważany był za jednego z najlepszych ówczesnych organistów, improwizował m.in. przed Franzem Lisztem w marcu 1843 r.; Chopin słyszał go w lipcu 1829 r.

[276] Muzio Clementi (1752–1832) – pianista i kompozytor, autor m.in. zbioru Préludes et exercises dans touts les tons (1790) oraz zbioru Gradus ad Parnassum (3 t., wyd. 1817–1826) zawierającego 100 utworów o przeznaczeniu pedagogicznym, pozwalających ćwiczyć rozmaite umiejętności pianistyczne.

[277] Johann Baptist Cramer (1771–1858) – pianista i kompozytor, uczeń Clementiego, mieszkał w Paryżu w latach 1832–1845, napisał m.in. Grosse praktische Pianoforteschule, zawierającą m.in. 84 etiudy. [To, że nauka u Chopina rozpoczynała się m.in. od ćwiczeń i etiud Clementiego i Cramera, potwierdzają przede wszystkim świadectwa uczniów, np. Georges’a Mathiasa, Adolphe’a Gutmanna czy Karla Mikulego. Jean-Jacques Eigeldinger, zbierając te informacje w opracowaniu Chopin w oczach swoich uczniów (tłum. Zbigniew Skowron, Kraków 2010), komentuje wszakże, że „nazwisko Cramera nie jest jednak zresztą potwierdzone. Spotykamy je w jednym z warszawskich listów Chopina z roku 1830 [...] w aluzji do lekcji, jak też we wspomnieniach F[riederike] Streicher oraz w jej relacji zaczerpniętej od osób trzecich [...]. O ile Chopin umieszcza Clementiego u podstaw ćwiczeń proponowanych uczniom, o tyle nie wydaje się przywiązywać wielkiej wagi do Cramera” [ibidem, s. 177 – przyp. red.].

[278] Stanisław Szczepanowski (1814–1875) – zob. przypis nr 109 – przyp. red.

[279] Theodor Döhler (1814–1856) – urodzony w Neapolu pianista i kompozytor austriacki, był cenionym w swoim czasie wirtuozem koncertującym w wielu krajach Europy. Studiował u Juliusa Benedicta, Simona Sechtera i Carla Czernego; Chopin słyszał go w Wiedniu w maju 1831 r.

[280] Ferdynand Hoesick w przypisie do swojej monografii Chopin. Życie i twórczość twierdzi: „Chopin, choć nie skory do zachwytów, miał najwyższe uznanie dla Szczepanowskiego”, i cytuje artykuł z „Dziennika Narodowego” z roku 1844, w którym jest mowa, że Szczepanowski „dźwignął gitarę z upokorzenia do czci, której i fortepian Chopina pozazdrościć może. [...] Czym Chopin zasłużył się muzyce fortepianowej, to dla gitary zrobił Szczepanowski”.

[281] Auguste Franchomme – zob. przyp. 20 – przyp. red.

[282] Frederick Niecks w swej monografii Frederick Chopin as a Man and Musician (I wyd. Londyn 1888) cytuje fragment listu Georges’a Mathiasa, wspominającego, że Chopinowska metoda nauczania wywodziła się ze starej szkoły legata Clementiego i Cramera [zob. Frederick Niecks, Fryderyk Chopin jako człowiek i muzyk, tłum. Antoni Buchner, Warszawa 2012, s. 405 – przyp. red.].

[283] Ignaz Moscheles (1794–1870) – zob. przyp. 96 – przyp. red.

[284] Józef Nowakowski (1800–1865) – pianista i kompozytor, uczeń Józefa Elsnera i Václava Viléma Würfla; w latach 1838, 1841 i 1846–1847 przebywał w Paryżu, gdzie wydał etiudy dedykowane Chopinowi. Napisał Szkołę na fortepian (1850), której nowe wydanie opracowali Ignacy Krzyżanowski i Rudolf Strobl (1887). Krzyżanowski poświęcił mu napisane w ciepłym tonie wspomnienie pośmiertne („Gazeta Muzyczna i Teatralna” 1865, nr 2–4). [Chopina i Nowakowskiego łączyły serdeczne relacje. Nowakowski komponował m.in. symfonie, uwertury, muzykę kameralną, chóralną, fortepianową, w tym polonezy, mazurki, marsze, anglezy, wariacje, nokturny i inne miniatury. Był popularnym w Warszawie nauczycielem gry fortepianowej, a w 1860 r. został profesorem założonego wówczas Konserwatorium Warszawskiego – przyp. red.].

[285] Aleksander Janicki – pianista i kompozytor, od 1831 r. uczył się kompozycji u Wojciecha Sowińskiego w Paryżu.

[286] Kazimierz Wernik – zob. przyp. 204.

[287] Hôtel Lambert – paryska rezydencja księcia Adama Jerzego Czartoryskiego. Znane są tam wizyty i występy Chopina, m.in. 20 marca 1842, 26 maja 1845, 29 stycznia 1846, 20 lutego 1846, 19, 24 i 30 grudnia 1846, 18 listopada 1847 r. [Rezydencja pełniła również funkcję ważnego ośrodka emigracji po powstaniu listopadowym – stąd nazwą Hôtel Lambert określano obóz działający na emigracji od 1831 r. – przyp. red.].

[288] Walery Wielogłowski (1805–1865) – działacz polityczny, pisarz i publicysta, od 1831 r. na emigracji w Paryżu; był działaczem Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, po 1848 r. wrócił do rodzinnej Galicji.

[289] Ślub Bohdana Zaleskiego i Zofii Rosengardt odbył się 28 listopada 1846 r. w kościele św. Rocha w Paryżu; Chopin skomponował na tę okazję Veni Creator, dziś zaginione (wg Krystyny Kobylańskiej w posiadaniu rodziny Bourbon-Parme). [Na tę okazję Chopin skomponował także inny, nieznany dzisiaj utwór o charakterze religijnym, por. Krystyna Kobylańska, Rękopisy utworów Chopin. Katalog, t. 1, Kraków 1977, s. 515–516 – przyp. red.].

[290] Rozstanie Chopina i George Sand nastąpiło w lipcu 1847 r.; ostatnie, przypadkowe zresztą, spotkanie miało miejsce 4 marca 1848 r. w przedpokoju u Charlotty Marliani.

[291] Pamięć zawiodła autora wspomnienia: Karol Mikuli (1819–1897) – znany pianista, kompozytor, pedagog i edytor dzieł Chopina, przebywał w Paryżu jednocześnie z Krzyżanowskim; był uczniem Chopina w latach 1844–1848.

[292] Károly Filtsch – węgierski pianista, był od 1841 r. ulubionym, szczególnie cenionym i utalentowanym uczniem Chopina; zmarł w 1845 r. w wieku 15 lat.

[293] Była to rewolucja lutowa (22–24 lutego 1848), która obaliła Ludwika Filipa I, proklamowała II Republikę i zapoczątkowała ruchy rewolucyjne w Europie.

[294] Ksiądz N. Brzeziński (dokładnego imienia nie udało się ustalić), aresztowany i więziony za udział w partyzantce w Lubelskiem w roku 1834, uciekł z konwoju przez granicę do Krakowa, a stąd udał się na emigrację do Londynu, gdzie znalazł się 4 sierpnia 1836 r. (por. Kronika Emigracji Polskiej, 1838, t. 8, s. 77–79).

[295] Chopin przebywał w Londynie od 20 kwietnia do 5 sierpnia 1848 r., później w Szkocji, a w drodze powrotnej ponownie od 3 do 23 listopada 1848 r.

[296] Było to krwawo stłumione powstanie robotników paryskich, tzw. Dni Czerwcowe, 23–26 czerwca 1848 r.

[297] Autor miał zapewne na myśli Towarzystwo Literackie Przyjaciół Polski, działające w Londynie od 1832 r.

[298] Papieżem był wówczas (od 1846 do 1878) Pius IX, którego rewolucja 1848 r. zmusiła do ucieczki do neapolitańskiej Gaety. Rewolucja ustanowiła w Rzymie republikę, upadła ona jednak już w roku następnym na skutek interwencji zbrojnej Francji i Austrii, które przywróciły (na krótko zresztą) świecką władzę papieża w Państwie Kościelnym.

[299] Są świadectwa pozwalające stwierdzić, że Krzyżanowski myli się i że występ Chopina na wieczorze u księżnej Kentu (Wiktorii Marii Luizy, matki królowej Wiktorii) nie miał miejsca – znamy bowiem dość dokładnie, choćby z obszernych listów Chopina do rodziny i przyjaciół, szczegóły trzyipółmiesięcznego pobytu w Londynie, gdzie Chopin koncertował na pewno pięciokrotnie, ostatni raz u lorda Falmouth w dniu 7 lipca, a więc nazajutrz po pożegnalnej wizycie Krzyżanowskiego – udokumentowanej zresztą zachowanym do dziś autografem. Zarazem jednak trzeba mocno podkreślić, że szczegółowa analiza pobytu Chopina w Londynie nie daje podstaw do tak kategorycznego twierdzenia. Brak wzmianki w listach nie jest dowodem na brak wydarzenia. Opisywany fakt i anegdotę relacjonuje także „Kurier Warszawski” 1874, nr 16.

[300] Autograf ten ofiarował Krzyżanowski Aleksandrowi Polińskiemu, ten z kolei Kornelii Parnasowej we Lwowie, obecnie znajduje się on w zbiorach Państwowego Muzeum Historycznego we Lwowie (sygn. 172); po raz pierwszy opublikował go ze zbiorów Polińskiego Ferdynand Hoesick w tomie Chopiniana (Warszawa 1912, s. 318) w brzmieniu: „Niech Ci Pan Bóg dopomaga w twojej pracy. Chopin Londyn 6 Lipca 1848”. Bronisław Edward Sydow w Korespondencji Fryderyka Chopina (Warszawa 1955, t. 2, s. 252) podaje inną wersję autografu: „Niech Ci Pan Bóg pomaga w Twej pracy”. Krystyna Kobylańska w Korespondencji Fryderyka Chopina z rodziną (Warszawa 1972, poz. 99, s. 175) umieściła go pod nagłówkiem „Do kuzyna Ignacego Krzyżanowskiego”. Por. także Zofia Lissa, Chopiniana ze Lwowa, „Ruch Muzyczny” 1960, nr 4; Nicht publizierte Lemberger Chopiniana, „Annales Chopin” 1960, nr 5, s. 225–236.

[301] Ułan spod Somosierry – Andrzej Niegolewski (1787–1857). Szwoleżer gwardii Napoleona, jeden z dowódców szarży pod Somosierrą, ciężko ranny (1807), w powstaniu listopadowym pułkownik, represjonowany; wybitny działacz gospodarczy i społeczny w Wielkopolsce, ziemianin. Nie bardzo wiadomo, o jakim „pułkowniku” mówi autor: jeśli o Andrzeju, to opisywane spotkanie musiałoby się odbyć przed rokiem 1855 (data zgonu Mickiewicza). Jednak ostatnie lata życia spędził Niegolewski w Wielkopolsce.

[302] Louis Adolphe Thiers (1797–1877) – francuski polityk, historyk, zwolennik monarchii konstytucyjnej. Stłumił Komunę Paryską; prezydent III Republiki, przeciwnik Napoleona III.

[303] Lenartowicz nawiązuje prawdopodobnie do legendarnego niemal apetytu Mikołaja Reja, który przez swoich przeciwników nazywany był często żarłowiekiem, por. Ks. Józef Wereszczyński, Gościniec pewny niepomiernym moczygębom, a omierzłym wydmikuflom świata tego, do prawdziwego obaczenia, a zbytków swych pohamowania, z Pisma Św. i rozmaitych autorów zebrany, Kraków 2017, s. 18.

[304] Teofil Kwiatkowski (1809–1891) – wybitny malarz Wielkiej Emigracji, przyjaciel Mickiewicza i Chopina, pozostawił wiele doskonałych wizerunków kompozytora.

[305] Czwartacy – 4. Pułk Piechoty Królestwa Polskiego. W czasie powstania listopadowego pułk walczył m.in. w obronie Olszynki Grochowskiej i w bitwie pod Ostrołęką. Oficerem pułku był m.in. mjr Walerian Łukasiński, ostatnim dowódcą zaś – ppłk Józef Borzęcki, ojciec Emilii z Borzęckich Hoffmanowej (zob. Hoffmanowa-Borzęcka, s. 134).

[306] Opisywane zdarzenie musiało mieć miejsce między rokiem 1851 (powrót Fontany do Paryża) a 1855 (zgon Mickiewicza).

[307] W znaczeniu: identyfikuje.

[308] List do Dominika Dziewanowskiego w Berlinie, datowany na 7 stycznia 1833 r. (zob. w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. 2, cz. 1, Warszawa 2017, s. 211–212).

[309] David Garrick (1717–1779) – słynny XVIII-wieczny aktor i dramaturg angielski; unikał bombastyczności typowej dla sztuki teatralnej jego czasów. Zrewolucjonizował grę aktorską, stosując daleko posunięty realizm.

[310] Ewaryst Estkowski (1820–1856) – pedagog, działacz oświatowy. Ukończył seminarium nauczycielskie w Poznaniu, po czym podjął pracę nauczyciela w Wojciechowie. Brał udział w wydarzeniach Wiosny Ludów w 1848 r. Założył pierwsze polskie Towarzystwo Pedagogiczne w Poznaniu. Redagował i wydawał pisma pedagogiczne, m.in. „Elementarzyk”, „Szkołę Polską”, „Szkółkę dla Dzieci”, „Szkółkę dla Młodzieży”.

[311] Cyt. za: Adam Czartkowski, Zofia Jeżewska, Fryderyk Chopin, Warszawa 2013, s. 319.

[312] Ibidem, s. 277.

[313] Fryderyk Chopin do Ludwiki Jędrzejewiczowej w Warszawie, 10 lutego 1848 r., w: Bronisław Edward Sydow, Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 2, s. 228.

[314] Wojciech Grzymała do Augusta Léo w Paryżu, w: ibidem, s. 325.

[315] Auguste Franchomme – zob. przyp. 20.

[316] List do Józefy Turowskiej (Paryż, zima 1841/1842), w: Bronisław Edward Sydow, Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 2, s. 53–54.

[317] List do Tytusa Woyciechowskiego w Poturzynie, Warszawa, 10 kwietnia 1830 r., w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. 1, Warszawa 2009, s. 350.

[318] Franciszek Maciejowski, brat Ignacego (1796/1797–1835), z którym Chopin odbył podróż do Wiednia w 1829 r.

[319] Alfons Brandt (1812–1846) – zob. przyp. 6.

[320] Václav Hanka – zob. przyp. 90.

[321] Jest to Mazur G-dur „Jakież kwiaty, jakież wianki” (sł. Ignacy Maciejowski) (1829) – wpisany do albumu Václava Hanki (przyp. Kazimierz Władysław Wójcicki).

[322] Wersy te brzmią dokładnie: „Bo to znane jest przed światem, że Czech z dawna Lecha bratem”. Pełny tekst wiersza zob. w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. 1, Warszawa 2009, s. 294–295.

[323] Początkowo opisywane wizyty Frycka u wielkiego księcia Konstantego (tytułowanego Cesarzewiczem) musiały mieć miejsce w rezydencji księcia w Pałacu Brühla, sąsiadującym z pałacem Saskim. Belweder stał się rezydencją księcia dopiero od 1822 r. Paweł Aleksandrowicz, naturalny syn księcia, nieco starszy od Frycka, mieszkał przy ojcu pod opieką francuskiego guwernera, hr. de Moriolles’sa, z którego córką (zwaną Moriolką) Chopin blisko się przyjaźnił.

[324] Stanisław Kostka Potocki (1755–1821) – polityk, pisarz, publicysta, kolekcjoner i mecenas sztuki, od 1815 r. był dyrektorem Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (ministrem edukacji). Do jego zasług należała rozbudowa sieci szkolnictwa wszystkich szczebli, ograniczył też wpływ Kościoła na oświatę oraz przyczynił się do powołania Uniwersytetu Warszawskiego. Był autorem m.in. czterotomowej powieści fantastycznej Podróż do Ciemnogrodu (1820).

[325] W podwarszawskiej wsi Służew (właśc. Natolin) znajdowała się rezydencja Potockiego.

[326] Stanowił on zbiór luźnych notatek, nieuporządkowanych i nieopracowanych.

[327] List Antoniego Eustachego Marylskiego z Pęcic do Ferdynanda Hoesicka, 1 września 1900 r., BN, rkps 7125, s. 51–63.

[328] W czasie pobytu Marylskiego na stancji u Chopinów Fryderyk jeszcze nie był uczniem Liceum: Marylski ukończył je w 1823 r., gdy Fryderyk dopiero rozpoczynał w nim naukę.

[329] Józef Skarbek był najstarszym synem Fryderyka ze związku z jego pierwszą żoną, Praksedą Gzowską. Ożeniony z Marią Wodzińską (niedoszłą narzeczoną Chopina), rozwiódł się i ponownie ożenił – z Karoliną Popławską. Nie pozostawił potomstwa.

[330] Wojciech Sowiński, zob. przyp. 259.

[331] Słowa Chopina brzmiały konkretnie: „[...] tak się wyrozumiały zrobiłem, że mógłbym Sowińskiego Oratorium z przyjemnością słuchać i nie umrzeć” (zob. list do Juliana Fontany z Edynburga z 18 sierpnia 1848 r., w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, t. 1–2, Warszawa 1955, tu: t. 2, s. 260.

[332] Antoine Dessus, przyjaciel Armanda Lèvy’ego, sekretarz Adama Mickiewicza.

[333] Julian Andrzeykowicz (zm. 1898) – założyciel Związku Narodowego Polskiego w Ameryce Północnej (1880); ubolewał nad rozbiciem emigracji polskiej w Europie, przed wyjazdem do Ameryki, pod koniec 1851 r. odwiedził Mickiewicza (rue de l’Ouest 44), gdzie odbyła się cytowana rozmowa.

[334] Pierre Leroux (1797–1871) – francuski wynalazca i filozof; barwna postać życia publicznego. Wprowadził do obiegu pojęcie „socjalizmu” (jako przeciwieństwo „indywidualizmu”). Założyciel wielu pism i wydawnictw encyklopedycznych. Od 1835 r. blisko zaprzyjaźniony z George Sand i jej środowiskiem, wspólnie podejmowali liczne przedsięwzięcia wydawnicze; osiedlił się w niedalekim od Nohant Boussac, gdzie założył egalitarną „komunę”. Aktywny polityk i mówca, w 1848 r. został posłem do Zgromadzenia Ustawodawczego; po upadku rewolucji wyjechał do Anglii. Wrócił do Francji w 1860 r. i umarł w czasie Komuny Paryskiej.

[335] Jacques Offenbach (1819–1880) – francuski kompozytor, wiolonczelista i dyrygent, autor licznych operetek, w tym niezwykle do dziś popularnych, m.in. Orfeusza w piekle, Pięknej Heleny czy Opowieści Hoffmanna.

[336] Adolphine Rolland – nie udało się zidentyfikować.

[337] Stanisław Szczepanowski (1814–1875) – zob. przyp. 109.

[338] Giorgio Ronconi (1810–1890) – włoski baryton, znakomity odtwórca ról operowych, m.in. Donizettiego. Artysta o ogromnych możliwościach, szczególne sukcesy odnosił jako Rigoletto u Verdiego i Figaro u Rossiniego.

[339] Stefan Grotkowski – polski tenor, wykonawca m.in. pieśni Fryderyka Chopina do słów Stefana Witwickiego (zob. list Chopina do Witwickiego z 23 marca 1845 r., w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, t. 1–2, Warszawa 1955, tu: t. 2, s. 130–131).

[340] Zapewne Friedrich Hermann (1828?–1907) – skrzypek, kompozytor i pedagog, kształcił się m.in. u Ferdinanda Davida, Nielsa Gadego i Feliksa Mendelssohna-Bartholdy‘ego; redagował wydania kompozycji twórców takich, jak Tartini, Haydn, Mozart, Beethoven czy Schubert; grał także z Adolfem Gutmannem.

[341] Lia Duport, śpiewaczka, córka Paula Duporta, francuskiego pisarza i krytyka.

[342] Sigismond Thalberg (1812–1871) – zob. przyp. 31.

[343] Zob. przyp. 40.

[344] Napoleon Orda (1807–1883) – polski malarz, rysownik, pianista i kompozytor. Jego słynne albumy są jedyną dokumentacją setek dworów i obiektów zabytkowych, szczególnie na polskich Kresach. Był aktywnym działaczem Wielkiej Emigracji. Uczył się kompozycji i gry na fortepianie u Chopina i Liszta, krótko był dyrektorem Opéra Italien w Paryżu.

[345] Rudolf Wilmers (1821–1878) – duński pianista, uczeń m.in. Hummla, w latach 1846–1847 z powodzeniem koncerował w Paryżu i Londynie, następnie osiadł w Wiedniu.

[346] Lindsay Sloper (1826–1887) – angielski pianista i kompozytor, uczeń m.in. Moschelesa. Pozostawił bogatą spuściznę kompozytorską; przez wiele lat był cenionym pedagogiem muzycznym.

[347] Chodzi o księżnę Marcelinę Czartoryską.

[348] Krasińska – nie udało się zidentyfikować.

[349] Mierzejewski – nie udało się zidentyfikować.

[350] Józef Kaszyc (1795–1868) – oficer napoleoński, poseł na sejm 1831 r., wybitny oficer powstania, emigrant, związany z obozem Adama Czartoryskiego, pełnił funkcję jednego z jego doradców. Testamentem przeznaczył swe mienie na pomoc ubogim polskim emigrantom oraz na fundację pomników Mickiewicza i Jerzego Białopiotrowicza w Nowogródku.

[351] Kazimierz Paprocki (1796–1857) – oficer WP, m.in. adiutant sztabu dywizji gen. Piotra Szembeka, na emigracji działacz obozu Hôtel Lambert.

[352] Leon Stempowski (1794–1855) – marszałek szlachty powiatu uszyckiego na Podolu, uczestnik powstania listopadowego, emigrant. Aktywny uczestnik życia politycznego we Francji i w Anglii, w Londynie, współinicjator założenia Szkoły Narodowej Polskiej (Szkoły Batiniolskiej) w Paryżu. Zasłużony w ratowaniu polskich grobów we Francji.

[353] Janicki – być może chodzi o Aleksandra Janickiego, zob. przyp. 285.

[354] Zapewne Jan Ludwik Jastrzębski (1805–1852) – paleograf, historyk i publicysta emigracyjny, znajomy Mickiewicza i Chopina. Zasłużony badacz poloników w zbiorach kościelnych, głównie rzymskich.

[355] Moreau, zapewne Gustave (1826–1898) – francuski malarz, jeden z czołowych twórców symbolizmu.

[356] François-Casimir Dudevant (1795–1871) – nieślubny syn barona Jeana-François Dudevanta i Augustine Soulé; w latach 1822–1835 był mężem Aurory Dupin (George Sand), z którą miał syna Maurycego i córkę Solange.

[357] Jules Sandeau (1811–1883) – francuski powieściopisarz i dramaturg, krótko związany z George Sand, z którą w roku 1831 napisał i wydał powieść Rose et Blanche. Książkę opublikowali, podpisując się „J. Sand”, co stało się źródłem pseudonimu artystycznego George.

[358] Przytoczona opinia nosi cechy plotki pomieszanej z niewiedzą. W rzeczywistości aluzja dotyczy niejakiego Agricola Perdiguiera (1805–1875), z zawodu stolarza (fr. menuisier), towarzysza spod znaku Compagnons du Tour de France (tradycyjnej organizacji cechowej), który pod pseudonimem „Avignonnais la Vertu” opublikował Le Livre du compagnonnage [Księgę cechową]. Zainteresowała się nią George Sand, która w tym czasie zafascynowana była socjalizującymi ideami świata pracy. George Sand nie tylko ofiarowała autorowi pomoc w jego pracy związkowej, lecz także zatrudniała jego żonę jako szwaczkę; wyrazem ich wdzięczności było nazwanie drugiego dziecka Perdiguierów Solange. Perdiguier posłużył pisarce jako model bohatera jej powieści Le Compagnon du Tour de France (1841), nie był jednak jej kochankiem, znał natomiast dobrze Chopina z czasów jego pobytów w Nohant.

[359] Leopoldine Darécu – nie udało się zidentyfikować.

[360] Antoni Orłowski – zob. przyp. 154.

[361] Pieśń Życzenie, datowana na 1829, wydana po śmierci Chopina przez Juliana Fontanę jako op. 74 nr 1.

[362] Godfrey Peters – nie udało się zidentyfikować.

[363] Fryderyk Skarbek, hr. (1792–1866) – ekonomista, urzędnik państwowy, pisarz (liczne powieści – w tym Pamiętniki Seglasa, w której pierwowzorem głównego bohatera był Mikołaj Chopin – i sztuki teatralne), uznawany za ojca chrzestnego Fryderyka Chopina.

[364] Śpiew okazjonalny z życzeniami.

[365] August Tomasz Olizarowski (1811–1879) – polski poeta, dramatopisarz. Uczeń Liceum Krzemienieckiego. Brał udział w powstaniu listopadowym. W 1836 r. uwięziony, przebywał następnie w Anglii (Londyn), Francji (Paryż), Wielkopolsce i Belgii; jako działacz polityczny związany był z Hôtel Lambert. Od 1864 r. mieszkał w polskim przytułku w Ivry pod Paryżem.

[366] Carlo Evasio Soliva – zob. przyp. 121.

[367] Czaykowski – nie udało się zidentyfikować.

[368] Jedliński – nie udało się zidentyfikować.

[369] Marian Kamocki (1804–1888) – powstaniec 1831 r., kapłan Towarzystwa św. Wincentego à Paulo, działacz społeczno-religijny, założyciel stowarzyszeń charytatywnych, przyjaciel ks. Aleksandra Jełowickiego. Działacz emigracyjny w Paryżu i Wielkopolsce.

[370] Izabela Elżbieta Czartoryska (1830–1899) – córka ks. Adama Jerzego i Anny Zofii z Sapiehów, żona Jana Działyńskiego. Znana malarka amatorka i kolekcjonerka dzieł sztuki.

[371] Leon Sapieha (1803–1878) – polski książę, wybitny działacz polityczny i gospodarczy. Po upadku powstania listopadowego, w którym wziął udział w stopniu kapitana artylerii, i konfiskacie dóbr w Królestwie osiedlił się w Galicji (Krasiczyn). Był marszałkiem sejmu galicyjskiego i dziedzicznym członkiem austriackiej Izby Panów; założył Akademię Rolniczą w Dublanach.

[372] Stanisław Zamoyski (1820–1889) – syn ordynata Stanisława Kostki i Zofii z Czartoryskich.

[373] Witold Czartoryski (1826–1865) – syn księcia Adama Jerzego i Anny z Sapiehów.

[374] Władysław Czartoryski (Ladislas) (1828–1894) – syn księcia Adama Jerzego i Anny z Sapiehów.

[375] Róża Spencer – nie udało się zidentyfikować.

[376] Emilia Borzęcka, późniejsza dr. Aleksandrowa Hoffmanowa (1832–1911), uczennica ks. Marceliny Czartoryskiej, za której radą wzięła też kilka lekcji u Chopina. Jej wspomnienie o kompozytorze zamieszczono w niniejszym tomie – s. 134.

[377] Dorvil – nie udało się zidentyfikować.

[378] Czesława Lach-Szyrma (1828–1870) – córka profesora Krystyna Lacha-Szyrmy, filozofa, pisarza, publicysty, tłumacza oraz działacza politycznego, i Józefy z Dzierzgowskich; wyszła za mąż za Ignacego Terleckiego.

[379] W[ładysław Hieronim] Sanguszko (1803–1870) – polski książę, syn gen. Eustachego, galicyjski polityk konserwatywny: poseł Sejmu Krajowego i członek austriackiej Izby Panów. Współzałożyciel i prezes krakowskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych.

[380] Herman Potocki (1801–1866) – polski hrabia, syn Jana Alojzego i Marii Antoniny z Czartoryskich; powstaniec 1831 r., poseł na sejm powstańczy.

[381] Tarnowski – nie udało się zidentyfikować.

[382] Kłobuchowski – nie udało się zidentyfikować.

[383] Montlear, książę.

[384] Astolphe de Custine – zob. przyp. 10.

[385] Ratomsey – nie udało się zidentyfikować.

[386] Malinowski – nie udało się zidentyfikować.

[387] Pani Fitzpatrick – możliwe, że krewna matki Camille O’Meary.

[388] Josephine Camille O’Meara (1828–1907) – jedna z najlepszych uczennic Chopina (studiowała u niego przez pięć lat, od 1843 do 1848 r., przez ostatni rok była jego asystentką) i jedyna, która została zawodową pianistką; córka Johna O’Meary i Elisabeth Sophie Fitzpatrick, od 1853 r. zamężna za Charles’em Victorem Dubois.

[389] Prawidłowa nazwa: avenue Frochot w IX dzielnicy. Najprawdopodobniej autor bywał w salonie Apolonii Sabatier, pod numerem 4 – od 1846 r. miejscu spotkań artystów (Baudelaire, Victor Hugo, Gérard de Nerval, Flaubert, Hector Berlioz, Manet, Goncourt i in.).

[390] Ramonton – nie udało się zidentyfikować.

[391] Broadwood – angielski producent fortepianów. Trudno ustalić, czy chodzi tu o braci Jamesa lub Thomasa, czy syna Jamesa – Henry’ego Fowlera Broadwooda. Wszyscy byli wspólnikami firmy w opisywanym roku 1848.

[392] Pierwotna nazwa kolei.

[393] Księżna Marcelina Czartoryska z mężem Aleksandrem i 8-letnim synem Marcelim.

[394] Marsza żałobnego z Sonaty b-moll op. 35 w instrumentacji Napoléona Henriego Rébera wykonano nie w kościele, lecz już na cmentarzu Père-Lachaise.

[395] Pauline García-Viardot (1821–1910) – śpiewaczka hiszpańska (kontralt), córka słynnego śpiewaka i kompozytora Manuela Garcíi (1775–1832) i siostra równie sławnej śpiewaczki Marii Malibran (1808–1836). Odnosiła sukcesy na scenach Europy, od końca lat 50. XIX w. poświęciła się wyłącznie pedagogice. Jako przyjaciółka George Sand (która uczyniła ją bohaterką swej powieści Consuelo) i Chopina często bywała w Nohant. Przypuszcza się, że jedną z inspiracji Chopina do skomponowania Berceuse op. 57 była malutka córeczka Pauliny – Louisette.

[396] Jeanne Anaïs Castellan (1819–1858?) – francuska sopranistka operowa, uczyła się w paryskim Konserwatorium m.in. u Giulia Bordogniego i Adolphe’a Nourrita. W 1836 r. zdobyła główną nagrodę w śpiewie, po czym rozpoczęła serię licznych koncertów we Włoszech, w Stanach Zjednoczonych, Anglii (Londyn) i we Francji (Paryż), gdzie wystąpiła z dużym powodzeniem w Le Prophète Meyerbeera (1849), obok Pauliny Garcíi-Viardot.

[397] Luigi Lablache (1794–1858) – włoski bas operowy, znany z siły głosu obejmującego dwie oktawy, i wyrazu scenicznego. Chopin cenił go bardzo wysoko i znajdujemy wzmianki o nim w kilku listach kompozytora (począwszy od entuzjastycznego okrzyku: „Nie wystawisz sobie, co to jest Lablache!” w liście pisanym do Tytusa Woyciechowskiego z Paryża 12 grudnia 1831 r.; zob. w: Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. 2, cz. 1, Warszawa 2017, s. 93). W 1843 r. wraz z Chopinem brał udział w wieczorze muzycznym w salonach Rothschilda, w 1848 zaś wystąpił na wieczorze Chopina u księżnej Sutherland w Stafford House w Londynie.

[398] Alexis Dupont (1796/1797/1798–1874), właściwie: Pierre-Auguste Dupond – francuski tenor operowy. Kreował role w operach Rossiniego, Aubera, Halévy’ego i Meyerbeera; w 1839 r. śpiewał partię solową w prologu do symfonii dramatycznej Romeo i Julia Hectora Berlioza pod batutą kompozytora.

[399] Podczas nabożeństwa Louis James Lefébure-Wély wykonał na organach Chopinowskie Preludium e-moll i Preludium b-moll z op. 28.

[400] Uroczystość pogrzebowa w kościele św. Magdaleny odbyła się za pisemnymi zaproszeniami.

[401] Znajomi autora z czasów londyńskich.

[402] Był to Félicien Mallefille (1813–1868) – pisarz francuski, dramaturg, sekretarz George Sand, nauczyciel domowy jej syna od 1836 do 1838 r., pozostający z nią w związku do chwili nawiązania bliskich stosunków pisarki z Chopinem.

[403] François Rollinat (1806–1867) – adwokat, przyjaciel George Sand, zwany przez nią Pylade, adresat dedykacji jej powieści Un hiver à Majorque.

[404] Franz Liszt, F. Chopin, I wyd. 1852, s. 274–276. Cyt. wg idem, Fryderyk Chopin, tłum. Maria Traczewska, Kraków 1960, s. 86.

[405] Siostra autorki.

[406] Franz Liszt koncertował w 1843 r. w Polsce.

[407] Aluzje do spotkań z nieustalonym mężczyzną. Autorka przeżywa spotkania z nim w poczuciu szczęścia, ale i grzechu. W rękopisie wiele słów i zdań nieczytelnych, wykreślonych – szczególnie w miejscach dotyczących bolesnych przeżyć związanych z owym mężczyzną.

[408] Zapewne Klementyna Hoffmanowa.

[409] Chodzi o kolumnę na placu Bastylii.

[410] Wykłady w Collège de France. Wykład XXI.

[411] Bronisław Trentowski (1808–1869) – filozof, pedagog, mesjanista i wolnomularz. W 1842 r. ukazało się jedno z jego najważniejszych dzieł: Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej jako umiejętności wychowania, nauki i oświaty, słowem wykształcenia naszej młodzieży. Pozostawał w sporze z Mickiewiczem, reprezentując zupełnie odmienną niż poeta filozoficzną i spekulatywną wersję mesjanizmu.

[412] Sigismond Thalberg – zob. przyp. 31.

[413] Theodor Döhler (1814–1856) – pianista wirtuoz i kompozytor.

[414] Od przyjazdu do Paryża upłynęło sześć miesięcy. Autorka zapewne wlicza okres przygotowań do wyjazdu z Polski.

[415] Niccolò Antonio Porpora (1686–1768) – kompozytor oper i muzyki kościelnej, nauczyciel śpiewu (do jego uczniów należeli m.in. słynni kastraci Farinelli i Caffarelli, a także kompozytor Józef Haydn). Mimo sukcesów i międzynarodowej kariery Porpora zmarł w opuszczeniu i skrajnej biedzie – i to do tego odnosi swoje wyobrażenia autorka zapisków. Porpora pojawia się w powieści George Sand Consuelo.

[416] Zapewne Poloneza As-dur op. 53, który został wydany w grudniu 1843 r.

[417] Wenta – kiermasz, zwykle na cele dobroczynne.

[418] Louis-Pierre-Martin Norblin (1781–1854) – syn malarza Jana Piotra Norblina de la Gourdaine, wiolonczelista, profesor konserwatorium w Paryżu (jego uczniem był m.in. August-Joseph Franchomme, przyjaciel Chopina). Najbardziej intensywne kontakty Norblina z Chopinem miały miejsce w latach 30. XIX w.

[419] O tej zapewne „pannie Spitz” pisze Ernest Legouvé do Chopina w liście z około 10 I 1847 r.: „Nie mogę zapewnić, że [...] panna Spitz, a nawet moja córka nie zaciągną Pana do fortepianu [...]” (Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, t. 1–2, Warszawa 1955, tu: t. 2, s. 187).

[420] Żona Andrzeja Plichty, byłego radcy stanu w Królestwie Polskim, z domu Pilchowska, siostra żony Józefa Zaleskiego.

[421] W tekście niejasno: może być „Cichocki”.

[422] Bilet na operę do Théâtre-Italien.

[423] „Niech mi zawołają Jana Polaka, tego imbecyla”. Jan, zwany Polakiem, był służącym Chopina.

[424] Może Gradus ad Parnassum bądź Préludes et Exercices Muzia Clementiego (1747–1832).

[425] Prawdopodobnie op. 70 Ignaza Moschelesa – zob. przyp. 96.

[426] Impromptu op. 29 lub 36.

[427] Nokturn Es-dur op. 9 nr 2, dedykowany Marii Pleyel.

[428] Giulia Grisi (1811–1869) – śpiewaczka, sopran dramatyczny, jedna z najsłynniejszych artystek XIX w., kreatorka wybitnych ról w operach Rossiniego, Belliniego i Donizettiego.

[429] Zapewne mowa o Franciszce Trembickiej z domu de Torri, żonie Ludwika, pisarce.

[430] Chopin.

[431] Wspomniany list rodziców do Chopina nie jest znany.

[432] Eleonora Ziemięcka (1819–1869) – autorka prac filozoficznych, wydała Myśli o wychowaniu kobiet (Warszawa 1843).

[433] Lina Freppa (1803–1870) – śpiewaczka pochodzenia francuskiego. Pisze o niej w swoich wspomnieniach Ferdinand Hiller, który właśnie w jej mieszkaniu przy Faubourg Saint-Germain poznał Chopina. Odwiedzali ją następnie często, grając, śpiewając i dyskutując o muzyce wraz z Vincenzem. Chopin zadedykował jej Quatre Mazurkas op. 17 skomponowane w 1833 r. W roku 1849 brała u niej lekcje śpiewu Delfina Potocka.

[434] Fanny Persiani (1812–1867) – śpiewaczka, sopran, wykonująca partie zwłaszcza w dziełach w stylu bel canto w operach Belliniego, Rossiniego, Donizettiego i wczesnego Verdiego.

[435] Zapewne na imieniny, które przypadają 5 marca.

[436] Trudno dziś jednoznacznie stwierdzić, którą z ballad Chopina Rosengardt-Zaleska miała na myśli. Mogła to być Ballada As-dur op. 47, której egzemplarz z licznymi adnotacjami różnych autorów, świadczącymi o jego częstym użytkowaniu, zachował się w jej kolekcji. Niemniej w swoim zbiorze posiadała także egzemplarze Ballady g-moll op. 23 oraz Ballady F-dur op. 38.

[437] Adolf Gutmann – zob. przyp. 59.

[438] Miesięcznik „Pielgrzym”, redagowany przez Eleonorę Ziemięcką (1819–1869), miał profil konserwatywno-katolicki, ukazywał się w latach 1842–1846. Ziemięcka spisała wspomnienie poświęcone pobytowi Fryderyka Chopina w Marienbadzie w 1836 r. (zob. s. 540 w niniejszym tomie).

[439] Zapewne Henry Charles Litolff (1818–1891), który był kapelmistrzem Opery Warszawskiej w latach 1843 i 1844.

[440] List pisany na papierze bardzo cienkim, formatu 20,4 × 13,1 cm. Pismo niewyraźne, trudne miejscami do odczytania. Koniec listu pisany na krzyż. Rkps Bibl. Jag. 9292 III. Tekst podaję za Władysławem Hordyńskim, por. Władysław Hordyński, Zofia Rosengardt Zaleska, uczennica Chopina i jej pamiętnik, „Rocznik Biblioteczny” 1961, z. 1–4, s. 139, 158.

[441] „jeśli chcecie poznać wielką nowinę [...], cóż, nie jestem już ani [próżna?], ani...”.

[442] Michał Budzyński (1811–1864) – publicysta, poeta, pamiętnikarz, uczestnik powstania listopadowego, związany w Paryżu z obozem księcia Adama Czartoryskiego.

[443] Seweryn Goszczyński (1801–1876) – pisarz i poeta, autor m.in. powieści poetyckiej Zamek kaniowski, wraz z Antonim Malczewskim i Józefem Bohdanem Zaleskim zaliczany do „szkoły ukraińskiej” polskiego romantyzmu. Goszczyński był jednym z najważniejszych członków grona mesjanistycznego Andrzeja Towiańskiego.

[444] Lucjan Siemieński (1807–1877) – poeta, pisarz, publicysta, krytyk literacki, tłumacz, uczestnik powstania listopadowego, od 1838 r. przebywał na emigracji w Paryżu, gdzie w 1842 związał się z kręgiem mesjanistów wokół Andrzeja Towiańskiego. W 1843 r. wrócił na ziemie polskie.

[445] Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Bronisław Edward Sydow, t. 1–2, Warszawa 1955, tu: t. 2, s. 80.

[446] Cyprian Kamil Norwid, Pisma wybrane. Listy, t. 5, oprac. Juliusz W. Gomulicki, Warszawa 1968, s. 74.

[447] Schlesinger zapewne się pomylił, spisując swoje wspomnienia o artystach wiele lat później. Nie jest możliwe, by Chopin w tym okresie, tj. ok. 1831 r., grał mu wymienione kompozycje.

[448] Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 2, cz. 1: 1831–1838, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, Warszawa 2017, s. 90–92.

[449] Ibidem, t. 2, cz. 2: 1838–1839, s. 815.

[450] Ibidem, s. 829.

[451] Paul-Armand Silvestre (1837–1901) – francuski poeta, dramaturg i bajkopisarz. Robił karierę urzędniczą i wojskową, jednocześnie zdobył wysoką pozycję literacką. Do jednego z jego tomów poezji George Sand napisała przedmowę. Kilka sztuk teatralnych wystawiono na scenie; do jednej z nich muzykę skomponował Charles Gounod. Wiadomość o „monografii Chopina” okazuje się fałszywa. Nie wiadomo, skąd autor zaczerpnął cytowaną anegdotę.

[452] Leonard Rettel (franc. Léonard Lazare de Rettel, pseudonim „Jan Zamostowski”) (1811–1885) – działacz polityczny, pisarz, poeta i tłumacz, pierwszy polski hispanista, belwederczyk, kapitan – żołnierz ochotnik powstania listopadowego, dobry mówca, emigrant we Francji. Odzaczony Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari 17 kwietnia 1831 r. Jeden z założycieli Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Utrzymywał bliskie kontakty z Adamem Mickiewiczem i Fryderykiem Chopinem.

[453] Karol Weltz (1804 – po 1883) – lwowianin, przyrodni brat Tytusa Woyciechowskiego. Był pensjonariuszem Mikołaja Chopina. W 1826 r. ukończył Wydział Prawa na Uniwersytecie Warszawskim; był właścicielem majątku Świeszewy k. Izbicy Kujawskiej, ożenił się z Wandą Chełmicką (rozwód w 1846), z którą miał jedyną córkę. Wyemigrował do Francji. Jego siostra Antonina była żoną Rajmunda Rembielińskiego, a następnie Wincentego Skarzyńskiego, pułkownika wojsk hiszpańskich.

[454] Stanisław Kątski (ur. 1820) – jeden z czterech sławnych braci muzyków, pianista i pedagog.

[455] Na ten temat Fryderyk korespondował z rodziną, Elsnerem i przyjaciółmi. „Bardzo ściśle żyję z Kalkbrennerem Iszym pianistą w Europie, którego byś pewno polubił” – pisał do Norberta Alfonsa Kumelskiego 18 listopada 1831 r.; „Życzliwość, którą Ci okazał p. Kalkbrenner, jest pochlebna dla Ciebie i jako ojciec jestem mu za nią szczerze zobowiązany. Nie mogę jednak zrozumieć, mój drogi, jak wobec zdolności, które, jak sam mówi, w Tobie stwierdził, przewiduje, że potrzeba jeszcze trzech lat, ażebyś pod jego okiem stał się artystą i nabrał szkoły” – pisał Mikołaj Chopin do syna 27 listopada 1831 r.; podobnie Józef Elsner do Fryderyka, 27 listopada 1831 r. W rezultacie Chopin nie skorzystał z propozycji Kalkbrennera; pozostają jednak odmienne relacje co do charakteru ich wzajemnych stosunków. Cytaty z listów wg Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 2, cz. I: 1831–1838, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, Warszawa 2017, s. 34 i 56.

[456] Elizabeth (Eliza)-Rachel Félix (1821–1858) – znana jako Mademoiselle Rachel, wybitna francuska aktorka żydowskiego pochodzenia. Od 1837 r. robiła karierę sceniczną pod pseudonimem artystycznym „Rachel”. Jej życie osobiste było przedmiotem wielu plotek i skandali. Do licznych jej kochanków zaliczał się syn Napoleona I i Marii Walewskiej, Aleksander Colonna-Walewski, z którym miała syna, także Aleksandra; wdała się także w krótki romans z późniejszym cesarzem Napoleonem III. Nigdy nie wyszła za mąż; jej słynne motto: „Jestem, jaka jestem, wolę najemców od właścicieli”. Zmarła na gruźlicę w wieku 36 lat.

[457] Fontana popełnił samobójstwo w Wigilię 1869 r., trując się czadem (zob. Magdalena Oliferko, Fontana i Chopin w listach, Warszawa 2009, s. 29).

[458] Zuzanna Wilczyńska, z domu Redel (1763–1837) – od wczesnej młodości zajmowała się opieką i wychowaniem dziewcząt w domach ziemiańskich; od 1799 r. prowadziła własną pensję w Warszawie (z przerwą w latach 1808–1810). Po śmierci męża w 1811 r. ponownie otworzyła pensję; w 1829 r. została ochmistrzynią pensji wzorowej przy Instytucie Rządowym Wychowania Panien, od 1833 – przy Instytucie Wychowania Płci Żeńskiej. Znana z ogromnej pracowitości i poświęcenia aktywności wychowawczej, całe swoje dochody przeznaczała na finansowanie wykształcenia niezamożnych dziewcząt, którym pomagała także w dalszym urządzeniu sobie życia.

[459] Antoni Weinert (1751–1850) – polski flecista i kompozytor, z pochodzenia Czech. Był flecistą w orkiestrze Stanisława Augusta, a następnie jej dyrektorem. Po krótkiej pracy u Raczyńskich w Rogalinie powrócił na stałe do Warszawy w 1803 r. jako flecista Teatru Narodowego, uczył także w Konserwatorium. Skomponował kilka oper i polonezów; jego trzech synów i córka także poświęcili się muzyce.

[460] Adolf Wieman (ok. 1819–1849) – warszawski nauczyciel muzyki, zmarł w czasie epidemii cholery.

[461] Może Michał Zawadzki (1828–1887) – polski kompozytor, związany raczej z Kijowem.

[462] Wojciech (Adalbert) Żywny (1756–1842) – czeski pianista, skrzypek, kompozytor i pedagog, osiadły w Polsce jeszcze przed rozbiorami jako skrzypek w orkiestrze Kazimierza Sapiehy; w czasie zaboru pruskiego grał dla wojsk pruskich, następnie osiedlił się w Warszawie i stał się jednym z popularniejszych nauczycieli muzyki. Uczył m.in. na pensji Mikołaja Chopina i stał się pierwszym i jedynym nauczycielem gry małego Fryderyka.

[463] Józef Władysław Krogulski (1815–1842) – polski pianista i kompozytor. Bardzo wcześnie objawił wybitny talent wirtuozowski, jednak, przedwcześnie zmarły, nie zdążył spełnić pokładanych w nim nadziei. Stworzył wiele kompozycji kościelnych dla chóru oo. Pijarów, który prowadził.

[464] Karol Lipiński – zob. przyp. 17.

[465] August Fryderyk Duranowski, znany również jako August Durand (1770–1834 lub 1835) – skrzypek i kompozytor. Po studiach w Paryżu został dyrygentem orkiestry w Strasburgu (od 1814). Skomponował wiele utworów muzycznych, m.in. Koncert wiolinowy A-dur (op. 8), Wariacje na skrzypce z orkiestrą oraz fantazje, duety, etiudy. Uwaga „Wielisława” o „skróceniu życia” stawia pod znakiem zapytania, czy o tego artystę chodzi, skoro żył 64 lata.

[466] Daniel Gottlieb Steibelt (1765–1823) – niemiecki pianista i kompozytor o bogatym dorobku twórczym (komponował nie tylko na fortepian, lecz także na składy kameralne i orkiestrę, jest też autorem oper i pieśni). Karierę rozwijał przede wszystkim w Londynie i Paryżu (gdzie podbił serce Marii Antoniny, dedykując jej sonatę fortepianową La Coquette). Od 1811 r. do końca życia mieszkał w Petersburgu, zastąpiwszy na stanowisku dyrektora opery François-Adriena Boieldieu. Mimo wielu zasług Steibelt kojarzony jest jednak przede wszystkim jako przegrany w pianistycznym pojedynku z Ludwigiem van Beethovenem.

[467] Carl Czerny (1791–1857) – austriacki pianista, kompozytor i pedagog, osiadły w Wiedniu. W latach 1801–1803 był uczniem Beethovena i zasłynął jako interpretator i komentator jego dzieł fortepianowych. Wcześnie rozpoczął działalność pedagogiczną, a jego uczniami byli m.in. Franz Liszt, Theodor Kullak i Ann Caroline Belleville-Oury. Z blisko 900 utworów Czernego największe znaczenie mają etiudy fortepianowe, do dziś stanowiące podstawę nauki gry na fortepianie.

[468] Josef Gelinek (1758–1825) – urodzony w Czechach kompozytor i pianista wirtuoz oraz wysoko ceniony nauczyciel fortepianu, przez większość życia zamieszkały w Wiedniu. Zasłynął zwłaszcza jako autor wariacji fortepianowych. W 1786 r. przyjął święcenia kapłańskie.

[469] Liczne zakorzenione mity na ten temat zostały już jednoznacznie obalone. O pochodzeniu i okolicznościach przyjazdu Mikołaja Chopina do Polski zob. Piotr Mysłakowski, Rodzina ojca Chopina, migracja i awans, Warszawa 2002, oraz idem, Andrzej Sikorski, Korzenie, Warszawa 2009.

[470] O rzeczywistym powiązaniu matki Chopina z rodziną Skarbków zob. Piotr Mysłakowski, Andrzej Sikorski, Chopinowie, krąg rodzinno-towarzyski, Warszawa 2004, oraz eidem, Korzenie, op. cit. Justyna Chopinowa z Krzyżanowskich była w najlepszym razie bardzo daleką powinowatą innej linii Skarbków niż ta, do której należała przywołana hrabina. Taka informacja widocznie krążyła już w czasach „Wielisława” jako pewnik, przekształcając się u kolejnych autorów w twierdzenie o „pokrewieństwie” Krzyżanowskich ze Skarbkami, co jest całkowitą nieprawdą.

[471] Por. „Fryderyk Chopin” przez Karasowskiego; t. 1, s. 8–18 [przyp. – „Wielisław”].

[472] Tym mianem „Wielisław” określa Kazimierza Brodzińskiego (1791–1835) – poetę, historyka, teoretyka literatury, tłumacza i publicystę; wykładał literaturę w szkołach pijarów, a od 1822 – na Uniwersytecie Warszawskim. Był członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W roku 1818 wystąpił ze swym najsłynniejszym traktatem O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej, w którym czerpiąc z poglądów Johanna Gottfrieda Herdera, próbował pogodzić ścierające się wówczas idee romantyzmu i klasycyzmu.

[473] Kazimierz Brodziński, Prawdziwa wesołość, w: Dzieła Kazimierza Brodzińskiego: Wydanie zupełne i pomnożone pismami dotad drukiem nieogłoszonych, Wilno 1842, t. 1, s. 16.

[474] Klementyna z Tańskich Hoffmanowa (1798–1845) – polska pisarka, jedna z pierwszych piszących dla dzieci, opublikowała wiele dzieł o charakterze wychowawczo-moralnym.

[475] Charles Perrault (1628–1703) – francuski prawnik, współtwórca Akademii Nauk, baśniopisarz epoki baroku; autor zbioru baśni opartych na motywach ludowych, m.in. Czerwony Kapturek, Śpiąca królewna, Tomcio Paluch, Sinobrody, Kot w butach.

[476] Jan Fryderyk Wilhelm Malcz (1795–1852) – znany warszawski lekarz i społecznik, prezes Kolegium Kościelnego (zarząd gminy ewangelicko-augsburskiej).

[477] Może w przeciwieństwie np. do wyznania dr. Malcza, który był ewangelikiem?

[478] Józef Kalasanty Jędrzejewicz (1803–1853) – profesor prawa, mąż Ludwiki Chopinówny.

[479] Ten domysł autora zgadza się z dowodami, jakich dostarcza dzieło M. Karasowskiego. Można w nim znaleźć listy Fryderyka do Ludwiki, stwierdzające żywe przywiązanie bratnie. O trzech siostrach pisze Karasowski, na s. 19–21, t. 1 [przyp. – „Wielisław”].

[480] Antoni Barciński (1803–1878) – matematyk, wykładowca uczelni warszawskich, był też m.in. dyrektorem Zarządu Żeglugi Parowej na Wiśle i członkiem Rady Miejskiej Warszawy; mąż Izabeli Chopinówny.

[481] Tutaj w znaczeniu „zdobiony”.

[482] Tj. piwa.

[483] Ludwika z Dupontów (1809–1833) – żona Adolfa Cichowskiego (1794–1854), byłego wojskowego, znanego działacza patriotycznego, emigranta w Paryżu, przyjaciela Chopina. Cichowska grywała z młodym Chopinem na cztery ręce.

[484] W czasach urodzenia Fryderyka Skarbka i Chopina panowała powszechna moda na imię Fryderyk na cześć króla Prus, Fryderyka Wielkiego.

[485] Niewątpliwie „Wielisław” nie znał szczegółów urodzenia Chopina, sądząc, że ten od chwili narodzin mieszkał w Pałacu Kazimierzowskim.

[486] Hoffmann, profesor Konserwatorium – nie udało się zidentyfikować.

[487] Józef Molsdorf, spolonizowany Austriak, ceniony muzyk amator.

[488] Joachim Kaczkowski (ok. 1789–1829) – polski skrzypek, pedagog i kompozytor.

[489] Franciszek Ledoux (ok. 1795–1851) – skrzypek amator, naczelnik Sekcji Dochodów Stałych w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu.

[490] Ferdinand Ries – zob. przyp. 36; Joseph Gelinek – zob. przyp. 468; Daniel Gottlieb Steibelt – zob. przyp. 466.

[491] Kozłowski – ojciec znanej filantropki, Tekli, zamężnej Wincentowej Rapackiej (ok. 1790–1880), fundatorki m.in. kościoła św. Barbary w Warszawie.

[492] Fryderyk Szwencki (1784–1860) – lekarz i chirurg, początkowo w wojsku saskim, brał udział w bitwach pod Jeną, Frydlandem i Wagram. Już jako chirurg w wojsku Księstwa Warszawskiego uczestniczył w wyprawie Napoleona na Moskwę, walczył pod Smoleńskiem i Berezyną; pod Lipskiem wzięty do niewoli pruskiej; ukończył studia lekarskie w Halle. Osiedlił się w Warszawie, przez wiele lat pełnił wysokie funkcje medyczne w wojsku Królestwa Polskiego. W powstaniu listopadowym był naczelnym lekarzem ambulansów polowych oraz szefem wszystkich lazaretów wojskowych w Warszawie. Po powstaniu kierował Szpitalem Ujazdowskim, a następnie Ewangelickim. Członek honorowy Rady Lekarskiej Królestwa Polskiego, należał do najbardziej wziętych warszawskich lekarzy praktyków.

[493] Zbyt surowa ocena i niepokrywająca się z faktami. Koncert zebrał entuzjastyczne recenzje, w tym słynną od Maurycego Mochnackiego, w której krytyk chwali: „Talent w rzeczy samej genialny, godny podziwienia! [...] Zaiste! Daleko rozgłosi imię swoje, kto w młodych leciech tak zaczyna” („Kurier Polski” 1830, nr 3 z 18 III, s. 523 [525]). Chopin sam był niezadowolony ze zbyt słabego dźwięku instrumentu (w cytowanej recenzji Mochnacki radził mu „więcej energii”, zauważając, że takie brzmienie lepiej sprawdziłoby się w salonie). Do drugiego koncertu generał Piotr N. Diakow wypożyczył mu swój „wiedeński instrument”.

[494] Konsyderacja – szacunek, uznanie.

[495] Henrietta Sontag (1806–1854) – niemiecka słynna śpiewaczka operowa (sopran dramatyczny), wybitna odtwórczyni dzieł Rossiniego. W Warszawie w maju i czerwcu 1830 r. dała 11 koncertów. Chopin poznał ją przez ks. Antoniego Radziwiłła. Wyszła potajemnie za mąż za dyplomatę, hr. Carla Rossiego.

[496] Marcella Sembrich-Kochańska, właśc. Prakseda Marcelina Kochańska (1858–1935) – polska śpiewaczka (sopran). Po ukończeniu w 1873 r. konserwatorium we Lwowie występowała jako utalentowana pianistka i skrzypaczka; następnie za radą Liszta podjęła studia wokalne. Głos o wielkiej skali (dwie i pół oktawy) i mistrzowska technika postawiły ją wśród najwybitniejszych artystek operowych Europy i Ameryki. Była też znakomitą wykonawczynią polskich pieśni.

[497] Władysław Mierzwiński (1850–1909) – polski śpiewak (tenor bohaterski) o potężnym głosie i wielkiej skali. Od 1880 r. śpiewał na najważniejszych scenach operowych Europy i Ameryki. Uznawany był za jednego z najwspanialszych tenorów swojej epoki. Stworzył wybitne kreacje w Trubadurze Giuseppe Verdiego, Wilhelmie Tellu Gioacchina Rossiniego, Hugenotach i Robercie Diable Giacoma Meyerbeera. Wskutek choroby gardła zaprzestał po 1890 r. występów; pracował jako portier w paryskim hoteliku i zmarł w nędzy.

[498] Giuditta Pasta, z domu Negri (1797–1865) – włoska śpiewaczka operowa, sopranistka. Specjalnie dla niej komponował Gaetano Donizetti, jednak największe sukcesy odniosła w skomponowanych dla niej rolach Vincenza Belliniego (Lunatyczka, Norma). Obdarzona ogromną skalą głosu i dramatyczną siłą wyrazu.

[499] Adolf Cichowski (1794–1854) – były wojskowy, znany działacz patriotyczny, wydawca „Kuriera Polskiego”, po powstaniu emigrant w Paryżu, przyjaciel Chopina.

[500] Wincenty Skorochód-Majewski (1764–1835) – prawnik, językoznawca i badacz, wysunął hipotezę o wspólnym pochodzeniu języków słowiańskich i hinduskich. Uznawany za twórcę metody historyczno-porównawczej w językoznawstwie. Był pierwszym archiwistą za czasów Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego (Kongresowego).

[501] „Wielisław” opuścił Warszawę dość wcześnie, by osiedlić się na resztę życia w Radomiu. Zapewne te przeprowadzki nie sprzyjały zachowaniu spuścizny rodzinnej i własnej.

[502] Laura Czosnowska (ur. ok. 1814), 2° voto Labarthe – córka Franciszka Górskiego i Marii z d. Wasilewskiej. Jej starszy brat, Władysław, był pensjonariuszem Mikołaja Chopina. Ulubiona przez rodzinę Chopinów Laura (Lorka) od 1830 r. była żoną Janusza Czosnowskiego, który w 1831 zastrzelił się u jej stóp z zazdrości o nią. Czosnowska po załatwieniu spraw majątkowych w Warszawie przebywała w Paryżu, gdzie widywała często Chopina (zadedykował jej Mazurki op. 63).

[503] Kazimierz Werbusz (1782–1859) – lektor języków polskiego i rosyjskiego w Liceum Warszawskim, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, specjalista od kaligrafii i oficjalny ekspert w grafologii. Bliski znajomy rodziny Chopinów. Jego żona, Józefa z d. Cochet, prowadziła znaną pensję dla panien.

[504] Prawdopodobnie chodzi o Jeana Lapierre’a (ok. 1796–1849) – Francuza, naczelnika Wydziału w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. Marion – nie udało się zidentyfikować.

[505] Stanislaw Wojczyński (1766–1837) – polski generał, uczestnik wojen w latach 1792–1831. W powstaniu listopadowym był m.in naczelnym dowódcą Straży Bezpieczeństwa oraz gwardii honorowej.

[506] Ironiczne określenie twórczości Jacques’a Offenbacha i muzyki operetkowej. Jacques Offenbach (1819–1880) – francuski kompozytor pochodzenia żydowskiego, urodzony w Niemczech, od 14. roku życia uczył się w Konserwatorium Paryskim; był wiolonczelistą i kompozytorem, głównie operetek (ponad 100), z których największą sławę przyniosły mu Opowieści Hoffmanna na podstawie demonicznych opowiadań E.T.A. Hoffmanna. Gioacchino Rossini nazywał Offenbacha „Mozartem Champs-Élysées”.

[507] Vallée Noire – dolina położona w okolicach Nohant, gdzie Fryderyk Chopin stworzył część swych najpiękniejszych utworów.

[508] Chodzi o wyjazd na Majorkę i krótkie pobyty w Barcelonie.

[509] Autor myli daty roczne: George Sand i Chopin spędzili w Hiszpanii (Barcelona, Majorka, Barcelona) zimę 1838/1839. Przybyli do Nohant 1 czerwca, skąd Chopin powrócił do Paryża 10 października 1839 r.

[510] W rzeczywistości George Sand zamieszkała przy rue Pigalle 16.

[511] W rzeczywistości George Sand była nie poetką, lecz powieściopisarką.

[512] W rzeczywistości lekarz nazywał się Jean-Jacques Molin (1797–1848).

[513] Franz Xaver Winterhalter (1805–1873) – niemiecki malarz i litograf; był wziętym portrecistą dworów europejskich.

[514] Por. pełny tekst niniejszego listu w tłumaczeniu Julii Hartwig w: Korespondencja Fryderyka Chopina z George Sand i z jej dziećmi, oprac. Krystyna Kobylańska, wyd. II przejrzał i uzupełnił Zbigniew Skowron, Warszawa 2010, s. 488.

[515] Autor podaje błędne daty: koncert u Pleyela odbył się 16 lutego 1848 r., a siedmiomiesięczy pobyt w Anglii miał miejsce w okresie 20 kwietnia – 23 listopada 1848 r.

[516] Prócz Stavenowa widział ową szklaneczkę (kieliszek?) sir Alexander Campbell Mackenzie, który odwiedził Gutmanna we Florencji w latach 70. i wspomniał o tym w swojej autobiografii pt. A Musician’s Narrative, Cassell and Co., Londyn 1927, s. 125.

[517] W swojej pracy Stavenow koncentruje się na okresie 1834–1879. Oprócz związków Gutmanna z Chopinem autor opisuje też działalność pianistyczną i kompozytorską Gutmanna, jego podróż do Egiptu, Syrii i Palestyny w 1866 r. Z podziwem przedstawia jego zainteresowania malarskie – badania nad własnościami i naturą farb olejnych, które doprowadziły go do odkrycia nowej techniki malarstwa olejnego na atłasie. Stavenow pisze o Gutmannie z wielkim uznaniem, przeceniając nawet jego zasługi i wszechstronność [przypis – Ewa Sławińska-Dahlig].

[518] „Tygodnik Ilustrowany” 1879, nr 179, s. 350; nr 180, s. 367.

[519] „Die Gegenwart” 1879, t. 16, nr 28, s. 28–30.

[520] „Echo Muzyczne” 1880, nr 17, s. 133–134; nr 18, s. 144–146; nr 20, s. 159–160, i nr 24, s. 189–192. Całość opublikowano również we wznowieniu książki Szulca: Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne. Przyczynek do życiorysu i oceny kompozycji artysty, Kraków 1986, s. 273–294 [przypis – Ewa Sławińska-Dahlig].

[521] Liceum zamknięto po upadku powstania listopadowego w 1831 r. Na to miejsce powołano I Gimnazjum Gubernialne z siedzibą w Pałacu Kazimierzowskim, w którym już nie zatrudniono Mikołaja Chopina.

[522] Szczuka myli się: Szkoła Aplikacyjna zaprzestała zajęć dydaktycznych z chwilą wybuchu powstania listopadowego (29 XI 1830), a oficjalnie zamknięto ją z chwilą jego upadku. Od tego czasu Chopinowie utrzymywali się głównie z prowadzenia pensji.

[523] Wilhelm von Lenz – rosyjski pianista, uczeń Liszta i Chopina. Swoje cenne relacje z lekcji z Chopinem, u którego zaczął pobierać lekcje w październiku 1842 r., Lenz zawarł zwłaszcza w swojej książce Die grossen Pianoforte-Virtuosen unserer Zeit aus persönlicher Bekanntschaft (Berlin 1872).

[524] Royal – rosyjska nazwa fortepianu.

[525] Génin, zapewne Auguste Génin (1810–1889) – przedsiębiorca, administrator towarzystwa gazowego oświetlenia ulic, bywalec salonów paryskich; Louis Boieldieu (1815–1883) – francuski kompozytor i śpiewak, nieślubny syn kompozytora François-Adriena Boieldieu, autora m.in. bardzo popularnej swego czasu opery La Dame blanche (Biała dama, 1825) – na temat tej opery Chopin improwizował podczas swojego pierwszego koncertu w Wiedniu 11 sierpnia 1829 r.; Catherine Souzzo (Soutzo) z domu Obrieskow, uczennica Chopina, żona mołdawskiego księcia Joannisa Soutza.

[526] Camille Pleyel (1788–1855) – pianista i kompozytor, producent fortepianów, właściciel ich wytwórni oraz wydawnictwa muzycznego. Pleyel był przyjacielem i poniekąd mecenasem Chopina, a produkowane przezeń instrumenty Chopin przedkładał ponad wszystkie inne marki fortepianów.

[527] Joseph i Carl [Károly] Filtsch. Młodszy Carl (1830–1845) – uczeń Chopina, zapowiadał się na geniusza fortepianu; zmarł przedwcześnie.

[528] Ernesto Camillo Sivori (1815–1894) – włoski skrzypek wirtuoz i kompozytor, uczeń Paganiniego.

[529] Zob. przyp. 40.

[530] Michał Maciej hr. Wielhorski (1788–1856) – wielki cześnik dworu rosyjskiego, urodzony w Petersburgu, zmarł w Moskwie. Żonaty kolejno z dwiema wnuczkami księcia Kurlandii i regenta Rosji Jana Ernesta Birona. Michał Wielhorski był wnukiem Michała hr. Wielhorskiego. Sekretarzem tegoż w czasach, gdy ten był posłem konfederacji barskiej przy dworze francuskim, był Adam Weydlich, który później przywiózł do Warszawy młodego Nicolasa Chopina (1787).

[531] Siostry nie wspominają w swoich zapiskach, że przy pierwszych kontaktach z Chopinem towarzyszył im Wilhelm von Lenz, który o tych spotkaniach pisze w swoim wspomnieniu. Rosjanki poznały Lenza jeszcze w Petersburgu.

[532] Liszt przyjął niższe święcenia kapłańskie w 1865 r. „Opat” jest tu określeniem niewłaściwym, ponieważ oznacza wyższego duchownego zakonnego, jednak zapewne pochodzi od francuskiego określenia l’abbé, które odnosi się zarówno do opata, jak i – potocznie – każdego księdza.

[533] Zaskakujące określenie, skoro w czasie pobytu Wodzińskich w Dreźnie żadna z ich córek nie była na pensji.

[534] Tu: niewylansowany, niewypromowany.

[535] Amfitrion (gr.) – w mitologii greckiej królewicz oraz król Tyrynsu i Teb. W znaczeniu żartobliwym człowiek gościnny, organizator przyjęcia, zabawy.

[536] Benvenuto Cellini (1500–1571) – słynny włoski złotnik, rzeźbiarz i pisarz, jeden z głównych przedstawicieli manieryzmu.

[537] Julian Fontana – zob. s. 102–103.

[538] Konstanty Gaszyński (1809–1866) – poeta i prozaik, szczególnie zaprzyjaźniony z Zygmuntem Krasińskim, tłumacz jego dzieł na francuski; uczestnik powstania listopadowego i emigrant. Na emigracji był m.in. redaktorem naczelnym pism „Gazette du Midi” i „Memorial d’Aix”.

[539] Leon Łubieński (1812–1860) – syn hr. Tomasza, barona, generała, posła na sejm, senatora-kasztelana.

[540] Jerzy Kirkor (właściwie: Kirkow), zm. 1842, syn warszawskiego kupca Michała, właściciela domu przy Krakowskim Przedmieściu nr hip. 416, gdzie mieszkał i zmarł Wojciech Żywny. Jerzy Kirkor był kolegą licealnym Chopina, studiował prawo i administrację, potem zajął się kupiectwem. Wspomniany jako uczestnik przyjęcia u Reinschmidta w liście Żywnego do Chopina z 2 czerwca 1835 r. (Siw. I/412).

[541] Zapewne Leon Ulrich, autor sonetu Do Fryderyka Chopina grającego koncert na fortepijanie („Pamiętnik dla Płci Pięknej”, t. 2, Warszawa 1830).

[542] Józef Marceli Reinschmidt (1809–1873) – syn Aleksandra. Ukończył Liceum Warszawskie i studiował prawo. Brał udział w powstaniu listopadowym, następnie gospodarował w Czyszkowie; w 1864 r. był urzędnikiem magistratu Warszawy. Żonaty z Klarą Magnuszewską, siostrą poety Dominika.

[543] Krzysztofowicz, zapewne Napoleon Walenty (ur. 1810), krewny Józefa Kalasantego Jędrzejewicza, urzędnik Komisji Województwa Mazowieckiego.

[544] Mokronowski – nie udało się zidentyfikować.

[545] Synowie hr. Tomasza.

[546] Wołowski, zapewne Ludwik Franciszek (1810–1876) – wybitny ekonomista francuski, profesor w Szkole Sztuk i Rzemiosł (Francja), założyciel banku Crédit Foncier.

[547] Karol Wojda, zapewne Kazimierz Karol Jan Woyda (1810–1877) – syn Karola Fryderyka, prezydenta Warszawy; uczeń Liceum Warszawskiego, prezydent Warszawy w latach 1862–1863, wolnomularz.

[548] Hieronim Duchnowski (1808–1885) – ur. w Łomży, prawnik, emigrant. Ukończył Liceum Warszawskie w 1808 r. W 1854 występuje jako urzędnik w Warszawie.

[549] Laube (właśc.: Lauber) Franciszek Emil (1809–1852) – syn pastora Karola Beniamina, wybitnego przedstawiciela warszawsko-praskiej diecezji ewangelicko-augsburskiej, której był superintendentem. Lauberowie byli zaprzyjaźnieni z Chopinami; ich syn Franciszek Emil, późniejszy duszpasterz w Przasnyszu, był kolegą licealnym Chopina.

[550] Gawroński nieustalony, może Florian.

[551] W kwestii egzaminu maturalnego Chopina relacja Reinschmidta budzi wątpliwości, gdyż Chopin zaprzestał nauki w Liceum po ukończeniu pierwszej z dwóch klas VI, przechodząc do Szkoły Głównej Muzyki. Dopiero druga klasa VI prowadziła do egzaminu maturalnego (choć były od tej reguły wyjątki).

[552] Na ten sam temat improwizował Chopin już na swym koncercie w Wiedniu 12 sierpnia 1829 r. W liście o tym koncercie pisał m.in.: „[...] na prośbę [...] reżyssera [...], ażebym wziął polski temat, wybrałem Chmiela, co zelektryzowało publiczność [...], że aż skakano na ławkach” (Korespondencja Fryderyka Chopina, oprac. Zofia Helman, Zbigniew Skowron, Hanna Wróblewska-Straus, t. I, Warszawa 2009, s. 274).

[553] Oczywista pomyłka: Mikołaj Chopin w 1830 r. miał lat 60.

[554] Ludwik Koehler (vel Köller) (1799–1871) – lekarz warszawski, absolwent Liceum Warszawskiego w 1818 r., student uniwersytetów Warszawskiego i Berlińskiego, uzupełniające studia medyczne odbył w Paryżu (zob. Piotr Mysłakowski, Doktor Ludwik Koehler – „przyjaciel domu Chopinów”, „Ruch Muzyczny”, nr 8 z 15 IV 2012, s. 37).

[555] Wiktor Chełmicki – zapewne syn Tomasza Jana, sędziego Sądu Najwyższej Instancji Królestwa Polskiego, i Izabeli Grosman-Zapolskiej. Brat Józefa Karola Konrada, kartografa i generała armii portugalskiej; kapitan artylerii wojsk rosyjskich (inf. Ludwika Chełmickiego, Warszawa).

[556] Nie była to ostatnia uczta pożegnalna. Chopin z wyjazdem zwlekał. Wyjechał ostatecznie z Warszawy 2 listopada 1830 r. Dzień przedtem żegnano go uroczyście także w mieszkaniu Reinschmidta. Na tej uczcie wręczono mu puchar srebrny (por. Ferdynand Hoesick, Chopin, Warszawa 1967, t. 1, s. 280). Piosenka, o której mowa, to Hulanka do słów Stefana Witwickiego.

[557] „Na popis publiczny uczniów Warszawskiego Liceum mający się odbywać w pałacu Kaźmirowskim dnia 26, 27 i 28 lipca prześwietną publiczność imieniem Instytutu zaprasza Samuel Bogumił Linde”, Warszawa 1825 [Wstęp, s. 2–3].

[558] Kawiarnia „U Brzezińskiej” przy ul. Koziej należała do Katarzyny Brzezińskiej, znanej z hojności i wsparcia, jakiego udzielała zbiedniałym wojskowym, weteranom wojen z lat 1807, 1809 i 1813. Do kawiarni wchodziło się z bramy na prawo. W domu tym mieścił się także Hotel Kowieński.

[559] Dla usunięcia uporczywych błędów w literaturze podkreślamy, że adresem kawiarni była ulica Kozia (nr hip. 626, obecnie nr 1), nie zaś Krakowskie Przedmieście, gdzie przez wiele lat mieściła się – mylnie identyfikowana z „Brzezińską” – kawiarnia „Telimena”, w 2016 r. włączona do sieci kawiarni Green Caffé Nero.

[560] Jan Kazimierz Romuald Ordyniec (1797–1863) – polski tłumacz, dziennikarz, działacz Wielkiej Emigracji. Po studiach na Uniwersytecie Wileńskim został zatrudniony przez ordynata Stanisława Kostkę Zamoyskiego w celu redagowania „Pamiętnika imienia Zamoyskich”, co jednak nie zostało zrealizowane. W roku 1826 zakupił „Dziennik Warszawski” i wydawał go do 1829 jednocześnie w latach 1828–1831 pracował jako szef drukarni ówczesnego odpowiednika Ministerstwa Oświaty. Na emigracji był bibliotekarzem Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, ale stanowisko i członkostwo utracił, podejrzany o sprzeniewierzenie części funduszów Towarzystwa. Był też bibliotekarzem Biblioteki Polskiej w Paryżu.

[561] Krystyn Lach Szyrma (1790–1866) – polski filozof, pisarz i publicysta, tłumacz, działacz polityczny. W 1824 r. otrzymał katedrę filozofii na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie wykładał także antropologię, prawo natury i logikę. W czasie powstania listopadowego utworzył Gwardię Akademicką, na której czele stanął w stopniu pułkownika. Na emigracji osiadł w Anglii i tam zmarł. Pozostawił bogaty dorobek publicystyczny i translatorski.

[562] Klementyna z Tańskich Hoffmanowa (1798–1845) – polska pisarka, popularyzatorka, tłumaczka, wydawczyni. Stworzyła pierwsze polskie czasopismo dziecięce „Rozrywki dla Dzieci”. Była wizytatorką wszystkich zakładów naukowych żeńskich w Warszawie. Po powstaniu znalazła się z mężem na emigracji, gdzie czynnie uczestniczyła w ruchu literackim i wydawniczym. Pozostawiła pokaźną spuściznę literacką.

[563] Konstanty Gaszyński (1809–1866) – zob. przyp. 538.

[564] Leon Zienkowicz (1808–1870) – polski poeta, współwydawca (z Gaszyńskim) „Pamiętnika dla Płci Pięknej”, wydawca i autor wielu publikacji historycznych, głównie z zakresu polskich dziejów politycznych.

[565] Dominik Alojzy Gonzaga Magnuszewski (1810–1845) – polski dramaturg, poeta i powieściopisarz. Przyjaciel szkolny Fryderyka Chopina, wychowywał się wraz z rodzeństwem u swego dziadka, sędziego Dominika Borakowskiego. Z jego sióstr Anna była żoną Kazimierza Wójcickiego, Klara zaś żoną Józefa Reinschmidta, również kolegi szkolnego Chopina.

[566] Dominik Marceli Borakowski (1750–1831) – wybitny urzędnik warszawski, prezes Trybunału Handlowego, sędzia apelacyjny Najwyższej Instancji Królestwa Polskiego. Pod koniec insurekcji kościuszkowskiej negocjował z Suworowem warunki kapitulacji Warszawy.

[567] Stefan Witwicki – zob. przyp. 22.

[568] Chopin wyjechał z Warszawy 2 listopada 1830 r.

[569] Kazimierz Władysław Wójcicki, Pamiętniki dziecka Warszawy, Kraków 1870, s. 41–41. Jan Austen, bliski znajomy Mikołaja Chopina, prowadził szkołę męską w Pałacu Wolbromskim przy ul. Senatorskiej w Warszawie.

[570] Z notatek Bohdana Zaleskiego.

[571] Klementyna z Tańskich Hoffmanowa.

[572] Józef Zaleski – major WP, współtowarzysz emigracyjny i daleki krewny Józefa Bohdana Zaleskiego. Dla odróżnienia się od swego imiennika poeta Józef Zaleski przybrał dodatkowe imię „Bohdan”. Major Józef był wujem Dionizji z Iwanowskich Poniatowskiej, „ukraińskiej muzy” i dozgonnej ukochanej Bohdana.

[573] Michał Mycielski (1799–1849) – oficer w wojnach napoleońskich, adiutant wielkiego księcia Konstantego, w powstaniu listopadowym dowódca brygady kawalerii po gen. Kickim. Na emigracji zgłębiał wiedzę o mistycyzmie pod wpływem Mickiewicza, od którego się uwolnił. Zmarł 27 września 1849 r.

[574] Zob. Aleksander Jełowicki, list do Ksawery Grocholskiej, opisujący śmierć Chopina.

[575] Te listy nie dały się odszukać [przyp. Dionizego Zaleskiego].

[576] Omyłka autorki: opisywany pobyt Fryderyka Chopina w Marienbadzie miał miejsce od 28 lipca do 24 sierpnia 1836 r.

[577] Tj. Mariańskich Łaźni (czes. Mariánské Lázně).

[578] Dziś Lázně Kynžvart.

[579] Tj. Franciszkowym Łaźniom (czes. Františkovy Lázně).

[580] Klementyna z Tańskich Hoffmanowa była twórczynią pierwszego polskiego czasopisma dziecięcego, noszącego tytuł „Rozrywki dla Dzieci”. Pismo to ukazywało się w latach 1824–1828, a na jego łamach publikowano m.in. wiersze, bajki, opowiadania dla dzieci, mające głównie wydźwięk patriotyczny, a także wychowawczy. Nekrolog Emilki opatrzyła dopiskiem: „Umieszczam więc nadesłany mi artykuł tym chętniej, że znając małą Emilię Chopin i osobistą ku niej przejęta wdzięcznością, szczerze dzielę żal rodziny i przyjaciół nad jej stratą”.

[581] Maria Wodzińska.

[582] Nicola Antonio Porpora (1686–1768) – zob. przyp. 415.

[583] Michał Wodziński (1782–1848) – prezes Senatu w czasie powstania listopadowego, senator-wojewoda od 1831 r. Senator-kasztelan Królestwa Polskiego od 1817, senator od 1824, poseł na sejmy Księstwa Warszawskiego z powiatu brzeskiego w departamencie bydgoskim w latach 1809, 1811 i 1812, kawaler maltański. Po upadku powstania listopadowego przeniósł się na stałe do Drezna.

[584] Autorka cytuje, dokonując pewnych skrótów, fragment Histoire de ma vie George Sand (wyd. I Paryż 1854–1855). Zob. eadem, Historia mojego życia, tłum. Zbigniew Skowron, Warszawa 2016, t. 5, s. 248–249.

[585] Zob. ibidem, s. 250–251.

[586] Tj. kompozytora Josepha Haydna, również występującego w powieści.

[587] Tj. w Histoire de ma vie, por. przyp. 584.

[588] Kilka z takich pieśni znajdzie czytelnik w końcu kalendarza [przyp. autorki]. [W rzeczywistości brak odnośnych pieśni w cytowanym tomie].

[589] Zob. George Sand, Historia mojego życia, op. cit., s. 251–253.