Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

ROZDZIAŁ I. NIE TYLKO WOŁYŃ

Krzysztof Wasilewski – Rzezie na Kresach
Gdy Polska zapomina o ofiarach ludobójstwa na Kresach, Ukraina nagradza jego sprawców

Rzezie metodą depolonizacji
– rozmowa z Ewą Siemaszko

Stanisław Turowski – Dlaczego zabijano w tak okrutny sposób?
Ogrom rzezi na Kresach był spowodowany nie tylko uwarunkowaniami politycznymi i nacjonalizmem

Krzysztof Wasilewski – Najpierw był Wołyń
Bestialski mord na mieszkańcach Parośli rozpoczął masowe rzezie na Kresach Wschodnich

Zbrodnie bez zbrodniarzy
– rozmowa z pułkownikiem Janem Niewińskiem ps. Sokół

Monika Śladewska – Esesmani spod sztandaru OUN
W kwietniu 1943 roku rozpoczęto werbunek do ukraińskiej dywizji SS Galizien

Krzysztof Wasilewski – Dzieci Wołynia
Widziały, jak banderowcy męczą i zabijają ich rodziców i rodzeństwo

Monika Śladewska – Wołyńskie losy Czechów
Na Wołyniu Czesi wiedzieli, że po zlikwidowaniu Polaków przyjdzie kolej na nich

Monika Śladewska – Istriebitielne Bataliony
Akowcy wstępowali do nich nie z chęci kolaboracji, ale położenia kresu ludobójstwu OUN-UPA

ROZDZIAŁ II. DAĆ ŚWIADECTWO ZBRODNIOM

Marian Korgol – Naoczny świadek
Upowcy strzelali do ludzi jak do kaczek, ponieważ na tle ognia uciekający byli widoczni jak na dłoni

Tomasz Blecharczyk – Pamiętam łuny nad Zasaniem
Sypiałem z węzełkiem najpotrzebniejszych rzeczy, żeby w razie napadu sotni UPA uciekać w bezpieczne miejsce

Paweł Dybicz – To było ludobójstwo
Gdyby rzezi wołyńskich dokonali Rosjanie, w każdym miasteczku byłby pomnik upamiętniający ofiary

ROZDZIAŁ III. HISTORIA I POLITYKA

Monika Śladewska – Przeprosin nie było – problem pozostał
Pojednanie polsko-ukraińskie jest możliwe, ale tylko pod warunkiem, że mówi się prawdę

Bronisław Łagowski – Niepokoje Anny Strońskiej

Monika Śladewska – Rehabilitacja zbrodniarzy?
Polacy nie powinni bezczynnie przyglądać się kreowaniu bojówkarzy na bohaterów Ukrainy

Monika Śladewska – Propagandowa ofensywa spadkobierców UPA
Racje jakich Ukraińców mamy zrozumieć? Czy tych, którzy ratowali życie Polakom, czy też tych, którzy bestialsko ich mordowali?

Monika Śladewska – Hierarchowie wobec zbrodni ludobójstwa
Na Kresach Południowo-Wschodnich dokonał się najbardziej barbarzyński akt etnicznej zagłady historii Polski

Monika Śladewska – Antychrześcijańska ocena ludobójstwa
Orędzie biskupów Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej w sprawie zbrodni na Wołyniu

Feliks Budzisz – Uczcijmy godnie pamięć ofiar OUN-UPA
W rocznicę mordu na Wołyniu. Czas najwyższy, by władze obchodziły ją równie uroczyście jak innych tragedii wojennych

Czesław Kuriata – Ludobójstwo zmanipulowane
Ihor Iljuszyn i Mirosław Czech zrównują rzezie dokonane przez UPA na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej z akcjami AK i BCh w obronie ludności polskiej

Monika Śladewska – Wybaczyć mogą tylko ofiary
Duchowni greckokatoliccy w Polsce i na Ukrainie przemilczają współdziałanie Cerkwi i ukraińskich nacjonalistów

Monika Śladewska – Manipulacja historią Huty Pieniackiej
Zbrodnie Waffen-SS usiłuje się zataić, tylko że prawdy ukryć się nie da

Monika Śladewska – Polaków w pień wycinać
70 lat temu w Hucie Pieniackiej UPA wymordowała 1100 osób, w Podkamieniu – 605

Monika Śladewska – Terrorysta, kolaborant, nazista
Haniebne dziedzictwo Bandery jest wciąż żywe i dzieli Ukrainę

Zbrodniarze bohaterami
– rozmowa z Wadimem Kolesniczenką

Monika Śladewska – Czciciele Wielkiej Ukrainy
Ukraiński nacjonalizm w masce wolności i demokracji

Bohdan Piętka – Historia według Wiatrowycza
„Zimna wojna” polsko-ukraińska

Wołyń – przemilczane ludobójstwo
– rozmowa z dr. hab. Wawrzyńcem Konarskim

Ewaryst Fedorowicz – Dlaczego wyrżnięci Wołyniacy dzisiejszym elitom śmierdzą

ROZDZIAŁ IV. WOŁYŃ NA EKRANIE

Wiktor Raczkowski – Życie w nieludzkich czasach
Wojciech Smarzowski: Wołyń nie jest przeciwko Ukraińcom, ale przeciwko skrajnemu nacjonalizmowi

Wołyń – przemilczana historia
– rozmowa z dr. Leonem Popkiem

Rozmowa czy krzyk Dwugłos polsko-ukraiński o filmie „Wołyń”
– rozmowa z dr Olgą Linkiewicz i Petro Tymą

Przypisy

Inne książki wydane przez „Przegląd”

Projekt okładki: IZA MIERZEJEWSKA

Redaktor prowadzący: PAWEŁ DYBICZ

Korekta: AGATA GOGOŁKIEWICZ

Opracowanie graficzne i łamanie: DOROTA MARKOWSKA-BURBELKA

Fotografie: NAC, IPN, MRTL

Copyright © by Fundacja Oratio Recta
Wszelkie prawa zastrzeżone
All rights reserved

ISBN 978-83-64407-58-1

Wydawca
Fundacja Oratio Recta
ul. Inżynierska 3 lok. 7
03-410 Warszawa
www.tygodnikprzeglad.pl
sklep.tygodnikprzeglad.pl
e-mail: redakcja@tygodnikprzeglad.pl

Wstęp

PAWEŁ DYBICZ

Rzezie na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej należą do najtragiczniejszych wydarzeń w najnowszych dziejach Polski. Eksterminacji ludności polskiej dokonanej przez Ukraińców nie można nazwać inaczej jak ludobójstwem. Bilans zbrodni na tle narodowościowym musi przerażać. Polscy historycy podają, że według bardzo ostrożnych szacunków w wyniku rzezi zginęło – często zamordowanych w niezwykle okrutny sposób – co najmniej 100 tys. osób.

Do pierwszych większych mordów na Wołyniu doszło już w lutym i marcu 1943 roku. Przekonały one dowódców UPA i OUN, że podległe im oddziały są zdolne do likwidacji większych skupisk ludności, że mogą oni liczyć na udział tak zwanych siekierników – ukraińskich chłopów uzbrojonych w widły, siekiery i topory. Przeprowadzane zimą rzezie były tylko wstępem do masowych kwietniowych mordów w 1943 roku. Choć do niektórych polskich wsi docierały wieści, że „Wielkanoc będzie czerwona od krwi Polaków”, to nie wierzono, że w Wielki Tydzień dojdzie do rzezi, i to na tak ogromną skalę. Najkrwawszy atak UPA zorganizowała na Janową Dolinę w powiecie kostopolskim – zginęło wówczas około 600 Polaków, z czego większość spłonęła żywcem.

Do końca czerwca 1943 roku na Wołyniu śmierć poniosło około 10 tys. Polaków, ale apogeum zbrodni nastąpiło w lipcu i w sierpniu. Wtedy to Ukraińcy zaatakowali około 800 miejscowości, mordując blisko 20 tys. Polaków.

Reakcją na zbrodnicze napady były tworzone, niekiedy samoczynnie, bez udziału przedstawicieli Państwa Podziemnego, oddziały samoobrony. Wsławiły się one męstwem, stawiając zacięty opór napastnikom.

Wraz z posuwaniem się na zachód Armii Radzieckiej oddziały UPA i OUN przechodziły na tereny Małopolski Wschodniej, dokonując licznych rzezi. Nie mogły one nie spotkać się z polską reakcją. Ocenia się, że w wyniku polskich akcji odwetowych do wiosny 1945 roku zginęło 10–12 tys. Ukraińców.

Wielu ukraińskich historyków kwestionuje planową eksterminację Polaków, pisząc o prowokacji Moskwy, która miałaby do niej doprowadzić. Nie chcą przyjąć do wiadomości, że nie ma na to najmniejszych dowodów, że nigdy i nigdzie nie stwierdzono, by wśród atakujących i mordujących byli radzieccy partyzanci.

Przez długie lata elity polityczne w Polsce nie chciały uznać zbrodni wołyńskich za ludobójstwo. Polityka ta, przesiąknięta myślą, że nie powinniśmy pogarszać stosunków z antyrosyjską Ukrainą, zaowocowała tym, że za naszą wschodnią granicą morderców uważa się za bohaterów, a UPA traktuje się jako mit założycielski wolnej Ukrainy.

Prezentowane w książce teksty, pierwotnie opublikowane w tygodniku „Przegląd” – autorstwa świadków rzezi, jak i publicystów – ukazują dramatyczne wydarzenia sprzed 75 lat, ale jednocześnie przekonują, dlaczego historią nie wolno manipulować.

Rozdział I

Nie tylko Wołyń

Rzezie na Kresach

Gdy Polska zapomina o ofiarach ludobójstwa na Kresach, Ukraina nagradza jego sprawców

KRZYSZTOF WASILEWSKI

O tej zbrodni pisze się w Polsce niewiele. Jeszcze mniej się o niej mówi. Jej sprawcami nie byli Niemcy czy Rosjanie, toteż tym łatwiej przyszło rodzimym elitom ją przemilczeć. A jednak śmierć co najmniej 120 tys. Polaków, zamordowanych na Wołyniu i w Galicji, wciąż woła o pamięć.

„Bandyci – uzbrojeni w widły, siekiery, maczugi, noże oraz broń palną okrążyli naszą wioskę i zaczęli spędzać ludzi w jedno miejsce. A gdy ktoś próbował uciekać, wówczas strzelali za nim. Schwytane dzieci brali za nogi i głową uderzali o węgieł domu czy innego budynku” – tak rozpoczyna swoją relację wydarzeń z 15 lipca 1943 roku Leokadia Skowrońska, mieszkanka Aleksandrówka na Wołyniu[1]. Postrzelona w stopę chowała się w wykopanej przez siebie norze przez kilkanaście dni, aż w końcu przyszła pomoc. Jej najbliżsi mieli mniej szczęścia. Zabili ich ukraińscy znajomi, u których Skowrońscy chcieli się schronić.

Podobnych historii jest wiele. O tym, jak ukraińscy oprawcy czekali, aż Polacy zbiorą się na niedzielnej mszy, aby zamknąć ich w kościele i spalić żywcem. Kobiety, dzieci, starców – wszystkich bez wyjątku. O tym, jak krnąbrnym Lachom wykłuwano oczy, odcinano ręce i nogi, by na końcu przeciąć ich na pół piłą do drewna. O tym, jak w jednej chwili uczynni sąsiedzi i przyjaciele zmienili się w śmiertelnych wrogów, gotowych do największych zbrodni.

Począwszy od września 1939 roku, kiedy wschodnie tereny II RP zostały zajęte przez ZSRR, obserwowano wzrost liczby morderstw dokonywanych na Polakach przez ukraińskich nacjonalistów. Były to jednak pojedyncze, nieskoordynowane ataki. Istotną rolę w utrzymaniu względnego porządku odgrywała obecność Armii Czerwonej i NKWD, które z jednakową bezwzględnością tępiły wszelkie ruchy narodowościowe, zarówno po polskiej, jak i ukraińskiej stronie.

Sytuacja zmieniła się wraz z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej w czerwcu 1941 roku. Błyskawicznie, bo w niespełna dwa tygodnie, wojska III Rzeszy przejęły kontrolę nad byłymi Kresami Wschodnimi Rzeczypospolitej. Polacy uznali, że jedną okupację zastąpiła druga. Wielu Ukraińców natomiast powitało hitlerowców jak wyzwolicieli. Pomni proukraińskiej polityki Niemiec w czasie I wojny światowej, spodziewali się, że i tym razem Berlin będzie im sprzyjał.

GORSI NIŻ NKWD

Znany rosyjski literat Aleksander Sołżenicyn wymienił ponad 50 metod tortur stosowanych w śledztwie przez NKWD. (...) Członkowie OUN-UPA-banderowcy prześcignęli znacznie NKWD, stosując o wiele liczebniejsze i okrutniejsze rodzaje tortur wobec Polaków, a niekiedy i wobec swoich rodaków nieakceptujących ich zbrodniczych praktyk.

Pomylili się. Nowe władze nie widziały w Ukraińcach partnerów, lecz co najwyżej posłusznych realizatorów swojej zbrodniczej strategii. W świetle nazistowskiej ideologii należeli oni bowiem do tej samej kategorii co Polacy, Białorusini, Rosjanie i inni „podludzie” przeznaczeni do niewolniczej pracy. Mimo to szeregi ukraińskich kolaborantów szybko rosły. Na większą niż w pozostałych częściach podbitej Europy skalę miejscowa ludność pomagała hitlerowcom w „oczyszczaniu” terenów z Żydów i innych „niepewnych elementów”. Szacuje się, że do końca 1942 roku zginęło ponad 600 tys. żydowskich mieszkańców Wołynia i Galicji. Siłą sprawczą byli Niemcy, ale znaczny udział w tej zbrodni miały ukraińskie bataliony policyjne.

Holokaust zainspirował ukraińskich nacjonalistów. Udowodnił, że dzięki dobremu zorganizowaniu i bezwzględności było możliwe przeprowadzenie eksterminacji tysięcy ludzi. Cytując za wybitnym brytyjskim historykiem, Timothym Snyderem: „Kampania przeciwko Polakom zaczęła się na Wołyniu, a nie w Galicji, prawdopodobnie właśnie dlatego, że tutaj policja ukraińska odegrała większą rolę w wydarzeniach Holokaustu. Łączy to zagładę Żydów z rzezią Polaków i wyjaśnia obecność na Wołyniu tysięcy doświadczonych w ludobójstwie Ukraińców”[2].

Zbrodnie UPA na Kresach
Liczba zamordowanych na terenie Wołynia i Galicji Wschodniej

Liczba ofiar na terenie Wołynia i Małopolski Wschodniej według Władysława i Ewy Siemaszków: • Wołyń: 50–60 tys., • Województwo tarnopolskie: 27,6 tys., • Województwo lwowskie: 24,8 tys., • Województwo stanisławowskie: 18,4 tys., • Razem: 120–130 tys.

Począwszy od 1942 roku, rosło grono Ukraińców rozczarowanych polityką Berlina. Większość zasiliła ukraińską partyzantkę, której trzon stanowiła kilkunastotysięczna Ukraińska Powstańcza Armia (UPA) nadzorowana przez Stepana Banderę. Banderowcy tworzyli zbrojną elitę. Dobrze wykształceni i zaprawieni w bojach, mieli jeszcze jedną ważną cechę – byli bezwzględni.

ZBRODNIA WOŁYŃSKA W PODRĘCZNIKACH

Antypolska akcja OUN-UPA na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w latach 1943–1944 potraktowana jest w podręcznikach do gimnazjum i liceum ogólnokształcącego, profilowanego oraz technikum w sposób zróżnicowany. Spośród 25 książek zaledwie w siedmiu z nich autorzy postanowili napisać coś na ten temat. W podręcznikach przeznaczonych dla uczniów gimnazjów najczęściej w ogóle nie pojawiały się informacje o tamtych zbrodniach. Licealiści również nie dowiedzą się wiele na ten temat. Problem ukraińskich aspiracji niepodległościowych pojawia się najczęściej w podręcznikach dla klas z rozszerzoną historią lub na stronach przeznaczonych dla osób szczególnie zainteresowanych tym przedmiotem. Co ciekawe, repetytoria pomagające przygotować się do egzaminu dojrzałości także nic nie wspominają o antypolskiej akcji OUN-UPA.

Masowe, zorganizowane mordy na Polakach datuje się od pierwszych miesięcy 1943 roku. Wówczas to Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) – polityczna reprezentacja nacjonalistów, której podlegała między innymi UPA – podjęła decyzję o eksterminacji ludności polskiej. Preludium do ludobójstwa nastąpiło już 9 lutego 1943 roku, kiedy banderowcy zamordowali 149 polskich mieszkańców kolonii Parośla.

Miejsca zbrodni UPA w powiatach włodzimierskim i horochowskim

Z ZEZNAŃ UPOWCA

Fragment z protokołu przesłuchania Mykoły Nedbały, w którym oskarżony mówi o takiej grupie [napady na wsie i kolonie polskie przeprowadzały grupy mieszane tworzone przez terenowych dowódców UPA, w skład których włączano bojówki OUN i miejscową ludność ukraińską].

„Pod koniec sierpnia 1943 r. lub w pierwszych dniach września tego roku, w sotni Marceniuka o pseudonimie »Zabareżnyj« (...) w lesie gnojneńskim upowcy odbyli naradę, na której Marceniuk zlecił mi wraz z grupą liczącą 15 osób przeprowadzenie napadu na mieszkańców narodowości polskiej wsi Elizabetpol. Na drugi dzień przygotowałem całą grupę, w skład której wchodziłem ja – Nedbało Mykoła s. Mychajła, Panasiuk Mykoła o pseudonimie »Trawenko«, dwaj o pseudonimach »Murawa« i »Dubenko«. W nocy, połączywszy się z grupą cywilów liczącą mniej więcej 100 os[ób], dokonaliśmy napadu na w[ieś] Elizabetpol. Wymordowano wówczas 5–6 polskich rodzin, [tj.] mniej więcej 30–35 osób – mężczyzn, kobiet i dzieci, których [zwłoki] natychmiast po zamordowaniu zakopywaliśmy w ziemi na podwórkach. Podczas napadów byłem uzbrojony w karabin. Pozostali upowcy także mieli karabiny. Niektóre uczestniczące w napadzie osoby cywilne były uzbrojone w karabiny, inne w noże, siekiery i łopaty. Podczas zabijania używano mało broni palnej, większość mordowała bez strzelania, kolbami, nożami i siekierami”.

Władysław Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939–1944.
W poszukiwaniu odpowiedzi na trudne pytania

RODZAJE ZBRODNI UPA NA POLAKACH

(Wyimek ze spisu ponumerowanych 136 rodzajów, opracowanego przez dr. Aleksandra Kormana).

1. Wbijanie dużego i grubego gwoździa do czaszki głowy. 3. Zadawanie ciosu obuchem siekiery w czaszkę głowy. 5. Wyrzynanie na czole „orła”. 8. Wybieranie dwoje oczu. 11. Obrzynanie obydwu uszu. 14. Obrzynanie warg. 17. Podrzynanie gardła i wyciąganie przez otwór języka na zewnątrz. 21. Rozrywanie ust od ucha do ucha. 28. Obcinanie głowy sierpem. 29. Obcinanie głowy kosą. 33. Cięcie i ściąganie wąskich pasów skóry z pleców. 39. Obcinanie kobietom piersi sierpem. 40. Obcinanie kobietom piersi i posypywanie ran solą. 41. Obrzynanie sierpem genitalii ofiarom płci męskiej. 42. Przecinanie tułowia na wpół piłą ciesielską. 44. Przebijanie brzucha ciężarnej kobiecie bagnetem. 45. Rozcinanie brzucha i wyciąganie jelit na zewnątrz u dorosłych. 46. Rozcinanie brzucha kobiecie w zaawansowanej ciąży i w miejsce wyjętego płodu wkładanie np. żywego kota i zaszywanie brzucha. 47. Rozcinanie brzucha i wlewanie do wnętrza wrzątku – kipiącej wody. 53. Wkładanie do waginy zaostrzonego kołka i przepychanie aż do gardła, na wylot. 54. Rozcinanie kobietom przodu tułowia ogrodniczym scyzorykiem, od waginy aż po szyję i pozostawienie wnętrzności na zewnątrz. 55. Wieszanie ofiar za wnętrzności. 60. Odrąbywanie siekierą obydwóch rąk. 70. Przecinanie tułowia na wpół specjalną piłą drewnianą. 73. Przybijanie gwoździami rąk do stołu, a stóp do podłogi. 74. Przybijanie w kościele na krzyżu rąk i nóg gwoździami. 76. Zadawanie ciosów siekierą na całym tułowiu. 77. Rąbanie siekierą całego tułowia na części. 79. Przybijanie nożem do stołu języczka małego dziecka, które później wisiało na nim. 80. Krajanie dziecka nożem na kawałki i rozrzucanie ich wokół. 87. Wrzucanie do głębinowych studni małych dzieci żywcem. 88. Wrzucanie dziecka w płomienie ognia palącego się budynku. 89. Rozbijanie główki niemowlęcia przez wzięcie go za nóżki i uderzenie o ścianę lub piec. 91. Wbijanie dziecka na pal. 93. Przybijanie gwoździami małego dziecka do drzwi. 101. Zadźganie widłami, a potem pieczenie kawałków ciała na ognisku. 102. Wrzucenie dorosłego w płomienie ogniska na polanie leśnej, wokół którego ukraińskie dziewczęta śpiewały i tańczyły przy dźwiękach harmonii. 108. Przywiązanie nóg kobiety do dwóch drzew oraz rąk ponad głową i rozcinanie brzucha od krocza do piersi. 113. Ściskanie ofiary drutem kolczastym. 118. Zakopywanie żywcem do ziemi po szyję i ścinanie później głowy kosą. 119. Rozrywanie tułowia na wpół przez konie. 121. Wrzucanie dorosłych w płomienie ognia palącego się budynku. 122. Podpalanie ofiary oblanej uprzednio naftą. 125. Wbijanie niemowlęcia na widły i wrzucanie go w płomienie ognia. 126. Wyrzynanie żyletkami skóry z twarzy. 129. Zdzieranie z ciała skóry i zalewanie rany atramentem oraz oblewanie jej wrzącą wodą.

„Na Rubieży”, nr 35/1999

Rzeź rozpoczęła się na dobre w kwietniu. W samym powiecie horochowskim UPA doszczętnie zniszczyła 17 polskich osad i wsi, a ich mieszkańców bestialsko zabiła. W maju liczba ofiar rosła już lawinowo. Meldunek AK do Londynu informował, że zaledwie w jednym tygodniu śmierć poniosło ponad 2 tys. Polaków. Jak podaje profesor Władysław Filar, do lipca 1943 roku z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło około 15 tys. polskich mieszkańców Wołynia[3].

„Naród ukraiński – zapowiadano w organie informacyjnym UPA – wstąpił na drogę zdecydowanej rozprawy zbrojnej z cudzoziemcami i nie zejdzie z niej, dopóki ostatniego cudzoziemca nie przepędzi do jego kraju albo do mogiły”. Wszelkie wątpliwości rozwiewał rozkaz OUN: „Wyrżnąć Lachów aż do siódmego pokolenia, nie wyłączając tych, którzy nie mówią już po polsku”.

Kulminacja akcji eksterminacji ludności polskiej nastąpiła 11 lipca 1943 roku. Data ta została wybrana nieprzypadkowo. Była to niedziela, Polacy gromadzili się w kościołach na mszy, dzięki czemu Ukraińcy mieli ułatwione zadanie. W ten jeden dzień zgładzono mieszkańców prawie stu wsi i kolonii, niszcząc przy okazji wszystkie pozostałe ślady polskości, takie jak kościoły, domy, a nawet drzewa. Do końca 1944 roku UPA starła z powierzchni ziemi 1048 polskich osad na Wołyniu (na ich całkowitą liczbę 1050).

Liczba ofiar masakry polskiej ludności z Wołynia i Galicji szacowana jest na około 100 tys. Historycy różnią się w swoich obliczeniach, choć większość z nich skłonna jest przyjąć, że z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło nie mniej niż 50 tys. osób. Wśród ofiar czystek – obok Polaków, którzy stanowili ich zdecydowaną większość – znaleźli się także Żydzi, Czesi, Rosjanie i Ormianie. Z kolei w akcjach obronnych i odwetowych śmierć poniosło około 2 tys. Ukraińców.

Nacjonaliści ukraińscy mordowali także Żydów i Ukraińców, Czechów nieprzychylnych UPA i pomagających Polakom. Wiele ofiar było też wśród małżeństw mieszanych. Ocenia się, że na Wołyniu z rąk UPA zginęło około 2–3 tys. Ukraińców, którzy pomagali Polakom, próbując ratować ich przed banderowcami.

Od tych wydarzeń minęło prawie 70 lat. Wydawać by się mogło, że to wystarczająco długo, aby powstała na ich temat wyczerpująca literatura naukowa i publicystyczna. Nawet jeśli przed 1989 roku istniały różne przeszkody, które uniemożliwiały pełne zbadanie problemu, to zniknęły one wraz z nastaniem III RP. A raczej powinny zniknąć, bo historia minionych dwóch dekad dowodzi, że nie wszystkie tematy traktuje się z równą starannością.

Badania historyczne są zdominowane przez bieżącą politykę. Elity wykorzystują przeszłość do zdobycia poklasku, często ją zniekształcając lub wręcz zakłamując. Nadal żywe są spory, które wywołało przypomnienie zbrodni w Jedwabnem. Uroczystości związane z odsłonięciem pomnika ku czci ofiar w 60. rocznicę mordu zostały oprotestowane przez część prawicy i hierarchów kościelnych. Niektórzy z nich nadal nie chcą uznać polskiej odpowiedzialności za śmierć około 340 Żydów, powołując się na różnego rodzaju źródła. Bardziej niż na dotarciu do prawdy zależy im na pozyskaniu poparcia pewnych grup społecznych, tradycyjnie wyczulonych na narodowe przewinienia.

ZAGŁADA PAROŚLI

9 lutego 1943 r. Parośla, kolonia polska koło Kruszewa, gm. Antonówka, pow. sarneński. Banda nacjonalistów ukraińskich, udając oddział partyzantki radzieckiej zmyliła mieszkańców kolonii, którzy gościli bandę przez cały dzień. Wieczorem bandyci obstawili wszystkie budynki, mordując zamieszkałą w nich ludność polską. Zamordowano wówczas 173 osoby. Późniejsze oględziny pomordowanych wykazały szczególne okrucieństwo oprawców. Niemowlęta były przybijane do stołów nożami kuchennymi, kilku mężczyzn było obdartych ze skóry pasami, niektórzy mieli wyrywane żyły od pachwiny do stóp, kobiety były nie tylko gwałcone, lecz wiele z nich miało poobcinane piersi. Wielu pomordowanych miało poobcinane uszy, nosy, wargi, oczy powyjmowane, głowy często poobcinane.

Po dokonaniu rzezi mordercy urządzili libację w domu sołtysa. Po odejściu oprawców, wśród resztek jedzenia i butelek po samogonie znaleziono dziecko około 12-miesięczne, przybite bagnetem do stołu, a w usta dziecka włożony był niedojedzony kawałek kiszonego ogórka.

Józef Turowski, Władysław Siemaszko, Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich dokonane na ludności polskiej na Wołyniu 1939–1945

To, jak bardzo dzisiejsze spory zniekształcają nasze postrzeganie historii, najdobitniej pokazuje przykład Katynia. Pomijając krzywdzące dla pamięci ofiar sprowadzenie tej zbrodni tylko do jednego z wielu miejsc kaźni polskich oficerów, policjantów i inteligencji, wykorzystywanie tragedii tysięcy ludzi do rozgrywek politycznych nie ma nic wspólnego z rzeczową debatą naukową. Jak inaczej bowiem należy odbierać ciągłe domaganie się od Rosji oficjalnych przeprosin, chociaż ta uczyniła to już w 1993 roku? Jak inaczej, jeśli nie próbą zbicia kapitału politycznego, można nazwać zrównanie radzieckiej zbrodni z 1940 roku z katastrofą lotniczą z kwietnia 2010 roku? Gdy górę biorą emocje i polityczne interesy, cierpi prawda.

Postrzeganie ludobójstwa na Wołyniu i w Galicji wpisuje się w powyższe standardy. Od przełomu 1989 roku debata historyczna na temat tej zbrodni została wprost podporządkowana bieżącej polityce – tej wewnętrznej i zagranicznej. O ile jednak w przypadku Jedwabnego czy Katynia rodzima elita pozostaje skłócona i podzielona, o tyle w przypadku eksterminacji polskiej ludności na Kresach Wschodnich od lat mówi jednym głosem, a właściwie – zgodnie milczy.

Powstaje nieodparte wrażenie, że nie wszystkie ofiary II wojny światowej mają w Polsce równe prawa do pamięci. Trudno zrozumieć, dlaczego polskie służby konsularne, które z tak wielkim zaangażowaniem tropią wszelkie próby zakłamania zbrodni hitlerowskich czy radzieckich, pozostają bierne, gdy media i politycy ukraińscy beatyfikują zbrodniarzy z UPA.

Na długo przed 1989 roku środowisko paryskiej „Kultury” lansowało tezę, że bez wolnej Ukrainy nie będzie wolnej Polski. Doktrynę tę, błędnie odczytaną przez rodzime elity jako nakaz niedrażnienia wschodniego sąsiada, realizowali wszyscy premierzy III RP, począwszy od Tadeusza Mazowieckiego, na Donaldzie Tusku skończywszy. Wspomagali ich w tym kolejni prezydenci, z Lechem Kaczyńskim na czele. Zadziwiające, że nieprzejednany w relacjach z Niemcami i Rosją, w przypadku Ukrainy okazywał on wielką pobłażliwość, niejednokrotnie graniczącą z naiwnością.

Podczas gdy Polska zapomina o ofiarach ludobójstwa na Kresach, Ukraina nagradza jego sprawców. Dotyczy to nie tylko polityki władz w Kijowie, która na szczęście powoli się zmienia. Przede wszystkim dotyczy to prowincjonalnych miast i wsi, stawiających pomniki i nadających honorowe obywatelstwo członkom OUN i UPA, ze Stepanem Banderą i Romanem Szuchewyczem na czele[4]. Obaj otrzymali tytuł Bohatera Ukrainy, nadany przez prezydenta Wiktora Juszczenkę. Jego następca cofnął tę decyzję, choć fala krytyki, jaka go za to spotkała ze strony różnych środowisk, wskazuje, że do rozliczenia Ukrainy z własną przeszłością jeszcze daleka droga.

Nasilenie się nastrojów nacjonalistycznych na Ukrainie jest po części rezultatem polskiej naiwności. W 2009 roku nakładem Związku Ukraińców w Polsce ukazała się książka UPA i AK. Konflikt w Zachodniej Ukrainie (1939–1945), autorstwa Ihora Iljuszyna, profesora Kijowskiego Uniwersytetu Slawistycznego[5]. Przedmowę do niej napisał Mirosław Czech, niegdyś polityk Unii Wolności, a obecnie (2011) publicysta „Gazety Wyborczej”. Warto przytoczyć fragment przedmowy, bo dobrze oddaje ona stanowisko naszych elit w kwestii ludobójstwa na Kresach: „Krwawą konfrontację determinował polski szowinizm i ukraiński nacjonalizm, które wywoływały po obu stronach postawy ekstremistyczne deprecjonujące ludzkie życie i przykrywające wszystko hasłami patriotycznymi. Na to nie może być usprawiedliwienia dla żadnej ze stron”[6].

ZARĄBANI SIEKIERĄ

Wieczorem 3 marca 1944 r. około godziny 22:00 usłyszeliśmy krzyk i strzelaninę dochodzącą z sąsiedniego domu Tadeusza Solarza. W chwilę potem usłyszeliśmy strzały wokół naszego domu i mocne dobijanie się do drzwi. (...) Wszyscy weszliśmy na strych, zabierając ze sobą schody. (...) Banderowcy, nie mogąc się dostać do budynku, wyłamali drzwi i do pomieszczenia, z którego był otwór na strych, nanieśli słomy i podpalili. Oprócz tego usiłowali do okien na strychu wpychać płonące żagwie. Stanęliśmy do obrony okien, odpychając żagwie i gasząc ogień. (...) Sytuacja na strychu stawała się coraz groźniejsza. Narastający dym groził uduszeniem się, nie było już czasu oddychać. Zaczęliśmy więc wyskakiwać ze strychu, prosto w ręce Ukraińców. (...) Po kilku minutach do mieszkania weszli banderowcy i ugasili ogień. (...) Pozostałą na strychu moją siostrę, Klaudię Buczkowską, oprawcy zamordowali ciosem siekiery w skroń i trzema pchnięciami nożem w pierś. Moi wujowie, Jan Wyspiański i Fryderyk Juźwiak oraz Leon Krzyżanowski zginęli od kul podczas ostrzału domu, natomiast wuj Tadeusz Wyspiański został zarąbany siekierą. (...) Ciocia Karolina Juźwiakowa odnalazła odrąbaną głowę swego młodszego syna, (...) natomiast starszy syn Zdzisław miał całkowicie roztrzaskaną głowę.

Znany rosyjski literat Aleksander Sołżenicyn wymienił ponad 50 metod tortur stosowanych w śledztwie przez NKWD. (...) Członkowie OUN-UPA-banderowcy prześcignęli znacznie NKWD, stosując o wiele liczebniejsze i okrutniejsze rodzaje tortur wobec Polaków, a niekiedy i wobec swoich rodaków nieakceptujących ich zbrodniczych praktyk.

Regina Radczuk, „Na Rubieży”, nr 37/1999

Zrównanie zaplanowanej rzezi z wymuszonymi akcjami obronnymi musi budzić sprzeciw. Zgodnie z tokiem rozumowania Mirosława Czecha należałoby oskarżyć powstańców warszawskich o strzelanie do Niemców. Czyż ich czynów nie powinniśmy także nazwać „postawą ekstremistyczną deprecjonującą ludzkie życie”? Publicysta z pewnością liczył, że jego słowa wzmocnią dialog polsko-ukraiński. Nie można jednak dobrych relacji budować na fałszowaniu wspólnej historii.

Do czego prowadzi bicie się w pierś za niepopełnione winy, ilustrują coraz to nowe pomniki ku czci UPA wznoszone na zachodniej Ukrainie. Polska natomiast nie może się doczekać budowy choćby jednego centralnego monumentu. Powstały w 2006 roku. Ogólnopolski Komitet Budowy Pomnika Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA liczył, że osiągnie swój cel na 65. rocznicę mordów. Przeliczył się.

Monument autorstwa profesora Mariana Koniecznego miał pierwotnie stanąć na placu Grzybowskim w Warszawie. Sprzeciwiły się temu władze miejskie, argumentując, że pomnik będzie zbyt drastyczny (miał przedstawiać przybite do drzewa dzieci). Prezydent Lech Kaczyński, choć początkowo przyklasnął inicjatywie, wkrótce wycofał się z niej rakiem. Na niewiele zdało się także zaangażowanie Jarosława Kalinowskiego. Obecnie mówi się o zmianie lokalizacji pomnika na stołeczny plac Szembeka. Nadal jednak wydaje się mało prawdopodobne, aby jego budowa została ukończona przed 70. rocznicą rzezi, w 2013 roku.

W maju tego roku polski Sejm miał przyjąć uchwałę „O ustanowieniu 11 lipca Dniem Pamięci Męczeństwa Kresowian”. Jednak na wniosek Bronisława Komorowskiego została ona usunięta z porządku obrad. W kraju gościł wówczas prezydent Janukowycz i polskie władze chciały uniknąć politycznego zgrzytu. Zamiast więc wspomnianej uchwały w najbliższej przyszłości ma powstać wspólne oświadczenie parlamentów polskiego i ukraińskiego.

Usunięta uchwała głosiła między innymi: „Tragedia Polaków na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej winna być przywrócona pamięci historycznej współczesnych pokoleń. Jest to zadanie dla wszystkich władz publicznych w imię lepszej przyszłości i porozumienia narodów naszej części Europy, w tym szczególnie Polaków i Ukraińców”. Zadanie – warto dodać – do tej pory niezrealizowane.

Współpraca Agnieszka Płochocka

nr 28/2011

Rzezie metodą depolonizacji

Zbrodnie Ukraińców na Kresach nie były czystkami, ale ludobójstwem, ponieważ dążono do wymordowania całej ludności polskiej, a nie do jej wypędzenia

Rozmawia PAWEŁ DYBICZ

EWA SIEMASZKO

– absolwentka Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Od dziesięcioleci zbiera i opracowuje dokumenty dotyczące losów ludności polskiej na Wołyniu podczas II wojny światowej. Jest autorką, wraz z ojcem Władysławem, fundamentalnej monografii Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945. Wspólnie z Jarosławem Kosiatym prowadzi serwis internetowy Wołyń naszych przodków (www.nawolyniu.pl), gdzie udostępnione są setki starych fotografii, wspomnień i dokumentów poświęconych Polakom na Wołyniu.

Czy znając stosunki polsko-ukraińskie w II RP, należało się spodziewać zbrodniczych wystąpień ukraińskich nacjonalistów? Czy pierwsze rzezie były dla Polaków zaskoczeniem?

– Najpierw trzeba by sprecyzować, kto mógłby się spodziewać. Na pewno nie spodziewali się tego Polacy żyjący na wsi, gdzie stosunki między społecznościami polskimi i ukraińskimi układały się wspólnotowo, a właśnie tam Polacy najwięcej ucierpieli. Przejawem dobrych relacji było wzajemne poszanowanie świąt, obchodzonych w innych terminach, zapraszanie na uroczystości rodzinne, świąteczne, wspólne zabawy, pomoc sąsiedzka, rodziny mieszane polsko-ukraińskie (szczególnie w Małopolsce Wschodniej). Toteż napady na Polaków na dużą skalę, zwłaszcza gdy wśród napastników rozpoznawano ukraińskich sąsiadów, były zaskoczeniem i powodowały poczucie zawiedzionego koleżeństwa czy przyjaźni.

Ofiary mordu (26 Polaków) w Połowcach, znalezione w lesie przy Jagielnicy 16 stycznia 1944 roku (powiat Czortków, województwo tarnopolskie).

Nie było analiz przewidujących działania ukraińskich nacjonalistów?

– Tak straszny rozwój wypadków mógł być brany pod uwagę przez specjalistów zajmujących się bezpieczeństwem wewnętrznym i zewnętrznym, przede wszystkim pracowników Oddziału II Sztabu Głównego WP, potocznie zwanego dwójką, którzy gromadzili dane o działalności antypaństwowej. Problemy stwarzali komuniści i nacjonaliści ukraińscy – Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy głównie na Wołyniu, a Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) przede wszystkim w Małopolsce. Obie te organizacje planowały oderwanie części ziem II Rzeczypospolitej: ukraińscy komuniści chcieli przyłączenia do Związku Sowieckiego, a nacjonaliści chcieli niezależnej Ukrainy, ale bez innych narodowości, przede wszystkim Polaków. Stosunki polsko-ukraińskie były więc pochodną działalności obu tych wrogich Polsce i Polakom organizacji, a także Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) działającej do początku lat 30. Z różnych dokumentów OUN wynikało, że przygotowywano się do tak zwanej rewolucji narodowej, której celem było zniszczenie polskości na terenach wspólnie zamieszkanych przez Ukraińców i Polaków. Terroryzm, włącznie z zabójstwami, sabotaż i dywersja dokonywane najpierw przez UWO, następnie przez OUN, wywoływały kontrakcje państwa polskiego, co z kolei było wykorzystywane przez te organizacje do podziemnej agitacji antypolskiej wśród Ukraińców.

Czy polityka II RP wobec mniejszości narodowych była racjonalna?

– Przez dziesiątki powojennych lat wytyka się II Rzeczypospolitej błędy polityki wobec mniejszości narodowych, i to w taki sposób, że niewchodzący w szczegóły obywatel nie zdaje sobie sprawy z tego, że Ukraińcy mieli swoją reprezentację parlamentarną, w dwóch kadencjach Sejmu II RP wicemarszałkiem był Ukrainiec Wasyl Mudryj, działało szereg ukraińskich organizacji: kulturalnych, oświatowych, gospodarczych, sportowych (wykorzystywanych zresztą przez OUN do przygotowywania gruntu społecznego dla późniejszych zbrodni na Polakach). Ukazywały się czasopisma (aż 81) i różne wydawnictwa w języku ukraińskim. Nie można więc mówić o ucisku narodowościowym, co najwyżej o niepełnym zaspokojeniu potrzeb (na przykład niedostatecznej liczbie szkół z ukraińskim językiem wykładowym). Gdyby nie antypaństwowa działalność organizacji nacjonalistycznych, pod różnymi względami pozycja ludności ukraińskiej w II RP byłaby bardziej ją satysfakcjonująca. Polacy, wywalczywszy niepodległość po 123 latach zaborów, nie mogli pozwolić sobie na demontaż państwa, na jego rozczłonkowanie, do czego dążyli nacjonaliści ukraińscy.

Czym tłumaczyć zachowanie Ukraińców – pokłosiem wcześniejszych zbrodni NKWD w latach 1939–1941, udziałem w nazistowskiej eksterminacji Żydów, swoistym oswojeniem się ze zbrodnią?

– Zbrodnie NKWD (aresztowania, przetrzymywanie w więzieniach, masowe zbrodnie przy likwidacji więzień w czerwcu-lipcu 1941 roku, okrutne zsyłki do łagrów i deportacje) nie były przykładem, na którym uczyli się nacjonaliści ukraińscy (podkreślam: nacjonaliści, bo nie wszyscy Ukraińcy byli nacjonalistami popełniającymi zbrodnie). Zarówno pomysł, jak i sposób depolonizacji wynikały ze zbrodniczej, faszystowsko-nazistowskiej ideologii nacjonalizmu ukraińskiego szerzonego przez OUN od 1929 roku. To była ideologia nienawiści i sankcjonowania zbrodni jako metody osiągania celu, ideologia przecząca uznawanym powszechnie zasadom moralnym, traktująca je jako przeszkodę w rozwoju silnego narodu, który by istnieć, musi eliminować słabsze narody. Niewątpliwie dodatkowym czynnikiem potwierdzającym słuszność takiej ideologii i pokazującym, że można bezkarnie niszczyć masy ludzkie, był Holokaust Żydów. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej zagładę Żydów organizowali Niemcy, ale uczestniczyli w niej czynnie policjanci ukraińscy, powiązani z OUN, którzy pół roku później zdezerterowali do partyzanckich oddziałów dokonujących zbrodni na Polakach, w tropieniu zaś niedobitków żydowskich, przekazywaniu ich Niemcom i policji albo w samodzielnym likwidowaniu brali też udział nacjonaliści ukraińscy. Obok Polaków również Żydzi byli wymieniani w dokumentach i materiałach propagandowych jako element, który należy zniszczyć (Smert’ lacham, żydam i moskowśkij komuni).

Czy mają uzasadnienie głosy o inspirującej roli NKWD i GRU: o podsycaniu przez te służby nienawiści i przyczynianiu się do zbrodni Ukraińców na Polakach?

– Nie ma na to dotąd dowodów, natomiast jest wystarczająco dużo dowodów na programowe, planowe przygotowywanie przez OUN tak zwanej rewolucji narodowej, która była w rzeczywistości zbrodnią ludobójstwa.

Dlaczego rzezie zaczęły się na Wołyniu?

– Ten rejon był najdogodniejszy do rozpoczęcia eliminacji ludności polskiej. Po pierwsze, Polaków było na Wołyniu mało, przed wojną zaledwie 16,6% ogółu ludności. Liczbowy stosunek Polaków do Ukraińców wynosił 1:4,1, czyli na jednego Polaka przypadało czterech Ukraińców. Po okupacji sowieckiej 1939–1941 i wywozie na roboty do Rzeszy stosunek ten zmienił się na niekorzyść żywiołu polskiego: w 1943 roku, kiedy rozpoczęły się rzezie wołyńskie, przypadało pięciu Ukraińców na jednego Polaka. Nastąpiła też zmiana jakościowa, ponieważ represje stalinowskie pozbawiły Kresy najaktywniejszego polskiego elementu, predysponowanego do organizacji walki z okupantem i do samoobrony. Do tego trzeba dodać, że Polacy żyli głównie na wsi, zwartych dużych osiedli polskich było mało, ludność polska była rozproszona wśród ukraińskiej, co bardzo ułatwiało depolonizację. Dla organizacji zbrojnych oddziałów ukraińskich, które potem przyjęły nazwę Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), były też sprzyjające warunki terenowe, ponieważ Wołyń, zwłaszcza jego północna połowa, był zalesiony, a lasy to dobra baza dla partyzanckich formacji. Tak więc to na Wołyniu były wtedy najlepsze warunki do zorganizowania zbrojnego ramienia OUN, czyli bojówek UPA, oraz do wprowadzenia w czyn planów eksterminacji Polaków i nabycia doświadczeń przydatnych do rozszerzenia zbrodni na Małopolskę Wschodnią w drugiej połowie 1943 roku. Fakt przybycia na Wołyń z Małopolski emisariuszy nacjonalistycznych, którzy pomagali tworzyć UPA i organizować napady, potwierdza plan rozpoczęcia rzezi na Wołyniu.

Jaki cel chciały osiągnąć OUN i UPA, dokonując czystek etnicznych?

– Zbrodnie na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej nie były czystkami, ale zbrodniami ludobójstwa, ponieważ dążono do wymordowania całej ludności polskiej, a nie do jej wypędzenia. Używano podstępów, by było jak najwięcej ofiar. W województwach tarnopolskim, stanisławowskim i lwowskim w niektórych miejscowościach OUN i UPA podrzucały Polakom ulotki wzywające do przeniesienia się za San, bo formacje te nie miały tam wystarczających sił do całkowitego rozprawienia się z ludnością polską (w Małopolsce było więcej Polaków niż na Wołyniu). Wszędzie natomiast atakowani byli Polacy uciekający, co świadczy o zamiarze całkowitego wyniszczenia Polaków żyjących wśród Ukraińców (Wyriżemo wsich lachiw, do odnoho, od małoho do staroho). Celem tych zbrodni było stworzenie korzystnych warunków do wywalczenia Ukrainy tylko dla Ukraińców, a więc państwa jednonarodowego.

Jakimi metodami eliminowania Polaków posługiwali się napastnicy? Dlaczego dokonywano mordów w tak bestialski, niehumanitarny sposób? Czy metody te należy tłumaczyć tylko słabym uzbrojeniem oddziałów UPA?

– Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich wyróżniało się powszechnością okrucieństwa. W ludobójstwie niemieckim i sowieckim też były elementy okrucieństwa, ale innego rodzaju, nie tak drastyczne i na mniejszą skalę. Na Kresach ofiary były zabijane głównie za pomocą narzędzi gospodarskich (topory, widły, kosy, noże, motyki, piły itp.). Broń palną posiadały bojówki OUN i UPA, natomiast nie dysponowały nią wiejskie bojówki złożone z ukraińskich chłopów nienależących do UPA, zaagitowane i wciągnięte do likwidacji Polaków. Pastwienie się nad ofiarami wynikało przede wszystkim z kolosalnej nienawiści, jaką OUN wywołała za pomocą odpowiedniej propagandy. Okrucieństwo w stosunku do przeciwników występowało w wielu społeczeństwach Europy do połowy XIX wieku, ale w wyniku rozwoju społecznego zjawisko to zanikało, natomiast na wschodzie trwało, bo rozwój społeczny był powolniejszy. To przerażająco barbarzyńskie masowe mordowanie upoważnia do zastosowania w odniesieniu do ludobójstwa ukraińskiego łacińskiego terminu genocidium atrox (straszne, dzikie).

Dlaczego Ukraińcy w równie okrutny sposób potraktowali rodziny mieszane, polsko-ukraińskie, i wielu Ukraińców niechętnych rzeziom?

– Według ideologii nacjonalizmu ukraińskiego polsko-ukraińskie związki zagrażały czystości narodowej przyszłego państwa ukraińskiego, do której OUN dążyła bezwzględnie. Nie miało znaczenia, czy Polak jest rodzinnie połączony z Ukraińcami czy nie, Polak to wróg, którego trzeba wyeliminować. Z kolei Ukraińcom z polsko-ukraińskich rodzin zarzucano, że w ten sposób osłabiają nację ukraińską. Losy rodzin mieszanych były różne, nie wszystkie spotkały prześladowania ze strony nacjonalistów. Potwornie natomiast obchodzono się z Ukraińcami niepodporządkowującymi się OUN i UPA – między innymi by odstraszyć od niesubordynacji wobec zarządzeń OUN-UPA i zastraszyć całość społeczeństwa ukraińskiego. W ten sposób objawiał się totalitarny charakter ideologii nacjonalizmu ukraińskiego i formacji ją stosujących.

Co się działo z majątkiem pomordowanych, ich domostwami, ziemią, którą uprawiali?

– Mienie ruchome, inwentarz żywy w części zagospodarowywała UPA, w części miejscowa ludność – to był oczywisty rabunek na wielką skalę, choć ludność polska nie była majętna, a wojna spowodowała ogromne zubożenie. Zabudowania były palone, murowane w dobrym stanie rozbierane. Wszystkie budowle kojarzone z polskością (świątynie, szkoły, domy ludowe, młyny i inne obiekty, w których coś produkowano) były niszczone. Wycinano też sady i parki. Likwidowano materialne ślady polskiej obecności. Ziemia miała przejść na własność ludu ukraińskiego, ale do tego nie doszło, bo w miarę przesuwania się frontu sowiecko-niemieckiego na zachód następowała ponowna sowietyzacja.

W ramach akcji samoobrony powstała 27. Wołyńska Dywizja Piechoty, ale Polacy wstępowali też (około 1,2 tys. osób) do niemieckiej policji i do radzieckiej partyzantki. Wstępując do policji, kolaborowali z hitlerowskim okupantem? W partyzantce – ze Stalinem?

– 27. Wołyńska Dywizja Piechoty AK powstała nie jako samoobrona, ale do walk z Niemcami w ramach planowanego ogólnonarodowego powstania (akcja „Burza”) w momencie znacznego osłabienia sił okupanta. To był styczeń 1944 roku, a więc wtedy, gdy na Wołyniu nie było już wielu Polaków, przebywali w miastach i w dziesięciu wiejskich ośrodkach z samoobroną. Wstępowanie do tak zwanych Schutzmannschaften (około 1,2 tys. ludzi), czyli ochronnych oddziałów pod dowództwem niemieckim, czy do radzieckiej partyzantki (około 2 tys. Polaków), wynikało z rozpaczliwej sytuacji. Polacy naprawdę byli bezbronni. Udział w tych formacjach był traktowany jako obrona, a nie jako wspieranie okupanta aktualnego i poprzedniego, i rzeczywiście tam, gdzie one stacjonowały, Polacy byli bezpieczniejsi. To OUN i UPA wepchnęły Polaków do obcych oddziałów. Dopiero od połowy lipca 1943 roku, a więc po przetoczeniu się przez Wołyń wielkich akcji ludobójczych, zaczęły powstawać akowskie oddziały partyzanckie, w których łącznie było około 1,2 tys. żołnierzy, którzy następnie weszli w skład 27. dywizji. Samoobrony były słabe, większość została przez UPA rozbita, do 1944 roku utrzymało się zaledwie dziesięć. Ocena postaw ludzi w śmiertelnym zagrożeniu nie jest więc prosta.

Jakie akcje odwetowe podjęli Polacy, jakie były ich rezultaty, ile było ofiar?

– Ta sprawa nie jest dostatecznie zbadana, natomiast przez różnych autorów podawane są rozmaite liczby Ukraińców, którzy zginęli z rąk polskich, przeważnie nieprawdopodobne, bo nieproporcjonalne do istniejących wtedy możliwości po polskiej stronie. Odwetów ze strony akowskich oddziałów partyzanckich nie było wiele, akcje były skierowane przeciwko uzbrojonym Ukraińcom, choć niejako przy okazji ginęli też cywile. Ukraińcy z UPA ginęli także w walkach z oddziałami partyzanckimi i w kilku starciach z 27. WDP AK. Samoobrony nie prowadziły akcji odwetowych, lecz obronne, tylko jedna samoobrona w Przebrażu dokonała kilku akcji prewencyjnych, mających na celu rozbicie zagrażających „gniazd” UPA. Odróżnienie członków bojówek OUN i UPA od cywilnych ofiar, nieuczestniczących w zbrodniach, nie jest możliwe, bo nie ma wiarygodnych danych. W rzeziach brali udział chłopi ukraińscy, a więc wszyscy byli traktowani jako niebezpieczny element. Winą za pacyfikacje niemieckie, w których Polacy uczestniczyli, niesłusznie obciąża się wyłącznie Polaków, podobnie jest z akcjami oddziałów radzieckich.

Czym tłumaczyć trudności w oszacowaniu liczby ofiar ukraińskich nacjonalistów na Kresach?

– Zgromadzona dotąd dokumentacja pozwala na najbardziej prawdopodobne określenie liczby ofiar na około 130 tys. na całym obszarze dokonywania przez OUN-UPA ludobójstwa Polaków, a więc na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Trudności dotyczą odtworzenia pełnej imiennej listy ofiar, a to dlatego, że za późno rozpoczęte zostały badania, prowadzone były siłami społecznymi, bez wsparcia finansowego. Większość świadków nie żyje, wielu odmawia udzielania informacji z obawy przed zemstą ukraińską, część nie chce wracać do traumatycznej przeszłości, trudno jest dotrzeć do takich, którzy mogliby przekazać swoje przeżycia. Różnego typu dokumenty nie zawierają wszystkich faktów zbrodni i ofiar. Nie jest więc możliwe, przy najlepszych chęciach, dokładne ustalenie strat polskich.

nr 30/2012

Dlaczego zabijano w tak okrutny sposób?

Ogrom rzezi na Kresach był spowodowany nie tylko uwarunkowaniami politycznymi i nacjonalizmem. Dużą rolę odegrały motywy psychologiczne

STANISŁAW TUROWSKI

Zainspirowany publikowanymi przez „Przegląd” interesującymi i przerażającymi materiałami historyczno-dokumentacyjnymi (na przykład Krzysztof Wasilewski Rzezie na Kresach, nr 28/2011), obrazującymi rozliczanie się Ukraińców z Polakami w końcowym okresie II wojny światowej oraz na początku wolności i pokoju, spróbowałem zaproponować inne, nieco łagodniejsze podejście do tych krwawych wydarzeń. Ogrom nieszczęść dziejących się na Wołyniu był spowodowany nie tylko uwarunkowaniami politycznymi i nacjonalizmem. Dużą rolę odegrały motywy psychologiczne natury uniwersalnej. One stymulują zło i cierpienie, gdy są chytrze podżegane przez ludzi załatwiających swoje cele polityczne.

Dlaczego zabijano, często masowo? Czemu w tak okrutny sposób? I na taką skalę? Bo „wyzwoliciele” Ukrainy działali z reguły w grupach. Oczywiście zawsze przez kogoś kierowanych. A dowódca watahy też miał zwierzchnika. Możliwe, że w iluś przypadkach owi wyżsi dowódcy nie przewidywali, że obcych ruguje się w warunkach tyle razy zaprzeczających człowieczeństwu.

Nie każdy musiał wykonywać katowskie polecenia. Również w stosunku do dzieci. Zdarzało się zapewne, że odmowa realizowania rozkazu groziła śmiercią i torturami.

Bezwzględność dotykała także Ukraińców, którzy nie mieli ochoty krzywdzić Polaków, sąsiadów, czasem nawet bliskich.

Nie każdy z wyzwoleńczej partyzantki robił, co robił, w zgodzie z własnym sumieniem. Ale byli z pewnością tacy, którzy makabryczne polecenia wykonywali, bo to im dawało radość. Mogli wreszcie uzewnętrzniać bezkarnie umiłowanie zadawania cierpienia.

Podkręcać do bestialstwa łatwiej ludzi niewykształconych. Ich wrażliwość bywa mniejsza. Jednostki słabsze wewnętrznie poddawały się atmosferze zbiorowych napadów. Pole do popisu mieli wreszcie ci, którzy w zwyczajnych warunkach – jako mniej groźni fizycznie – musieliby tchórzyć albo ustępować. Trochę w myśl zasady, że w grupie napastników najgroźniejszy z reguły i najbardziej zaczepny jest właśnie osobnik „mikry”. Czuje za sobą potęgę kolegów, nieraz dryblasów. Taki „prawie nic” najbardziej kopie leżącego, bo wreszcie ma szansę i on... Dlatego spece od samoobrony wiedzą, że w „spotkaniu” z grupą napastników najszybciej i najmocniej trzeba uderzyć tego najwątlejszego. Takie działanie zmniejsza odwagę pozostałych, nie chcą ryzykować.

Wydarzenia takie jak wołyńskie i im podobne przebiegały nieraz według powszechnie praktykowanych prostych reguł i mogły się zdarzyć (i zdarzały się) także w innym miejscu. To nie znaczy, że bronię oprawców.

Uzasadnienie agresji nie musi być istotne ani przekonujące. Na wiejskiej zabawie wystarczył spór o dziewczynę albo to, że młodzieńcy byli z innej miejscowości, tym bardziej z tej od lat uważanej za wrogą. Wystarczyło nie takie słowo, krzywe spojrzenie. W ruch nagle szły pięści, butelki, sztachety, orczyki. Zdarzały się wtedy ciężkie pobicia, czasem ostrymi narzędziami i ze skutkiem śmiertelnym. Bardzo rzadko powodem były różnice pochodzeniowe, etniczne, bodaj z wyjątkiem szczególnie nielubianych Cyganów.

Piszę o tych anomaliach w czasie przeszłym, ponieważ moda na ludowe bijatyki minęła 50–40 lat temu. W miarę jak przybywało młodych kształcących się, coraz bardziej nie wypadało stawać po stronie prostackich awanturników. Przeciętny z wyglądu albo nawet mizerny uczeń technikum bądź student uprawiający dżudo w tradycyjnych niedzielnych zapasach wiejskich swobodnie kładł niepokonanego dotąd osiłka.

Miejscowy autorytet się przemieszczał. Teraz było ważne, co mówił ten z internatu, akademika. Jeśli na zabawie, w sytuacji konfliktowej, powiedział: „zostawcie go”, to odchodzili. Coraz bardziej liczyły się grzeczność i dobre towarzystwo. Wykształconych przybywało. Bezmyślne bijatyki odeszły do wspomnień.

Latacz, powiat Zaleszczyki, województwo tarnopolskie, rodzina Karpiaków zabita przez UNS, 14 grudnia 1943 roku.

Dlaczego pozwoliłem sobie na dygresję? Żeby powiedzieć, że na przykład owe wołyńskie wydarzenia albo nie miałyby miejsca, albo ich przebieg nie przybrałby tak tragicznego charakteru, gdyby... Owszem – jest kwestia jakiejś odpowiedzialności za tamte dramaty, ale najistotniejsze, żeby wyciągnąć wnioski z tego, co się wtedy tam wydarzyło.

Na pewno warto podnosić poziom wykształcenia społeczeństw. Mniej lub bardziej wyraźnie wpływa ono na łagodzenie postępowania jednostek, szczególnie w sytuacjach „krawędziowych”. Gdy więcej jest osób wykształconych, solidnie wyedukowanych, łatwiej zorganizować się przeciw złu i podłości. Naród czy społeczności łatwiej przekonać do zaniechania działań drastycznych w określonej sprawie. Większa jest szansa na wywołanie dezaprobaty dla pomysłów szaleńczych, wtedy kiedy można jeszcze zapobiec ich realizacji.

To w wielkiej mierze dzięki likwidowaniu analfabetyzmu w różnych krajach, dzięki poszerzaniu obszarów edukacji i kultury przez ostatnich 66 lat nie było wielkiej wojny, z gigantycznymi stratami w ludziach i w ich dorobku. Czym mają się wykazać osobnicy mało skomplikowani wewnętrznie? Rozpoznawaniem niegodziwości? Zainteresuje ich raczej przemoc i uprawianie destrukcji.

Zło jest zaraźliwe. Należałoby budować struktury służące ograniczeniu jego ekspansji. Najogólniej biorąc – trzeba podnosić rangę edukacji i kultury. Na przykład Polska i Ukraina, mimo tamtego ponurego czasu, powinny ze sobą współpracować w możliwie wielu dziedzinach. Dobrze, że nasze kontakty zmierzają w tym kierunku.

Warto też zaznaczyć, że wiele zależy od przywódców państw, czyli od tych, którym – w drodze wyborów – powierzamy władzę. W pewnym sensie sami sobie gotujemy lepszy lub gorszy los.

nr 30/2011

Najpierw był Wołyń

Bestialski mord na mieszkańcach Parośli rozpoczął masowe rzezie na Kresach Wschodnich

KRZYSZTOF WASILEWSKI

Kolonia Parośla I nie wyróżniała się niczym szczególnym spośród setek podobnych wsi na Wołyniu. Liczyła około 150 mieszkańców zajmujących się głównie pracą na roli i wycinką drzew. Niemal wszyscy zostali bestialsko zamordowani 9 lutego 1943 roku, otwierając tym samym długą listę ofiar wołyńskiego ludobójstwa.

Pierwsze dwa lata II wojny światowej upłynęły na Kresach Wschodnich pod znakiem masowych wywózek polskiej ludności. Uznani za element wyjątkowo niebezpieczny dla nowej władzy Polacy stanowili większość spośród kilkuset tysięcy osób zesłanych na północne tereny Związku Radzieckiego. Po nadejściu wojsk niemieckich wywózki ustały. Rozpoczęły się natomiast masowe mordy, które z równą częstotliwością dotykały miejscowych Żydów, Polaków i Ukraińców.

Brutalizacja życia codziennego odbijała się na kontaktach dotychczasowych sąsiadów. Podobnie jak w okupowanej Polsce także na Ukrainie pomoc Żydom była karana śmiercią. Tylko nieliczni mieli odwagę zaryzykować. Wielu zaś wybierało odwrotną drogę, widząc w kolaboracji z Niemcami szansę na poprawę własnego losu. Spośród wszystkich okupowanych przez III Rzeszę terytoriów to właśnie na Ukrainie znajdowano najwięcej pomocników do eksterminacji Żydów. Szacuje się, że tylko do 1942 roku przy znacznym współudziale ukraińskich batalionów zgładzono ponad 600 tys. żydowskich mieszkańców Wołynia i Galicji. Trzy lata po wybuchu II wojny światowej trudno było jednoznacznie stwierdzić, kto jest wrogiem, a kto sojusznikiem.

W tym całym polityczno-etnicznym galimatiasie widzieli swoją szansę ukraińscy nacjonaliści. Hasła budowy niepodległej Ukrainy bez „elementu obcego” pojawiły się już w okresie I wojny światowej. Dopiero jednak tworzenie obozów zagłady i eksterminacja Żydów udowodniły możliwość ich realizacji. Na początku 1943 roku kierownictwo Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) zawyrokowało: „Jeśli chodzi o sprawę polską, to nie jest to zagadnienie wojskowe, tylko mniejszościowe. Rozwiążemy je tak, jak Hitler sprawę żydowską”.

Ukraińscy nacjonaliści rozpoczęli wdrażanie swojego planu na początku 1943 roku, jednak już latem 1942 roku w pobliżu polskich wsi na Wołyniu można było zaobserwować wzmożone ruchy patroli ukraińskich. Mieszkańcom tłumaczono, że to partyzantka radziecka przegrupowuje się przed planowaną ofensywą. Pytania, dlaczego partyzanci mówią po ukraińsku i zachowują lokalne zwyczaje, zbywano wymownym milczeniem. Mimo to część Polaków nadal chciała wierzyć, że głównym wrogiem na Wołyniu pozostają Niemcy.

Wszelkie nadzieje rozwiały się rankiem 9 lutego 1943 roku Wówczas to wieś Kolonia Parośla I została otoczona przez dużą grupę Ukraińców uzbrojonych w pepesze i siekiery. Ponownie przedstawili się jako radziecka partyzantka, szykująca się do starcia z oddziałami niemieckimi. Szybko podzielili się na małe grupy, które rozlokowały się we wszystkich domach. Tam kazali gospodarzom przygotować sobie obiad, aby „posilić się przed walką”. Opornych bili.

Około godziny 15 „partyzanci” nakazali mieszkańcom – wszystkim bez wyjątku – położyć się twarzą do ziemi. Zaraz potem ich związali. Miało to – tłumaczyli – uchronić ich przed zemstą Niemców, którzy surowo karali gospodarzy „przechowujących i karmiących partyzantów”. Może dziwić, że mieszkańcy Parośli tak łatwo poddali się Ukraińcom. Mieli jednak prawo wierzyć, że faktycznie mają do czynienia z radziecką partyzantką. Nieraz słyszeli o podobnych praktykach, które chroniły cywilów przed represjami ze strony hitlerowców. Polscy strażnicy z pobliskich lasów też często opowiadali, jak pomagali partyzantom układać miny, a po wszystkim dawali się przywiązać do drzewa. Czemu teraz miałoby być inaczej?

Rzeź zaczęła się, gdy tylko związano ostatniego mieszkańca. „Bojówkarze zabijali leżących – relacjonują Władysław i Ewa Siemaszkowie – rozrąbując głowy i ciała siekierami. Komendant Związku Strzeleckiego (Strzelca) Walenty Sawicki został porąbany na »sieczkę«. Dzieci były uśmiercane uderzeniami obuchem siekiery w główkę. W jednym z domów nie można było wyciągnąć noża, którym niemowlę było przybite do stołu. Na zakończenie Ukraińcy urządzili sobie libację”.

Dzięki materiałom zebranym przez Władysława i Ewę Siemaszków udało się poznać dane większości ofiar. Wśród nich znaleźli się Józef i Maria Strągowscy oraz piątka ich dzieci. Najmłodszy – Staś – ledwo skończył pięć lat. Jeszcze krócej żyły Zuzia i Krysia Chorążyczewskie. Pierwsza miała trzy lata, druga nie dożyła nawet roku. 9 lutego zginęła także ośmioosobowa rodzina Jana Koguta. U ich sąsiadów, Horoszkiewiczów, znaleziono aż dziewięć ciał. Jedną z pierwszych ofiar rzezi był Mieczysław Bułgajewski. Próbował się bronić, za co został posiekany siekierą na kawałki. Łącznie w ciągu kilku godzin w bestialski sposób wymordowano ponad 150 osób.

Wszystkie gospodarstwa zostały doszczętnie splądrowane. Zabierano nie tylko kosztowności, lecz także żywność i bydło. Do „partyzantów” dołączyli okoliczni Ukraińcy, którzy bez skrupułów rabowali mienie niedawnych sąsiadów. „Złote żniwa” rozpoczęły się na Wołyniu jeszcze zimą.

Znaczna część bojówki, która dokonała rzezi w Parośli, rekrutowała się spośród mieszkańców najbliższej okolicy. Wbrew powszechnej opinii nie był to wyłącznie margines społeczny. Obok zwykłych rzezimieszków w mordowaniu Polaków wzięli udział między innymi pracownicy wydziału oświaty z Włodzimierza i rodziny księży prawosławnych. Syn jednego z nich był nawet komendantem UPA w rejonie włodzimierskim. Akcja oczyszczania Ukrainy z „elementu obcego” miała oddanych zwolenników zarówno na nizinach, jak i na szczytach ukraińskiego społeczeństwa.

Pierwszym, który dotarł do Parośli, a raczej do tego, co po niej zostało, był polski rolnik z pobliskiego Wydymeru. Natychmiast zaalarmował okolicznych mieszkańców. W tym samym czasie do Wydymeru przybiegła Maria Bułgajewska, która ocalała tylko dlatego, że udawała martwą. Przybyłym do Parośli Polakom udało się odnaleźć jeszcze 12 żywych, choć ciężko rannych osób. Większość stanowiły dzieci. Ocalała także sześcioosobowa rodzina żydowska Dawida Balzera, ukryta przez Klemensa Horoszkiewicza w piwnicy.

Przygotowania do pochówku przerwały strzały z pobliskiego lasu. Dopiero następnego dnia, pod eskortą żołnierzy niemieckich, Polacy mogli wrócić do Parośli. Ochrona jednak się niecierpliwiła, więc pomordowanych chowano w masowym grobie, owiniętych jedynie w prześcieradła, bez trumien. Nie było czasu nawet na zmianę zakrwawionych i zniszczonych ubrań. Gorycz tragedii wzmogło to, że wykopany rów nie pomieścił wszystkich ciał. Ułożono je więc w stożek, po czym usypano kurhan. Był to już trzeci kurhan w Parośli – w pierwszym spoczywały ofiary najazdu tatarskiego, w drugim zmarli na grypę hiszpankę.

Z uroczystością poświęcenia mogiły czekano na przybycie niemieckich posiłków. Trudno o wymowniejszy symbol wołyńskiej mozaiki lat wojny – ze znienawidzonego okupanta oddziały Wehrmachtu stały się nagle gwarantem spokoju. Zanim bowiem Polacy zdążyli się zorganizować w oddziały samoobrony, musieli szukać ochrony u Niemców. Po rzezi w Parośli niektóre polskie rodziny dobrowolnie wyjeżdżały na roboty do III Rzeszy, uważając, że tam będą bezpieczniejsze. Wielu Polaków przystępowało do policji nadzorowanej przez Niemców.

„Tworzenie policji polskiej na danym terenie – wspominał profesor Władysław Filar – zawsze było skutkiem i następstwem masowych rzezi Polaków, wywołanym zagrożeniem życia, koniecznością obrony przed szalejącym terrorem nacjonalistów ukraińskich”. Rzeczywiście, do lutego 1943 roku służba w policji traktowana była jako wysługiwanie się okupantom. Po wymordowaniu mieszkańców Parośli stała się koniecznością.

Parośla pozostała niezamieszkana. Mimo nalegań Niemców, aby zagospodarować pozostałe mienie, wśród okolicznej ludności nie znaleziono chętnych. Trzy miesiące po rzezi miejscowi Polacy ogrodzili kurhan i ustawili na nim duży krzyż. Pod koniec lipca 1943 roku do wsi ponownie wkroczyły bojówki ukraińskie, rozpoczynające właśnie akcję likwidacji polskich osiedli w gminie Antonówka. Mieszkańcy prawie 30 innych zagród podzielili los Parośli. Szacuje się, że do początku 1944 roku z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło na Wołyniu co najmniej 60 tys. Polaków.

Po Parośli nie ma śladu. W miejscu, gdzie kiedyś była wieś, rośnie gęsty las. Dostać się tam można tylko przy dobrej pogodzie. Wystarczy kilka dni opadów, aby nieutwardzona droga zmieniła się w rwący potok. O tragedii z 9 lutego 1943 roku przypominają jedynie tablica z nazwiskami pomordowanych oraz dwa podniszczone już krzyże, postawione samowolnie przez Antina Kowalczuka, Ukraińca z pobliskich Krawczuk.

Mało kto dziś pamięta o tragedii wsi Kolonia Parośla I. To, że wspomnienie o niej w ogóle przetrwało, jest wyłączną zasługą organizacji kresowych oraz nielicznych historyków, którzy wbrew politycznej poprawności nie boją się pisać o ciemnych stronach stosunków polsko-ukraińskich.

Przez państwo polskie i jego elity rodziny Bułgajewskich, Horoszkiewiczów czy Strągowskich zostały wymazane ze zbiorowej pamięci. Podobnie jak dziesiątki tysięcy pozostałych ofiar wołyńskiego ludobójstwa. Nikt nie nakręcił o nich kasowego filmu[7], nikt nie postawił im pomnika, nikt nie upomniał się o nich w uchwale sejmowej. Pozostały tylko spróchniałe krzyże jako wyrzut sumienia dla współczesnych.

nr 6/2013

Zbrodnie bez zbrodniarzy

Zrównywanie ofiar z katami jest efektem propagandy ukraińskich nacjonalistów, w którą wpisują się nasi politycy i historycy

Rozmawia PAWEŁ DYBICZ

PŁK JAN NIEWIŃSKI, PS. SOKÓŁ (1920–2015)

– pułkownik WP, przewodniczący Kresowego Ruchu Patriotycznego i Ogólnopolskiego Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA na Ludności Polskiej Kresów Wschodnich. Podczas II wojny światowej żołnierz AK, organizator samoobrony ludności polskiej w powiecie krzemienieckim. Dowodził obroną Rybczy.

Czy spór o nazwanie zbrodni wołyńskich ludobójstwem jest jedynym sporem między Polakami a Ukraińcami, między polskimi świadkami tamtych wydarzeń a naszymi politykami i częścią historyków?

– Problem stosunków polsko-ukraińskich jest bardziej złożony i nie dotyczy jedynie nazewnictwa zbrodni. W tej chwili polityka dominuje i decyduje o wszystkim, a o historii w szczególności. Zbrodnia ludobójstwa jest terminem prawnym Narodów Zjednoczonych, jak również polskiego prawa karnego. To, co się działo na Kresach Wschodnich, co popularnie określamy jako zbrodnie wołyńskie, zdecydowanie wyczerpuje wszystkie znamiona ludobójstwa zawarte w konwencji ONZ. Nie ma zatem żadnych podstaw, żeby nazywać to inaczej niż ludobójstwem. Tymczasem polityka (i politycy) robi swoje, nagina historię, a niekiedy wręcz zmusza do fałszowania faktów historycznych.

Nazywając zbrodnie bratobójczą walką, wydarzeniami wołyńskimi, akcjami przeciw Polakom...

– Używa się różnych eufemizmów, ale unika słowa ludobójstwo. Tego terminu władze się boją, bo mord zakwalifikowany jako zbrodnia ludobójstwa nie podlega przedawnieniu. Władze, polskie i ukraińskie, obawiają się skutków prawnych, roszczeń i tak dalej wynikających z określenia ludobójstwo. I dlatego w uchwale Senatu znalazły się słowa: „czystki etniczne mające znamiona zbrodni ludobójstwa”.

Politycy, chyba słusznie, nie chcą winienia za nie narodu ukraińskiego.

– Chcę wyraźnie podkreślić, że Kresowianie, rodziny pomordowanych, poszkodowani, nigdy nie obciążali narodu ukraińskiego winą za zbrodnie. Słowo ludobójstwo adresujemy wyraźnie do sprawców mordów, to jest OUN-UPA, policji w służbie niemieckiej, SS Galizien, Służby Bezpeky i tego typu organizacji. Nigdy nie rościliśmy ani nie rościmy praw do odszkodowań materialnych, tym bardziej że jest to niemożliwe do zrealizowania, bo w tamtym czasie państwa ukraińskiego jako takiego nie było. Zbrodnie te wydarzyły się na dawnych terenach Rzeczypospolitej. I w związku z tym obawy naszych polityków i naszych sąsiadów Ukraińców są nieuzasadnione. Natomiast z całą mocą i konsekwentnie od lat żądamy przekazania społeczeństwu prawdy o tym, co się tam zdarzyło. Jednocześnie, znając sprawców, żądamy, by najwyższe władze Polski potępiły zbrodnie ludobójstwa i tych, którzy je popełnili. A formacje, które dokonały rzezi, uznały za zbrodnicze. Żądamy, ponieważ po 70 latach żaden z tych zbrodniarzy nie został ani potępiony, ani ukarany.

Kresowiacy chcą ich ukarania?

– W tej chwili nie ma takich możliwości, bo już nie ma kogo karać. W zasadzie sprawców już nie ma, a jeżeli są, to tacy jak Demianiuk, których stan zdrowia nie pozwala postawić przed sądem. Natomiast przekazanie społeczeństwu wiedzy o tamtych zbrodniach i sprawcach, jako przestrogi, żeby to nigdy nie mogło się powtórzyć, jest naszym obowiązkiem i tego będziemy się domagać od polskich polityków do końca naszych dni, dopóki tego nie spełnią.

Nie za bardzo chcą to zrobić. I żeby była jasność – zarówno ci z prawa, jak i ci z lewa. Wasze żądania pozostaną więc bez echa?

– Wiem, że zbrodnie OUN-UPA są problemem bolesnym i złożonym, ale w tej sytuacji omijanie go przez polityków niczego nie załatwia, tylko gmatwa sprawę. Na stosunek naszych polityków do tych zbrodni trzeba spojrzeć w szerszym kontekście. W globalnych planach Zachodu, głównie USA, Ukraińcy, a szczególnie nacjonaliści, są najprzydatniejsi w podgryzaniu i rozkładaniu Rosji. My też mamy wyznaczone zadania w tej materii, dlatego za wszelką cenę głosi się przyjaźń polsko-ukraińską, pojednanie. I stąd bierze się nacisk, by jak najmniej mówić o zbrodniach OUN-UPA, bo one mogą drażnić Ukraińców. Tymczasem prawda jest taka, że banderowcy mordowali nie tylko Polaków, lecz również Żydów, Czechów, Ormian, Rosjan i Cyganów. Ponadto uśmiercili kilkadziesiąt tysięcy własnych braci, Ukraińców. Jeżeli potępiamy zbrodniarzy banderowców, to czy robimy krzywdę Ukraińcom? Nie, bo stajemy w obronie także tych kilkudziesięciu tysięcy ich rodaków.

Członkowie Chełmskiego Legionu Samoobrony (ChLS), okolice Tarnogrodu, jesień 1943 roku.

Ukraińcy również są podzieleni w ocenach banderowców.

– Nawet tego wielu naszych parlamentarzystów nie chce przyjąć do wiadomości. W komisji przygotowującej stanowisko Sejmu w sprawie zbrodni OUN-UPA (którego notabene do tej pory nie przyjęto, co też jest wielce znaczące) cały czas przewijała się w dyskusji jedna wielka troska: nie drażnić Ukraińców, jak oni to przyjmą, to się im nie spodoba. Powstaje pytanie, których Ukraińców. Tych, którzy też walczą z banderowcami i w dalszym ciągu uznają ich za faszystów i pomocników Hitlera? My, Kresowiacy, mówiąc Ukraińcy, mamy na myśli takich, którzy w stosunku do Polski są albo przyjaźni, albo obojętni. Natomiast nasze władze, mówiąc o Ukraińcach, mają na myśli banderowców nacjonalistów. I z nimi się ściskają. A innych Ukraińców traktują jak prorosyjskich komuchów. Naszym zdaniem, o pojednaniu z banderowcami, którzy nie odstąpili od swoich zamiarów i w dalszym ciągu umacniają antypolską, neofaszystowską ideologię wśród młodzieży, nie może być mowy.

Kościoły w Polsce i na Ukrainie przyjęły wspólne stanowisko w sprawie mordów, mówią o odpuszczaniu win.

– Z dużym rozczarowaniem i oburzeniem przyjąłem deklarację Kościołów z Polski i Ukrainy. Nie ma przebaczenia bez wyznania winy, bo inaczej fałszuje się historię.

Kiedy się czyta tę deklarację, dochodzi się do wniosku, że była zbrodnia, ale nie ma zbrodniarzy.

– Ma pan rację. Dziwię się, że Episkopat Polski nie chce pamiętać o 200 tys. ofiar banderowskiego ludobójstwa, o bestialsko zamordowanych ponad 200 księżach katolickich. Ale gdy jednocześnie patrzę na stanowisko władz – prezydenta Komorowskiego, Sejmu, Senatu, rządu, to rozumiem, że wspólnie z Episkopatem realizują scenariusz zafałszowywania historii.

To przejdźmy do niej. Czy rzeczywiście Polacy i mieszkający obok nich Żydzi, Ukraińcy i inne nacje nie spodziewali się ataku ukraińskich nacjonalistów?

– Gdybyśmy się spodziewali, z pewnością nie byłoby tylu ofiar. Na Kresach II RP była ogromna mozaika narodowościowa i wszyscy żyli we względnej zgodzie i symbiozie. Mam prawo tak mówić, bo do września 1939 roku nie odnotowałem w pamięci żadnego incydentu, który można by zakwalifikować jako konflikt narodowościowy. Dopiero od września 1939 roku zaczęły się problemy.

Przed wojną nie znaliście żądań ani deklaracji ukraińskich nacjonalistów?

– Prawdę powiedziawszy, nie. Nie wiedzieliśmy, że w 1929 roku w Wiedniu na Kongresie Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów podjęto decyzję, że w stosownym czasie, kiedy zaistnieją sprzyjające warunki, wybuchnie rewolucja, która zapoczątkuje walki o niepodległą Ukrainę. Przy czym w okresie przedwojennym na terenie Wołynia działały Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy i OUN. Jakkolwiek były to antagonistyczne partie, współdziałały w sprawach antypolskich. We wrześniu 1939 roku planowały taką rewolucję, ale została ona przez ich kierownictwa odwołana. Nie do wszystkich członków decyzja dotarła, w związku z tym były przypadki, że grupy ukraińskich nacjonalistów atakowały pojedynczych oficerów, grupki wojskowych, których rozbrajano i mordowano. I to jest udokumentowane. Nie są natomiast udokumentowane inne przypadki. A wtedy na tamtych terenach pojawiła się duża grupa uciekinierów z Polski centralnej i zachodniej, którzy z całym dobytkiem, jaki mogli zabrać, kierowali się w stronę Zaleszczyk. Po drodze nocowali u różnych ukraińskich chłopów. Docierały do nas wiadomości, że w wielu wypadkach uciekinierów rabowano i mordowano. Ci ludzie znikali bez śladu. Skali tych mordów chyba już nigdy nie poznamy.

A co się wydarzyło po 17 września?

– Ukraiński nacjonalizm został zupełnie wyciszony. Sowieci bowiem, wyznając internacjonalizm, nie mogli pozwolić na nacjonalistyczną działalność Ukraińców. Od tego czasu na Kresach rozpoczęły się stalinowskie prześladowania klasowe, a nie narodowe, liczne aresztowania, wywózki, morderstwa. Tak było do wkroczenia Niemców. I wówczas OUN uznała, że nadeszła owa dogodna chwila, czas na rewolucję, której jednym z celów było oczyszczenie ziemi uznawanej przez nich za ukraińską z elementów obcych: Polaków, Żydów, Czechów, Rosjan. A także Ukraińców, którzy nie akceptowali jej zbrodniczej ideologii.

Co się działo na Wołyniu przed pierwszymi mordami zbiorowymi w 1943 roku?

– W 1942 roku policja ukraińska, będąca w służbie niemieckiej, pod nadzorem i kierownictwem Niemców zlikwidowała wszystkie getta. Żydów, którym udało się uciec, wyłapywano i mordowano. Po likwidacji Żydów zaczęło dochodzić do pojedynczych mordów na Polakach, najpierw dokonywanych wybiórczo, na przedstawicielach głównie polskiej inteligencji, która i tak już była mocno przetrzebiona. W okresie panowania sowieckiego bowiem bardzo skutecznie unicestwiono warstwę polskiej inteligencji, wywieziono nauczycieli, osadników, policjantów, wojskowych, urzędników, zamożniejszych obywateli. Tamtejszy lud został bezbronny i bez warstwy przywódczej.

Pogrzeb ofiar z wioski Chobułtowa, powiat Włodzimierz Wołyński, kwiecień 1943 roku.

Jakie były wasze reakcje na pierwsze rzezie, które zaczęły się w lutym 1943 roku?

– Przez pierwsze dni traktowaliśmy je jako jakieś osobiste porachunki albo napady na tle rabunkowym, nie docierało do nas, że to będzie realizowane na masową skalę. Natomiast w lutym 1943 roku zaczęły dochodzić do nas szczegółowe informacje od ludzi, którzy stanowili pierwszą falę uciekinierów. Uciekali do mniejszych bądź większych miasteczek, niektórych majątków, gdzie stały garnizony niemieckie.

Jak pan ocenia zachowanie Niemców w tamtym czasie?

– Niemcom te zbrodnie nie były na rękę, zależało im, by na zapleczu frontu panował spokój, żeby mogli ściągać kontyngenty żywności i wysyłać ludzi do pracy. Zakłócały ich plany i musieli sprowadzać więcej wojska i policji. Jako dowód na to, że były dla nich kłopotliwe, powiem, że w poszczególnych przypadkach Niemcy udzielali nawet pomocy, przekazując broń i amunicję oddziałom polskiej samoobrony. Sowieci też nie byli zainteresowani niepokojem na Kresach, gdyż na zapleczu frontu mieli liczne oddziały partyzanckie.

I było już po Stalingradzie.

– Tak, szczególnie po nim rozwinęła się rosyjska partyzantka. Ponieważ banderowcy byli bardzo antysowieccy, partyzanci radzieccy bazowali w większości na miejscowej ludności polskiej. Chodziło im o wyżywienie, noclegi. Odkąd zaczęło się mordowanie, wielu młodych Polaków wstępowało do partyzantki radzieckiej (jak i polskiej). W ten sposób przyczyniali się do chronienia i obrony wsi przez radzieckich partyzantów. Jak w Przebrażu, gdzie była największa samoobrona, dwadzieścia parę tysięcy ludzi, bo to był zespół wiosek. Tam samoobrona utrzymywała się dłuższy czas, a w decydującym momencie, kiedy banderowcy zaatakowali gremialnie, a naszym brakowało amunicji, jeden z naszych przebił się przez okrążenie i powiadomił partyzantów radzieckich. Oni natychmiast przyszli naszym z pomocą.

Jakiego typu kontakty były między oddziałami samoobrony i AK a partyzantką radziecką? Musieliście chyba pamiętać, co było pod rządami Stalina?

– Oczywiście, że pamiętaliśmy, ale w obliczu eksterminacji Polaków i innych narodowości przez ukraińskich nacjonalistów musieliśmy z Sowietami współdziałać. Jeżeli chodzi o Armię Krajową, trzeba wiedzieć, że Sowieci całą jej siatkę strasznie przetrzebili. Wiele oddziałów zostało zdziesiątkowanych. Ja byłem komendantem placówki AK w Rybczy, była ona mocna, ale w wielu innych miejscach na Wołyniu AK była słaba.

To dość zaskakująca opinia.

– AK jako taka na Wołyniu niewiele mogła Polakom pomóc, bo na tym terenie miała mało oddziałów. 27. Wołyńska Dywizja powstała w lutym 1944 roku W tym czasie na Wołyniu prawie już nie było Polaków, ogromna większość została wymordowana. Inaczej natomiast sytuacja wyglądała w Małopolsce Wschodniej, tam była inna proporcja Polaków i Ukraińców. Na tym terenie AK była silniejsza, lepiej zorganizowana i w związku z tym zbrodnie miały inne nasilenie niż na Wołyniu. Jest jedna rzecz, która cechuje Małopolskę Wschodnią – tam była ogromna liczba małżeństw mieszanych. I jednym z najbardziej odrażających, ponurych faktów jest to, że OUN, a szczególnie Służba Bezpeky, zmuszała Ukraińców do własnoręcznego mordowania małżonków. Pod groźbą tortur, męczeńskiej śmierci mąż Ukrainiec miał obowiązek zamordować własną żonę i córkę. Syn dziedziczący po ojcu narodowość i religię musiał zabić matkę i siostrę. To są rzeczy niespotykane, niepojęte, ale prawdziwe. Mordy w Małopolsce Wschodniej miały okrutny charakter, chociaż były już mniej masowe, bo tam Polacy byli lepiej zorganizowani.

Nacjonaliści ukraińscy coraz głośniej mówią, że AK mordowała ukraińską ludność cywilną, a Polaków zabijano w odwecie za działania AK.

– To kłamstwo. Polscy partyzanci grupowali się zawsze w lasach. Natomiast UPA bazowała w wioskach. Szczególnie na Rzeszowszczyźnie, w Lubelskiem i Zamojskiem, kiedy tam zaczęły się ukraińskie zbrodnie. Zdarzało się, że były ofiary wśród ukraińskiej ludności cywilnej, na przykłąd w Sahryniu, co banderowcy eksponują. Tam we wsi było wielkie zgrupowanie banderowskie, ze sztabem w szkole, i z tej bazy robili wypady na okoliczne polskie wioski, mordując ich mieszkańców. Wywiad AK doniósł, że banderowcy szykowali dużą akcję. Wtedy zorganizowano większe zgrupowanie składające się z partyzantów Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. Przed ich atakiem okrążono wieś i wezwano banderowców do jej opuszczenia, na co odpowiedzieli ogniem. Rozpoczęła się walka i w jej wyniku były ofiary cywilne, to nieuniknione. Jeżeli nawet ci ludzie zginęli od polskiej kuli, zostało to wymuszone sytuacją. I takich przypadków było więcej.

Nie od dziś mówi się o zrównywaniu ofiar – o tym, że były po stronie polskiej i ukraińskiej, a na to się nałożyła akcja „Wisła”.

– To zrównywanie ofiar z katami, ta relatywizacja jest efektem propagandy ukraińskich nacjonalistów, w którą wpisują się, niestety, również niektórzy nasi historycy, jak doktor Grzegorz Motyka, czy politycy, jak były sekretarz generalny Unii Wolności Mirosław Czech. Teraz mocno eksponowane jest hasło odwetów. Owszem, były pojedyncze przypadki. Do mojej samoobrony należał Henryk Kozłowski, któremu siedmioosobową rodzinę wymordowano, on ocalał tylko dlatego, że w tym czasie nie było go w domu. Ten człowiek szukał okazji, żeby się mścić, i gotów był zginąć. Takich przypadków musiało być więcej, to nie ulega wątpliwości. Ale odwety? Zrównywanie ofiar z katami? Eksterminacja Ukraińców? Toż to jest mówienie i działanie na szkodę polskiej racji stanu i wbrew prawdzie historycznej. Poza tym jeżeli napastnik ginie w czasie napadu, nie jest ofiarą.

Co nowego dzieje się w sprawie budowy pomnika upamiętniającego ofiary banderowskich mordów?

– Jeżeli chodzi o sprawy formalne, nic się nie posunęło do przodu, ponieważ władze nie chcą dopuścić do tego, żeby taki pomnik powstał. Owszem, są gotowe postawić pomnik pojednania, taki, który nic by społeczeństwu nie mówił. Nasz pomnik jest w tej chwili w odlewni, częściowo odlany, ale brak pieniędzy powoduje, że nie możemy go skończyć. Mamy jednak nadzieję, że uda nam się go postawić jeszcze w tym roku.

nr 28/2013

Esesmani spod sztandaru OUN

W kwietniu 1943 roku rozpoczęto werbunek do ukraińskiej dywizji SS Galizien

MONIKA ŚLADEWSKA

Dywizja SS Galizien, twór Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) – frakcji Melnyka, została utworzona w 1943 roku na terenie Małopolski Wschodniej, przekształconej przez Niemców w dystrykt Galicja i przyłączonej do Generalnego Gubernatorstwa (GG). W skład dywizji weszli Ukraińcy, do 1939 roku obywatele polscy, inspirowani przez faszyzujące kierownictwo OUN i kler greckokatolicki. Ochotnikom sugerowano, że będą prekursorami przyszłej narodowej ukraińskiej armii, zachęcano ich też korzyściami materialnymi.

Dywizja SS Galizien była częścią machiny wojennej hitlerowskich Niemiec, ciąży na niej odpowiedzialność za zbrodnie przeciw ludzkości popełnione na ludności polskiej i żydowskiej, partyzantach polskich i radzieckich oraz na powstańcach słowackich.

Rocznica ogłoszenia informacji o werbunku (kwiecień 1943 roku) skłania do przypomnienia ponurych epizodów II wojny światowej, tym bardziej że ideowi spadkobiercy OUN podają w wątpliwość zbrodnie popełnione przez ukraińskich esesmanów, robią z nich bohaterów i dystansują się od SS.

Ochotnicy do dywizji SS Galizien ze Lwowa, 1943 rok.

Strategicznym celem powstałej w Wiedniu w 1929 roku OUN było zbudowanie sobornej Ukrainy z nieomylnym wodzem na czele. Drogę do osiągnięcia celu wskazał Dmytro Doncow w pracy Nacjonalizm, w której zamieścił złowieszczy „dekalog ukraińskiego nacjonalisty” wzywający wprost do ludobójstwa. OUN działała nielegalnie wyłącznie na terenie II Rzeczypospolitej, była finansowana przez niemiecki wywiad wojskowy, w zamian świadczyła usługi szpiegowskie na rzecz Niemiec. Kierująca się ideologią faszystowską OUN nie miała od narodu ukraińskiego mandatu do działania w jego imieniu. Należy pamiętać, że w uznaniu wkładu narodu ukraińskiego w zwycięstwo nad faszyzmem USRR w 1945 roku uzyskała status członka ONZ.

Po aneksji Kresów Wschodnich przez ZSRR działacze OUN przemieścili się na tereny Generalnego Gubernatorstwa, ich siedzibą był Kraków. W 1940 roku nastąpił rozłam OUN na dwie frakcje – Bandery i Melnyka. Obie wyznawały tę samą ideologię i choć się zwalczały, w zakresie „usuwania okupantów z ukraińskich etnicznych ziem” ściśle współpracowały.

Na terenie GG obie frakcje rozwijały działalność pod skrzydłami Abwehry. W 1940 roku z inicjatywy OUN Melnyka utworzony został Ukraiński Komitet Centralny (UKC) pod przewodnictwem Włodzimierza Kubijowycza. UKC, oficjalnie ukierunkowany na działalność kulturalną i społeczną, de facto aktywnie wspierał OUN Melnyka. Kubijowycz był jej przedstawicielem w rozmowach politycznych z Niemcami w sprawie statusu Ukraińców w GG i organizowania ukraińskich oddziałów wojskowych. W kwietniu 1941 roku utworzono dwa bataliony ukraińskie: Nachtigall i Roland, oba wzięły udział w agresji Niemiec na ZSRR (22 czerwca 1941 roku). Nachtigall pierwszy wkroczył do Lwowa, jego żołnierze krwawo zapisali się w historii tego miasta i innych w drodze na wschód. Zbrojna kolaboracja nacjonalistów ukraińskich podczas okupacji niemieckiej na Kresach Południowo-Wschodnich stanowiła śmiertelne zagrożenie dla Polaków, Żydów i osób innych narodowości, także Ukraińców.

Na temat zbrojnych formacji OUN ukazało się wiele opracowań, do najistotniejszych należą prace Dowody zbrodni OUN i UPA doktora habilitowanego Wiktora Poliszczuka oraz SS-Galizien. Patrioci czy zbrodniarze profesora Edwarda Prusa. Autorzy zawarli w nich aspekty historyczne i politologiczne ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego i opisali działalność jego zbrojnych struktur w czasie II wojny światowej.

Hitler nie zamierzał dzielić się zwycięstwem z ukraińskimi faszystami. Odwołał proklamację państwa ukraińskiego, oba ukraińskie bataliony cofnięto z frontu i przekształcono w batalion policyjny. Mimo rozczarowania polityką niemiecką w stosunku do Ukraińców Melnyk, wspierany przez Kubijowycza, nadal zabiegał o utworzenie ukraińskiej jednostki zbrojnej do walki z bolszewizmem. Jednak wysyłane w tej sprawie memoriały Niemcy zbywali milczeniem. Dopiero po klęsce pod Stalingradem (luty 1943 roku) i przegranej bitwie pancernej pod Kurskiem dostrzeżono przydatność wojskowych jednostek ukraińskich. W lutym 1943 roku Kubijowycz został zaproszony do Berlina, a dokument o utworzeniu dywizji w ramach Waffen SS oficjalnie podpisano 30 lipca 1943 roku.

Historia SS sięga 1923 roku. Powstał wtedy niewielki oddział do ochrony Hitlera. Po jego zdelegalizowaniu w 1925 roku ponownie utworzono formację pod nazwą Schutzstaffel der NSDAP, w skrócie SS. Jej celem była ochrona funkcjonariuszy podczas wieców partyjnych. Na czele SS od 1929 roku stał reichsführer SS Heinrich Himmler. Do elitarnych oddziałów SS starannie dobierano kandydatów, przede wszystkim pod względem czystości rasy. W czasie wojny połączonym oddziałom nadano nazwę Waffen SS (zbrojna SS). Na okupowanych terenach wojska SS stanowiły główny filar terroru, brały udział w masowych egzekucjach, eksterminacji Żydów, mordowaniu jeńców wojennych, pacyfikowaniu wsi. Szczyt rozwoju Waffen SS nastąpił w końcu 1944 roku. W skład tych autonomicznych sił wchodziło 38 dywizji, dwie armie pancerne, 18 korpusów SS i kilka mniejszych formacji.

Trudności w administrowaniu podbitymi ziemiami i straty osobowe na frontach zmusiły Himmlera do obniżenia kryteriów naboru pod względem czystości rasy. Niemcy zaczęli tworzyć dywizje SS z obcokrajowców, jedną z nich była SS Galizien, która w 1944 roku otrzymała nazwę 14. Dywizji Grenadierów Waffen SS.

W czasie gdy UPA rozpoczęła masową rzeź Polaków na Wołyniu, Kubijowycz 8 marca 1943 roku złożył gubernatorowi GG Hansowi Frankowi propozycję zorganizowania formacji SS składającej się z Ukraińców. Hitler bez deklaracji politycznych wyraził zgodę na utworzenie dywizji nie ukraińskiej, lecz galicyjskiej. 28 kwietnia 1943 roku o decyzji Hitlera poinformował organizatorów gubernator dystryktu Galicja Otto Wächter. Kubijowycz, dziękując gubernatorowi, powiedział: „Zezwolenie na wystawienie strzeleckiej dywizji SS to dla nas uznanie i jednocześnie specjalny honor (...). Należy się nasze podziękowanie wielkiemu Führerowi Zjednoczonej Europy” („Lwiwski Wisti”, 29 kwietnia 1943).

Nieformalny nabór trwał od maja, pierwszym zarejestrowanym ochotnikiem był Kubijowycz. Zgłosiło się ponad 80 tys. osób, do służby wojskowej zakwalifikowano ponad 50 tys., wezwano 19 tys. Rekruci przysięgali wierność na całe życie Hitlerowi. Greckokatolicki metropolita Szeptycki na stanowisko szefa duszpasterstwa powołał ks. Wasyla Łabę. Z okazji utworzenia ukraińskiej dywizji w katedrze we Lwowie odprawiono archirejską mszę. Kazanie wygłosił ksiądz Łaba. „Otrzymujemy możliwość wziąć w tej walce udział z bronią w ręku (...). Do tego woła nas Bóg, tak jak kiedyś wołał krzyżowców”, powiedział do uczestników, wśród których był gubernator Wächter ze swoją świtą. Kapelani otrzymali stopnie oficerów SS. Himmler dostrzegał nastroje żołnierzy, lecz aby nie pobudzać ich nadziei na własną państwowość, nie zezwolił na posługiwanie się narodowymi emblematami. Na sztandarze umieszczono galicyjskiego lwa z trzema złotymi koronami na błękitnym tle.

Afisz z zaproszeniem na uroczyste pożegnanie ochotników do SS Hałyczyna we Lwowie, 18 lipca 1943 roku.

Z pierwszego naboru utworzono pięć pułków policyjnych przeznaczonych do zadań pacyfikacyjnych, zwalczania polskiego ruchu oporu i partyzantki radzieckiej. 28 lutego 1944 roku wyposażony w ciężką broń maszynową 4. pułk dywizji SS Galizien przy wsparciu bojówkarzy tak zwanej UPA otoczył bezbronną wieś, Hutę Pieniacką. Akowska samoobrona, uprzedzona o możliwym ataku, wycofała się wcześniej i nie podjęła zbrojnego oporu. Mieszkańców grupami wpędzano do budynków, które podpalano, a zgromadzonych w kościele bestialsko wymordowano. Zginęło ponad 1,1 tys. osób, wieś zrównano z ziemią. W Hucie Pieniackiej skryło się wielu uciekinierów z sąsiednich wsi zagrożonych napadami band upowskich.

Taki sam los spotkał ludność polską w Podkamieniu. 12 marca 1944 roku z rąk esesmanów i banderowców zginęło 800 osób, zwłokami pomordowanych oprawcy wypełnili ogromną przyklasztorną studnię. Pod pozorem walki z partyzantami ukraińscy esesmani spacyfikowali, jak ustalił doktor Aleksander Korman, 40 miejscowości. Po ich „akcjach bojowych” zostawały zgliszcza i grobowa cisza.

Pułki dywizji SS Galizien, przy współdziałaniu UPA, policji ukraińskiej i miejscowych grup paramilitarnych, na początku 1944 roku przypuściły generalny szturm na polskie i radzieckie siły partyzanckie na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie. Żołnierze dywizji SS brali udział w akcjach pacyfikacyjnych o kryptonimie „Werwolf” na Zamojszczyźnie, gdzie „oczyszczanie” odbywało się ze szczególną brutalnością. Celem tych operacji było przygotowanie terenu dla niemieckich kolonistów i polityczne opanowanie Chełmszczyzny.

Pułki policyjne stanowiły integralną część dywizji, podlegały jednemu dowódcy, od października 1943 roku był nim SS brigadeführer generał Fritz Freitag. Po skompletowaniu dywizja została włączona w walki frontowe z Armią Radziecką. W lipcu 1944 roku 11 tys. żołnierzy rozmieszczono w okolicy miasta Brody. 13 lipca wojska 1. Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa rozpoczęły natarcie w operacji lwowsko-sandomierskiej, 17 lipca na ten odcinek frontu przypuszczono zmasowany atak katiusz i lotnictwa. Galicyjska dywizja znalazła się w okrążeniu, 7 tys. żołnierzy poległo, 3 tys. z dowódcą Fritzem Freitagiem wycofało się z pola walki, niedobitki trafiły do niewoli lub zasiliły tak zwaną UPA.

Po klęsce pod Brodami dywizja ponownie została sformowana pod tym samym dowództwem. Włączono do niej niedobitki SS, ukraińskich policjantów i ochotników z terenów będących jeszcze pod niemiecką okupacją. We wrześniu 1944 roku dywizję przerzucono na Słowację, gdzie w walkach z powstańcami słowackimi dopuściła się zbrodni na ludności cywilnej. Od stycznia do marca 1945 roku bez powodzenia prowadziła walki w Słowenii z partyzancką armią Josipa Broz-Tity. W kwietniu została przeniesiona na front w Austrii, po walkach z Armią Radziecką w okolicach Feldbachu zakończyła swoją haniebną służbę.

W styczniu 1945 roku ukraińscy liderzy: Bandera, Melnyk, Borowiec i inni, prowadzili rozmowy z Niemcami na temat utworzenia ukraińskiej reprezentacji w III Rzeszy. Sprawę łączono z powołaniem na bazie SS Galizien nowej jednostki wojskowej, do której weszliby wszyscy Ukraińcy walczący po stronie Niemiec. W niemieckich siłach zbrojnych służyło 220 tys. Ukraińców, obietnicę ich scalenia złożył Alfred Rosenberg, minister Rzeszy do spraw Okupowanych Terytoriów Wschodnich. W rezultacie zabiegów obu stron w marcu 1945 roku utworzono Ukraiński Narodowy Komitet (UNK), na jego przewodniczącego Niemcy wytypowali Pawła Szandruka, reprezentanta petlurowców. Pod politycznym zwierzchnictwem UNK miała powstać Ukraińska Narodowa Armia (UNA) dowodzona przez generała Szandruka.

Na utworzenie ukraińskiej armii zabrakło jednak czasu. 18 marca 1. Armia Wojska Polskiego zdobyła Kołobrzeg, 1. Front Białoruski zlikwidował zagrożenia na Pomorzu Zachodnim, przystąpiono do przegrupowania sił do operacji berlińskiej. Naczelne dowództwo niemieckie było w agonii i mimo że niektóre jednostki ukraińskie zgłosiły akces do UNA, w zaistniałej sytuacji nie wydano rozkazu przekazania oddziałów złożonych z Ukraińców do dyspozycji UNK.

Do drugiej dywizji UNA miała wejść samodzielna brygada złożona z ukraińskich policjantów i brygada przeciwpancerna utworzona w lutym 1945 roku na terenie Niemiec. Do połączenia tych brygad nigdy nie doszło. Brygadą przeciwpancerną dowodził półkownik Petro Diaczenko, były dowódca Legionu Wołyńskiego, stworzonego pod nadzorem SS. Legion ten „wsławił” się pacyfikowaniem wsi podejrzewanych o pomaganie partyzantom radzieckim oraz tłumieniem powstania warszawskiego. 15 kwietnia brygada Diaczenki została skierowana w rejon Budziszyna, na odcinek frontu 2. Armii WP. Za pomoc feldmarszałkowi Schörnerowi w rozbiciu 16. brygady pancernej i sztabu 5. dywizji 2. Armii WP oraz za torturowanie polskich żołnierzy wziętych do niewoli podczas walk obronnych Diaczenko otrzymał Żelazny Krzyż I Klasy.

18 kwietnia 1945 roku do stacjonującej w Alpach austriackich dywizji SS Galizien przybył generał Szandruk w towarzystwie gubernatora Wächtera. Generałowi zależało na ratowaniu dywizji, Wächterowi – na ratowaniu życia. Pobyt w Felkenmark wykorzystano do nawiązania kontaktu z zachodnimi aliantami. Generał Szandruk oznajmił oficerom niemieckim, że w przypadku kapitulacji III Rzeszy jednostka pod jego dowództwem przejdzie na stronę aliantów. 7 maja radio nadało komunikat o zawieszeniu broni. Dywizja rozpoczęła marsz w kierunku Judenburga, natknęła się na kolumnę czołgów radzieckich i została rozdzielona na dwie części. Grupa licząca 8 tys. żołnierzy dotarła do brytyjskiej strefy w Austrii i poddała się Brytyjczykom, generał Freitag popełnił samobójstwo, a 1,5 tys. żołnierzy z generałem Szandrukiem 10 maja poddało się Amerykanom.

Galicyjska dywizja do ostatniego dnia wojny była w strukturach Waffen SS. Ukraińscy esesmani otrzymali status członków wrogich sił, które dobrowolnie poddały się aliantom. Zostali osadzeni w obozie jenieckim w Rimini we Włoszech. Otto Wächter znalazł schronienie w klasztorze w Rzymie, ukrywał go austriacki biskup Alois Hudal, zmarł w 1949 roku.

Na Zachodzie ludobójcza działalność zbrojnych struktur OUN nie była znana, więc generał Szandruk mógł snuć kłamliwe opowieści o świetlanej przeszłości formacji, uznanej przez trybunał norymberski za zbrodniczą. Sytuacja polityczna sprzyjała głoszeniu mitów o narodowej ukraińskiej armii. Paradoksem jest, że za zbrodniarzami ujęli się generał Władysław Anders i Watykan oraz to, że przed ekstradycją do ZSRR uchroniło ich obywatelstwo polskie.

W 1947 roku ponad 7 tys. ukraińskich grenadierów SS zostało przetransportowanych do Anglii, gdzie pod parasolem brytyjskich i amerykańskich służb specjalnych wiodło spokojny żywot. W 2007 roku ich spokój zakłócił dokumentalny film Juliana Hendy’ego SS w Wielkiej Brytanii. Jednak i tym razem nie było klimatu do wszczęcia śledztwa. Film był komentowany w prasie światowej i w Polsce. Zareagowali obrońcy dywizji Hałyczyna, bo ta nazwa brzmi lepiej niż Waffen SS. IPN problem zignorował.

Próbę dotarcia do prawdy o tym, kim byli żołnierze dywizji SS Galizien, podjął kanadyjski historyk Sol Littman w książce Zwykli żołnierze czy groźny legion. Littman potwierdził ludobójczą działalność ukraińskich esesmanów opisaną przez Wiktora Poliszczuka i polskich autorów.

Autorka opublikowała wspomnienia Z Kresów Wschodnich na Zachód, w których na przykładzie dziejów swojej rodziny opisuje dramat Polaków na Wołyniu

nr 19/2013

Dzieci Wołynia

Widziały, jak banderowcy męczą i zabijają ich rodziców i rodzeństwo. Te wspomnienia to przerażające świadectwo okrucieństwa dorosłych

KRZYSZTOF WASILEWSKI

„Gospodarz leżał na podwórzu koło psiej budy, miał odpiłowane lub odrąbane ręce i nogi, obok wielka kałuża krwi. Już nie krzyczał, ale żył jeszcze, świadczyły o tym konwulsyjne drgania kadłuba. W dniu śmierci miał 42 lata. Jego żona Hanna – lat 36, córki: Kazimiera – lat 10, Leokadia – lat 7, Regina – lat 3, leżały nieco dalej w kurzu i krwi. Zostały potraktowane podobnie jak Siatecki”, rozpoczyna swoją opowieść Jadwiga Kozioł. W dniu masakry rodzinnego Mogilna miała 16 lat.

„Gdy przyszliśmy na miejsce, mózg i jedna połowa głowy wciąż leżały na drodze, a pozostała część ciała niedaleko w kartoflisku. Liczyłem, ile rzędów rosnących ziemniaków przebiegł ten człowiek z połową głowy, było ich aż 14. Po chwili poszliśmy dalej na podwórko i tam zobaczyliśmy na trawie ciało ich matki, lat około 70. Leżała z rozłożonymi rękami, ledwie w samej koszulinie, znać było wyraźnie dwie rany postrzałowe na piersiach”, opisywał pacyfikację Ułanówki Marian Sikorski, wówczas niespełna dziesięciolatek.

Liczbę ofiar ukraińskiego ludobójstwa szacuje się na około 100 tys. (inne szacunki mówią o 200 tys.). Ile z nich to dzieci? Wciąż nie wiadomo. Wiemy jedynie, że podczas mordów na ludności polskiej nie oszczędzano nikogo, nawet najmłodszych. Ci, którzy przeżyli, dają przerażające świadectwo okrucieństwa dorosłych. Wśród wielu wspomnień z Wołynia i Galicji Wschodniej najbardziej wstrząsające są relacje dzieci. Chociaż historie te zostały spisane często dekady po tragicznych wydarzeniach z lat 1943–1945, nadal jest w nich świat widziany oczami kilku- i kilkunastolatków. Sielski świat dzieciństwa brutalnie zburzony przez wybuch wynaturzonego nacjonalizmu.

Wielu urodzonym na początku lat 30. ostatnie chwile przed wybuchem wojny mogły się wydawać czasem błogiego spokoju. Nic nie zapowiadało nadchodzącej burzy. „Mieszkańcy wsi – wspominał 13-latek z Woli Ostrowieckiej na Wołyniu – żyli zgodnie i przyjaźnie, zarówno między sobą, jak i z mieszkańcami sąsiednich wsi ukraińskich. Pamiętam, że jako pastuch krów przyjaźniłem się z chłopcami i dziewczynami – pastuchami Ukraińcami”.

Także Czesław Filipowski przedstawiał swoje wczesne dziecięce lata raczej jako polsko-ukraińską wersję Samych swoich niż wojenny dramat. Urodzony w 1932 roku, do wybuchu wojny wychowywał się we wsi Wolica, gdzie mieszkało niemal tyle samo Polaków, ile Ukraińców. „Z tego, co pamiętam, żyliśmy w zgodzie – pisał wiele lat później. – Ponieważ nasi sąsiedzi nie mieli dzieci, sąsiadka częstowała mnie nierzadko domowymi wypiekami lub owocami z ogrodu. Od czasu do czasu pomagaliśmy sobie. Drobne nieporozumienia zdarzały się wówczas, gdy kury sąsiada rozdrapały świeżo zasianą grządkę lub gdy do ogrodu wdarła się świnia”.

Jednak nadchodząca wojna dorosłych nie oszczędziła dzieci. Stanisław Ciołek wspominał, jak jeszcze we wrześniu 1939 roku nieopodal jego rodzinnych Kut ukraińscy nacjonaliści rozbroili, a następnie zamordowali grupę polskich żołnierzy. W odwecie oddział żandarmerii zawrócił z Rumunii i po sądzie wojennym powiesił winnych zbrodni. Wszystko to działo się na oczach kilkuletniego wówczas Stasia i innych dzieci – polskich i ukraińskich. W ten sposób antagonizmy dorosłych przechodziły na najmłodszych.

Przekonał się o tym wkrótce siedmioletni Władysław Kaniuk z Hatowic. „My, jako małe dzieci – pisał – byliśmy przez rówieśników ukraińskich wyśmiewani, popychani i bici, a przez starszych opluwani i wyzywani od najgorszych”. Jednak do połowy 1941 roku relacje Polaków z Ukraińcami – choć dalekie od idealnych – przeważnie wolne były od aktów bezpośredniej agresji. Sytuację dodatkowo stabilizowała obecność niemieckich żołnierzy, którym na rękę był względny spokój.

Dopiero wraz z wymarszem Wehrmachtu dalej na wschód krucha równowaga została zburzona. „Pamiętam, jak w 1942 roku – wspominał Kaniuk – w okresie odlotu bocianów, patrząc na ptaki, które obsiadły drzewa, zostałem poczęstowany wiązką przez dorosłego Ukraińca, który między innymi wrzeszczał, żebym lepiej zaglądał swojej matce pod spódnicę, a nie gapił się na bociany. Niedługo po tym znalazłem mojego ulubionego pieska, foksterierka, z poderżniętym gardłem”.

Kolonia Katerynówka (gmina Rożyszcze, powiat Łuck). Ofiary napadu UPA na kolonię w nocy z 7 na 8 maja 1943 roku: dwóch synków Piotra Mękali i Anieli z Gwiazdowskich, między nimi Stasia Stefaniak, lat około pięciu, której rozpruto brzuch i powyłamywano ręce i nogi. Stasia była córką Polaka Stanisława i Ukrainki Marii z Bojarczuków.

Represje wobec Polaków, w tym dzieci, przechodziły stopniowo od szykan do gwałtów i morderstw. Urodzony w 1936 roku Franciszek Filipowski pamiętał, jak w wieku sześciu lat rozpoczął naukę w jednoizbowej szkole, gdyż budynek, gdzie dotychczas mieściła się polska placówka, zajęli Ukraińcy. „Będąc w drugiej klasie – wspominał – do szkoły chodziłem tylko na początku roku szkolnego, ponieważ pewnego dnia nauczyciel zebrał wszystkich uczniów (...), odesłał nas do domów i wyjechał do Lwowa. Był to rok 1943 – jesień”.

Jeszcze wcześniej, bo pod koniec 1942 roku, z morderczą polityką UPA zetknął się Władysław Kaniuk. Rychło się przekonał, że poderżnięte gardło jego psa było tylko zapowiedzią eskalacji nienawiści wobec polskiej ludności. „Początkowo – mówił – członkowie UPA, zwani banderowcami, przychodzili po swoje ofiary nocą. Zaczęliśmy więc ukrywać się nocami. UPA ogłosiła wkrótce listę Polaków do likwidacji, na której nasz ojciec znalazł się na drugim miejscu, między innymi za to, że stawał w naszej obronie”.

Podobne wspomnienia z tego okresu ma Czesław Filipowski. „Noce spędzaliśmy różnie. W stodołach i stajniach polskich lub ukraińskich, często bez wiedzy gospodarzy”. Jego kuzyn z Wolicy, Franciszek Filipowski, pamiętał, że „jeszcze przed głównym napadem chowaliśmy się na noc do przygotowanych schronów. Najbardziej obawialiśmy się, że w nocy zacznie płakać najmłodszy brat Janek, który w tym czasie miał niecałe dwa lata. Ale on też widocznie rozumiał chwile grozy, ponieważ gdy na noc szliśmy spać do któregoś ze schronów, był bardzo spokojny”.

Ta nocna zabawa w chowanego ze śmiercią nie mogła trwać wiecznie. Tym bardziej że topniała liczba bezpiecznych miejsc i osób, które były gotowe zaoferować pomoc. Za ukrywanie Polaków groziła śmierć, co nacjonaliści z UPA egzekwowali z całą bezwzględnością. Do rzadkości należały więc takie historie jak ta opowiedziana przez Celestynę Litwińczuk ze wsi Latacz. Dziewczynka wraz z całą rodziną ukryła się w gospodarstwie należącym do ukraińskiej sąsiadki. „Wtedy do mieszkania weszło kilku uzbrojonych ludzi z pomalowanymi twarzami na czarno i czerwono – relacjonowała. – To byli banderowcy. Na szczęście zaraz za nimi wbiegła jakaś młoda kobieta, córka albo synowa starszej Ukrainki, która mnie przyjęła, i zagadała tych mężczyzn, zabierając ich do drugiego mieszkania”. Dzięki temu rodzina Litwińczuków ocalała.

Były również przypadki – co prawda jednostkowe – pomocy ze strony samych członków UPA. Tak przeżyła masakrę swojej wioski siostra Tadeusza Bagińskiego, która zwierzyła się bratu: „Gdy dopadł mnie ten banderowiec i skierował lufę karabinu w moją stronę, zaczęłam go prosić, by darował mi życie, mówiłam mu, że jestem niewinna i mała, a on przecież też ma na pewno w moim wieku córkę lub siostrę”. Najwyraźniej słowa te podziałały na sumienie Ukraińca. Rozkazał dziewczynce położyć się, a sam strzelił w powietrze, aby ludzie z jego oddziału nie nabrali podejrzeń.

Przejawy miłosierdzia zdarzały się jednak niezwykle rzadko. Częściej dzieci stawały się mimowolnymi świadkami okrutnych zbrodni, także na najbliższych. „Obudziły mnie strzały, krzyki i dziwna jasność w pokoju – wspominał napaść UPA na swoją wioskę Czesław Filipowski. – Przerażał mnie trzask ognia, strzały i przejmujący ryk palącego się bydła, rżenie koni i kwik świń. Z tymi odgłosami mieszał się krzyk przerażonych dzieci, szloch dorosłych”.

Cisza nastała dopiero rano. „Widok był przerażający – kontynuował Filipowski. – Góry spalonego mięsa, a wokół biegające ocalałe psy. Swąd spalonych skór i mięsa nie pozwalał oddychać. (...) Na ziemi leżała mama. Miała nadpaloną prawą nogę, rękę, policzek i odzież. Ten widok mnie poraził. Stałem w szoku i wydawało mi się, że nic nie czuję”.

O śmierć otarł się również Czesław Wasiuk. W sierpniu 1943 roku, kiedy do jego rodzinnej wsi wkroczyli Ukraińcy, miał zaledwie siedem lat. Mężczyzn zamknięto w szkole, natomiast kobiety i dzieci wyprowadzono na okoliczną polanę. „Później jeden Ukrainiec – opowiadał Wasiuk – wziął dziesięć osób od czoła, wyprowadził dalej na ściernisko, kazał się kłaść i zabijał bagnetem na karabinie. Z następną dziesiątką zrobił to samo”. Wasiuk przeżył tylko dlatego, że zemdlał i uznano go za zabitego. Jego rodzina nie miała tyle szczęścia: „Popatrzyłem na matkę, nie miała lewego ramienia. Brat leżał z drugiej strony matki, a siostra w poprzek z otwartymi oczami”.

Najmłodsi byli także głównymi świadkami (i ofiarami) masakry we wsi Chrynów. Ten jeden z najbrutalniejszych epizodów ukraińskiego ludobójstwa rozpoczął się 11 lipca 1943 roku Wczesnym rankiem w miejscowym kościele kilkudziesięciu partyzantów z UPA uwięziło niemal 200 Polaków, w większości kobiety i dzieci. Następnie otoczyli świątynię i zaczęli ją ostrzeliwać z broni maszynowej. Wśród pierwszych ofiar znalazł się między innymi proboszcz Jan Kotwicki, który próbował uciec bocznym wyjściem i wezwać pomoc. Po pewnym czasie do kościoła wrzucono granaty. Na końcu budynek podpalono, jednak wiatr szybko zdusił ogień. W niespełna dwie godziny z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło około 150 mieszkańców wsi.

Bezpośrednim uczestnikiem wydarzeń był wówczas 18-letni Zygmunt Abramowski. „W świątyni – relacjonował – bez przerwy ostrzeliwanej (...) trwał krzyk, jęki i rozdzierający uszy wrzask dzieci. Ksiądz od ołtarza, w szatach liturgicznych, wraz z kobietami uciekał przez zakrystię, ale na zewnątrz wszyscy zostali zabici. (...) Po jakimś czasie w kaplicy pozostali już tylko zabici i ranni. Banderowcy, widocznie czymś spłoszeni, wycofali się do lasu w pobliżu kaplicy. (...) Wokół kaplicy i na ścieżce do organistówki leżało wiele trupów kobiet i dzieci, ranni czołgali się w zboża”.

Tego samego dnia, 11 lipca 1943 roku, rzezie na podobną skalę miały miejsce w wielu innych wołyńskich wsiach, m.in. w Zabłotcach, Kisielinie i Porycku. W tym ostatnim UPA powieliła scenariusz z Chrynowa, zabijając niemal pół tysiąca Polaków. Napastnicy nie przepuścili nawet dawno zmarłym, wysadzając w powietrze XIX-wieczne katakumby Czackich i bezczeszcząc ich zwłoki.

Ryszard Jezierski, który był wtedy kilkuletnim chłopcem, przeżył masakrę, bo wraz z ojcem schował się w wieży kościelnej. Kiedy w końcu zdecydowali się opuścić kryjówkę, ich oczom ukazały się dantejskie sceny. „Dużo ludzi leżało w kałużach krwi, inni klęczeli, jeszcze inni wołali o pomoc – wspominał. – Ojciec pociągnął mnie w kierunku zakrystii. Ale by tam dojść, musieliśmy przejść przez kałużę krwi, w której leżały trzy kobiety. Jak mi się zdawało, była to matka z córkami. Ojciec wziął mnie na ręce i przeniósł, by nie nadepnąć na leżące kobiety”.

Liczba ofiar ukraińskiego ludobójstwa rosła lawinowo. Tylko 30 sierpnia 1943 roku oddziały OUN-UPA wymordowały ponad tysiąc polskich i żydowskich mieszkańców dwóch wołyńskich wsi – Ostrówki i Woli Ostrowieckiej. Jednym z nielicznych, którzy ocaleli z tej masakry, był 13-letni Aleksander Pradun. Razem ze wszystkimi został zaciągnięty na polanę, gdzie od rana działały plutony egzekucyjne.

„Strzały zaczęły zbliżać się do mnie – relacjonował. – Bliziutko padł strzał, bo poczułem podmuch powietrza. To musiało być w ciotkę, słyszałem mocne charczenie. (...) Następny strzał pada w mamę. Ziemia rozbryzguje się po mojej głowie. (...) Poczułem, że mamy ręka przyciska mnie mocniej do siebie, potem ciało zaczęło się rozluźniać, bo ręka mamy zaczęła słabnąć łagodnie i tak pozostała bez ruchu. (...) Po tej krótkiej scenie mordu zapadła krótka cisza i nagle znów słyszę, jak układają się w naszych nogach następne ofiary, płaczące i rozpaczające. Kiedy znów usłyszałem wystrzały z tyłu, zacząłem w duchu modlić się i prosić Boga o przeżycie tych potworności”.

Tego poniedziałku zginęła cała rodzina Aleksandra Praduna. On sam zdołał przeżyć, chowając się pod ciałami pomordowanych krewnych. Dołączył w ten sposób do tysięcy osieroconych polskich dzieci.

Równie bolesny był los rodziców, którym ukraiński nacjonalizm zabrał potomstwo. Marianna Soroka z Woli Ostrowieckiej, w 1943 roku matka pięciorga dzieci, 30 sierpnia wraz z nimi została zaciągnięta do stodoły, gdzie już wcześniej stłoczono część mieszkańców wsi. „Wielu zginęło od pierwszych strzałów – mówiła. – Trójka moich dzieci: Stanisław, Janek i Leon zostali zabici przez Ukraińców – morderców. Ja zaś ze swoim najmłodszym synkiem na ręku wybiegłam ze stodoły. Biegłam, biegłam. Usłyszałam huk i w tym samym czasie okropny krzyk mojego dziecka Józia”. Z piątki synów Marianny Soroki przeżył tylko 12-letni Edward, który zdołał ukryć się w zaroślach.

Ludobójstwo na Wołyniu i w całej Galicji Wschodniej pochłonęło życie trudnej do oszacowania liczby dzieci, w tym niemowląt. Poza Holokaustem był to pierwszy przypadek, kiedy najmłodsi na równi z dorosłymi stali się celem masowych mordów. Fanatyczny nacjonalizm pragnął bowiem Ukrainy wolnej od wszystkich Polaków, bez względu na ich wiek. Dzieci cierpiały jednak podwójnie. Nie tylko ginęły i widziały śmierć najbliższych. Brutalnie zabijano w nich też niewinność, której – nawet jeśli przeżyły – już nigdy nie odzyskały.

Wykorzystane cytaty pochodzą głównie z opracowanych przez doktor Lucynę Kulińską trzech tomów wspomnień Dzieci Kresów, Wydawnictwo Jagiellonia, Kraków 2006–2009

nr 28/2013

Wołyńskie losy Czechów

Na Wołyniu Czesi wiedzieli, że po zlikwidowaniu Polaków przyjdzie kolej na nich

MONIKA ŚLADEWSKA

Metodyczne mordy masowe dokonywane przez OUN-UPA rozpoczęły się wczesną wiosną 1943 roku, były połączone z rabunkiem mienia i paleniem polskich zagród. Podpalenie polskich dworów w maju 1943 roku zaniepokoiło wołyńskich Czechów, którzy zawsze byli lojalnymi obywatelami państwa polskiego. Na zagrożonych terenach samorzutnie organizowano samoobrony. Na Wołyniu powstało ponad 100 ośrodków obronnych, mniejsze pod naporem UPA padały jeden po drugim. Ludność mordowano, tylko nieliczni przedostawali się do miast lub większych baz samoobrony.

Władze konspiracyjne organizującego się Okręgu Armii Krajowej Wołyń wobec tak wielkiego zagrożenia zdecydowały o powstaniu oddziałów partyzanckich AK, do których należałoby interwencyjne wspieranie polskich placówek samoobrony. Latem 1943 roku powstało na Wołyniu dziewięć oddziałów partyzanckich AK, które liczyły około 1,2 tys. uzbrojonych ludzi.

Do nadejścia frontu wschodniego przetrwało tylko kilka najsilniejszych baz samoobrony, między innymi Zasmyki i czeski Kupiczów, założony przez czeskich osadników w latach 70. XIX wieku. W 1939 roku żyło tu 1264 Czechów, 10 rodzin polskich (urzędnicy, policjanci) i do 1942 roku 80 rodzin żydowskich. Kupiczów był siedzibą gminy.

W lutym 1943 roku Czesi w Kupiczowie założyli konspiracyjną, obronną organizację o nazwie Aktyw, która stopniowo powiększała się, utrzymywała kontakty z polskim podziemiem i partyzantką radziecką.

W kwietniu 1943 roku Czesi otrzymali od Ukraińców propozycję przyłączenia się do UPA, która została odrzucona. Ukraińscy nacjonaliści dali do zrozumienia, że w tej sytuacji Kupiczów będzie traktowany jako nieprzyjaciel. Od przyjaznych Ukraińców, niepopierających OUN-UPA, Czesi dowiedzieli się, że po zlikwidowaniu Polaków przyjdzie kolej na Czechów.

Emisariusze OUN, którzy na Wołyń przybywali z Małopolski Wschodniej, głosili banderowskie hasła: „Ukraina tylko dla Ukraińców”, „Smert Lacham, Żydam, Moskalam”. Antypolską histerię podgrzewali popi: „Zabicie Lacha i komunisty nie jest grzechem”. Do wyjątków należał pop kupiczowskiej cerkwi, Bazyli Zakidalski, który zamknął cerkiew i z rodziną został w Kupiczowie.

Od 15 lipca 1943 roku po napadzie na kościół w Kisielinie Czesi udzielali pomocy uciekinierom z Adamówki, Aleksandrówki, Michałówki i miejscowości położonych bliżej Kupiczowa, przechowywali Polaków w swoich zabudowaniach, następnie organizowali większe grupy i nocą przeprowadzali do bazy w Zasmykach. Czesi pomagali też przeżyć Żydom mieszkającym w ziemiankach w lesie lityńskim i ukrywali partyzantów radzieckich. Do akcji przeprowadzania Polaków włączyli się Jarosław i Wacław Zapotoccy oraz Wacław Kaczerowski, który uratował ponad 350 osób narodowości polskiej, jest to potwierdzone w książce wydanej w Czechach. Wielu żyjących Polaków dotąd we wdzięcznej pamięci zachowało pastora Jelinka oraz mieszkańców Kupiczowa, którzy bezinteresownie pomagali przeżyć najtragiczniejszy okres i ratowali życie.

Od połowy lipca 1943 roku płonęły polskie wsie położone na południe od Kupiczowa, od 11 do 14 lipca UPA jednocześnie zaatakowała bezbronnych Polaków w 167 miejscowościach w powiatach horochowskim, kowelskim i włodzimierskim.

11 listopada do osady wjechał wóz z uzbrojonymi upowcami, aresztowano czterech członków Aktywu, w tym pastora Jelinka, zakładnikom grożono śmiercią, jeśli nie podporządkują się UPA i nie oddadzą broni. Przed plebanią zebrał się tłum mieszkańców, bojówkarze wycofali się. Nocą 12 listopada bojówki UPA rozłożyły się obozem z dwóch stron Kupiczowa. Z prośbą o pomoc przybył do Zasmyk łącznik Wacław Zapotocki. Po nocnym marszu o świcie 12 listopada 1943 roku oddział „Jastrzębia” z częścią kompanii porucznika „Kani” i samoobrona czeska zaatakowały UPA. Kupiczów znalazł się w rękach polskich i czeskich. Upowcy nie zrezygnowali, wzmocnione bojówki UPA usiłowały odbić tę osadę. Z uwagi na przeważające siły napastników były momenty dramatyczne, walka trwała cały dzień, banderowcy wycofali się. Oddział „Jastrzębia” wrócił do Zasmyk, w Kupiczowie została 40-osobowa grupa partyzantów. Czesi otoczyli Kupiczów rowami strzeleckimi i zasiekami, wprowadzili całodobowe warty, polsko-czeską samoobroną dowodził podporucznik Wilhelm Skomorowski, ps. Wilczur.

Pomordowani Czesi we wsi Chołopecze, w kwietniu 1943 roku.

22 listopada 1943 roku banderowcy ponownie zaatakowali Kupiczów siłami ponad tysiąca ludzi, przy użyciu dwóch dział i „czołgu” (opancerzony traktor z działkiem). Miasteczko było atakowane jednocześnie ze wszystkich stron. Mieszkańcy gasili pożary wzniecone przez wybuchy pocisków artyleryjskich, załoga kupiczowska walczyła resztkami sił i amunicji. Z pomocą oblężonym ponownie przybył oddział „Jastrzębia” i „Sokoła”, ze strony zewnętrznej zaatakowano pierścień oblężenia, kontrnatarcie nastąpiło w kilku kierunkach. Ukraińcy, wycofując się, podpalili swój niefortunny „czołg”.

Współpraca OUN-UPA z Niemcami trwała, Niemcy przed nadejściem frontu wschodniego dozbrajali banderowców. Polskie oddziały partyzanckie stacjonujące w okolicy Kupiczowa tuż przed świętami Bożego Narodzenia zostały przeniesione do Kupiczowa. W Domu Ludowym Czesi przygotowali kolację wigilijną. Nic nie wskazywało, że święta zostaną zakłócone, tymczasem o świcie 25 grudnia 1943 roku podczas pasterki banderowcy ostrzelali Kupiczów z działek niewielkiego kalibru, strącona została wieża kościoła katolickiego. Okazało się, że był to atak pozorowany w celu zmylenia samoobrony. W tym bowiem czasie podczas pasterki w Zasmykach banda UPA wioząca popa zaatakowała kolonie należące do systemu obrony bazy. Był to napad podstępny, ci, którzy powozili furmankami, byli w mundurach niemieckich. W obawie przed pacyfikacją do Niemców ognia nie otwierano. Kolonie Janówka, Stanisławówka i Radomle zostały spalone, w bestialski sposób zamordowano 49 osób, kilkunastu żołnierzy poległo w walce, do punktu sanitarnego w Zasmykach przywieziono wielu rannych.

Po tym napadzie i po pacyfikacji Zasmyk przez Niemców 19 stycznia 1944 roku rodziny polskie bez dachu nad głową znalazły schronienie u Czechów w Kupiczowie. W kupiczowskiej bazie samoobrony, według spisu ludności z grudnia 1943 roku, przechowało się: 1024 Polaków, 93 Ukraińców, 15 Rosjan i jedna Żydówka.

Minął krwawy rok 1943, ludzie zamknięci w obozach warownych oczekiwali na wielkie zmiany, które miałyby przesądzić sprawę przeciwko Niemcom. Wojska radzieckie 1. Frontu Ukraińskiego wyzwoliły Żytomierz i Berdyczów, 4 stycznia 1944 roku przekroczyły granicę polsko-radziecką z 1939 roku i dużym klinem zajęły Wołyń, 2 lutego wkroczyły do Łucka i Równego. Niemcy ściągnęli dodatkowe siły do obrony ważnego węzła kolejowego, jakim był Kowel, w terenie prowadzili akcje pacyfikacyjne w celu zlikwidowania ruchów partyzanckich, pochód UPA został nieco przyhamowany, ale w związku z sukcesami frontu wschodniego oficer byłego batalionu Nachtigall, twórca i dowódca UPA, Szuchewycz, wydał rozkaz: „(...) Należy przyśpieszyć likwidację Polaków, w pień wycinać, czysto polskie wsie palić”. Część sotni z Wołynia przesunął na tereny Małopołski Wschodniej, gdzie od początku 1944 r. rozpoczęła się rzeź Polaków. W takiej sytuacji dowództwo Okręgu AK Wołyń zdecydowało się przystąpić do realizacji planu „Burza” na Wołyniu.

Komendant okręgu, pułkownik Kazimierz Bąbiński – „Luboń”, 15 stycznia wydał rozkaz kierowania oddziałów Armii Krajowej i konspiracyjnej młodzieży do rejonu Zasmyki-Kupiczów. Sztab Okręgu przeniesiono z Kowla do Kupiczowa. Na skutek bombardowań tej osady przez lotnictwo niemieckie sztab przemieścił się do Suszybaby. Na odprawie oficerów 28 stycznia 1944 roku powołano 27. Wołyńską Dywizję AK, przygotowywaną do walk z Niemcami. Zgrupowaniu Kowelskiemu nadano kryptonim „Gromada”.

W rejonie koncentracji oddziałów AK ciągle istniało zagrożenie ze strony UPA, duże zgrupowania mieściły się po wschodniej stronie rzeki Stochód i w rozległym kompleksie lasów swiniarzyńskich, wsie położone na południe od Kupiczowa były opanowane przez UPA. Walki z ukraińskimi faszystami o utrzymanie bazy operacyjnej trwały do wiosny 1944 roku W końcu stycznia 1944 roku przy wsparciu moździerzy partyzantki radzieckiej zlikwidowano wypadową bazę UPA w Świniarzynie. 10 lutego dowództwo 27. dywizji przejął podpułkownik Jan Wojciech Kiwerski, ps. Oliwa. Sztab mieścił się w Ossie. Bazą zaopatrzeniową „Gromady” był Kupiczów, tu mieściły się szpital polowy, odizolowany szpital zakaźny, pralnia i inne zakłady.

W marcu 1944 roku oddziały 27. Wołyńskiej Dywizji AK znalazły się w strefie przyfrontowej. Niemcy bronili „Festung-Kowel”, wojska 2. Frontu Białoruskiego podjęły operację w kierunku kowelskim, 27. WDAK była w przededniu styku z armią radziecką. Po wstępnych rozmowach i porozumieniu zawartym z dowództwem wojsk radzieckich wspólnymi siłami zdobyto miasteczko Turzysk i stację kolejową na linii Kowel–Włodzimierz Wołyński. W końcu marca oddziały zgrupowania „Gromada” zostały przegrupowane na południowy zachód od Kowla w rejon Lubomla. Od kwietnia 1944 roku 27. Wołyńska Dywizja AK we współdziałaniu z wojskami radzieckimi brała udział w walkach z Niemcami w operacji kowelskiej.

Do nowego rejonu zakwaterowania oddziałów AK „Gromada” nocą 1–2 kwietnia 1944 roku z Kupiczowa wyruszył transport 39 furmanek z mąką, zbożem i innymi produktami żywnościowymi. Powracającym Czechom towarzyszył patrol wyznaczony przez porucznika „Jastrzębia”. Pod Kupiczowem już umacniały się wojska radzieckie, Kupiczów znalazł się na linii frontu. Niemcy atakowali od strony Lubomla, zajęli Turzysk i masyw lasów świniarzyńskich, natarcie niemieckie na Kupiczów wyszło od strony Tuliczowa, rozpoczął się artyleryjski ostrzał i silne bombardowanie osady, paliło się wiele zabudowań i cerkiew prawosławna. W pewnym momencie na kupiczowskim froncie zaczęły lecieć w niebo strumienie ognia. Kontratak radziecki z udziałem katiusz spowodował odwrót Niemców. Dowództwo radzieckie podjęło decyzję o ewakuacji mieszkańców poza linię frontu. Czesi kupiczowscy zostali ewakuowani do czeskich wsi koło Łucka.

Młodzi Czesi z Kupiczowa i Wołynia zasilili Czechosłowacki Korpus Armijny pod dowództwem generała Ludvika Svobody. Korpus walczył pod Duklą, szlak bojowy zakończył na Słowacji i Morawach.

Wielu Czechów odeszło z 27. Wołyńskiej Dywizji AK, niektórzy jako rozbitkowie z Polakami wracali na Wołyń, między nimi był Jarosław Zapotocki, w lesie świniarzyńskim nastąpił na minę, zmarł z wykrwawienia, a śpieszył do czechosłowackiej armady.

Pod Monte Cassino walczyli dwaj Czesi z Kupiczowa, Józef Żytni i Jarosław Kuczera, jeden z trębaczy, którzy oznajmili światu, że Polacy zdobyli Monte Cassino i że droga na Rzym jest otwarta. Józef Żytni w 1939 roku został powołany do Wojska Polskiego, był kierowcą, w końcowej fazie kampanii wrześniowej dotarł pod Kock, gdzie mieszkała jego siostra, która namawiała go do pozostawienia samochodu i powrotu do domu. On jednak odmówił. „Samochód jest wojskowy, a ja przysięgi nie złamię”, odpowiedział. Wkrótce dostał się do niewoli sowieckiej, jako jeniec pracował w kopalni w Krzywym Rogu. Jeńców przewieziono w okolice Archangielska, skąd dostał się do armii generała Andersa.

W 1947 roku Czesi z Kupiczowa zostali ekspatriowani do Czechosłowacji, miejscowi Ukraińcy mówili: „Czechi na sobakach pryichały i na sobakach poidut”. Zburzony podczas działań frontowych Kupiczów został odbudowany, ale w niczym nie przypomina zasobnej, dobrze zagospodarowanej czeskiej osady. Na miejscu spalonej cerkwi na postumencie stoi popiersie Szuchewycza – „Czuprynki”, zbrodniarza, współodpowiedzialnego za ludobójstwo minimum 200 tys. Polaków, wielu tysięcy Ukraińców i osób innych narodowości: Rosjan, Czechów i Ormian.

Organizatorem zjazdów Czechów Wołyńskich jest pani Mirosława Żakowa, mieszkanka Pragi, i pan Waclav Kytl, mieszkaniec Mostova. W 2004 roku w Krasnym Dvorze zorganizowali wystawę, na której między innymi prezentowano szlak bojowy 27. Wołyńskiej Dywizji AK, wydawnictwa, fotografie dowódców i odznaczonych Czechów – kombatantów Polski Walczącej.

Czesi organizują wycieczki na Wołyń, historię przekazują młodym, na cmentarzu w Zasmykach składają wiązanki kwiatów, zapalają znicze na zbiorowych grobach pomordowanych Polaków i mogiłach poległych żołnierzy obrońców. Czescy uczestnicy polskiego Ruchu Oporu są zapraszani na zjazdy kombatantów 27. Wołyńskiej Dywizji AK, podczas których wracamy wspomnieniami do czasu upadku cywilizacji, czasu wspólnej walki o przetrwanie i dramatu polskich Kresów Wschodnich.

nr 28/2010

Istriebitielne Bataliony

Akowcy wstępowali do nich nie z chęci kolaboracji, ale położenia kresu ludobójstwu dokonywanemu przez OUN-UPA

MONIKA ŚLADEWSKA

Czy można pisać o Istriebitielnych Batalionach bez przypomnienia, chociażby w skrócie, o położeniu polskiej ludności Kresów Południowo-Wschodnich II RP, od momentu wybuchu II wojny światowej? Ten obszar to olbrzymie cmentarzysko, gdzie często w miejscach nieznanych spoczywa minimum 200 tys. Polaków bestialsko zamordowanych przez członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) i jej formacje zbrojne. Pominięcie tak ważnego faktu i nieujawnienie sytuacji polityczno-militarnej zaistniałej w okresie, gdy te bataliony powstawały, oraz odpowiednio dobrany tytuł sprawia, że w artykule Piotra Zychowicza Z wrogiem na wroga („Rzeczpospolita”, 16–17 stycznia 2010 roku) jest więcej zamierzonego zamętu niż rzetelnego przedstawienia problemu i prawidłowej oceny ludzi w kontekście czasów, czasów zdziczenia absolutnego, w których przyszło im żyć. Tę starą maksymę słusznie przypomniał pan Mieczkowski, przewodniczący organizacji skupiającej weteranów owych batalionów.

Wszystko, co wcześniej działo się na ziemiach kresowych, ma ścisły związek z działalnością Istriebitielnych Batalionów, w których znaleźli się młodzi chłopcy, żołnierze AK, harcerze i starsi mężczyźni. Istriebitielne Bataliony to termin rosyjski, w tłumaczeniu na język polski nie ma jednoznacznej nazwy, najbardziej prawidłowa byłaby Bataliony Szturmowe.

Czy autor, pisząc ten artykuł, wiedział, że w 1944 roku Związek Radziecki był członkiem Wielkiej Koalicji Antyhitlerowskiej i naszym formalnym sprzymierzeńcem, mimo że rządy nie utrzymywały stosunków dyplomatycznych? Pełnomocnik rządu na kraj w konspiracyjnej ulotce, wydanej w końcu 1943 roku Do ludności ziem granicznych, zwracał się tymi słowami: „Wobec wkraczających wojsk sowieckich obywatele Rzeczypospolitej winni zająć godne i poprawne stanowisko, pomnąc, iż są to sprzymierzeńcy naszych wielkich Aliantów w walce z Niemcami”. W tej wojnie były tylko faszystowskie Niemcy z pomocnikami i koalicja antyhitlerowska.

Tymczasem terrorystyczno-dywersyjne organizacje ukraińskich nacjonalistów UWO i OUN od początku powstania liczyły na Niemcy, najpierw Republikę Weimarską, a od 1933 roku na Niemcy hitlerowskie. Abwehra szkoliła kadry OUN, zaopatrywała w broń i dokumenty. OUN była subsydiowana przez niemiecki wywiad wojskowy. Zbrojne formacje OUN były militarnym, politycznym i ideologicznym sprzymierzeńcem hitlerowskiej machiny wojennej.

Sytuacja wytworzona przez OUN w czasie wojny była jasna, należało ją przedstawić. Celem OUN było zbudowanie jednoetnicznego państwa ukraińskiego, jedną z metod zbudowania takiego państwa, przewidzianą w uchwale w 1929 roku, było całkowite usunięcie „czużyńców” z ziem ukraińskich. Miało to nastąpić w toku rewolucji narodowej – oczekiwana wojna przyniosłaby niepodległość Ukrainie.

Mykoła Łebed, prowindyk OUN-B, według wielu historyków odpowiedzialny za rzeź wołyńską.

Już we wrześniu 1939 roku bojówki OUN dokonywały napadów na cywilną ludność polską, właścicieli majątków i polskich żołnierzy powracających do domów. Legion ukraińskich nacjonalistów pod dowództwem Suszki wziął udział w agresji Niemiec na Polskę.

W agresji Niemiec na ZSRR w 1941 roku udział brały ukraińskie bataliony Nachtigall i Roland. Ukraińska Republika Radziecka była po stronie koalicji antyhitlerowskiej.

Ukraińska Powstańcza Armia powstała na Wołyniu w październiku 1942 roku, jej struktury kształtowały się w roku 1943. Nie była to ani armia, ani partyzantka, nie została przyjęta do Światowej Federacji Kombatantów, faktem jest, że działała metodą partyzancką i w żelaznej dyscyplinie utrzymywała ludność ukraińską. Jej członkowie chcą uchodzić za tych, kim nie byli, są na to dowody niepodważalne. Mimo to ich obrońcy kreują ludobójców na bohaterów i przedstawiają jako wzorzec do naśladowania.

Już w 1942 roku nacjonaliści ukraińscy podjęli realizację planu zagłady ludności polskiej Wołynia i południowego Polesia, mordując bezbronnych od starca do niemowlęcia. Niszczono zabytki kultury łacińskiej i palono polskie zagrody. Bojówkarze OUN-UPA byli moralnie wspierani i rozgrzeszani przez duchowieństwo Cerkwi greckokatolickiej i prawosławnej.

Sytuacja polityczno-społeczna w Małopolsce Wschodniej była nieco inna niż na Wołyniu, Małopolskę Wschodnią Niemcy bowiem włączyli do Generalnego Gubernatorstwa. Armia Krajowa na tamtym terenie miała dogodniejsze warunki do organizowania się i już w 1942 roku stanowiła znaczącą siłę w strukturach państwa podziemnego.

W Reichskommissariacie Ukraine na Wołyniu sprawy konspiracji były bardziej skomplikowane z powodu terroru niemieckiego i policji ukraińskiej. W Małopolsce Wschodniej w 1943 roku oddziały OUN-Bandery nie podejmowały jeszcze masowych działań antypolskich, nastąpiło to dopiero na początku 1944 roku.

W styczniu 1944 roku wojska radzieckie przekroczyły polską granicę z roku 1939 i dużym klinem zajęły Wołyń. W nowej sytuacji politycznej część sotni opuściła Wołyń. Szuchewycz, oficer byłego batalionu Nachtigall, główny dowódca UPA, wydał rozkaz: „W związku z sukcesami bolszewików należy przyśpieszyć likwidację Polaków, w pień wycinać, czysto polskie wsie palić”. Fala mordów przesunęła się na Podole, gdzie koncentrowały się główne siły UPA, wspomagane przez policyjne pułki dywizji Waffen SS Galizien, sformowane w 1943 roku na terenie dystryktu Galizien i przeszkolone do zadań pacyfikacyjnych. Należy podkreślić, że w eksterminacji polskiej ludności kresowej uczestniczyły wszystkie formacje ukraińskich nacjonalistów, łącznie z ukraińską policją pomocniczą.

W styczniu 1944 roku na Wołyniu w ramach akcji „Burza” powstała 27. Wołyńska Dywizja AK. Do marca 1944 roku broniła Polaków zgromadzonych w bazach samoobrony w zachodnich powiatach Wołynia. W kwietniu 1944 roku 27. Wołyńska Dywizja AK brała udział w walkach frontowych, wspólnie z wojskami radzieckimi w operacji kowelskiej.

W marcu 1944 roku wojska radzieckie okrążyły Tarnopol. Wkrótce ogłoszono mobilizację do Wojska Polskiego. Armia Krajowa na Podolu została rozwiązana, w owym czasie oddziały banderowskie były wzmocnione i dozbrojone przez wojskowe formacje niemieckie w celu dokonywania dywersji na zapleczu frontu. Po przesunięciu się frontu na zachód ludność polska znalazła się w dramatycznej sytuacji, płonęły polskie wsie. Należało podejmować trudne decyzje, aby ratować pozostałych przy życiu Polaków.

Władze radzieckie powoływały Istriebitielne Bataliony, podporządkowane lokalnym władzom, początkowo „rejonwojenkomatom”, w późniejszym okresie NKWD – odpowiednik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Zadaniem IB było utrzymanie ładu, w szczególności położenie kresu ludobójstwu dokonywanemu przez OUN-UPA, SB, SKW, zarysowała się możliwość legalnego otrzymania broni i ratowania życia. W tej sytuacji dowództwo radzieckie akceptowało i zalegalizowało istnienie uzbrojonych oddziałów polskiej samoobrony.

Dowódcy poszczególnych oddziałów AK kierowali nieletnią młodzież i starszych mężczyzn do IB głównie w celach obronnych. Nie było alternatywy, nie bronić się oznaczało ginąć od noża, siekiery lub w płomieniach ognia. Trzeba w ogóle nie mieć wyobraźni, aby zadać pytanie: „Co by się stało, gdybyście na ten układ nie poszli?”.

Piotr Zychowicz nie zadał sobie trudu, aby sięgnąć do dobrze udokumentowanych prac, lecz zgodnie z nośnymi motywami politycznymi wolał powołać się na wybielaczy zbrodniczej organizacji. Czy młodzi dziennikarze nie wiedzą, że w III Rzeczypospolitej skutecznie działają kontynuatorzy ounowskiej tradycji, pozostający w orbicie współczesnego nacjonalizmu ukraińskiego, którzy przy pomocy Polaków zdołali już przekształcić bandy UPA w „partyzantkę”, a nawet w „ruch narodowowyzwoleńczy”? Nikt nie zaprzecza, że Ukraińcy mieli prawo walczyć o wolną Ukrainę, ale barbarzyńskie metody przyjęte przez OUN zhańbiły ideę walki o niepodległość. Ukraiński ruch nacjonalistyczny typu faszystowskiego, który rozwinął się na terenie Galicji, a umocnił się na południowych ziemiach II RP, nie był ruchem wyzwoleńczym narodu ukraińskiego. Naród ukraiński odcina się od galicyjskich ekstremistów, obywateli polskich, dał temu wyraz w ostatnich wyborach. Ludobójstwo dokonane przez OUN-UPA w najmniejszym stopniu nie przyczyniło się do uzyskania niepodległości Ukrainy.

Tytuł artykułu i podtytuł – pytanie, kim byli żołnierze AK i harcerze, którzy wstąpili do IB, kolaborantami czy bohaterami? – w dwuznacznej sytuacji stawia żyjących obrońców resztek polskiego żywiołu na Kresach Wschodnich. W tym zakresie nie może być niedomówień. O kolaboracji AK z partyzantką i armią radziecką w zeszytach historycznych paryskiej „Kultury” w (nr 90) pisał Tadeusz Olszański, tekst drukowała „Rzeczpospolita” (nr 4/1991) Pamięć o Kresach – tak, ale jaka. Olszański powielił propagandowe twierdzenie Łebeda – zastępcy Bandery, zawarte w książce jego autorstwa. Nie zaprzecza mordom, usiłuje tylko je zminimalizować, winę za nie przerzuca na stronę polską lub bliżej nieokreślone bandy dezerterów, na NKWD i Niemców, a głównie cały problem stara się rozmyć przez uogólnienia. Olszański pisze: „Współpraca AK z partyzantką i armią sowiecką była także kolaboracją z wrogami Polski i na dużo większą skalę niż współpraca UPA z niemieckimi siłami zbrojnymi”.

Łebed, organizator ludobójstwa, miał prawo się bronić, ale kłamstw nie można przyjmować za prawdę. Chwyty propagandowe ukraińskich działaczy nacjonalistycznych są powszechnie znane, a dziennikarz nie może się tłumaczyć niewiedzą lub nieświadomością. Gdyby Pioytr Zychowicz zajrzał do dokumentów, a to jest przecież obowiązkiem, odróżniłby regularne formacje NKWD, umundurowane i skoszarowane, od nieregularnych, jakimi przejściowo były IB złożone z Polaków, którzy nie byli umundurowani, nie pobierali żołdu, nie składali przysięgi, przebywali w swoich miejscowościach, nie byli więc funkcjonariuszami NKWD, dzięki legalnemu posiadaniu broni uratowali życie wielu polskim rodzinom.

Żołnierze ci brali udział w walkach z ukraińskimi oddziałami ludobójczymi, wielu z nich poległo. Bronili Polaków przed torturami wymyślonymi przez samo piekło, a stosowanymi przez UPA, z tego tytułu przysługuje im prawo do czci i chwały. Problemu nie okrywa „wstydliwe milczenie”, jak pisze Piotr Zychowicz, lecz czeka on na rzetelne opracowanie przez historyków kierujących się polską racją stanu, dotyczy on około 30 tys. ludzi kresowej samoobrony, działającej od 1944 roku do czasu ekspatriacji Polaków na Ziemie Odzyskane.

Szczepan Siekierka, prezes Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, nie mógł powiedzieć, że Polaków wcielano do Armii Czerwonej, to wymysł autora artykułu. W tym czasie trwała mobilizacja do polskiej armii generała Zygmunta Berlinga. Ojciec prezesa Siekierki, członkowie jego rodziny i inni Polacy w I i II Armii WP brali udział w szturmie na Berlin lub w zwycięskiej bitwie pod Budziszynem.

Odniosłam wrażenie, że autor artykułu w rozmowie z weteranami czekał na potwierdzenie, że były to jednostki kolaborujące. Taką właśnie wersję o polskich oddziałach samoobrony podtrzymują kontynuatorzy ounowskiej propagandy działający w diasporze, na Ukrainie, a także w Polsce. Od dawna wszelkimi siłami dążą do skompromitowania członków IB i żołnierzy KBW, których wojenny los, a może rozkaz po raz drugi skierował do walki z UPA, jeśli ktoś nie był w wojsku, nie rozumie tego.

Na skutek podstępnych działań wybielaczy OUN-UPA po 1989 roku tym żołnierzom odebrano uprawnienia kombatanckie. Sprawę rozpatrywał Sąd Najwyższy, na posiedzeniu jawnym w dniu 3 kwietnia 1996 roku mając na uwadze całokształt zebranej dokumentacji, podjął uchwałę przywracającą uprawnienia kombatanckie i honor żołnierza walczącego z najokrutniejszą banderowską formacją II wojny światowej. Paradoksem jest, że we własnej ojczyźnie trzeba było dochodzić praw w drodze postępowania sądowego. Należałoby zadać pytanie: jeśli pan Zychowicz wiedział o wyroku Sądu Najwyższego, dlaczego go podważa?

Żołnierze KBW, o których mowa w artykule, i inne jednostki wojskowe oraz MO po wojnie do 1947 roku broniły integralności granic państwa polskiego, mienia ludności polskiej i ukraińskiej, która w ramach umowy wyjeżdżała do USRR. Za sprawą pogrobowców OUN-UPA akcja „Wisła” została przeniesiona do sfery polityki, jest to odrębny temat. Akcja „Wisła” położyła kres ludobójstwu, przywróciła spokój, poparło ją polskie społeczeństwo, została przeprowadzona w interesie narodu i państwa polskiego.

Największe zdziwienie wzbudza konstatacja autora artykułu, który pisze, „że ludzie ci (w domyśle polscy żołnierze) broniąc rodzin, w szeregach NKWD jednocześnie przyczynili się do sowietyzacji swoich stron rodzinnych”. Kto zrozumie, o co w tym zdaniu chodzi dziennikarzowi „Rzeczpospolitej”?

nr 28/2010

Rozdział II

Dać świadectwo zbrodniom

Naoczny świadek

Upowcy strzelali do ludzi jak do kaczek, ponieważ na tle ognia uciekający byli widoczni jak na dłoni

MARIAN KARGOL

Słońce nie świeciło już ponad ziemią,

bo je zasłaniały dymy pożarów,

a nocami zamiast gwiazd i księżyca

świeciły pożogi, płonęły miasta, wsie, kościoły...

Jestem świadkiem (być może dla niektórych – niestety jeszcze żyjącym) ludobójstwa popełnionego przez nacjonalistów ukraińskich na polskiej ludności Kresów II Rzeczypospolitej. Moja relacja dotyczy części byłego województwa lwowskiego oraz południowo-wschodniej części województwa lubelskiego. Zapamiętałem trzy napady upowskich bandytów.

Urodziłem się i przez wiele lat mieszkałem w kolonii Turyna, przysiółku wsi Tarnoszyn, powiat Tomaszów Lubelski (dawniej Rawa Ruska, województwo lwowskie). Dziś miejscowość ta leży przy granicy polsko-ukraińskiej, dawniej gospodarczo i kulturowo związana była z regionem lwowskim. Przed II wojną światową w kolonii mieszkało 28 rodzin – 23 polskie, cztery ukraińskie i jedna mieszana. Nasza macierzysta wieś Tarnoszyn w końcu 1939 roku liczyła około 280 rodzin. Dwie trzecie ludności stanowili Polacy, resztę – Ukraińcy wyznania prawosławnego. Podobnie było w okolicznych miejscowościach – Chodywańcach, Dyniskach, Korczminie, Machnowie, Lubyczy Królewskiej, Szczepiatynie, Wasyłowie, Żernikach i innych. Ciekawym pod względem narodowościowym był Uhnów, który tuż przed II wojną światową miał około 12 tys. mieszkańców, z czego 30% stanowili Polacy, a pozostałe 70% – Ukraińcy, Białorusini, Żydzi i potomkowie Tatarów.

Mieszkający na tych terenach Ukraińcy byli zawiedzeni tym, że w wyniku I wojny światowej nie udało im się uzyskać samodzielnego państwa. Te emocje wykorzystywali ich ideologiczni przywódcy – Doncow, Melnyk, Bandera. Z drugiej strony Polska dążyła do unarodowienia oraz nawrócenia tej ludności na katolicyzm. Mimo to w mojej małej ojczyźnie obie nacje koegzystowały do okupacji bez większych problemów, nierzadko wspólnie uczestnicząc w uroczystościach religijnych w kościele i cerkwi.

Nie wszędzie tak było. Ówczesne władze II RP nie pozostawały bierne wobec różnego rodzaju ekscesów nacjonalistycznych ekstremistów. Obok zrozumiałego zwalczania poszczególnych przestępców stosowano niestety także odpowiedzialność zbiorową. Zdarzały się napaści na legalnie odbywające się zebrania czy uroczystości Ukraińców. Ataki te inspirowane były przez organizacje paramilitarne, na przykład Strzelca, nierzadko przy oficjalnym wsparciu władz wojskowych lub policji. Ludność ukraińska nie miała tych samych praw co polska. Służący w wojsku Ukrainiec nie mógł awansować na podoficera, a tym bardziej na oficera. Żaden przedstawiciel mniejszości narodowej, także ukraińskiej, nie mógł zostać urzędnikiem państwowym, nawet szczebla gminnego. Nie mógł też nabyć ziemi, którą na przykład parcelował miejscowy ziemianin. Istniała jednak pewna furtka, która umożliwiała taki zakup: jeżeli miejscowy rdzenny Polak zaświadczył, że kandydat na kupca jest politycznie lojalny, wówczas Ukrainiec mógł ziemię kupić. W naszej miejscowości do grupy takich rdzennych Polaków należał między innymi mój ojciec, były legionista, który z reguły chętnie udzielał swoim sąsiadom Ukraińcom pozytywnej rekomendacji.

Karygodną akcją było niszczenie cerkwi prawosławnych (pisał o tym między innymi Paweł Borecki w artykule Łuna nad cerkwią, „Przegląd” nr 36/2005). Aktów wandalizmu dokonywały wspomniane organizacje paramilitarne przy wsparciu lokalnych władz. Pod koniec lat 30. na terenie wschodniej Lubelszczyzny zniszczono kilkadziesiąt cerkwi, w tym wiele zabytkowych. Można więc stwierdzić, że władze II RP „zapracowały” na niechęć, a nawet nienawiść ludności ukraińskiej do Polaków.

Oczywiście nieakceptowalne działania ówczesnych władz wobec Ukraińców nie mogą w żaden sposób usprawiedliwiać ludobójczych aktów zwyrodniałych band banderowsko-upowskich. Tym bardziej że ich metody były niewyobrażalnie okrutne. Stosowano wszelkie tortury, ofiary rąbano siekierami, przecinano piłami, wleczono końmi, wydłubywano im oczy, wyrywano języki, gwałcono, rannych wrzucano do studni...

Mogiła Polaków zamordowanych w Parośli przez sotnię Perehiniaka, jedyny ślad, że istniała tu wioska.

Antypolskie nastroje Ukraińców były podsycane przez propagandę nacjonalistów z OUN-UPA oraz przez hitlerowców. Wkrótce po klęsce wrześniowej pojawiło się wiele band „rezunów”, które atakowały oddziały polskiego wojska, zwłaszcza te rozproszone i rozbrojone. Na naszym terenie rozbroiły się Armia Lublin i Armia Kraków, ponadto przez rejon Tomaszowa i Rawy Ruskiej przemieszczała się w kierunku granicy węgierskiej Nowogródzka Brygada Kawalerii. Żołnierze tych jednostek byli napadani, rabowani, a nierzadko mordowani. Natomiast Niemców wchodzących do naszych miejscowości Ukraińcy witali uroczyście, organizując święta dziękczynne na cześć Hitlera jako ich wybawiciela. Pojawiały się różnego rodzaju antypolskie i antyżydowskie ulotki i plakaty. Niemcy oczywiście sprzyjali temu w bardziej lub mniej widoczny sposób, dając Ukraińcom w zasadzie wolną rękę w postępowaniu wobec Polaków i Żydów. Powołano „ukraińską milicję”, której szeregi zasilili zagorzali nacjonaliści oraz najgorsze szumowiny. Komendantem posterunku milicji w Szczepiatynie został niejaki Duhojda, a po nim Maslij. Obydwaj wyróżniali się szczególną wrogością wobec Polaków. Przeprowadzali na przykład nocne i dzienne naloty na polskie rodziny, rabowali mienie, organizowali łapanki na roboty do Niemiec. W samej tylko Turynie złapano z dziesięć osób (po drodze niektórym udało się zbiec), dużo więcej z Tarnoszyna i okolicznych wsi.

Gdy w czerwcu 1941 roku wybuchła wojna między Niemcami i ZSRR, ukraińska milicja brała udział w wyłapywaniu i wywózce rodzin żydowskich. O jednym takim zdarzeniu z okolic Turyny opowiadał mi ojciec. W Szczepiatynie stał niewielki młyn. Jego właścicielem był Żyd, cieszący się u mieszkańców dużym szacunkiem z racji swojej życzliwości. Kiedy na przednówku jakiemuś uboższemu rolnikowi zabrakło ziarna siewnego, młynarz pożyczał mu zboże, nie żądając przy zwrocie żadnej rekompensaty. Jego uczciwość i bezinteresowność w postępowaniu z ludźmi sprawiły, że grupa miejscowych chłopów postanowiła ochronić tę rodzinę w czasie okupacji. W tym celu w pobliskim lesie zbudowano schron, w którym schował się młynarz z rodziną. Okoliczna ludność dostarczała im żywność. Schronienie funkcjonowało od początku 1940 roku aż do zimy 1943/1944. Wtedy ktoś zdradził kryjówkę miejscowym upowcom i ukraińskiej policji. Rodzina młynarza została na miejscu zamordowana, a bunkier zburzono, zasypując w nim ciała ofiar. Poinformowałem o tym Żydowski Instytut Historyczny, ale o ile mi wiadomo, do dziś nikt nie zainteresował się tym miejscem.

Pierwsze zorganizowane oddziały UPA pojawiły się na Wołyniu, Polesiu i innych wschodnich terenach Polski już w październiku 1942 roku. Nasza miejscowość znalazła się w zasięgu działania UPA-Zachód. Napady band ukraińskich na polskie wsie stawały się coraz częstsze, niemal co noc widzieliśmy łuny pożarów oraz uciekającą ludność. Byliśmy coraz bardziej zaniepokojeni, jednak miejscowi Ukraińcy zapewniali nas, że nic Polakom nie zagraża, gdyż pamiętają, że przed wojną wszyscy żyli tu w sąsiedzkiej zgodzie. Dawali przy tym do zrozumienia, że ich synowie i kuzyni są w partyzantce (w domyśle UPA), co tym bardziej gwarantuje nam bezpieczeństwo. Niebawem okazało się, że było to zwykłe kłamstwo.

Nocą z 17 na 18 marca 1944 roku dokonano napadu na Tarnoszyn. Pamiętam, że noc była niezbyt ciemna. Trzymał mróz, na ziemi leżała gruba warstwa świeżego śniegu. Około godziny 23.30 Bolek Knotalski, Dziunek Łąkowski i ja byliśmy na podwórzu zabudowań rodziny Domańskich – właśnie kończyliśmy nocny obchód. Takie dyżury organizowane były u nas od dawna, a rodzice często pozwalali nastolatkom brać w nich udział. Mieliśmy już iść do domów, gdy od strony Szczepiatyna poszybowała w niebo czerwona rakieta, a po niej druga z przeciwległego końca wsi. Był to sygnał do rozpoczęcia ataku. Ponieważ do najbliższych zabudowań wsi było nie więcej niż 600–1000 metrów, wszystko widzieliśmy wyraźnie, tym bardziej że większość zabudowań od razu stanęła w płomieniach. Słyszeliśmy detonacje granatów wrzucanych do zabudowań, a także liczne strzały – zarówno pojedyncze, jak i seryjne. Nasilał się lament ludzi, krzyk dzieci i kobiet. Niewyobrażalny zgiełk potęgował ryk i pisk przerażonych zwierząt. Widać było, jak zdesperowani ludzie wyskakiwali – najczęściej w samej bieliźnie – z płonących domów i bezradnie miotali się wokół nich, a następnie ginęli od kul bandytów. Niektórzy mieszkańcy próbowali uciekać w pole w kierunku Turyny, ale tuż za wsią czekali na nich zaczajeni bandyci. Strzelali do ludzi jak do kaczek, ponieważ na tle ognia uciekający byli widoczni jak na dłoni. Wielu napastników poruszało się konno. Objeżdżali opłotki wsi i zabijali każdego, kogo napotkali. Staliśmy z kolegami jak sparaliżowani przez jakieś pół godziny, a następnie pobiegliśmy do swoich domów, aby z rodzicami uciec stamtąd jak najdalej.

Bilans tego ataku był straszny. Zamordowano 125 osób, w tym dwadzieścioro dzieci do lat 15 i 45 kobiet. Spalono prawie wszystkie polskie domy. Ustalono później, że banda UPA liczyła około 1,5 tys. osób. Dowodził nią Mirosław Onyszkiewicz, który niedługo potem został jednym z głównych dowódców UPA. W napadzie brała też udział grupa bandziorów z sąsiedniego Ulhówka, a także inni, na przykład Iwan Maslij – ówczesny komendant milicji ukraińskiej w Szczepiatynie. Miałem wtedy prawie 14 lat i pamiętam tę zbrodnię doskonale. Szczegółowy jej opis, a także listę ofiar przekazałem do IPN w Warszawie, oczywiście bez odzewu.

Po tej napaści Ukraińcy nie dali Polakom z Tarnoszyna spokoju. Od 8 kwietnia polowano na powracających ocalałych mieszkańców i zamordowano następnych 20 osób. Spalono także ominięty poprzednio kościół. Ogółem w Tarnoszynie ofiarą ukraińskich bandytów padło 145 osób.

W czasie tego pierwszego napadu bandyci, chyba z pośpiechu, nie zaatakowali Turyny. Kolonię niszczono stopniowo. Co jakiś czas rabowano, a następnie palono zabudowania zbiegłych mieszkańców. Większość domostw zniszczono bądź spalono wiosną i latem 1944 roku. Dom mojej rodziny, ponieważ był nowy i zbudowany z bali, został rozebrany i wywieziony do Wasylowa. Miał w nim mieszkać jeden z miejscowych działaczy OUN. Pozostałe zabudowania – stodołę, oborę, spichlerz, pracownię pszczelarską – spalono, studnię zasypano gruzem, pasiekę składającą się z około 80 uli wywieziono w głąb terenów ukraińskich, a młody sad (około 1 hektara) został wraz ze zbożem spalony. Podobnie zrobiono z zabudowaniami innych mieszkańców Turyny, rabując przedtem żywy i martwy inwentarz. Moja rodzina zdecydowała się na ucieczkę. Wypuściliśmy z zamknięcia zwierzęta, każdy, kto mógł coś udźwignąć, wziął w rękę tobołek i ruszyliśmy przez las do najbliższej stacji kolejowej Uhnów-Zastawie. Na szczęście wkrótce nadjechał pusty pociąg towarowy prowadzony przez polską załogę. Udało się nam wsiąść do niego. Po około dwóch dobach dojechaliśmy do Boguchwały, wsi położonej kilka kilometrów za Rzeszowem. Tam, u obcych, lecz jakże dobrych ludzi udało nam się dotrwać do końca okupacji. W mojej dawnej małej ojczyźnie dochodziło do kolejnych napadów. Ustalono, że w czasie okupacji i po wyzwoleniu tylko na terenie powiatu tomaszowskiego UPA zamordowała 3210 osób[8].

Napadana przez UPA polska ludność nie wszędzie pozostawała bierna. 1 lutego 1943 roku pod Zaborecznem (powiat zamojski) miejscowe oddziały Batalionów Chłopskich w obronie wysiedlanej i pacyfikowanej ludności polskiej stoczyły ciężką walkę z hitlerowcami wspieranymi przez ukraińskich sojuszników. Cały ten teren podjął heroiczną, nierówną walkę z wrogiem i słusznie ów zryw nazwano powstaniem zamojskim. 9 marca 1944 roku w Sahryniu (powiat hrubieszowski) połączone hrubieszowskie i tomaszowskie placówki AK i BCh rozgromiły duży oddział UPA. W wielu innych miejscowościach również podejmowano walkę obronną przy wsparciu jednostek BCh lub AK, ale z reguły ulegały one dużym bandom OUN-UPA.

21 lipca 1944 roku wojska radzieckie zajęły Tomaszów Lubelski. Mimo że front przesunął się już na zachodni brzeg Bugu, bandy UPA nadal były bardzo aktywne. Nasiliły się napady na ludność polską na obszarze południowej i wschodniej Rzeszowszczyzny, a także – w mniejszym zakresie – w powiatach biłgorajskim, hrubieszowskim i tomaszowskim. Na tym terenie od końca 1944 roku aż do lata 1947 roku działał upowski VI Okręg San. Wchodził on w skład dużej grupy operacyjnej UPA-Zachód. UPA dysponowała wówczas znaczną siłą. W latach 1943–1944 poszczególne oddziały liczyły od 500 do 1000 osób pod bronią. Mając odpowiednią siłę oraz nabyte wcześniej „doświadczenia” w mordach na Wołyniu i Polesiu, UPA podjęła zaciekłą walkę już nie tylko z bezbronną ludnością, ale także z wojskiem i siłami bezpieczeństwa. Działania UPA wzmogły się w czasie realizacji przez władze polskie umowy zawartej z Ukraińską Republiką Radziecką o repatriacji ludności ukraińskiej do ZSRR. Bandy UPA robiły wszystko, aby tej operacji przeszkodzić. Napadano na transporty, mordowano nie tylko ludność polską, ale i Ukraińców, którzy deklarowali chęć przesiedlenia. W powiecie tomaszowskim od wiosny 1944 roku do początku 1947 roku dokonano 50 napadów na wsie, wojsko i milicję. Lubyczę Królewską, którą atakowano kilkakrotnie, Rudę Żurawiecką, Rzeplin, Radków, Łachowice, Potuszyn, okolice Uhnowa i Tomaszowa spalono, a większość mieszkańców wymordowano.

Zaraz po przejściu frontu moja rodzina wróciła z Boguchwały w swoje strony. Ponieważ wszystkie zabudowania Turyny zostały zniszczone, zamieszkaliśmy tymczasowo w Uhnowie (około 4 km od Turyny). Od jesieni 1945 roku zacząłem uczyć się w gimnazjum w Tomaszowie Lubelskim. Tu byłem świadkiem napadu UPA dokonanego w nocy z 8 na 9 marca 1946 roku. W nocy najpierw usłyszeliśmy, a potem zobaczyliśmy, jak koło budynku naszej bursy przebiega wielu uzbrojonych mężczyzn. Niebawem w bliższej i dalszej odległości rozległa się strzelanina. Jak się okazało, był to napad na miejscową jednostkę wojskową i komendę milicji obywatelskiej, zlokalizowane kilkaset metrów od bursy. Dość dobrze widzieliśmy płonące zabudowania koszar oraz sylwetki atakujących. Wielu napastników strzelało do napadniętych spod naszego budynku. W ataku tym zginęło 16 żołnierzy, rany odniosło kilkudziesięciu mieszkańców Tomaszowa. 12 żołnierzy uprowadzono i słuch po nich zaginął. Najprawdopodobniej zostali zamordowani[9]. Strat po stronie napastników nie ustalono, gdyż wycofujący się zabrali swoich.

Podczas moich odwiedzin u rodziców w Uhnowie 18 kwietnia 1946 roku zaatakowana została stacja kolejowa Zastawie na przedmieściu Uhnowa. Napastnicy – jak później ustalono, był to kureń Żeleżniak – obrabowali grupę przesiedleńców i zniszczyli składy pociągów. Banda ta, wspierana przez jednostki UPA z okolicznych wsi – w sumie ponad 150 ludzi bardzo dobrze uzbrojonych w broń automatyczną i maszynową – postanowiła także zaatakować miasto, mimo że stacjonował w nim niewielki garnizon wojska polskiego (w sile mniej więcej kompanii). Aby dojść z Zastawia do centrum, napastnicy musieli przejść przez most na rzece Sołokija. Znajdował się tam duży murowany młyn wodno-motorowy, który posłużył obrońcom jako skuteczny punkt oporu. Osadziła się w nim część wojska, milicji i członków tak zwanej obrony cywilnej. Napastników zdołano powstrzymać i odeprzeć. W akcji po stronie obrońców brało udział także kilkunastu juniorów – chłopców w wieku 16–18 lat, którzy ochoczo wykonywali zadania łączników między poszczególnymi placówkami obrony. Byłem jednym z nich. W wyniku napadu zabitych zostało ponad 30 osób (głównie wojskowych, ale też kilku cywilów), drugie tyle było rannych. Napastnicy zdążyli podpalić kilka stodół i budynków gospodarczych na skraju miasta. Straty po stronie Ukraińców były trudne do ustalenia, gdyż także w tym wypadku wycofując się, zabrali oni swoich zabitych i rannych.

Przez kilka następnych tygodni nie można było z Uhnowa się wydostać, gdyż wokół grasowały bandy dokonujące napadów. Nocami próbowały wedrzeć się do miasta, ale na szczęście bez skutku. W miasteczku obowiązywało pogotowie, większość mężczyzn była włączona do patrolowania miasta.

Aby położyć kres tej rewolcie, władze polskie podjęły decyzję o przeprowadzeniu akcji „Wisła”. Rozpoczęła się ona 28 kwietnia 1947 roku, a oficjalnie zakończyła 31 lipca 1947 roku. Wyznaczone do jej realizacji oddziały wojska i sił bezpieczeństwa liczyły ogółem około 17,3 tys. żołnierzy. Wbrew temu, co obecnie twierdzą niektórzy politycy i publicyści, akcja „Wisła” była operacją konieczną, wręcz wymuszoną przez ukraińskie nacjonalistyczne podziemie, które w sposób bezwzględny zagroziło stabilizacji państwa. Dzięki niej na południowo-wschodnie tereny Polski powrócił upragniony pokój. Niestety, region został doszczętnie zrujnowany. Charakterystyczna jest wypowiedź jednego z dowódców oddziału patrolującego podczas operacji „Wisła” teren Turyny i Tarnoszyna: „Mijaliśmy opuszczone, zarośnięte chwastami zagrody, rumowiska prawie, ziejące pustymi oczodołami okien. Wokół panowała martwa cisza...”[10].

Warszawa, czerwiec 2017

Autor jest doktorem, byłym działaczem organizacji lewicowych, byłym nauczycielem akademickim, członkiem Zespołu Instytutu Badań nad Społeczną Gospodarką Rynkową, świadkiem ludobójczych działań ukraińskich nacjonalistów na Kresach

nr 28/2017

Pamiętam łuny nad Zasaniem

Sypiałem z węzełkiem najpotrzebniejszych rzeczy, żeby w razie napadu sotni UPA uciekać w bezpieczne miejsce

TOMASZ BLECHARCZYK

Do dziś nie ustalono faktycznej liczby ofiar ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA na Wołyniu, w Małopolsce Wschodniej, a w końcowej fazie wojny i w pierwszych latach powojennych na ziemi chełmskiej, Podlasiu, prawobrzeżnej części dorzecza Sanu i Łemkowszczyźnie. W pojęciu OUN-UPA była to tak zwana Zakierzonia, która decyzją Wielkiej Trójki przypadła powojennej Polsce. Przy różnych okazjach żongluje się liczbą ofiar: od 60 do 120 tys., a nawet do pół miliona zamordowanych Polaków. Najczęściej wymienia się także liczbę 30 tys. ofiar polskich akcji odwetowych na ludności ukraińskiej. Myślę, że jest już najwyższy czas, żeby ustalić prawdziwą liczbę polskich ofiar, co pozwoli ukazać proporcję naszych i ukraińskich strat. Dla ukraińskiej strony nie mogą być przeciwwagą ofiary z Pawłokomy, główny argument, wręcz symbol naszych win wobec pobratymców.

•

Jestem świadkiem niektórych zbrodni popełnionych przez OUN-UPA w latach 1945–1947 w dorzeczu środkowego Sanu – w gminie Dubiecko i na jej styku z obszarami gmin dynowskiej, birczańskiej i krzywieckiej. Wobec groźby napadu sotni UPA sypiałem z węzełkiem najpotrzebniejszych rzeczy, żeby w razie niebezpieczeństwa szybko uciekać. Pamiętam łuny pożarów palonych wiosek Zasania: Huty Brzuski, Brzuski, Piątkowy, Żohatyna, Borownicy, Polchowej, Iskani, Bachowa i wielu innych miejscowości. Moja rodzinna Nienadowa – czysto polska wieś położona nad Kamionką w lewobrzeżnej części doliny Sanu – była szczególnie narażona na ataki UPA, musiała więc mieć dobrze zorganizowaną samoobronę, a mimo to atakowane były jej skrajnie położone przysiółki. UPA nie podjęła frontalnego ataku na naszą wieś, gdyż miała wysokie wyobrażenie o sile miejscowej samoobrony. Kilkakrotnie atakowała sąsiadujące z Nienadową Dubiecko i inne miejscowości, między innymi Śliwnicę. Wymienię tylko trzy przypadki szczególnie drastycznych zbrodni, o których będę pamiętał do końca życia.

•

Była upalna czerwcowa niedziela 1946 roku. Miałem wówczas 11 lat. Po obiedzie, wraz z kuzynami, starszym o cztery lata Teodorem Grzegorzkiem („Dorciem”) i starszym o trzy lata Edziem Szymańskim, wybrałem się nad San z zamiarem zażycia letniej kąpieli. W tym czasie w prawobrzeżnej części dorzecza tej rzeki grasowały sotnie UPA, które dokonywały także groźnych wypadów na miejscowości położone na lewym brzegu. W Nienadowej, na wysokości dworu, przy ujściu Kamionki do Sanu, powyżej tak zwanego Czarnego Wiru, zalegała żwirowa mielizna. Przez wiele lat to miejsce stanowiło wygodne kąpielisko. Nikt inny poza nami nie przyszedł w to niedzielne popołudnie nad San. Zanim weszliśmy do wody, Edzio spostrzegł na mieliźnie jakieś kształty. Poszliśmy tam, żeby rozeznać, co to jest. Wiedzieliśmy, że rzeka często unosiła ofiary banderowskich mordów i wyrzucała je na mielizny lub na brzegi. To, co zobaczyliśmy, śniło mi się później nocami. Pięcioosobowa rodzina – ojciec, matka i troje dzieci – splątana drutem kolczastym stanowiła męczeńską „tratwę”... Ciała były nagie i okrutnie zmasakrowane. Na ich widok zwymiotowałem, moi starsi kuzyni także. Odechciało się nam kąpieli. Pobiegliśmy szybko do dworu i zawiadomiliśmy dorosłych o tym, co zobaczyliśmy na mieliźnie...

Sięgam dzisiaj do „Głosu znad Sanu” (nr 7 z października–grudnia 2007 roku), gdzie doktor Andrzej Zapałowski przedstawia działania OUN-UPA w stosunku do ludności polskiej i ukraińskiej na terenie powiatu przemyskiego. Wśród mordów dokonanych przez banderowców w 1946 roku w Polchowej jest tam odnotowany odkryty przez nas przypadek. Ofiarą mordu padła wówczas rodzina Tereszczaków. „Napastnicy związali swe ofiary drutem kolczastym, wrzucili żywcem do ognia, a następnie do Sanu”...

•

Głośnym echem w naszym regionie odbiła się tragedia 14-osobowej rodziny Wawrzków z Polchowej, na którą 28 września 1946 roku napadli striłci UPA. Otoczyli domy i żywcem spalili mieszkańców. Ogromna skrzynia ze szczątkami spalonych ofiar przed pochówkiem została wystawiona na cmentarzu w Dubiecku jako dowód upowskiego bestialstwa. Poszedłem tam ze swoim ojcem, żeby się przekonać, do czego byli zdolni nacjonaliści z OUN-UPA. Komuś, kto nie widział na własne oczy tej skrzyni z ludzkimi szczątkami, niełatwo jest dzisiaj uwierzyć w ten makabryczny obraz ofiar ludzkiego bestialstwa. Nacjonaliści ukraińscy wzorowali się na nazistowskim ludobójstwie, a w metodach działania często prześcigali nazistów, zwłaszcza w wyszukanych rodzajach tortur, których stosowali tyle, ile jest dni w roku. Zbiorowy grób tych ofiar istnieje na dubieckim cmentarzu.

•

Współczesne źródła potwierdzają liczne napady UPA na Dubiecko i okoliczne wioski położone zarówno na prawym, jak i na lewym brzegu Sanu. Wioski na prawym brzegu Sanu: Iskań, Łączki, Tarnawka, Polchowa, Sielnica i inne zostały zniszczone niemal całkowicie przez sotnie UPA. Dziś ocenia się, że w Iskani spalono 234 domy, w Polchowej – 54, w Ruskiej Wsi (obecnie Wybrzeże) – 125, a w Sielnicy – 150. Samo Dubiecko doświadczyło kilku banderowskich napadów, z których dwa – 7 lipca 1946 roku i 7 czerwca 1947 roku – były szczególnie dotkliwe i niszczące. W czerwcu 1947 roku, kiedy trwała akcja „Wisła”, banderowcy z sotni „Burłaka” i „Łastiwki” przekroczyli w nocy San pod Dubieckiem, znaleźli się na lewym brzegu rzeki i zaatakowali posterunek MO, ale go nie zdobyli. Przy okazji spalili domy położone w pobliżu gmachu sądu grodzkiego, w którym mieścił się także posterunek MO. Napastnicy chcieli schwytać sędziego, któremu udało się jednak zbiec. Ponadto spalili dom i sklep, a następnie udali się w lasy śliwnickie, żeby spędzić w nich dzień przed nocnym powrotem na prawy brzeg Sanu. Schwytali wówczas kilkanaście osób, które pełniły nocną wartę, w tym siedmiu ormowców. W lesie, na polanie przy patryji (tak potocznie nazywano wieżę obserwacyjną), banderowcy przez cały dzień w wyszukany sposób torturowali nieszczęśników, a pod wieczór dobili ich i pozostawili na polanie. Prześladowcy zdawali sobie sprawę, że Wojsko Polskie zakończy niebawem ich krwawą bandycką kampanię i że wkrótce zginą lub dostaną się do niewoli. Mieli więc jedną z ostatnich okazji zbrodniczego wyżycia się na znienawidzonych Lachach.

Pod osłoną nocy banderowcy wrócili na prawy brzeg Sanu. Następnego dnia zostali tam otoczeni w zakolu Sanu pod Dubieckiem i Nienadową. Część z nich zginęła, część dostała się do niewoli. Byłem świadkiem tego, jak grupę jeńców w liczbie czoty (odpowiednik plutonu) przeprawiono przez San pod dworem w Nienadowej, gdzie stacjonowało dowództwo pułku. Prowadzono ich przez błonia brudnych, zarośniętych, w różnorodnych mundurach. Dwaj jeńcy mieli na sobie mundury niemieckie. Niektórzy banderowcy szli z dumnie podniesionymi głowami, rzucając nienawistne spojrzenia na ludzi, którzy przyglądali się temu pochodowi.

W Dubiecku, w remizie strażackiej, wystawiono kilkanaście trumien z ciałami Polaków zamordowanych w śliwnickim lesie. Ofiary miały na sobie ślady okrutnych tortur. Mieszkańcom Dubiecka i całej naszej gminy jawił się wówczas wstrząsający obraz wołyńskiego holokaustu oraz tego zbrodniczego aktu, który rozgrywał się na obszarze Zakierzońskiego Kraju, czyli tego skrawka Polski, gdzie OUN-UPA usiłowała zbudować przyczółek „Samostijnej”.

•

Tamte groźne dni i noce zachowały się w mojej pamięci, a kiedy przysłuchiwałem się nabożeństwu rocznicowemu w katedrze w Łucku, wspomnienia tamtych wydarzeń nabrały szczególnego wyrazu. Jestem gorącym zwolennikiem polsko-ukraińskiego pojednania, zgodnego współżycia naszych narodów i współpracy naszych państw. W interesie Polski byłoby najlepiej, gdyby Ukraina weszła do Unii Europejskiej i została członkiem NATO. Ale dzisiaj, kiedy słyszę, że na Ukrainie kultywuje się tradycje OUN-UPA, stawia pomniki Stepanowi Banderze i innym nacjonalistycznym przywódcom, wychwala bohaterskie czyny striłciw, zaczynam wątpić w to, że Ukraińcom, którzy celowo przemilczają popełnione na Polakach zbrodnie ludobójstwa, zależy na pojednaniu z Polską i z Polakami.

Dostrzegając potrzebę pojednania i wspierając wysiłki polskiej strony rządowej, samorządowej i kościelnej w sferze stosunków polsko-ukraińskich, zastanawiam się dzisiaj nad tym, czy naszych pobratymców nie chcemy uszczęśliwiać na siłę, przyciągając ich do Unii Europejskiej. Wydaje mi się, że są bardziej stęsknieni za dźwiękiem kremlowskich kurantów niż za melodią unijnej Ody do radości.

Autor jest doktorem nauk humanistycznych, emerytowanym nauczycielem, byłym dyrektorem liceum oraz kuratorem oświaty i wychowania

nr 32/2013

To było ludobójstwo

Gdyby rzezi wołyńskich dokonali Rosjanie, w każdym miasteczku byłby pomnik upamiętniający ofiary

PAWEŁ DYBICZ

Choć od II wojny światowej minęło już kilkadziesiąt lat, wielu Polaków nadal walczy o upamiętnienie rzezi na Kresach – dokonanych przez ukraińskich nacjonalistów. Ocenia się, że w wyniku ich zbrodni zginęło około 200 tys. osób. Te ofiary chce upamiętnić Kresowy Ruch Patriotyczny (Porozumienie Organizacji Kresowych i Kombatanckich).

Ruch wnosi też o ustanowienie 11 lipca Dniem Pamięci Męczeństwa Kresowian. Data nie jest przypadkowa, 11 lipca 1943 roku, w apogeum rzezi, wymordowano na Wołyniu ponad 15 tys. osób z ponad 160 wiosek. KRP walczy o to od lat i niewiele z tego wynika. Tylko w poprzedniej kadencji Sejmu trzykrotnie wycofano z porządku obrad zgłoszony i zaakceptowany przez wszystkie kluby oraz prezydium Sejmu projekt uchwały w sprawie ustanowienia dnia pamięci. Długo można by wymieniać powody, dla których do ustanowienia nie doszło, jednym z nich okazała się wizyta ukraińskiego prezydenta, któremu nie chciano robić przykrości.

W tym roku (2012) Kresowianie łudzili się, że Sejm ustanowi ów Dzień Pamięci, były nawet projekty stosownej uchwały. Niestety, marszałek Ewa Kopacz nie wstawiła tego punktu do porządku obrad, a posłowie ograniczyli się do uczczenia ofiar rzezi minutą ciszy.

O ile można zrozumieć, że w Polsce Ludowej w imię internacjonalizmu oficjalnie nie mówiono o rzeziach wołyńskich ani nie planowano ich upamiętnić, o tyle w III RP jest to już niepojęte. Wydarzenia na Wołyniu w podręcznikach szkolnych traktowane są zdawkowo, przypominają je tylko niektóre media. Celowa polityka przemilczania jest pochodną tego, że uznajemy – my jako państwo – że Ukraina jest naszym strategicznym partnerem (czytaj: w naszym antyrosyjskim nastawieniu) i w imię tego trzeba zapomnieć o bolesnej przeszłości.

Są też inne powody takiego zachowania polskich władz i elit. Trzeba otwarcie powiedzieć, że gdyby rzezi wołyńskich dokonali Sowieci (czyli Rosjanie), pomnik ofiar byłby w każdym miasteczku, a tablice pamięci w każdym kościele. Biskupi odprawialiby uroczyste msze, a twórcy zapełniali półki literackimi i dokumentalnymi opisami wydarzeń. Ponieważ jednak rzezie wołyńskie nie wpisują się w antyrosyjską politykę uprawianą głównie przez działaczy prawicy i realizatorów tak zwanej polityki historycznej, mamy zmowę milczenia i hańbiący pamięć ofiar spektakl z torpedowaniem wszelkich prób upamiętnienia tamtych wydarzeń.

To, co w tej sprawie się dzieje, hańbi całą elitę polityczną, która uciekała się do nieczystych posunięć, byle nie przyjmować uchwały potępiającej zbrodnie na Kresach. Byle nie uznawać ich za ludobójstwo. Takie określenie zbrodni wołyńskich jest ze wszech miar uzasadnione i tylko strachliwość polityków i wielu uczonych powoduje, że owych rzezi nie nazywa się tak, jak na to zasługują.

Projekt pomnika pomordowanych przez OUN-UPA po poprawkach, niemający już nic wspólnego ze zdjęciem zamordowanych cygańskich dzieci.

Przez lata tylko nieliczni ujmowali się za ocalonymi, podnosili ich krzywdy i przypominali o okrucieństwie, którego doświadczyli. Ci, którzy zginęli, i ci, którzy ocaleli, w ogromnej większości byli chłopami. Ich lokalnych przywódców i przewodników przed latem 1941 roku NKWD wywiozła na Sybir. Ofiary katyńskie to ludzie wykształceni, oficerowie pochodzący z rodzin o ponadprzeciętnym poziomie wykształcenia. O uwiecznienie pamięci bliskich rodziny katyńskie potrafiły zadbać. To oczywiście współgrało z antyradzieckim, potem antyrosyjskim nastawieniem wielu polityków, dla których Katyń jest mitem założycielskim III RP.

Wyrażając należny szacunek ofiarom zbrodni katyńskich (ponad 21 tys. osób), trzeba też powiedzieć, jakkolwiek makabrycznie to brzmi, że miały one szybką śmierć. Strzał w tył głowy. Ofiary zbrodni wołyńskich w ogromnej większości mordowano w bestialski sposób, bez względu na ich wiek. Opisy tych czynów są przerażające, toteż musiały się wryć głęboko w pamięć ocalonych.

– Dotychczasowa polityka „Broń Boże nie urazić Ukraińców” właśnie ponosi klęskę – mówi Jan Niewiński, przewodniczący Kresowego Ruchu Patriotycznego i komitetu budowy pomnika pomordowanych. – Politycy, z wszystkimi bez wyjątku prezydentami Polski, bali się słowa ludobójstwo, postępowali tak, jakby nie chcieli przyjąć do wiadomości, że banderowcy mordowali nie tylko Polaków, ale wszystkich, którzy na tamtych terenach mieszkali, a nie byli Ukraińcami – Żydów, Rosjan, Czechów, Ormian, Romów. Ukraińscy nacjonaliści mordowali również swoich współbraci – innych Ukraińców, których podejrzewali, że im nie sprzyjają bądź sympatyzują z Polakami i nie przyłączą się do mordów. Według danych niezależnych profesorów Poliszczuka i Masłowskiego banderowcy zamordowali ponad 80 tys. Ukraińców.

Dla polityków i ich doradców Kresy i Ukraina są jak gorący kartofel. Podobnie jak środowisko Kresowian. Oni sami, jak i przypominane przez nich zbrodnie, mają szkodzić stosunkom polsko-ukraińskim oraz relacjom Unii Europejskiej z Ukrainą. To błędne podejście. Nikt rozsądny w Polsce nie obwinia za rzezie wołyńskie całego narodu ukraińskiego. Nawet ci, którzy przeżyli tamtą gehennę, posługują się określeniem zbrodnie OUN i UPA lub zbrodnie banderowskie.

W PRL rzezie wołyńskie nie mieściły się w założeniach ideologicznych, bo naruszałyby zasadę internacjonalizmu. Ale trzeba wiedzieć, że w tejże Polsce Ludowej zaczęto gromadzić i opracowywać materiały, relacje i wspomnienia, bez których trudno byłoby sobie wyobrazić na przykład znakomitą książkę Ewy i Władysława Siemaszków Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945. U schyłku Polski Ludowej zebrano już pokaźny materiał naukowy i dowodowy, dokumentujący ludobójstwo banderowców. Takie źródła i opracowania nie powstawały na podstawie oficjalnej decyzji władz. To były oddolne inicjatywy ludzi nauki, na które władza przymykała oko.

Dlaczego w III RP, kiedy nie ma już cenzury, tak mało wiadomo o rzeziach wołyńskich? Z badań wynika, że wie o nich zaledwie 50% Polaków. To musi zastanawiać, ale i zasmucać.

Gdy po odzyskaniu niepodległości na Ukrainie coraz silniejsi stawali się nacjonaliści i zaczęły rosnąć obeliski czy krzyże upamiętniające Ukraińską Powstańczą Armię, w Polsce dominowała zasada „nie drażnić Ukraińców”. Na szczęście znalazła się grupa ludzi, którzy przy związku żołnierzy AK wysunęli ideę uczciwego upamiętnienia rzezi na Kresach. Najpierw Forum Organizacji Kombatanckich, a potem Kresowy Ruch Patriotyczny powołały komitet budowy pomnika. – Ale wśród oficjeli nie można było znaleźć nikogo, kto chciałby stanąć na jego czele – mówi pułkownik Jan Niewiński. – Mnie więc powierzono funkcję przewodniczącego. Już od kilkunastu lat to moja droga krzyżowa, bo polskie władze nie chcą dopuścić do odsłonięcia jakiegokolwiek pomnika. Pamiętam, że na jednej konferencji w Radzie Ochrony Pamięci i Męczeństwa Andrzej Przewoźnik powiedział nam krótko: „Ukraińcy nam nie pozwolą postawić pomnika w Warszawie”. Dosłownie przytaczam jego słowa. To powiedział człowiek będący w randze ministra! I wcale nie nieprzychylny środowisku Kresowian.

Mimo takiego stanowiska władz kombatanci nie ustają w staraniach o budowę pomnika. Autorem projektu jest profesor Marian Konieczny, twórca między innymi warszawskiej Nike. – Rzeźbiarz zainspirował się otrzymanym ode mnie zdjęciem z wioski Kozowa. Droga wysadzana lipami, po obu stronach do drzew poprzybijane dzieci. A od drzewa do drzewa napis: „Droga do samostijnej Ukrainy” – mówi Jan Niewiński. – Pomnik profesora Koniecznego ma być odlany z brązu, to pięciometrowe rozwarte drzewo, jakby litera V, z postaciami dzieci.

Pomnik pokazuje rzezie w drastyczny, naturalistyczny sposób. Z tego powodu spotkał się z protestem – między innymi Agnieszki Holland i Krystyny Zachwatowicz. Profesor Dariusz Stola i Ada Rutkowska wskazali zaś, że zdjęcie będące postawą projektu pokazuje czwórkę cygańskich dzieci zamordowanych przez matkę w 1923 roku, o czym można się przekonać w „Roczniku Psychiatrycznym”. Czy wobec tego koncepcja pomnika powinna lec w gruzach? Otóż nie, przypadki tak bestialskiego mordowania dzieci i dorosłych przez ukraińskich nacjonalistów nie były odosobnione, ich ofiary są znane z imienia i nazwiska, toteż zarzut bezpodstawności pomnika jest bezzasadny. A zarzut makabryczności? Czy na świecie nie ma bardzo realistycznych monumentów, czy pomnik ofiar OUN-UPA byłby jedyny?

O sprawie lokalizacji pomnika, a raczej licznych odmów, też można by napisać wiele. Miał stanąć na placu za Żelazną Bramą, potem na placu Szembeka. Ostatnio, widząc, jakie są z tym trudności, burmistrz Ursynowa Piotr Guział zaoferował wyznaczenie terenu w jego dzielnicy. Doceniając inicjatywę burmistrza Guziała, trzeba napisać, że pomnik powinien stanąć w reprezentacyjnym miejscu stolicy. Nie tylko z uwagi na liczbę upamiętnianych ofiar.

Sprawę fotografii powinni wyjaśnić historycy. I nawet jeżeli dowiodą, że to dokumentacja zbrodni z lat 20. ubiegłego wieku, problem upamiętnienia bestialskich mordów nie zniknie. Raczej rozgorzeje na nowo, może nawet ze zdwojoną mocą. Dlatego chyba byłoby rozsądniej, gdyby władze państwowe i stołeczne nie chowały głowy w piasek, lecz przedstawiły swoje stanowisko w sprawie monumentu. Brak takiej opinii będzie można uznać za przejaw politycznego tchórzostwa i strachu przed... Właśnie, kim? Kresowianami? Czy najbardziej przed sobą?

Kresowianie ciągle słyszą, że pomnik powinien być formą pojednania polsko-ukraińskiego. Ciekawe, czy te wszystkie pomniki katyńskie, a teraz smoleńskie, nie mówiąc już o miesięcznicach organizowanych przez PiS, zmierzają do pojednania z Rosjanami?

nr 30/2012

Rozdział III

Historia i polityka

Przeprosin nie było – problem pozostał

Pojednanie polsko-ukraińskie jest możliwe, ale tylko pod warunkiem, że mówi się prawdę

MONIKA ŚLADEWSKA

Pomijanie słowa ludobójstwo i nienazywanie po imieniu rzeczywistych sprawców masowych rzezi, które miały charakter doktrynalny i zaplanowany, jest od dawna znaną metodą, stosowaną przez apologetów Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), propagandystów i zwolenników teorii tak zwanego pojednania polsko-ukraińskiego. Uroczystość w Pawłokomie to potwierdziła. Wiele mówiono o prawdzie, ale skrzętnie ją pominięto, co niewątpliwie jest sztuką. Sztuką jest także nawoływanie do wybaczenia bez wskazania winowajcy.

Na tym zlocie nie chodziło o pojednanie polskich i ukraińskich mieszkańców Pawłokomy oraz okolic, którzy ten dramat przeżyli, bo to nie podlegałoby dyskusji. Międzypaństwowa uroczystość w Pawłokomie została wykorzystana przez organizatorów, nawiązujących wprost do tradycji OUN-UPA, do zrównania ludobójstwa dokonanego na Kresach Południowo-Wschodnich z incydentalnym odwetem, podczas którego zginęło kilkudziesięciu ukraińskich nacjonalistów. Nie jest tajemnicą, że spadkobiercom OUN zależy na pomniejszaniu zbrodniczych czynów OUN-Bandery, poprawieniu wizerunku UPA, podzieleniu win, by mocne postounowskie siły mogły krzyknąć: Polacy też byli mordercami! To oczywiście stwarza szanse uzyskania rozgrzeszenia, usprawiedliwienia bestialskich mordów, niemających odniesienia w XX wieku. W świetle powyższego prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko będzie mógł powiedzieć swoim wschodnim rodakom: Polacy wybaczyli, więc dążmy do przyznania członkom UPA uprawnień kombatanckich.

Podczas wystąpień szermowano takimi pojęciami jak naród, prawda, solidarność oraz znaną formułą „Przebaczamy i prosimy o wybaczenie”. W przeddzień uroczystości prezydent Juszczenko w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” powiedział: „Narody polski i ukraiński od 1989 roku przechodzą proces pojednania”. Trzeba wyraźnie podkreślić, że powołanie się na naród jest wielkim nieporozumieniem, żeby nie powiedzieć manipulacją, nikt bowiem przy zdrowych zmysłach nie obciąża narodu ukraińskiego za zbrodnie dokonane przez OUN-UPA, był to niecały 1% obywateli polskich narodowości ukraińskiej, mieszkających na Kresach Wschodnich II RP. Nie istnieją żadne przesłanki, aby jednać się z narodem, wybaczać sobie ani, jak wzywał prezydent Juszczenko, „podawać sobie ręce na zgodę”, w sytuacji gdy nas nic nie dzieli, a łączy wiele, chociażby wspólna walka z faszyzmem w czasie ostatniej wojny. Żołnierze Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej walczyli na najcięższych odcinkach frontu wschodniego.

Ukraińscy autentyczni weterani mówią: znamy ich (banderowców) „bohaterskie czyny”, oni strzelali nam w plecy. Tak istotnie było, potwierdzam, przeżyłam upowską rzeź na Wołyniu.

Na jakiej podstawie prezydent Juszczenko nazwał upowskich terrorystów weteranami? Przecież członkowie tej formacji nie byli żołnierzami. Wojsko i żołnierze to pojęcia szczytne, UPA od początku powstania do końca swego istnienia koncentrowała się na mordowaniu bezbronnych mieszkańców polskich wsi, paleniu ich dorobku i zacieraniu śladów polskości na Kresach, a po wojnie na oderwaniu ziem zwanych przez OUN Zakierzonią. UPA nie była też ruchem partyzanckim, nie wszyscy jej członkowie byli ochotnikami. OUN w swojej strategii nie przewidywała walk z Niemcami, wszystkie jej frakcje traktowały Niemców jako aktualnego i perspektywicznego sojusznika. Mówienie po latach, że UPA walczyła z Niemcami, jest zwyczajnym blefem, te rzekome walki sprowadzały się do drobnych potyczek, najczęściej podczas konfiskowania żywności lub zdobywania broni, jej celem było fizyczne wyniszczenie mniejszości narodowych, głównie Polaków. Nie ma więc żadnych podstaw, aby morderców polskich dzieci i kobiet nazywać weteranami.

Prezydent Juszczenko nie mówi wprost o pojednaniu z ounowcami i banderowcami, lecz o pojednaniu z Ukraińcami, co jest manipulacją. Polscy politycy i ogół społeczeństwa nie rozumieją współczesnej propagandy postounowskiej, jej związku z ideologią typu faszystowskiego, która była podstawą działań OUN od 1929 roku. Aktualnie nie nastąpiła ani ideologiczna, ani programowa transformacja nacjonalizmu ukraińskiego. Cywilizowany świat neguje faszyzm, a my mamy wybaczać banderowskim faszystom, na których ciąży odpowiedzialność za zbrodnie ludobójstwa na narodzie polskim i nie tylko – ukraińska policja pomocnicza pomagała Niemcom w likwidowaniu gett żydowskich, z rąk UPA zginęło ponad 200 tys. Polaków, wielu Rosjan, Czechów. Wiadomym jest, że banderowska Służba Bezpeky ma na sumieniu dziesiątki tysięcy Ukraińców, którzy pomagali Polakom lub nie wyrazili zgody na wstąpienie do UPA. Nad ofiarami znęcano się w wyrafinowany sposób, nie była to więc śmierć przez rozstrzelanie, o jaką się modliliśmy, ale następowała w wyniku tortur lub wrzucania do ognia.

Nie przypomniano, że tragedia mieszkańców Pawłokomy w tamtym czasie to dalszy ciąg działań band UPA, które z Wołynia i Małopolski Wschodniej przemieściły się na polskie pogranicze wschodnie i kontynuowały, nie przebierając w środkach, czystkę etniczną zapoczątkowaną na Wołyniu w 1942 roku. Nie przypomniano, że barbarzyńskie działania UPA i rozlew krwi przerwała dopiero wojskowa operacja „Wisła”, o trzy lata za późno. Żadne polityczne kalkulacje tego faktu nie zmienią.

Wystąpienie prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Pawłokomie nie wróży zmian w podejściu do tego zagadnienia, a na to liczyli nie tylko Kresowianie zrzeszeni w organizacjach kresowych i kombatanckich. Prezydent Kaczyński w TVN tłumaczył, że wypowiedziane słowa były celnie dobrane do sytuacji, natomiast szef kancelarii, pan Urbański, poinformował dziennikarzy, że to ważny moment we wzajemnych relacjach, który wymaga „niezmiernej delikatności”, w tej sytuacji prezydent powiedział to, co mógł. Wspomniał, owszem, że „mocne i trwałe pojednanie Polski i Ukrainy można budować tylko na prawdzie”, niestety z prawdą się minął, gdyż cel polityczny przesłonił istotę sprawy. W swoim przesłaniu prezydent Kaczyński nie omieszkał podkreślić, że „Pawłokoma stała się dla Ukraińców symbolem tragedii ich narodu”, a prawda jest taka, że była tragedią nacjonalistów ukraińskich na drodze donikąd i Polaków, którzy na niej się znaleźli. Według słów polskiego prezydenta, „prawdziwe pojednanie Polaków i Ukraińców odbyło się dwa lata temu, podczas pomarańczowej rewolucji w Kijowie”. Tylko że wówczas z polską flagą wyjechało wielu Ukraińców z Polski i sympatyków postounowców.

Prezydent Kaczyński nie miał odwagi, jak jego poprzednik Aleksander Kwaśniewski w Porycku, powiedzieć, że „żaden cel, nawet tak szczytny jak walko o suwerenność, nie usprawiedliwia ludobójstwa”. To jedno słowo po prostu przywraca prawdę, a poprzez prawdę także przyzwoitość (w tym miejscu zacytowałam słowa posła Jarosława Kaczyńskiego, wypowiedziane podczas debaty sejmowej 9 lipca 2003 roku). Odwoływanie się do miłosierdzia i słów modlitwy nie zamknie tej bolesnej przeszłości, nadal będzie trwała walka o prawdę historyczną.

Największe kontrowersje budzi słowo przepraszam i tym razem znalazło się w centrum dyskusji w gabinetach i na łamach prasy. Profesor Grzegorz Przebinda z Uniwersytetu Jagiellońskiego skomentował: „Sytuacja (...) po obu stronach chyba jeszcze nie dojrzała do słów – przepraszam i że coś tutaj musi dalej nastąpić”. Oczywiście, że musi nastąpić, przede wszystkim należy porzucić taktykę manipulacji, przemilczania i zakłamywania historii w zakresie działań OUN i jej struktur. Podjąć uchwałę potępiającą ideologicznych inspiratorów, organizatorów i sprawców zbrodni. Jeśli ta przeszkoda zostanie pokonana, pojednanie nastąpi automatycznie. Nie jest to możliwe, przynajmniej w najbliższej przyszłości, gdyż na współczesnej Ukrainie ożył etos nacjonalistyczny, gloryfikuje się zbrodnicze formacje z okresu wojny, ich członków nazywa się weteranami. Ponieważ zbrodnia ludobójstwa nie ulega przedawnieniu, nierozliczony problem moralny będzie istniał dotąd, dopóki trwać będzie historyczna pamięć narodu.

W świetle odradzającego się nacjonalizmu ukraińskiego na Zachodniej Ukrainie i wzmożonej aktywności obrońców OUN-UPA w Polsce nie ma sensu dyskusja o przepraszaniu, to uwłacza pamięci ofiar, naszych bliskich, zostawionych pod darnią kresową, w studniach i miejscach nieznanych. Kto kogo i za co ma przepraszać? Postounowskie siły negują jednoznacznie potwierdzone fakty, narzucają swoje interpretacje, nieodpowiadające wojennej rzeczywistości. Z kolei żyjących świadków denerwuje pomijanie nazw konkretnych formacji odpowiedzialnych za masowe zbrodnie, gloryfikowanie ich przywódców, zakłamywanie naszej tragicznej przeszłości przez niektórych historyków i propagandzistów usprawiedliwiających mordy wyimaginowanymi krzywdami.

Przepraszanie w Polsce miało miejsce. Czym było, jak nie przepraszaniem, potępienie akcji „Wisła” przez senatorów pierwszej kadencji, w euforii solidarnościowego antykomunizmu, wbrew polskiej racji stanu? Starannie przygotowana uchwała przyczyniła się do pierwszego znaczącego zwycięstwa postounowców w Polsce. Prezydent Kwaśniewski złożył hołd upowskim ofiarom pod pomnikiem w Jaworznie, gdzie przepraszał za akcję „Wisła”, tym samym upokorzył polskich żołnierzy, którzy zginęli z rąk UPA, i żyjących kombatantów. Było to drugie propagandowe zwycięstwo spadkobierców OUN, działających w Związku Ukraińców w Polsce.

Najwyżsi dostojnicy Kościoła obu obrządków również ocenzurowali prawdę. W ramach pomysłu „katechezy pojednania” wybaczyli mordercom, nie ujawniając konkretnych formacji, które odpowiadają za czystkę etniczną, a przecież mają one swoją nazwę. Arcybiskup Jan Martyniak już na pierwszej uroczystości żałobnej w Pawłokomie nawoływał do pojednania Polaków i Ukraińców, do wzajemnego wybaczania dawnych konfliktów. Dla arcybiskupa Martyniaka były to tylko „konflikty”, nie wspomniał, że z rąk UPA zginęło wielu Ukraińców. W tym samym duchu 13 maja w Pawłokomie przemawiał arcybiskup Józef Michalik. Nie kierował słów do pawłokomian, tylko do Polaków i Ukraińców. Komu mamy wybaczać? Ounowcom, żyjącym jeszcze banderowcom? Bez żadnych warunków? Oni w tak sprzyjającej dla siebie sytuacji politycznej nigdy nie przyznają się sami do winy, gdyż nie rozumieją swoich czynów.

Dotychczas wybaczają sobie ci, którzy nie są obciążeni syndromem wojny, trwania i opuszczania polskich Kresów Wschodnich na zawsze, lub ci, którzy nie znają prawdy i znać jej nie chcą. Na przykład z listu księdza prymasa Józefa Glempa do kardynała Lubomyra Huzara, znanego z ounowskich sympatii, dowiedziałam się, że z tytułu mieszkania na Kresach jestem spolonizowaną Rusinką. Według księdza prymasa, „ruska ludność dzisiejszej Ukrainy była uparcie polonizowana, co było ogromną krzywdą... i te krzywdy nagromadzone przez stulecia wybuchły gwałtowną zemstą i mordami”.

Ten, kto redagował ten list, korzystał z obowiązującej ukraińskiej literatury nacjonalistycznej, tak tłumaczą postounowcy owe mordy i zemstę. Szkoda, że wiedza historyczna pomocników prymasa jest tak żenująca. To odpowiada spadkobiercom OUN, którzy pouczają, jaki „model przebaczenia” winniśmy przyjąć. Oto on – podzielić winy na pół, przebaczyć, zapomnieć i bez „kompleksu” Wołynia budować wspólną przyszłość.

U schyłku II RP uczono mnie, że należy okazać skruchę, wyrazić żal za popełnione grzechy, odprawić stosowną pokutę i po tych aktach ekspiacji może nastąpić przebaczenie. Minęło tyle lat, może dziś obowiązuje inna wykładnia, skoro udokumentowana zbrodnia ludobójstwa jest pod ochroną. Duchowni greckokatoliccy ani prawosławni nie organizują pielgrzymek kresowym szlakiem hańby, nie mówią: wybaczcie im (to jest ounowcom-banderowcom), ich opanował zbiorowy omam szowinizmu, nie wiedzieli, co czynią. Swego czasu spotkałam w hotelu grupę niemieckiej młodzieży z księdzem ewangelickim, który w rozmowie powiedział, że prowadzi uczniów do Oświęcimia, muszą poznać drogę zbrodni. Nie obciążamy młodszego pokolenia winą ich dziadków czy ojców, pod warunkiem jednak, że nie będą ich bronić kłamstwami i budować im panteonów chwały.

nr 25/2006

Niepokoje Anny Strońskiej

BRONISŁAW ŁAGOWSKI

Ukazało się drugie wydanie książki Anny Strońskiej Dopóki milczy Ukraina. Jest ono poszerzone o jeden rozdział, w którym autorka odpowiada między innymi na recepcję pierwszego wydania. Jest to bardzo interesujący tekst nie tylko ze względu na wypowiedzianą treść, ale także z powodu przenikającego go niepokoju. Ten niepokój udziela się czytelnikowi. Trzeba dodać, że podobne uczucie daje się wyczuć w części społeczeństwa mającego wrażenie, że obecny stosunek Polski do spraw ukraińskich jest wysoce nieodpowiedni. „Polski” – to znaczy władz, mediów i autorytetów społecznych.

Rozdziały tej książki były pierwotnie drukowane w paryskiej „Kulturze” i w swojej wymowie są zgodne z poglądami Jerzego Giedroycia. „Czytam bardzo uważnie Dopóki milczy Ukraina – pisał do autorki redaktor „Kultury” – książka jest rzeczywiście znakomita i nareszcie te sprawy ukraińskie są postawione w sposób bardzo trzeźwy. (...) Mam nadzieję, że Pani książka da dużo do myślenia zarówno Ukraińcom, jak i Polakom i przyczyni się do sprecyzowania naszej polityki, to znaczy powstania naszej polityki wschodniej, bo w tej chwili są to tylko sztance i frazesy”. Obecnie Polska już ma politykę wschodnią, ale wielu sądzi, że lepiej by nie mieć żadnej, niż mieć taką właśnie. Sztance i frazesy nabrały mocy i kierują tą polityką.

Przyjęcie książki Anny Strońskiej przez stronę ukraińską było takie, że ambasada Ukrainy w Warszawie złożyła w polskim Ministerstwie Kultury i Sztuki protest przeciw udzieleniu dotacji na druk tej książki. W Polsce powstaje coraz więcej pism i organizacji potępiających nastawienie antyukraińskie, „dobrze by było, gdyby podobny proces zachodził również na Ukrainie”, ale niestety nie zachodzi. Pozostaje wiele niewyjaśnionych uczciwie lub celowo przemilczanych problemów we wzajemnych stosunkach. Oficjalny optymizm obu stron nie wytrzyma próby czasu. Są sprawy, których uczciwe nazwanie wywołuje niemal zgrozę u zwolenników pojednania.

Zwolennicy pojednania w jednym punkcie zgadzają się z przeciwnikami: jedni i drudzy mówią pozytywnie lub negatywnie o pojednaniu narodów polskiego i ukraińskiego. Naród ukraiński jednakże nie uczynił nam żadnej krzywdy, natomiast rachunki mamy z faszystami ukraińskimi, z różnymi ich frakcjami, a przede wszystkim z UPA. Przemilczeć – do czego się Polaków nakłania – niesamowite zbrodnie tych faszystów, to tak albo i gorzej, jakby przemilczeć Katyń. „W latach 1943–1944 w niegdysiejszych województwach – w lwowskim, tarnopolskim, stanisławowskim i wołyńskim – śmierć męczeńską poniosło co najmniej sto dwadzieścia tysięcy ludzi” – przypomina Anna Strońska i cytuje Marka Nowakowskiego, który w swojej laudacji książki Ewy i Władysława Siemaszków o ludobójstwie na Wołyniu mówił między innymi: „Dzieło Siemaszków obala fałszywe mity rozpowszechnione przez relatywizatorów obu stron – jeżeli już z trudem przyznających, że zdarzały się tam na Kresach, w latach 1939–1945 rzeczy straszliwe, to wtłaczających je w formułkę »wojny domowej«” tymczasem zdziesiątkowana wcześniej sowieckimi masakrami i wywózkami strona polska stanowiła wówczas zaledwie ułamek tamtejszego potencjału ludnościowego. Nie była w stanie (...) stworzyć nawet skutecznej samoobrony, wystawiona po prostu na rzeź przeprowadzoną metodycznie przez różne ugrupowania ukraińskie – bulbowców, melnykowców, Ukraińską Powstańczą Armię – wspomagane przez szerokie rzesze okolicznego chłopstwa”.

Heindrich Himmler przed oddziałem 14. Dywizji Grenadierów Waffen SS Galizien, 1943 rok.

Autorytety polskie liczą, że o tym wszystkim można zapomnieć. Ukraińskie jednak nie zapominają i... stawiają pomniki, honorują nazwami ulic, dają prawa kombatanckie zbirom mającym na rękach krew tysięcy ofiar polskich, ale także ukraińskich, bo nie wszyscy Ukraińcy chcieli przyłączyć się do akcji faszystów.

„Po II wojnie światowej, po definitywnym ustaleniu granic jeszcze przez prawie pięć lat toczyły się w południowo-wschodniej Polsce zajadłe walki o terytoria dla przyszłej, dopiero w przyszłości wyzwolonej, w przyszłości niepodległej Ukrainy. Spodziewany wybuch trzeciej wojny światowej miał się zakończyć ustaleniem granicy tym razem na naszą niekorzyść. Bieszczady, Małopolska – to nie była konfrontacja z systemem komunistycznym, tylko etniczna czystka, szykowanie obszarów zamieszkanych wyłącznie przez Ukraińców, więc bezspornie ukraińskich. Banderowcy i melnykowcy w swoich żądaniach terytorialnych wyszli daleko poza niegdysiejszą linię Curzona, domagając się (...) dziewiętnastu, tak jest, dziewiętnastu powiatów. Białej Podlaski, Parczewa, Włodawy, Chełma, Krasnegostawu, Hrubieszowa, Zamościa, Tomaszowa Lubelskiego, Biłgoraja, Lubaczowa, Jarosławia, Przemyśla, Brzozowa, Sanoka, Leska, Krosna, Jasła, Gorlic i Nowego Sącza”. Dodajmy, że dziś drukowane mapy etnicznych granic Ukrainy obejmują te terytoria. I to nie żadni ekstremiści je drukują. „Dobrowolne czy półdobrowolne przesiedlenia ludności ukraińskiej – cytuję Annę Strońską – miały miejsce w latach 1945–1946, równolegle do przesiedleń Polaków. Akcja »Wisła« – przymus do wyjazdów po trzyletnich intensywnych akcjach UPA – dopiero w 1947. I dopiero wtedy (nie wcześniej) skończyło się wybijanie Polaków we wschodniej Małopolsce. (...) Nie wydaje się, żeby o tym pomyśleli senatorowie, jeszcze za premiera Mazowieckiego uchwalający euforycznie potępienie akcji »Wisła«. Przy nieporównywalnym rachunku win i krzywd zaczęliśmy przepraszać”.

Pod parasolem polskich przeprosin i „pojednania” pojawiają się w ukraińskich publikacjach zapowiedzi sięgania po „etniczne granice”. Autorka cytuje z ukraińskiego czasopisma „Nasze Słowo” (12/1998): „Historia nas uczy, że plany, które w obecnej międzynarodowej sytuacji wydają się niemożliwymi, mogą stać się całkiem realne dla urzeczywistnienia jutro. Tylko trzeba być gotowym, żeby skorzystać ze sposobności, które się przed nami odkrywają... W naszej świadomości my wszyscy Ukraińcy musimy uważać Łemkowszczyznę za historyczną ukraińską ziemię, choć ona teraz w składzie polskiego państwa. (...) Taki stan jest dzisiaj i nikt nie zamierza zmieniać państwowych granic. Ideę, że Łemkowszczyzna, Zasanie, Chełmszczyzna i Podlasie – to ziemie ukraińskie, trzeba utwierdzać w świadomości i podświadomości Polaków. Oni muszą tę ideę przyjąć, chociaż ona jest dla nich wielce gorzka...”.

Za komentarz niech nam wystarczy informacja, że czasopismo, które to drukuje, jest sponsorowane przez polskie Ministerstwo Kultury i Sztuki.

nr 40/2006

Rehabilitacja zbrodniarzy?

Polacy nie powinni bezczynnie przyglądać się kreowaniu bojówkarzy na bohaterów Ukrainy

MONIKA ŚLADEWSKA

W okresie PRL nie do pomyślenia była heroizacja OUN-UPA, problem wyciszono, co zaowocowało powszechnym brakiem wiedzy o założeniach ideologii Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i zbrodniach popełnionych przez UPA – twór Bandery. O polskim holokauście funkcjonowała pamięć w rodzinach, zbyt wielu naszych bliskich zostało pod darnią kresową. Moje refleksje utożsamiają mnie z rzeszą tych, których za sprawą UPA dotknęło nieszczęście. Ciągle wracamy do pytania: dlaczego dotąd nie zostali potępieni wykonawcy tych okrutnych zbrodni?

Po 1989 roku upiory w Polsce odżyły. Przeżyłam szok po przeczytaniu artykułu Tadeusza Olszańskiego Pamięć o Kresach tak, ale jaka? („Rzeczpospolita”, 5–6 stycznia 1991 roku). Dowiedziałam się o jakimś Niepodległym Zjednoczonym Państwie Ukraińskim i o tym, że oddziały ukraińskie walczyły na dwa fronty z Sowietami i Polakami. Na Wołyniu były rabunkowe bandy dezerterów, a UPA była ukraińską armią partyzancką walczącą o oficjalnie restytuowane w 1941 roku państwo ukraińskie.

Szczytem hipokryzji była rewelacyjna teza Olszańskiego o AK: „Współpraca Armii Krajowej z partyzantką i armią sowiecką była także kolaboracją z wrogiem Polski i na dużo większą skalę niż współpraca UPA z niemieckimi siłami zbrojnymi”. Tyle kłamstw w jednym artykule.

Następne artykuły były i są utrzymane w tym mniej więcej tonie. Zrozumiałam, że odwraca się karta naszej dramatycznej historii, celem nowej polityki jest nobilitacja najbardziej zbrodniczej formacji XX wieku. Adam Michnik w cyklu Wołyń. Szukanie prawdy wręcz nakazuje przekroczyć próg własnej pamięci, aby we wczorajszym wrogu zobaczyć brata. Przy zawężeniu problemu do Wołynia opinia publiczna dowiedziała się o konieczności pojednania obu narodów, rozpoczęciu dialogu polsko-ukraińskiego na rzecz owego pojednania i wybaczania. Kończąc cykl, w artykule Rana Wołynia, Michnik pisze: „Potrzebne są mądre i dalekowzroczne gesty Kościoła porównywalne z pamiętnym listem biskupów polskich do niemieckich, musimy przebaczać i prosić o przebaczenie, wzajemne krzywdy trzeba przezwyciężać, podziały z przeszłości nie mają już znaczenia”.

Michnikowska idea została narzucona prezydentom, politykom i dostojnikom Kościoła rzymskokatolickiego obu obrządków, którzy podczas państwowych uroczystości rocznicowych omijają prawdę, posługują się nieadekwatnymi określeniami typu „pojednanie polsko-ukraińskie”, „dramat obu narodów”, „konflikty”, „walki”. W efekcie mamy mowę niezrozumiałą, gdyż nie wymienia się sił sprawczych, które doprowadziły do barbarzyńskiego unicestwienia około 200 tys. Polaków.

Słowa „pojednanie polsko-ukraińskie” sugerują, że mamy jednać się z narodem ukraińskim, z którym nas nic nie dzieli, łączy zaś wiele, nie musimy jednać się z Ukraińcami, którzy ratowali nam życie. Należy powiedzieć uczciwie, że chodzi o pojednanie polsko-ounowsko-banderowskie. Świadkowie, organizacje kresowe i kombatanckie, mówią wyraźnie – nie obciążamy winą za rzeź prowadzoną metodycznie wielkiego Narodu Ukraińskiego. Odpowiedzialni za mordy masowe są ukraińscy nacjonaliści OUN. Obywatele polscy, którzy stanowili nikły procent tegoż narodu, nie mieli od niego legitymacji do działań ludobójczych. Jedyną formułą, na jaką się godzimy, jest potępienie przez parlamenty Polski i Ukrainy OUN-UPA/B, a także ochotników z dywizji SS Galizien, jako sił odpowiedzialnych za zbrodnie przeciw ludzkości. W sytuacji niedomówień, wręcz kłamstw, braku politycznej woli potępienia traci sens piękne słowo – POJEDNANIE.

Usprawiedliwianiem UPA, zacieraniem śladów jej działań zajęła się głównie „Gazeta Wyborcza” i ukraiński tygodnik „Nasze Słowo”, a także „Rzeczpospolita” i „Polityka”. Publicystów łączy wspólny pogląd, ukształtowany przez ukraińskich działaczy nacjonalistycznych, w tym Bohdana Osadczuka – przyjaciela Jerzego Giedroycia. Spod warstwy frazeologii demokratyczno-liberalnej nie wyjdzie informacja o współpracy wszystkich frakcji OUN z hitlerowską Trzecią Rzeszą, o zlikwidowaniu kilkudziesięciu tysięcy Ukraińców przez banderowską Służbę Bezpeky, natomiast przypisuje się tak zwanej Ukraińskiej Powstańczej Armii wartości, których ona nigdy nie reprezentowała. Nie przeszkadzało to sekretarzowi generalnemu Unii Wolności, Mirosławowi Czechowi, nagłośnić slogan „UPA to cześć i duma Ukrainy”.

Największym propagandowym zwycięstwem postounowców w Polsce była skandaliczna w sensie proceduralnym, jak i merytorycznym uchwała Senatu potępiająca akcję „Wisła”. Dotąd żaden ze spadkobierców OUN zabierający głos w tej sprawie nie wspomniał, jakie były przyczyny przeprowadzenia tej wojskowej operacji. Kolejnym aktem za sprawą Unii Wolności było podpisanie niewydarzonego apelu o zadośćuczynienie i naprawienie krzywd wyrządzonych Ukraińcom (de facto banderowcom).

W tym stanie rzeczy nikt już nie bronił racji Kresowian ani dobrego imienia żołnierzy polskich walczących z UPA o utrzymanie granic. Odnosiłam wrażenie, że pogrążamy się w marazmie kłamstw i hipokryzji, i że świadomie polskie władze włączyły się do realizacji groźnej dla Polski Uchwały Prowidu OUN z czerwca 1990 roku. Kresowianie i kombatanci nie mieli i nadal nie mają dostępu do mediów. Rzetelni badacze polscy i ukraińscy zostali zepchnięci w mrok nieistnienia, natomiast spadkobiercy OUN-UPA prawo głosu mają i mogą bezkarnie manipulować faktami.

Związek Ukraińców w Polsce był inspiratorem spotkań historyków polskich i ukraińskich w Podkowie Leśnej, gdzie zbrodnicze działania UPA zdołano przekształcić w ruch narodowo-wyzwoleńczy. Takie dowartościowanie było niezwykle cenne na Ukrainie, prezydent Juszczenko, próbując pojednać weteranów z banderowcami, miał argument: Polacy uznali, Polacy wybaczyli, przeprosili za akcję „Wisła”. I tak, metodą małych kroków, doszło do wydania w dniu 14 października 2006 roku dekretu uznającego UPA za główną siłę ruchu wyzwoleńczego Ukrainy. Procedury nadania upowcom statusu weterana II wojny światowej zostały uruchomione.

Ogłoszenie niebezpiecznego dekretu nie jest tylko sprawą Ukrainy, dotyczy także Polski, od tego problemu odwrócić się nie da i w tej sprawie winien niezwłocznie zająć stanowisko polski rząd, co zresztą sugerowała Ewa Siemaszko – współautorka dokumentu o ludobójstwie na Wołyniu, która jako pierwsza w wywiadzie dla „Naszego Dziennika” zabrała głos w tej sprawie. A profesor Mieczysław Krąpiec na łamach tej samej gazety pyta: „Jak można budować przyjazne, sąsiedzkie relacje z państwem, którego głowa chyli czoło przed zbrodniczą organizacją?”. Niemal natychmiast odpowiedział Marcin Wojciechowski w „Gazecie Wyborczej” (18 października 2007 roku), że „UPA to nie tylko zbrodnie”. Napisał rzecz kuriozalną: „Trzeba wyjątkowo złej woli, by uznać – jak Ewa Siemaszko – że prezydent Juszczenko nobilituje dziś antypolskie wybryki UPA”. Trzeba mieć nie byle jaki tupet, aby udokumentowane zbrodnie ludobójstwa w województwach wołyńskim, tarnopolskim, lwowskim i na terenach południowo-wschodnich powiatów powojennej Polski (w opracowaniu jest województwo stanisławowskie) nazwać wybrykami UPA. Tenże dziennikarz pisze: „Oddanie czci żołnierzom walczącym w UPA o wolną Ukrainę nie oznacza automatycznie rehabilitacji programu OUN”. Z pewnością nie oznacza dla naiwnych. Ci, którzy znają założenia ideologiczne OUN, są innego zdania.

Miejmy nadzieję, że w Radzie Najwyższej Ukrainy nie dojdzie do przyjęcia tej ustawy. Przeciwko temu ostro protestują Ukraińcy, którzy nie chcą budować państwa pod dyktando organizacji nacjonalistycznych. Stanowczo sprzeciwiają się weterani II wojny światowej, a premier Janukowycz odpowiedział bez wahania: „Do historii trzeba podchodzić poważnie i nie zmieniać tych ocen, które już dawno zostały sformułowane przez uczestników tych wydarzeń”.

nr 48/2007

Propagandowa ofensywa spadkobierców UPA

Racje jakich Ukraińców mamy zrozumieć? Czy tych, którzy ratowali życie Polakom, czy też tych, którzy bestialsko ich mordowali?

MONIKA ŚLADEWSKA

Ofensywa spadkobierców tradycji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i jej bojówek, tak zwanej Ukraińskiej Powstańczej Armii, trwa od 1990 roku, wtedy bowiem zarejestrował działalność Związek Ukraińców, który prezentuje roszczeniowe stanowisko wobec Polski, nagłaśnia krzywdy wyrządzone Ukraińcom podczas akcji „Wisła”, szerzy pozytywny obraz UPA, tym samym zakłamując historię stosunków polsko-ukraińskich. Organ prasowy Związku „Nasze Słowo” prowadzi propagandę oskarżeń Polaków. Armię Krajową, Bataliony Chłopskie oraz Wolność i Niezawisłość nazywa bandytami. Związek Ukraińców w Polsce należy do Światowego Kongresu Ukraińców, który jest, jak pisze dr hab. Wiktor Poliszczuk, zakamuflowaną nadbudówką OUN, a ta dotąd nie odżegnała się od ideologii w postaci doktryny Dmytra Doncowa.

Z chwilą ogłoszenia niepodległości Ukrainy z zagranicy wróciło kilku działaczy nacjonalistycznych i tam wznowiło działalność. W Polsce natomiast uśpione upiory wyszły z podziemia po 1989 roku i wbrew prawdzie historycznej nobilitują ludobójców OUN-UPA. Wielu polityków, przedstawicieli organizacji, historyków nie zna programu politycznego i celów strategicznych wciąż działającej OUN. W ostatnich dniach do Sejmu wpłynął apel od Światowego Kongresu Ukraińców, w którym przywódcy diaspory ukraińskiej domagają się odszkodowań dla, jak piszą, „ofiar czystki etnicznej”. Podkreślają przy tym, że miała ona miejsce na najdalej wysuniętym na zachód ukraińskim terytorium etnicznym. Jak zawsze powołują się na naród ukraiński, podczas gdy ten naród od nich się odcina, gdyż banderowcy, różni kolaboranci z dywizją SS Galizien włącznie, po wsze czasy splamili dobre imię Ukraińca. Na Wielkiej Ukrainie słowo banderowiec jest obelgą.

Po wojnie ounowcy zmienili taktykę, odżegnali się od okupacyjnej współpracy z Niemcami i związku z Abwehrą, nadal jednak uzurpowali sobie prawo do reprezentowania narodu, należało więc ukryć lub zminimalizować zbrodniczą przeszłość i faszystowski rodowód. W tym celu zastosowali najprostszą metodę kłamstw, manipulacji i kamuflażu. Polega ona na dzieleniu win mniej więcej na pół – gdzie to możliwe, należy przerzucić je na ofiarę, tworzyć mit heroizacji członków UPA, przede wszystkim przyjąć terminologię, która do dziś obowiązuje. Na przykład masową rzeź spadkobiercy OUN nazywają wypadkami wołyńskimi, wojną polsko-ukraińską, konfliktami, akcją antypolską, nawet wojną bratobójczą. Owe „wypadki” usprawiedliwiają rzekomą antyukraińską polityką II RP, a desperacką obronę Polaków w bazach samoobrony nazywają walką. Całkowicie pomijają zbrodnie dokonane na wielu tysiącach Ukraińców.

Strategicznym celem powojennej OUN było uznanie narodowo-wyzwoleńczego charakteru działań UPA. Mimo usilnych starań prezydenta Juszczenki nie powiodło się to na Ukrainie, bez większego wysiłku cel ten osiągnięto natomiast w Polsce. Czy nieświadomością można usprawiedliwić zawarcie porozumienia między Światowym Związkiem Żołnierzy AK a Związkiem Ukraińców w sprawie wspólnego opracowania najnowszej historii stosunków polsko-ukraińskich? Dlaczego o to zabiegał Związek Ukraińców? Nie bez powodu, gdyż na Wołyniu 27. Wołyńska Dywizja AK broniła nas przed napadami zwyrodniałych band ukraińskich. Na wspólnych konferencjach historyków polskich i odpowiednio dobranych ukraińskich przemawiano w imieniu narodów i uzgodniono historię – „Obie strony zgadzają się co do narodowowyzwoleńczego charakteru UPA”. Ówczesny zarząd 27. Wołyńskiej Dywizji AK zawiódł oczekiwania swoich żołnierzy.

W hierarchii ważności propagandy postounowskiej była i jest wysoko reanimacja akcji „Wisła”, w tym zakresie wybielacze OUN-UPA całkowicie narzucili swoją interpretację.

Ciała pomordowanych 18 maja 1945 roku przez partyzantów z sotni UPA „Wowky” w okolicach Radkowa, Rzeplina i Łachowiec w powiecie tomaszowskim.

Wielu z nich przez ruch „Solidarność” weszło do Sejmu i Senatu oraz na stanowiska w instytucjach o specjalnym znaczeniu. W Senacie 3 sierpnia 1990 roku doprowadzili oni do przyjęcia kompromitującej uchwały potępiającej akcję „Wisła”. Tym samym, tak im się wydawało, otworzyli drogę do pojednania polsko-ukraińskiego, przy czym to pojednanie tak pogmatwali, że nie bardzo wiadomo, kto z kim ma się jednać, bo przecież oba państwa jednania nie potrzebują. W każdym razie od tego czasu nikt nie mówi o pojednaniu polsko-ounowsko-banderowskim. Wnioskodawcy obciążyli władze komunistyczne winą za likwidację UPA w Polsce i przesiedlenie ludności ukraińskiej, obiecując naprawienie rzekomych krzywd. Nie padło ani jedno słowo o przyczynach operacji wojskowej i o rzezi kresowych Polaków, a tego w żadnym wypadku oddzielić się nie da.

Tydzień wcześniej Senat przyjął uchwałę wyrażającą radość i poparcie dla deklaracji o niepodległości Ukrainy – tak mówił wnioskodawca w odpowiedzi na propozycje przesunięcia debaty w tej sprawie na termin późniejszy i argumentował: „Czy my nie uprawiamy przypadkiem hipokryzji, ciesząc się z niepodległości Ukrainy tam, a jednocześnie odmawiając uznania tych krzywd, które wyrządziliśmy naszym braciom Ukraińcom tu w Polsce?”. Reasumując, doszło do przegłosowania jednostronnie przygotowanej uchwały, opartej na szantażu, w której pomylono ukraińskich nacjonalistów z narodem ukraińskim. Wystąpienie senatora Wielowieyskiego było wręcz kompromitujące. W późniejszym okresie kilku mądrym posłom w Sejmie, między innymi Januszowi Dobroszowi, udało się zablokować podobną w treści uchwałę, forsowaną przez posła Mokrego.

Kolejnym sukcesem było zebranie podpisów 190 „sprawiedliwych”, którzy oddali „cześć ofiarom akcji »Wisła«”, tym samym pomogli Jerzemu Giedroyciowi dalej zakłamywać prawdę o UPA. List z nazwiskami Giedroycia i Michnika na czele wydrukowała paryska „Kultura” w 1997 roku, a przedrukowała „Gazeta Wyborcza”. W ciąg propagandy postounowskiej wpisał się prezydent Aleksander Kwaśniewski, przepraszając za akcję „Wisła”. O rzeczywistych sprawcach zbrodni nikt też nie mówił w Pawłokomie 13 maja 2006 roku. Prezydenci Lech Kaczyński i Wikor Juszczenko ogłosili akt pojednania, a hierarchowie odprawili stosowną pokutę „za winy obu narodów”.

Przeciwstawianie się postounowskiej ofensywie nie jest łatwe, arsenał metod fałszowania prawdy jest ciągle wzbogacany, dyżurni specjaliści pracują w redakcjach poczytnych dzienników i na uczelniach, wydają książki, potrafią tak zręcznie wyselekcjonować z całości wojennego kataklizmu urywki i zamącić prawdę, że tylko świadkowie i znawcy problemu reagują na manipulację. W sprawie roszczeń wypowiedział się Andrzej Talaga („Dziennik”, 1 lutego 2007 roku): „Niemcy mają większe możliwości nacisku na Polskę, ale Ukraińcy silniejsze podstawy prawne”. Nie omieszkał przy tej okazji znieważyć Wojska Polskiego. Co pan Talaga wie o aspektach prawnych akcji „Wisła”? Czy w tamtym czasie bronił Polaków przed UPA? Jakie ma dowody na to, że polscy żołnierze okryli się hańbą? Jeśli kombatantów nie wspiera minister obrony, to w tej sprawie winien ostro zaprotestować Związek Kombatantów RP i BWP. Wielu tych żołnierzy na Kresach broniło swoich rodzin, po powrocie z frontu po raz drugi przyszło im zmierzyć się z UPA już w granicach nowej Polski.

Drugi przykład – jeśli w prasie ukaże się artykuł obciążający UPA zbrodnią przeciw ludzkości, żurnalista „Gazety Wyborczej” Marcin Wojciechowski pisze: „UPA to nie tylko zbrodnie”. W „Gazecie Wyborczej” z 3–4 lutego 2007 roku w sposób dwuznaczny zareklamował książkę Grzegorza Motyki Ukraińska Partyzantka 1943–44, tytuł artykułu promującego to dzieło brzmi: „Ukraińscy żołnierze wyklęci”. Nieadekwatne nazewnictwo jest jednym z elementów ofensywy propagandowej, którą od kilkunastu lat prowadzą apologeci OUN-UPA i ich polscy pomocnicy. Znakomitą recenzję tej książki opracował doktor habilitowany Wiktor Poliszczuk, w odcinkach drukowała ją „Myśl Polska” (od 5 listopada 2006 roku). Z okazji tej promocji chciałam zwrócić uwagę na kilka wypowiedzi pana Wojciechowskiego. Pisze on tak: „Książka Grzegorza Motyki ma wyjaśnić, dlaczego dla sporej części Ukraińców żołnierze UPA są bohaterami, nam zaś kojarzą się głównie z antypolskimi akcjami na Wołyniu i Galicji”. Aby nie było niedomówień – nam kojarzą się wyłącznie z ludobójstwem, a nie z antypolskimi akcjami. I następny przykład: „To świetna książka, która pozwoli Polakom zrozumieć racje Ukraińców w spojrzeniu na partyzantów UPA”. Racje jakich Ukraińców mamy zrozumieć? Czy tych, którzy ratowali życie Polakom, czy będących w partyzantce radzieckiej, a może weteranów, z którymi razem walczyliśmy na froncie wschodnim z faszyzmem niemieckim? Ich doskonale rozumiemy, tak jak obywateli państwa ukraińskiego, którzy odżegnują się od zbrodniczej ideologii, nie godzą się na wprowadzenie do panteonu chwały zbrodniarzy wojennych. Państwo ukraińskie nie ponosi odpowiedzialności za zbrodnie przeciwko ludzkości, dokonane przez nikły procent Ukraińców na obywatelach polskich, ale parlamenty obu państw winny potępić sprawców tej tragedii.

Weterani ukraińscy w oświadczeniu z 24 maja 2005 roku napisali: „W znaczeniu prawa międzynarodowego bojowników UPA nie można uznać za weteranów, gdyż nie byli oni żołnierzami regularnej armii, uczestnikami ruchu partyzanckiego ani powstańcami... Materiały z procesów sądowych byłych bojowników UPA dają podstawy do uznania OUN-UPA za organizację zbrodniczą”. Do takiego samego wniosku doszli prokuratorzy pionu śledczego IPN. W odpowiedzi na wystąpienie Stowarzyszenia Upamiętniania Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów napisali: „Zgromadzony dotychczas materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, iż członkowie nacjonalistycznych organizacji ukraińskich dopuścili się zbrodni ludobójstwa”. Ponadto Sąd Najwyższy orzekł w wyroku z dnia 22 października 1950 roku, że OUN-UPA była organizacją przestępczą. W świetle powyższego terminy ukraińscy żołnierze, ukraińska partyzantka, w znaczeniu upowcy, należy ująć w cudzysłów. Każde dziecko wie, że żołnierz nie morduje bezbronnych, tylko walczy. UPA nie brała udziału w żadnych walkach frontowych.

Partyzantka (według encyklopedii) to „najstarsza forma walki stosowana w warunkach poparcia ludności, skierowana przeciw okupantowi”. Wiadomo, że do UPA mobilizowano siłą, za odmowę likwidowano. Po siłowym wcieleniu do UPA zbrojnych oddziałów melnykowców i bulbowców banderowska UPA siała śmierć, pożogę i bestialstwo. Uzbrojone bandy otaczały wsie, podpalały, do uciekających strzelały. W procederze mordowania na różne sposoby pomagało miejscowe chłopstwo, podburzone przez prowodczyków i popów, którzy przedtem święcili narzędzia, na zebraniach udzielali rozgrzeszenia: „Zabicie Lacha i komunisty nie jest grzechem”. Obiecali Ukrainę po Kaukaz i mienie pomordowanych Polaków. Znam realia z autopsji.

Ta rzekoma partyzantka nie walczyła z hitlerowskim okupantem, gdyż wszystkie frakcje OUN traktowały Niemców jako aktualnego i perspektywicznego sojusznika. Pojedyncze potyczki z Niemcami, przynajmniej na Wołyniu, miały miejsce podczas konfiskowania żywności lub zdobywania broni. Owe potyczki wybielacze UPA podnoszą do rangi walk z Niemcami, jest to jeden z mitów w haśle UPA i Wołyń w Wielkiej encyklopedii PWN.

Szkoda, że pisząc o legendarnym komendancie Szuchewyczu, pan Wojciechowski nie przytoczył treści jego rozkazu wydanego na początku 1944 roku: „W związku z sukcesami bolszewików należy przyspieszyć likwidację Polaków, w pień wycinać, czysto polskie wsie palić”. Był to już nakaz dokończenia ludobójstwa, rozpoczętego w końcu 1942 roku masowym mordem wsi Obórki na Wołyniu. Ta informacja pozwoliłaby wyrobić sobie zdanie na temat potwora jeszcze przed przeczytaniem książki Grzegorza Motyki, który nie wiadomo na jakiej podstawie wyliczył, że „w latach 1943–44 na Wołyniu i w Galicji zginęło około 60 tys. cywilów”, a więc nie zostało wymordowanych, tylko zginęło, co sugeruje, że w walkach. Jest to dezinformacja i stały element pomniejszania liczby ofiar. Na podstawie udokumentowanych prac Władysława i Ewy Siemaszków, Henryka Komańskiego, Szczepana Siekierki, Krzysztofa Bulzackiego i doktora habilitowanego Wiktora Poliszczuka o ludobójstwie dokonanym przez UPA w województwach wołyńskim, tarnopolskim i lwowskim podaje się liczbę ok. 200 tys. Polaków zamordowanych przez bandy UPA. Dokładnej liczby nikt nie ustali, gdyż tam, gdzie nie ma świadków, nie ma danych. Uzupełnienia wciąż napływają. Ponieważ słowo „ludobójstwo” oznacza zbrodnie przewidziane przepisami prawa międzynarodowego, obrońcy OUN-UPA wykluczyli je w opracowaniach, bezpieczniej jest unikać uogólnień.

Nie ma się czym chwalić, więc specjaliści od propagandy fabrykują „fakty” w Litopysie i tworzą bajeczną historię UPA, która metodą partyzancką zaskakiwała, ale partyzantką nie była, jej celem była wyłącznie fizyczna likwidacja „czużyńców”. Jakie mogą być jasne karty? Czy heroizmem była pomoc Niemcom w likwidacji gett żydowskich, wymordowanie ze szczególnym okrucieństwem około 200 tys. Polaków, według profesora Masłowskiego około 80 tys. Ukraińców, wielu Rosjan i Czechów?

Polskim politykom strategiczne partnerstwo na tyle przesłoniło umysły, że nie potrafią zająć właściwego stanowiska w odniesieniu do kresowego holokaustu Polaków w czasie II wojny światowej dokonanego przez UPA. Nie mają odwagi nazwać sprawców po imieniu, co jest moralną niegodziwością, poza tym nie mają minimum wiedzy na temat wojennych lat zagłady i powojennych realiów w Polsce. Przykładem może być Paweł Zalewski (PiS), przewodniczący Komisji do spraw Zagranicznych Sejmu – człowiek na tym stanowisku winien znać ocenę prawno-międzynarodową charakteru UPA, podległej politycznemu kierownictwu OUN, która ponosi odpowiedzialność za wszelkie zło i podłości.

Przedstawiciel parlamentu z okazji apelu Światowego Kongresu Ukraińców mówi: „Polska w 1947 roku była niesuwerenna, tę operację przygotowali i wzięli w niej udział dowódcy radzieccy. Trudno, by Polska brała odpowiedzialność za takie wydarzenia”. Można się załamać, pan poseł nie wie, że Polska była podmiotem prawa międzynarodowego, że bezwzględną większość kadry dowódców realizujących akcję „Wisła” stanowili zawodowi przedwojenni oficerowie, służący od 1943 roku w Wojsku Polskim. Po drugie, obowiązywało prawo wewnętrzne i rząd – jakikolwiek by był, nie ma tu znaczenia orientacja polityczna – miał obowiązek w swoich granicach zapewnić bezpieczeństwo obywatelom. Lakoniczna odpowiedź posła Zalewskiego świadczy o bagatelizowaniu problemu, braku szacunku dla poległych żołnierzy WP, poniżeniu godności walczących z UPA w ogóle, a tym razem broniących integralności terytorialnej. Oderwanie tak zwanej Zakierzonii w planach OUN miało istotne znaczenie.

Nie pierwszy raz Kongres Ukraińców wysyła odezwy, posłania, apele, w których określa Polskę jako okupanta ukraińskich ziem etnicznych, przemilcza fakt, że w południowo-wschodnich województwach Polski UPA kontynuowała akcje ludobójcze i prowadziła walkę przeciw państwu polskiemu. Według udokumentowanych danych na terenie województwa lubelskiego i rzeszowskiego zostało zamordowanych lub poległo w walce ponad 15 tys. osób, w tym 1,5 tys. żołnierzy WP, ponad 500 milicjantów, spalono ponad 25 tys. zagród. UPA paliła lasy, niszczyła posterunki MO, ośrodki administracji państwowej, mosty i stacje kolejowe. Przypisywanie winy komunistycznym władzom jest bezzasadne, był to jedyny sposób powstrzymania dalszego ciągu zbrodni ludobójstwa przez bojówki UPA. Akcja „Wisła” została przeprowadzona w obronie pokoju, rozwiązano problem rewolty i nie może do niej być zastosowana formuła „Potępienia”.

nr 11/2007

Hierarchowie wobec zbrodni ludobójstwa

Na Kresach Południowo-Wschodnich dokonał się najbardziej barbarzyński akt etnicznej zagłady w historii Polski

MONIKA ŚLADEWSKA

Prawda jest fundamentem chrześcijaństwa, humanizmu, stanowi podstawę badań historycznych, dotąd w dziejach żadnego narodu nie dało się jej ukryć. Można natomiast prawdę pomijać, relatywizować, jeśli jest to wygodne dla ideowego przesłania rządzących. Pod naciskiem polityki historycznej przyjmowany jest przez niektórych hierarchów nieprawdziwy obraz czasu ludobójczych działań Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) i jej zbrojnej formacji, tak zwanej Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), na Kresach Wschodnich II RP podczas II wojny światowej.

Kresowianie domagają się prawdy, czekają na rozliczenie problemu moralnego, dlatego analizują wypowiedzi hierarchów na temat tej tragedii, z której dotąd nie potrafią się wyzwolić i zapomnieć o ofiarach ku pamięci i przestrodze.

W 1999 roku arcybiskup Henryk Muszyński zapowiedział, że Kościół polski wystąpi do Kościołów Litwy i Ukrainy z gotowością przebaczenia wzajemnych krzywd. W ślad za tym nastąpiła wymiana listów i spotkań z reprezentantami wiernych Kościoła greckokatolickiego na Ukrainie, w wyniku których opublikowano przyjętą formułę o wzajemnym przebaczeniu i pojednaniu.

Biskupi uznali, że „obie strony mają wiele na sumieniu”, winą najpierw obciążyli Polaków za: polonizację, pacyfikację z 1930 roku i akcję „Wisła”. Przewodniczący Episkopatu Polski, arcybiskup Józef Michalik, wprawdzie przypomniał, że „wielu Polaków nie chce Ukraińcom zapomnieć rzezi wołyńskiej z 1943 roku, kiedy korzystając z przyzwolenia Niemców, UPA wymordowała kilkadziesiąt tysięcy Polaków”, ale zastrzegł, że nie chce liczyć, kto bardziej winny, kto zaczął, kto więcej wycierpiał, tym samym świadomie lub nieświadomie cierpienie zbilansował. Zawężanie problemu do Wołynia, zaniżanie liczby ofiar, obciążanie winą Niemców, partyzantów radzieckich i polskich jest żywcem wzięte z arsenału propagandy postounowskiej wypracowanej w diasporze. Arcybiskup Michalik tak w nią wierzy, że zabrania instalowania tablic inskrypcyjnych poświęconych ofiarom OUN-UPA na terenie archidiecezji przemyskiej, tym samym wspiera kłamstwo historyczne o „wzajemnych krzywdach”.

Prymas Józef Glemp w liście do kardynała Lubomyra Huzara 7 sierpnia 2004 roku napisał: „Uparte polonizowanie ruskiej ludności dzisiejszej Ukrainy poprzedzało rusyfikację, co było ogromną krzywdą dla ludności zamieszkującej Ukrainę. Krzywdy nagromadzone przez stulecia wybuchły gwałtowną zemstą i mordami, zwłaszcza że postawa nienawiści była sprytnie wykorzystywana przez politykę państw trzecich”.

Ofiary mordu UPA w koloni Lipniki, 26 marca 1943 roku.

Jaką politykę państw trzecich miał na uwadze ksiądz prymas? Podczas ostatniej wojny, gdy zbrodnia miała miejsce, występowały tylko dwie strony – wielka koalicja antyhitlerowska i faszystowskie Niemcy z sojusznikami, do których od przedwojnia należała OUN.

Na spotkaniu modlitewnym w Pałacu Prezydenckim 27 kwietnia 2007 roku, z okazji rocznicy rozpoczęcia akcji „Wisła”, prymas Glemp powiedział: „Dzisiaj odnosimy się do krzywd zadawanych Ukraińcom przez Polaków, bardzo często spowodowanych dyktatem trzeciego imperium, a działania te nazwano »Wisła«. Przypomina to biblijne wygnanie narodu wybranego do Babilonu”. Człowiek religijny, świadek szaleństwa upowskiego, staje przed dylematem i pyta: jakiej sprawie służy tendencyjność sformułowań, oskarżanie Polaków i fałszowanie naszych życiorysów? Ocaleni z pogromu kresowianie i kombatanci, którzy po wojnie przeciwdziałali inwazji UPA na tereny powojennej Polski, zostali zaszokowani nieznajomością historii w ogóle, a zagadnień historii najnowszej w szczególności. Nie mniej szokuje bezkrytyczne przyjęcie zakłamanej ukraińsko-nacjonalistycznej optyki wydarzeń na Kresach Południowo-Wschodnich II RP. Zaniepokojeni jesteśmy faktem, że agitacja postounowska i na tym polu zbiła polityczny kapitał.

Ukraińska nacjonalistyczna historiografia na różne sposoby usprawiedliwia mordy masowe dokonane przez OUN-UPA właśnie rzekomą polonizacją, winą obciąża II Rzeczpospolitą, politykę rządu emigracyjnego, a za akcję „Wisła” rząd komunistyczny.

Kiedy miałaby być polonizowana ludność ruska? Wygląda na to, że w okresie między I a II wojną światową, bo chyba nie w czasie zaborów. Spolonizowanie ponad 2 mln ludzi w tak krótkim czasie graniczy z cudem, zważywszy że do wojny ludność na tych terenach żyła w prawdziwej harmonii ekumenicznej. Ukraińcy w II Rzeczypospolitej byli równoprawnymi obywatelami, mieli prawo do oświaty, własnej kultury i prawa polityczne. Krzywdy, na które powołuje się prymas, winny być wyszczególnione.

Stanowisko hierarchów wobec rzezi Polaków dalekie jest od zrozumienia fundamentalnej normy moralnej, ma niewiele wspólnego z etyczną wrażliwością, a nawet ze zdrowym rozsądkiem. Nie takiej postawy oczekiwano. Patriotycznie wychowane pokolenie kresowych Polaków, wśród nich wielu kombatantów, odchodzi w przekonaniu, że nie dąży się do rozwiązania problemu moralnego, że celowo w sposób zakłamany interpretuje się tak ważny fragment historii w stosunkach polsko-ukraińskich.

W świetle odradzającego się ukraińskiego nacjonalizmu w Polsce i na Ukrainie do wypowiedzi hierarchów przywiązuje się wagę. Kresowianie chcą wiedzieć, jak traktuje się ich dramat, wszak należy on do historii, lecz wciąż ma wymiar współczesny, gdyż jest obecny w życiu Polaków. Gdzie leży przyczyna tuszowania upowskiego ludobójstwa? Niewątpliwie mocarstwo zza oceanu, realizując swój cel polityczny, potrzebuje antyrosyjskiego, ukraińskiego nacjonalizmu, jednakże Kościoły winny być instytucjami apolitycznymi.

Eksponenci OUN bez przeszkód działający w Polsce zdołali przekształcić zbrojne bandy w ruch narodowowyzwoleńczy i postawić znak równości pomiędzy ludobójcami a ich ofiarami. Winę za istniejący stan rzeczy ponoszą fałszywe „autorytety” oraz zakłamywacze prawdy historycznej, niemający wiedzy o historii OUN, ekstremizmie UPA i „dekalogu ukraińskiego nacjonalisty”.

Teorii usuwania „czyżyńców” nie wymyślili Polacy. Rzeź ludności polskiej na ziemiach „etnicznie ukraińskich” OUN przewidziała już w 1929 roku.

Utworzenie soborowego państwa ukraińskiego miało nastąpić w wyniku „rewolucji narodowej”. Czas ten nadszedł podczas okupacji niemieckiej w 1942 roku po zlikwidowaniu przy wydatnej pomocy policji ukraińskiej ostatniego getta na Wołyniu, a oczekiwany kres barbarzyństwu położyła akcja „Wisła”.

Wydawać by się mogło, że przypominanie tak wielkiego nieszczęścia jest świętym obowiązkiem Kościoła. Ogromu zbrodni dokonanej ze szczególnym okrucieństwem nie wytłumaczy się polonizowaniem, błędami polityki polskiej czy innymi zaszłościami historycznymi. W nauce prawa w etyce chrześcijańskiej i ogólnoludzkiej nie istnieją przyczyny, które mogłyby usprawiedliwiać ludobójstwo. Przecież zamordowano około 200 tys. Polaków, nie licząc Żydów, Rosjan i innych narodowości, w tym także Ukraińców.

Ustępliwe stanowisko prymasa budzi zdumienie polskich katolików i obawy. To oczywiste. Sprawców i inspiratorów de facto rozgrzeszono bez aktu ekspiacji, można tylko pogratulować postounowskim propagandzistom tak łatwego zwycięstwa w sferze moralnej.

Zbrodnia udokumentowana zbrodnią pozostanie, nie można jej minimalizować, sprowadzać do „wyrównania wzajemnych krzywd” i tuszować, gdyż ona w świadomości Polaków trwać będzie jeszcze przez wiele pokoleń i bez ujawnienia jej rozmiarów nie zamknie się dziejów stosunków polsko-ukraińskich na poziomie społeczeństw. Prawda o banderowszczyźnie stanowi wstrząsający przykład zła, które należy potępić, a nie usprawiedliwiać, tym bardziej że upiory, tak jak przed wojną, mają wsparcie Cerkwi greckokatolickiej i w części prawosławnej na Wołyniu. Czystkę etniczną na Kresach Południowo-Wschodnich i po wojnie w nowych granicach Polski prokuratorzy Komisji Ścigania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu IPN w piśmie z 7 września 2006 roku, znak KO 90-06, skierowanym do SUOZUN we Wrocławiu, zakwalifikowali jako ludobójstwo.

Opublikowany w czerwcu 2005 roku list hierarchów o wzajemnym przebaczeniu i pojednaniu był wielką niewiadomą, nie wyjaśnił, dlaczego potrzebne jest pojednanie i komu mamy wybaczyć. Jakim Ukraińcom? W domyśle biskupi bez żadnych warunków pojednali się z ounowcami, banderowcami, ochotnikami z dywizji Waffen-SS Galizien i kapelanami tych formacji, bo tylko oni odpowiadają za masakrowanie ludności polskiej. Żyjący członkowie OUN-UPA nie mają poczucia winy, nie dokonali i nie zamierzają dokonać chrześcijańskiego rachunku sumienia ani przyznać się do popełnionych zbrodni, a ich spadkobiercy nie odcięli się od faszystowskich ideologii – dla nich UPA to „cześć i duma Ukrainy” – proceder działań ludobójczych przedstawiono jako czyny bohaterskie.

W tym stanie rzeczy pojednanie oparte na kłamstwie nie jest żadną wartością. Nie ma analogii między formułą „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie” skierowaną przez biskupów polskich do biskupów niemieckich, gdyż tam miało miejsce spełnienie warunku potępienia zbrodni hitlerowskich. Stawianie pomników oprawcom w Niemczech jest wykluczone. Niemieccy chrześcijanie zainicjowali akcję „Znaki pokuty”.

Na wygodną dla nacjonalistów ukraińskich formułę powołują się urzędnicy Wiktora Juszczenki i wybielacze OUN-UPA w Polsce. Ofiary, które mają prawo wyłącznie do wybaczania, mogłyby przyjąć wspomnianą formułę, gdyby kardynałowie rozliczenie historii i jednostronne odpuszczenie win rozpoczęli od potępienia odpowiedzialnych za holokaust organizacji, wyznających zbrodniczą ideologię. Tak się nie stało, tym samym pojednanie z ounowcami oddala się.

Przyjęcie sprzecznej z faktami postounowskiej tezy o winie obu stron uwiarygadnia pozycję kontynuatorów tradycji OUN, spycha w niepamięć zbrodnie ukraińskiego faszyzmu.

Na Kresach Południowo-Wschodnich dokonał się najbardziej barbarzyński akt etnicznej zagłady w historii Polski, przygotowany propagandowo przez OUN i zrealizowany przez tak zwaną UPA i ochotników z dywizji SS Galizien w czasie II wojny światowej, nie ma żadnej symetrii, jak usiłuje się wmówić społeczeństwu. Ubolewamy, że tak ważna kwestia moralna została podporządkowana celom politycznym.

Kardynałowie piszą: „Wpływ papieskiej pielgrzymki (na Ukrainę) pozwolił na wspólne oddanie hołdu ofiarom bratobójczych konfliktów”. Określenie jednostronnej rzezi mianem „bratobójczych konfliktów” lub „polsko-ukraińskich konfliktów” umacnia pogląd o obopólnej winie, jest to potrzebne spadkobiercom OUN. Mimo wielu dokumentów w archiwach kościelnych zataja się sprawców, a winy przerzuca na naród ukraiński, niesłusznie, bo sprawcy swoją nazwę mają. Oba narody nie żywią do siebie wrogości, na równi ponosiły straty i ofiary z powodu napaści Niemiec, łączy nas wspólna walka z faszyzmem. Bez sensu jest wzywanie do pojednania narodów czy wybaczanie sobie krzywd, które nie miały miejsca. Ukraińcy w masie uznają OUN-UPA za zbrodniczy margines swojego narodu.

Na terenie Kresów w wyniku zamierzonych akcji OUN-UPA zadano nienotowany dotąd cios Kościołowi katolickiemu. W ramach rozkazu niszczenia śladów polskości zdewastowano wiele kościołów i innych budynków kultu, w tym zabytków architektury sakralnej. Z rąk nacjonalistów ukraińskich zginęło ponad 150 księży.

W wielu przypadkach kościoły stanowiły ostatnią redutę obronną. W czasie napadów UPA na kościoły mordowano Polaków podczas nabożeństw, a mniejsze grupy wiernych były mordowane w drodze powrotnej z kościołów. Księża stanowili ostoję polskości i z tego względu byli torturowani w sposób szczególnie okrutny. Wielu zakonników i zakonnic zginęło w klasztorach mimo podejmowania prób obrony. Zrozpaczona ludność modliła się: jeśli zginąć, to od kuli, niestety w tamtym czasie czekała śmierć zadawana siekierami, nożami i innymi narzędziami lub w płomieniach.

Z dokumentów wynika, że wielu księży działało w bazach samoobrony, mniejsze bazy nie wytrzymywały naporu UPA, wszyscy byli mordowani. Jest to temat delikatny, gdyby nie obowiązująca zasada poprawności politycznej, napisano by niejedną pracę naukową, a na ołtarze wyniesiono by księży, którzy ponieśli śmierć męczeńską.

Nacjonalizm ukraiński ma rodowód greckokatolicki, wielu przywódców OUN pochodziło z rodzin duchownych greckokatolickich. Cerkiew ta nigdy nie służyła interesom Polski.

Hierarchia Kościoła greckokatolickiego znała dokument programowy Nacjonalizm, zbudowany na darwinizmie społecznym. Główne hasło brzmiało: „Nacja ponad wszystko”. Praca Dmytra Doncowa była drukowana w drukarni o.o. bazylianów. Mimo przyjęcia faszystowskiej ideologii przez OUN w 1929 roku porozumienie z Kościołem greckokatolickim istniało. Antychrześcijańską „etykę” potępił stanisławowski biskup Grzegorz Chomyszyn, który pisał: „Nacjonalizm wprowadza pogańską etykę nienawiści”; nie poparł go metropolita Szeptycki. Czołowym działaczem OUN był doktor teologii ksiądz Iwan Hrynioch. Do ruchu banderowskiego włączyła się znacząca część kleru greckokatolickiego w Małopolsce Wschodniej i prawosławnego na Wołyniu. Nieliczni duchowni, którzy nie ulegli terrorowi UPA, byli mordowani przez banderowską Służbę Bezpeky. Z autopsji wiem, jak silną presję wywierano na uczciwych Ukraińców.

Antypolską atmosferę na Wołyniu tworzyli emisariusze z Małopolski Wschodniej wraz z popami. Złowieszczym znakiem zbliżającej się tragedii było usypywanie kurhanów, stawianie krzyży, święcenie chleba i dzielenie się nim przy śpiewach „Smert, smert Lacham”.

Po wkroczeniu Niemców do Lwowa w czerwcu 1941 roku metropolita Szeptycki w listach wyrażał wdzięczność za oswobodzenie, pisał: „Z woli Najpotężniejszego i Najmiłosierniejszego Boga... rozpoczyna się nowa era w życiu państwowym, sobornej, samostijnej Ukrainy”. Wzywał on do odprawienia modłów dziękczynnych za pomyślność niemieckiego oręża.

Kościół greckokatolicki nic nie zrobił, aby zapobiec ludobójstwu rozpoczętemu na Wołyniu i Polesiu, kontynuowanemu w Małopolsce Wschodniej, a po wojnie w Bieszczadach i na Lubelszczyźnie. We wszystkich przypadkach inspiracja szła ze Lwowa.

Metropolita Szeptycki w Listach pasterskich wprawdzie prosił o powstrzymanie młodzieży od dokonywania zabójstw, ale nie ustosunkował się do planowych, doktrynalnych mordów masowych, które były dziełem UPA na Kresach Południowo-Wschodnich. List z 10 sierpnia 1943 roku nie docierał na Wołyń, gdzie w tym czasie wielu lwowskich grekokatolików dowodziło bandami i w pień wyrzynało polską ludność wiejską. Zbrodnia obciąża obie Cerkwie i ich przywódców osobiście.

Stanowisko Cerkwi prawosławnej na Wołyniu wobec mordów dokonanych przez OUN-UPA jest jasne, duchowni biorą udział w uroczystościach banderowskich, odsłaniają pomniki wzniesione katowi Wołynia – Klaczkiwśkiemu.

Cerkiew greckokatolicka nigdy nie potępiła sprawców udokumentowanej zbrodni, nie odniosła się do zbrodniczej ideologii, która doprowadziła do eksterminacji kresowych Polaków. Kardynał Huzar w liście na temat pojednania (Wołanie z Wołynia, 5 czerwca 2003 roku) winą za mordy obciążył niewinny naród ukraiński, z którym mamy się pojednać, zrównał winy, a na ostatnim spotkaniu w Pałacu Prezydenckim problem przekazał historykom.

Do pojednania nie dorośli przede wszystkim duchowni greckokatoliccy, a także ukraińscy intelektualiści, którzy licząc na niewiedzę, tworzą historię na zamówienie. W liście skierowanym do Polaków napisali: „Prosimy o wybaczenie tych Polaków, których los złamał ukraiński oręż... Wyrażamy żal, że tę broń skierowano przeciwko niewinnym ludziom”. Słowo oręż oznacza narzędzia walki, intelektualiści sugerują, że była to jakaś walka, tymczasem siekiery, noże, widły i inne narzędzia zbrodni upowcy skierowali przeciwko bezbronnym Polakom na całych Kresach Południowo-Wschodnich. Nie tylko na Wołyniu, jak podkreślono w liście. Prawdą jest, że oręż 1. Frontu Ukraińskiego odnosił sukcesy w walkach z faszyzmem na kierunku berlińskim.

W pogardzie dla prawdy historycznej kardynałowi Huzarowi sekunduje arcybiskup Jan Martyniak: nawołuje do pojednania Polaków i Ukraińców, wbrew polskiej racji stanu potępia akcję „Wisła” i wygłasza poglądy zbieżne z propagandą szerzoną przez kontynuatorów OUN.

Organizacje kresowe, kombatanci, nieliczni historycy walczą o pamięć, o ujawnienie rozmiarów banderowskiej superzbrodni, tę walkę wspierają też księża, dla których prawda stanowi wartość nadrzędną. Wielu z nich gehennę przeżyło w dzieciństwie lub zna z przekazów rodzinnych. Cel mamy jeden, dać uczciwą i obiektywną interpretację ostatniej „białej plamy” w naszej wspólnej historii Polski i Ukrainy.

nr 22/2008

Antychrześcijańska ocena ludobójstwa

Orędzie biskupów Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej w sprawie zbrodni na Wołyniu to akt o charakterze bardziej politycznym niż religijnym

MONIKA ŚLADEWSKA

Przed obchodami 70. rocznicy (2013) ludobójstwa dokonanego przez zbrojne formacje Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) na Kresach Południowo-Wschodnich II RP apologeci OUN-UPA podjęli szereg inicjatyw mających na celu usprawiedliwienie ludobójców. Zwieńczeniem tych działań jest orędzie biskupów Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej wygłoszone do wiernych na Ukrainie. Rozpoczyna się ono słowami: „W przededniu obchodów 70. rocznicy ukraińsko-polskiego konfliktu na Wołyniu”. Początek dokumentu, wzięty wprost z ukraińskiej nacjonalistycznej historiografii, wskazuje, że jest to akt o charakterze bardziej politycznym niż religijnym. Nie ma dowodu na istnienie „konfliktu”, była to doktrynalna, zaplanowana w 1929 roku rzeź bezbronnych. Dokonana przez margines narodu ukraińskiego, skrótowo nazywany OUN-UPA, nie tylko na Wołyniu, lecz także na obszarze objętym duszpasterstwem Cerkwi greckokatolickiej.

Cerkiew ta miała ogromny wpływ na Ukraińców mieszkających na terenie Małopolski Wschodniej, gdzie mordy dokonywane przez zbrojne formacje OUN były nie mniej okrutne niż na Wołyniu. Gdyby ta przeszłość została oceniona z pozycji chrześcijańskich, mogłoby to dać odpowiedź na dylematy moralne i złagodzić ból pamięci. Niestety, tak się nie stało. Przesłanie sformułowane przez politycznych doradców Cerkwi jest obliczone na przeczekanie obchodów 70. rocznicy tragedii Polaków.

Ukraiński ruch nacjonalistyczny był częścią faszyzmu europejskiego. Skompromitowana doktryna faszystowska została w Europie potępiona przez rządy, parlamenty i Kościoły. Orędzie, w którym pomija się problem integralnego ukraińskiego nacjonalizmu, jego ideologię i zbrodnie dokonane w czasie wojny i po wojnie, w którym nie wymienia się inspiratorów ani wykonawców „oczyszczania ziem ukraińskich”, pochodzących głównie z rodzin księży greckokatolickich, podzieli los dokumentów podpisanych przez prezydentów Aleksandra Kwaśniewskiego i Leonida Kuczmę oraz pojednawczych przesłań duchowych przywódców obu obrządków Kościoła katolickiego.

Teza o „bratobójstwie”, „wzajemnej wrogości” i „winie obu stron” była głoszona z okazji obchodów 60. i 65. rocznicy rozpoczęcia przez tak zwaną UPA rzezi kresowych Polaków. Wówczas także wzywano do poszukiwania prawdy przez historyków, do pojednania dwóch bratnich narodów, do wybaczania wzajemnych win. Teraz sytuacja się powtórzyła. Biskupi, kierując się przesłankami politycznymi, usprawiedliwili morderców, zbilansowali cierpienia. Polaków uznali za równorzędnych sprawców, czym wpisali się w zręby strategii ukraińskiego nacjonalizmu, niemającego nic wspólnego z etyką chrześcijańską. Fundamentem owej etyki jest prawda. A tej ukryć się nie da.

Oddział UPA z okolic Turki.

Wobec ogromu cierpienia wypowiedzi duchownych są szczególnie uważnie analizowane. Świadkowie wydarzeń i ich potomkowie czekają na rozliczenie i potępienie sprawców zła. Nie można stawiać na jednej płaszczyźnie agresora i napadniętego, bandyty z bronią lub siekierą i bezbronnego. Prawda o banderowszczyźnie i ukraińskich esesmanach z dywizji SS Galizien stanowi wstrząsający przykład zła. Duchowni Cerkwi greckokatolickiej wiedzą o tym, a jednak milczą. Poprzez zrównanie krzywd sprawcy ludobójstwa są rozgrzeszani bez aktu ekspiacji.

Na wstępie przesłania biskupi przestrzegli, „że manipulowanie okolicznościami tych wydarzeń na zamówienie polityczne i zacięte nieprzejednanie ludzkich serc pojedynczych osób lub grup mogą tylko rozdmuchać przygasły ogień narodowej wrogości”. Nie określono, jakie grupy na Ukrainie ten ogień wrogości rozdmuchują. Do jego wzniecenia są bowiem zdolni jedynie obrońcy ówczesnych oprawców, którzy kreują na bohaterów narodowych ukraińskich, faszystowskich zbrodniarzy wojennych.

Biskupi sugerują, by nad szczegółami przebiegu „konfliktu” jeszcze popracowali historycy. Rzecz w tym, że ludobójstwo dokonane przez ukraińskich faszystów jest dobrze udokumentowane. Zrekonstruowano przebieg wydarzeń i ustalono nazwiska ofiar. W dobrze udokumentowanym opracowaniu dotyczącym zagłady duchownych obrządku łacińskiego ustalono nazwiska zamordowanych przez OUN-UPA 160 księży, 17 zakonników, 22 zakonnic oraz wielu rannych, jak również ponad 100 księży, którzy ratowali się ucieczką. Dokumenty te zostały przyjęte przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu. Biskupi wiedzą o tym, a jednak wprowadzają wiernych w błąd.

Hierarchowie dokonali oceny tragedii wołyńskiej i napisali, że „z chrześcijańskiego punktu widzenia na potępienie zasługuje polityka ukierunkowana na pozbawienie prawa samookreślenia się Ukraińców na swojej ziemi”. Polityczni propagandziści od lat piszą w tym samym stylu, choć teraz inaczej tę myśl sformułowali. Czy duchowni mogą polityką tłumaczyć barbarzyństwo OUN-UPA? W etyce chrześcijańskiej i ogólnoludzkiej nie istnieją przyczyny, które mogłyby usprawiedliwić ludobójstwo.

Trudny jest dialog z ludźmi, którzy sięgają po atrybut boży i od razu zastrzegają, „że Bóg stworzył nas jako różnych... więc narody polski i ukraiński będą mieć inną pamięć zbiorową”.

Czy w imieniu narodu ukraińskiego mogą się wypowiadać hierarchowie Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej, której wierni stanowią niewielki procent społeczeństwa Ukrainy? Za największą w historii tragedię Polaków odpowiadają wyłącznie ukraińscy nacjonaliści, obywatele polscy, kierowani przez faszyzujące zwierzchnictwo obu frakcji OUN, banderowców i melnykowców. Obciążanie tym haniebnym dziedzictwem całego narodu jest zręcznym wybiegiem propagandowym. Nic nas nie dzieli z Ukraińcami. Wielu przecież pomagało Polakom przeżyć kataklizm, który nawiedził tę nieszczęsną ziemię. Naród ukraiński w tym czasie bronił swojej biologicznej egzystencji przed hitlerowskimi najeźdźcami, a OUN wspomagała Hitlera.

Tezę o „wzajemnej wrogości” wymyślił Mykoła Łebed, organizator rzezi Polaków, i ten absurd bezmyślnie w orędziu powielono. Mykoła Łebed w książce wydanej w 1946 roku przy pomocy ojców bazylianów w Rzymie jako pierwszy napisał o „historycznej nienawiści Polaków do narodu ukraińskiego”. Nie wspomniał oczywiście o mordowaniu Polaków, o Służbie Bezpeky, której był zwierzchnikiem, ani o wykonywaniu wyroków na tysiącach ukraińskich cywilów niepopierających OUN-UPA.

Biskupi w przesłaniu, powołując się na naród, wyrazili chęć kontynuowania dzieła „pojednania dwóch bratnich narodów – dla wzajemnego wybaczania”. Nie sprecyzowali, czego dotyczy „wzajemne wybaczanie”, kto był sprawcą nieszczęścia, komu należy wybaczyć. Ponadto, powołując się na „objawioną prawdę”, biskupi zataili zaszłości historyczne z Małopolski Wschodniej. A są udokumentowane fakty dowodzenia przez księży greckokatolickich bandami podczas napadów na polskie wsie. Duchowni tej Cerkwi wzywali wiernych do niszczenia „kąkolu” i rozgrzeszali ludobójców.

Pojednanie w przestrzeni religijnej dokonuje się na gruncie najwyższych wartości etycznych. Warunkiem wybaczenia jest przyznanie się do winy, wyrażenie żalu i prośba o wybaczenie. Pojednanie i wybaczenie oparte na kłamstwie nie są żadną wartością. Ubolewać należy, że tak ważna kwestia moralna została podporządkowana celom politycznym.

Inspiratorami, organizatorami i dowódcami tak zwanej UPA na Wołyniu byli nie ateiści, lecz wierni Cerkwi greckokatolickiej. Taka jest niewygodna prawda i trzeba o niej mówić. Obarczanie „bratobójstwem” wołyńskich Ukraińców jest świadomą ucieczką od własnej odpowiedzialności.

Stwierdzenie, że „polityczne i ideologiczne racje, które wydawały się przekonujące dla naszych przywódców, doprowadziły do zabójstwa niewinnych ludzi i wzajemnej zemsty”, ma charakter czysto propagandowy. Czy „wzajemną zemstą” było palenie kościołów wraz z wiernymi, mordowanie w amoku całych polskich wsi i rabowanie mienia? Stanowisko biskupów dalekie jest od zrozumienia tych wydarzeń i jednoznacznie wskazuje na kierunek, w jakim zmierza Cerkiew greckokatolicka. Przyjęcie sprzecznej z faktami postounowskiej tezy o „winie obu stron” uwiarygodnia kontynuatorów idei odradzającego się zbrodniczego nacjonalizmu ukraińskiego.

Pominięcie przez biskupów źródeł ideowych, na których opierała się ludobójcza działalność OUN-UPA, pozwoliło ukryć oblicze ukraińskiego faszyzmu. Zwierzchnik Cerkwi greckokatolickiej arcybiskup Andrzej Szeptycki znał dokument programowy OUN oraz pracę Dmytra Doncowa Nacjonalizm, drukowaną w drukarni ojców bazylianów i rozprowadzaną przez sieć parafii greckokatolickich. Duchownym nie przeszkadzało ósme przykazanie „dekalogu ukraińskiego nacjonalisty”: „Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmować wroga Twojej Nacji”. Czołowym działaczem OUN był doktor teologii Iwan Hrynioch, późniejszy kapelan ukraińskiego batalionu Nachtigall. Antychrześcijańską „etykę” potępił biskup Grzegorz Chomyszyn, który pisał: „Nacjonalizm wprowadza pogańską etykę nienawiści”, ale nie poparli go ani metropolita Szeptycki, ani większość kleru greckokatolickiego.

Ukraiński ruch nacjonalistyczny, który powstał w Galicji przed I wojną światową, rozwinął się na terenie II RP tam, gdzie w stosunku do Ukraińców panująca była Cerkiew greckokatolicka. Ukraińskie nacjonalistyczne organizacje UWO i OUN podjęły działania przeciw państwu polskiemu, prowadziły akcje sabotażowe i szpiegowskie na rzecz Niemiec. Niemcy w zamian dostarczali broń. Doktor Aleksander Korman odnotowywał: „Ujawniono między innymi nielegalne składowanie znacznej ilości broni i amunicji pochodzenia niemieckiego w rozległych podziemiach katedry greckokatolickiej pw. św. Jura we Lwowie, będącej pod zarządem metropolity J.E.A. Szeptyckiego”.

Po wejściu Niemców do Lwowa w 1941 roku arcybiskup Szeptycki moralnie wspierał Hitlera. W liście pasterskim pisał: „Z woli Wszechmogącego i Wszechmiłościwego Boga zaczyna się nowa epoka naszej Ojczyzny. Zwycięską armię niemiecką witamy z radością i wdzięcznością”.

Cerkiew greckokatolicka nigdy nie służyła interesom Polski. Patriarcha Szeptycki był wdzięczny Niemcom za traktat brzeski zawarty z Ukraińską Republiką Ludową 9 lutego 1918 roku. Układ ten obiecywał wydzielenie „prowincji ukraińskiej”, oddawał URL Chełmszczyznę i część Podlasia. W odpowiedzi na protesty strony polskiej arcybiskup stanął w jego obronie. Rozwój wydarzeń sprawił, że umowa ta nie weszła w życie. Podczas walk polsko-ukraińskich o Lwów (w listopadzie 1918 roku) metropolita stanął po stronie ukraińskiej. Po zawarciu traktatu ryskiego w 1921 roku Szeptycki u rządów Wielkiej Brytanii i Francji zabiegał o uznanie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej powołanej przez galicyjskich Ukraińców w październiku 1918 roku. Państwa ententy przedstawiały go jako agenta niemieckiego. Po ustaleniu granic w 1923 roku Szeptycki wrócił do Polski.

Podczas okupacji niemieckiej w 1942 roku na Wołyń przybywali aktywiści OUN z Małopolski Wschodniej. Jedni zajmowali się organizowaniem zbrojnych bojówek, drudzy podburzali społeczność ukraińską przeciw Lachom i komunistom. Duchowni obu Cerkwi, którzy nie akceptowali założeń programowych OUN, byli mordowani przez banderowską Służbę Bezpeky. Kowelski biskup Emanuel za odmowę wstąpienia do tak zwanej UPA został powieszony, a prawosławny ksiądz z Kupiczowa, Zakidalski, miał ochronę AK.

Duchowi przywódcy zapewniali wołyńskich Ukraińców o pomocy Boga, otaczającego synów Ukrainy specjalną opieką. Tłumaczyli, że wszyscy Ukraińcy występują przeciw Lachom i Moskalom, których zabicie nie jest grzechem. Gdy twór Bandery, tak zwana UPA, dowodzona przez grekokatolików, prowadził już na Wołyniu rzeź masową, w katedrze pod wezwaniem świętego Jura we Lwowie (kwiecień 1943 roku) odprawiano mszę z okazji utworzenia Dywizji SS Galizien, składającej się z Ukraińców. Na stanowisko szefa duszpasterstwa arcybiskup Szeptycki powołał księdza Wasyla Łabę. Kapelani tej zbrodniczej dywizji otrzymali stopnie oficerów SS. Swoich kapelanów miała również UPA.

Rzymskokatolicki arcybiskup metropolita lwowski Bolesław Twardowski w listach do arcybiskupa Szeptyckiego błagał o powstrzymanie rzezi Polaków. W tej sprawie rozmowy z nim prowadzili przedstawiciele polskiego rządu emigracyjnego, niestety bez rezultatu. Za zbrodnie popełnione przez OUN-UPA i Dywizję SS Galizien odpowiedzialność moralną ponosi osobiście arcybiskup Szeptycki.

Cerkiew greckokatolicka w 1946 roku została zdelegalizowana przez władze USRR. Po zmianach geopolitycznych reaktywowano ją w 1991 roku. Ukraińska Cerkiew Greckokatolicka pod nowym przywództwem nie dokonała analizy przyczyn zagłady Kresów Wschodnich II RP ani roli, jaką odegrali najwyższy dostojnik tej Cerkwi i inni duchowni. Współcześni jej zwierzchnicy wiedzą o kolaboracji ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego z Niemcami, o pomocy ukraińskiej policji w likwidacji Żydów, o rozmiarach zbrodni dokonanej przez OUN-UPA na ludności polskiej, a także ukraińskiej i obywatelach innych narodowości, ale nie podjęli kroków w kierunku potępienia zbrodniczej organizacji i jej agend wykonawczych. Wręcz przeciwnie – kształtują fałszywy obraz wydarzeń historycznych. Banderowcy mówią: „My walczyli o sobornu derżawu”, a duchowni: „Nie mamy władzy nad przeszłością”. Nie rozumieją, że mordowanie bezbronnych nie jest walką i że poprzednicy działali wbrew zasadom Ewangelii. Realia są takie – nie ma winnych okrutnego wymordowania 200 tys. Polaków.

Ukraiński ruch nacjonalistyczny w symbiozie z Ukraińską Cerkwią Greckokatolicką został reanimowany na Ukrainie i ma protektorów w Polsce. Jeśli na odradzanie się hydry nie zareagują państwa europejskie, historia może się powtórzyć nie jako farsa, lecz jako krwawa rzeczywistość.

nr 21/2013

Uczcijmy godnie pamięć ofiar OUN-UPA

W rocznicę mordu ludności polskiej na Wołyniu czas najwyższy, by nasze władze obchodziły ją równie uroczyście jak rocznice innych tragedii wojennych

FELIKS BUDZISZ

Zbliża się 65. rocznica (2008) największego nasilenia eksterminacji (ludobójstwa) ludności polskiej Kresów Południowo-Wschodnich II Rzeczypospolitej, dokonanej przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) przy użyciu jej zbrojnych watah, tak zwanej Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). Będziemy ją obchodzić 11 lipca, w rocznicę wydarzeń z 1943 roku, kiedy to miało miejsce apogeum zbrodni: w tamtą pamiętną niedzielę OUN-UPA mordowała polską ludność Wołynia w ponad 160 miejscowościach powiatów włodzimierskiego, horochowskiego, łuckiego, kowelskiego. Kresowianie, świadkowie rzezi bezbronnej ludności, oraz ich dzieci i wnukowie, obchodzą 11 lipca jako dzień żałoby po dziesiątkach tysięcy bestialsko wymordowanych rodaków, głównie dzieci, kobiet i starców.

Od wielu lat Kresowianie domagają się, proszą, błagają, by ofiary OUN-UPA były traktowane przez nasze elity jak ofiary Holokaustu, zbrodni katyńskiej, jak wszystkie ofiary wojennego i okupacyjnego terroru. Tym razem Kresowianie mają nadzieję, że polskie władze państwowe i samorządowe, z prezydentem Rzeczypospolitej na czele, najpoważniej potraktują wielką narodową tragedię kresowej ludności polskiej. Pochłonęła ona dziesiątki tysięcy bezbronnej ludności, wymordowanej przez nazistowsko-hajdamacką OUN-UPA, gloryfikowaną teraz na Ukrainie. Jest to jedyny skandaliczny przypadek nobilitacji ludobójców w Europie po II wojnie światowej. Ale i nasz stosunek do tego, co się za wschodnią granicą dzieje, kryje wiele paradoksów, bo milczymy wobec szerzącego się tam zła, akceptujemy je, wspieramy. Mało tego, ulegamy brutalnym naciskom ideowych spadkobierców OUN-UPA, tolerujemy ich brunatną propagandę i wierutne fałszowanie historii, upokarzające świadków banderowskiego ludobójstwa. Współcześni ounowcy z zuchwałym cynizmem żądają od nas, byśmy na przykład zrezygnowali z uczczenia pamięci ofiar OUN-UPA. Domagają się, grożąc, byśmy ukraińskich kombatantów II wojny światowej, którzy przelewali krew, wyzwalając Polskę, traktowali jako ideowych i politycznych przeciwników, a zbrodniarzy – banderowców – jako godnych czci i chwały koalicjantów. Kresowianie pragną godnie, uroczyście uczcić pamięć rodaków, których spotkał tak niewyobrażalnie straszliwy los. Całkowitą rację ma profesor Ryszard Szawłowski, twierdząc, że na Kresach miał miejsce genocidium atrox, genocyd okrutny, okropny, dziki, najstraszliwszy w latach II wojny światowej.

Dniami i nocami, przez rok i dłużej Polacy przeżywali tam ustawiczny niepokój, wyczerpujący psychicznie lęk o życie własne i najbliższych, a w obliczu strasznej śmierci – paniczną trwogę. Widząc śmierć najbliższych, tracili zmysły. Gdy zaszczuci tracili nadzieję na ocalenie, modlili się o śmierć od kuli, bo była szybsza, bez długiej męki i straszliwego bólu, jaki najczęściej zadawali oprawcy, pastwiąc się nad ofiarami.

Jedna z 60 ofiar UPA w mojej wsi, Radowiczach, powiat Kowel, 16-letnia Leokadia Daszkiewicz, gdy oprawcy przyszli zamordować rodzinę, zdążyła ukryć się pod żłobem w oborze. Znaleziono ją z wbitymi w ciało widłami, częstym wówczas narzędziem mordów. Irenka Kiciak z Jasińca, powiat Horochów, była śliczną blondynką, rodzice byli dumni z jej wyjątkowej urody. Bandyci z UPA znaleźli jej rodzinę w kryjówce, wyprowadzili na podwórze i bestialsko zamordowali. Młodszej siostrze Irenki, Fredzi, udało się ukryć w bujnym zielsku. Słyszała, jak mordowali rodziców i Irenkę. Zabijali ich łopatami i pałami. Irenka przeraźliwie krzyczała, bo oprawcy znęcali się nad nią. Po chwili z sąsiedniego zabudowania rozległ się rozdzierający krzyk starszej siostry i pisk jej dziecka. Huknęły strzały i zaległa cisza. Zaraz po tym na podwórze wjechały sąsiadki, Ukrainki, ładowały na wóz rzeczy, łapały kury, gęsi. Tak się działo w setkach miejscowości na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Dla wielu jeszcze żyjących świadków ludobójstwa, które pochłonęło 150 tys., a może i znacznie więcej ludności, uroczyste, żałobne nabożeństwo byłoby należnym, chrześcijańskim, symbolicznym pogrzebem. Ta ogromna liczba ofiar zasługuje przecież na szczególnie uroczyste nabożeństwo, odprawione w ich stolicy przez najwyższych naszych hierarchów kościelnych, a nie tylko na zdawkowy apel. Obchodziliśmy niedawno przez kilka dni 65. rocznicę powstania w getcie warszawskim, co roku czcimy pamięć poległych w powstaniu warszawskim, ofiar katyńskich oraz wielu innych narodowych tragedii. I tak być powinno, bo taka jest nasza historia, którą powinniśmy przypominać również ku przestrodze. Dlatego żadna narzucona nam poprawność polityczna nie może być przeszkodą w należnym, godnym uczczeniu pamięci ofiar ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA, zwłaszcza teraz, gdy na Ukrainie Zachodniej szerzy się kult formacji, która tego ludobójstwa dokonała. Żeby obchody spełniły swoją rolę, trzeba uszanować pełną prawdę historyczną, a więc i godność eksterminowanego narodu. Bez prawdy, jak nauczał Jan Paweł II, nie ma godności, a bez niej prawdy.

Obchody tej rocznicy nie mogą też ograniczyć się do Wołynia, bo eksterminacja (ludobójstwo) miała miejsce również na południowym Polesiu (ponad 1000 ofiar), w Tarnopolskiem, Stanisławowskiem, Lwowskiem oraz na wschodnich terenach Lubelszczyzny i Rzeszowszczyzny. W tych ostatnich dwóch województwach eksterminacja byłaby nie mniej okrutna niż na Wołyniu, gdyby nie zbliżająca się totalna klęska Rzeszy, sojusznika OUN-UPA, gdyby nie posterunki milicji, stanice WOP oraz pododdziały WP, które w końcu ukróciły bandycką samowolę banderowców. Akcja „Wisła” położyła kres doktrynalnej, programowej, ludobójczej depolonizacji, trwającej właściwie od września 1939 roku.

Kresowianie pragnęliby, żeby o treści i formie obchodów decydowały przede wszystkim organizacje kresowe, które mają liczący się dorobek w społecznym dokumentowaniu ounowskich zbrodni. Drastycznym nietaktem i niewybaczalnym kolejnym upokorzeniem Kresowian byłoby pominięcie tutaj Ogólnopolskiego Komitetu Obchodów 65. Rocznicy Ludobójstwa Dokonanego przez OUN-UPA na Ludności Polskiej Kresów Wschodnich, Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów (SUOZUN) czy w ogóle Forum Organizacji Kresowych i Kombatanckich (FOKiK).

SUOZUN ma olbrzymi dorobek organizatorski, publikacyjny i edukacyjny. Liczni działacze tych organizacji poświęcili wiele lat często benedyktyńskiego, społecznego trudu i pieniędzy ze skąpych nieraz emerytur dla upamiętnienia swoich bliskich, sąsiadów, znajomych. Nikt nie ma moralnego prawa narzucać tutaj czegokolwiek Kresowianom – ani Związek Ukraińców w Polsce, gloryfikujący ludobójców, ani sympatycy OUN-UPA, których w Polsce (zakonspirowanych) jest wielu, ani nawet sam prezydent Wiktor Juszczenko, który, zdaje się, Polskę traktuje jak car Kongresówkę.

Ounowcy i ounofile rozpętali w Polsce i poza jej granicami brudną, bezprzykładnie cyniczną akcję propagandową przeciwko obchodom 65. rocznicy i pomnikowi ofiar OUN-UPA. Ounowska akcja protestacyjna przekracza wszelkie granice, przybiera ostatnio formę wprost chuligańskich wybryków.

Kilku dziennikarzy o ounowskich poglądach, tolerowanych przez redaktorów naczelnych, w sposób skandaliczny bezkarnie upokarza Kresowian. Według nich ci, którzy nie dali się zarżnąć rezunom i teraz pragną godnie uczcić pamięć swoich rodaków, są ultranacjonalistami, szowinistami, a oni – demokratami (polskimi), troszczącymi się wyłącznie o poprawne stosunki polsko-ukraińskie. A tak naprawdę realizują tylko skandaliczną uchwałę OUN z 22 czerwca 1990 roku, zobowiązującą swoich ludzi do nobilitacji OUN-UPA. Niektórymi z nich powinna się zająć prokuratura, bo formacja ta była nazistowsko-hajdamacka, dokonała zbrodni przeciwko ludzkości.

Obchody 65. rocznicy mieszczą się w zupełności w kanonie etyczno-prawnym, religijnym, zawierającym obowiązki, prawa i zwyczaje religijne do pełnego, godnego uczczenia pamięci pomordowanych okrutnie rodaków, do upamiętnienia ich w rygorach prawdy historycznej, a nie według „poprawności politycznej”, zwłaszcza w interpretacji OUN.

Pod pozorem układania przyjaznych stosunków polsko-ukraińskich ounowcy domagają się od nas takiej poprawności, ale sami absolutnie nie stosują się do niej. Wprost przeciwnie – gloryfikują zbrodniarzy z OUN-UPA, wprowadzają ich do narodowego panteonu, szerzą administracyjnie, nakazowo ich obłędny kult, brutalnie fałszują historię stosunków polsko-ukraińskich. W wyniku ounowskiej infiltracji mamy w kraju zafałszowane podręczniki historii, encyklopedie, młodzież uczy się nieprawdy o kresowych losach Polaków.

Mimo uzasadnionych obaw, wynikających z przykrych doświadczeń, Kresowianie żywią jednak nadzieję, że obchody 65. rocznicy odbędą się z należną powagą, w duchu prawdy historycznej i z poszanowaniem godności również świadków rzezi. Mają też nadzieję, że nasz parlament uczci pamięć ofiar słowem prawdy i chwilą ciszy, jak to jest w pięknym jego zwyczaju, nawet wobec pojedynczych osób. Złoży również należny hołd bohaterskim Samoobronom Kresowym oraz oddziałom AK i BCh, które obroniły przed zagładą setki tysięcy ludności polskiej. Wyrazi wdzięczność tym Ukraińcom, którzy ratowali życie swoich polskich sąsiadów, płacąc nieraz życiem za ludzką postawę.

Tylko takie obchody tej bolesnej rocznicy spełnią nasz narodowy obowiązek uczczenia pamięci ofiar genocidium atrox, dokonanego na naszych rodakach. I tylko takie obchody, wierne prawdzie historycznej, mogą mieć pozytywny wpływ na pogłębianie porozumienia i współpracy z bratnim, słowiańskim narodem ukraińskim, który w olbrzymiej swojej większości potępia ludobójstwo dokonane przez OUN-UPA, również na tysiącach Ukraińców, Rosjan, Żydów, i zdecydowanie odcina się od sprawców wielkiej zbrodni.

Kresowianie, którym na takich obchodach zależy, będą za nie wdzięczni polskim władzom, zwłaszcza prezydentowi, że nie zawiódł ich serdecznych oczekiwań, w pełni uzasadnionych historycznie, prawnie i moralnie.

Kresowianie chcą również wierzyć, że premier RP Donald Tusk nie rzuca słów na wiatr: „Polacy muszą dbać o prawdziwy obraz historii, tak aby nikt w Europie i na świecie nie zdołał jej zakłamać. Prawda jest jedynym fundamentem, na którym może powstać autentyczna przyjaźń i zrozumienie w tej części świata” (Stutthof, 10 maja 2008 roku).

Autor przeżył terror banderowski na Wołyniu

nr 27/2008

Ludobójstwo zmanipulowane

Ihor Iljuszyn i Mirosław Czech zrównują rzezie dokonane przez UPA na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej z akcjami AK i BCh w obronie ludności polskiej

CZESŁAW KURIATA

Niedawno ukazała się książka UPA i AK. Konflikt w Zachodniej Ukrainie (1939–1945) autorstwa Ihora Iljuszyna, wydana przez Związek Ukraińców w Polsce.

Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, której Ukraińska Armia Powstańcza była ramieniem zbrojnym, głosiła hasło: „Wyrżnąć Lachów aż do siódmego pokolenia, nie wyłączając tych, którzy nie mówią już po polsku”. A w dyrektywie terytorialnego dowództwa UPA „Piwnicz” podpisanej przez „Kłyma Sawura” (Dmytro Klaczkiwśkyj) czytamy: „Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat”. Mordowano jednakże nie tylko mężczyzn, ale kobiety i dzieci, a także starców. Oto tylko dwa przykłady: 30 sierpnia 1943 roku we wsi Wola Ostrowiecka zginęło 529 osób, w tym 220 dzieci w wieku do 14 lat, a we wsi Ostrówki zamordowano 438 osób, w tym 246 dzieci do lat 14. W Janowej Dolinie zginęło ogółem około 600 osób. W małej kolonii polskiej, gdzie się urodziłem, także mordowano wszystkich, którzy nie zdążyli uciec. Niektóre moje rówieśniczki wrzucono do ognia, inne do studni, bo szkoda było naboju. Jedynie moją 80-letnią babkę, która jako krawcowa obszywała również okoliczną biedotę ukraińską, potraktowano łagodniej, nie żałując kuli.

Mordy na Kresach nie były okazjonalne, samorzutne, ale dobrze zorganizowane. Świadczy o tym między innymi fakt, że jednego dnia, o świcie 11 lipca 1943 roku, oddziały UPA, wsparte przez część miejscowej ludności ukraińskiej, otoczyły i zaatakowały ponad 100 bezbronnych wsi i osad polskich – a do 14 lipca liczba ta wzrosła do ponad 160 miejscowości. Dokonano tych masowych mordów jednocześnie w trzech powiatach. Na całych Kresach zamordowano ponad 120 tys. ludzi, tylko na samym Wołyniu około 60 tys.! I były to morderstwa okrutne. Jak naliczyli badacze, stosowano 365 rodzajów tortur!

Ogromne zdziwienie budzi więc fakt, że zarówno autor książki Ihor Iljuszyn, jak i przedmowy Mirosław Czech, są zaskoczeni, że rząd polski nie uznał UPA za strukturę legalną! Czy oddziały, które dokonywały zbrodni ludobójstwa, można nazwać armią?

Na Wołyniu 27. Dywizja AK obok walki z Niemcami usiłowała chronić ludność polską, niestety powstała o wiele za późno, bo dopiero w 1944 roku. Zanotowano tylko 17 jej zbrojnych akcji przeciwko garnizonom przygotowującym się do napadu na polskie wsie. W przeciwieństwie do cytowanych wyżej dyrektyw dowódców UPA nawołujących do mordów, dowództwo AK potępiało jakikolwiek terror w stosunku do ludności ukraińskiej. Potwierdzają to dokumenty archiwalne.

W przedmowie do wspomnianej publikacji Mirosław Czech pisze, że autor książki „metody, jakimi posługiwały się oddziały partyzantki ukraińskiej oraz uzbrojone w kosy i widły grupy chłopów – potępia”. Bo (tu cytuje on autora książki) „nic nie może usprawiedliwić śmierci dzieci, kobiet i starców”. I dalej pisze: „Podobnie osądza pacyfikację wsi ukraińskich, jakich dokonywały oddziały Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich”. Na miłość boską, jak można znaleźć podobieństwo w pacyfikacji wsi ukraińskich i w śmierci ponad 120 tys. Polaków! I dalej autor przedmowy: „Krwawą konfrontację determinował polski szowinizm i ukraiński nacjonalizm, które wywoływały po obu stronach postawy ekstremistyczne deprecjonujące ludzkie życie i przykrywające wszystko hasłami patriotycznymi. Na to nie może być usprawiedliwienia dla żadnej ze stron”. A więc znowu zbrodniami UPA obciąża się również AK i BCh. A polski szowinizm był równy ukraińskiemu nacjonalizmowi. Czy słyszał ktoś coś podobnego?! Czy jakiekolwiek polskie oddziały, podobnie jak UPA, mordowały bezbronną ludność cywilną? I tu nagle odkrywamy metodę przedstawiania faktów. Oto najpierw mówi się o zbrodniczej działalności, czyli podaje się prawdę o UPA, a następnie stawia się znak równania.

To samo czyniła strona polska! Przyznają mi czytelnicy, że to bardzo chytra metoda kompilacji! Zawsze w jednakowym stopniu obie strony są winne! To również polskie oddziały napadały na ukraińskie wioski, paliły i mordowały w przerażający sposób! A polscy chłopi uzbrojeni w kosy i widły im pomagali!

Autor książki twierdzi, że szeroką akcję „depolonizacyjną” spowodowały antyukraińskie działania oddziałów AK i BCh na Chełmszczyźnie i Hrubieszowszczyźnie. Musiały to być straszne działania, jeśli formą odwetu były rzezie.

W książce mówi się, że wspieranie ówczesnego rządu i AK sprzeciwiającego się oddaniu polskich ziem wschodnich przerodziło się w krwawy konflikt. Czy zatem prosty polski chłop był agitatorem politycznym, przez co zasłużył na śmierć?

W innym miejscu czytamy: „W pewnym momencie epicentrum tego konfliktu stała się Chełmszczyzna i Wołyń, gdzie od drugiego kwartału 1943 wzajemne zabójstwa nabrały masowego charakteru”. Co to znaczy? Sugeruje się niedwuznacznie, że na podobną skalę jak UPA na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej polskie oddziały urządzały rzezie ludności ukraińskiej na Chełmszczyźnie. A więc Chełmszczyzna to drugi Wołyń, tyle że tu Polacy byli również sprawcami rzezi. Znowu ta sama perfidna metoda przypisywania zbrodni także drugiej stronie!

Należy przyznać rację autorowi, gdy mówi, że działania OUN-UPA „były sprzeczne ze wszystkimi międzynarodowymi regulacjami prawnymi odnoszącymi się do form prowadzenia aktywności militarnej i w okresie powojennym działania takie, zgodnie z owymi regulacjami, były traktowane jako »zbrodnicze«”. (Nie rozumiem, dlaczego termin zbrodnicze autor ujmuje w cudzysłów). I znowu, naiwni, perfidnemu autorowi za wcześnie przyznaliśmy rację, pisze on bowiem dalej: „Takiemu samemu osądowi podlegają antyukraińskie akcje polskich formacji zbrojnych, które doprowadziły do ofiar wśród ukraińskiej ludności cywilnej”. Co to znaczy? Ano to, że podobnie jak uznano po wojnie działalność OUN-UPA za zbrodniczą, tak samo należy traktować działania polskich formacji zbrojnych. Zapytajmy w tym miejscu autora: czy jakiekolwiek polskie formacje uznano po wojnie za zbrodnicze? Tak, zdarzały się niesubordynacje poszczególnych dowódców, polegające na dokonywaniu odwetów na ludności cywilnej. Takie przypadki były karane surowo, według prawa wojennego. Natomiast w OUN-UPA wydano rozkaz zabijania Polaków, jego wykonywanie wręcz nagradzano, uznając to za wypełnianie „patriotycznego” obowiązku!

Autor książki, jak i autor przedmowy mówią, że szanse na porozumienie były nikłe. Winą za to autorzy obciążają obie strony. A prawda jest porażająca! Do uzgodnionego uprzednio spotkania delegacji AK z dowództwem UPA doszło 7 i 8 lipca 1943 roku. Miejsce spotkania to Świniarzyna, gmina Kupiczów, i miejscowość Kustycze. W delegacji polskiej był poeta wołyński Zygmunt Rumel. Po rozmowach posłów polskich zamordowano, sposobem kozackim przez rozerwanie końmi. Oto jak kończyły się próby nawiązania kontaktu z UPA! Czy to również wina Polaków?

W Koszalinie odbyła się jedna z pierwszych promocji omawianej książki. Niestety, nie znaliśmy jej treści, nikt nie przypuszczał, że będzie w niej tyle ordynarnych manipulacji. Większość uczestników spotkania stanowili Ukraińcy, którzy między innymi bardzo narzekali na przedwojenne polskie rządy, które gnębiły i poniżały ich nację. I to jakby pośrednio spowodowało pogrom Polaków. Czy za poczynania polskich rządów przedwojennych ponosił winę polski wołyński chłop, który bywał biedniejszy od Ukraińca?! Nie tylko rządy polskie ich nację poniżały. Robił to także ideolog ukraińskiego nacjonalizmu Dmytro Doncow, który za lepszych ludzi uważał tylko członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Natomiast pozostałą część narodu ukraińskiego nazywał czernią, tłumem lub nieokiełznanym bydłem.

Nie wiem, czy wszyscy Ukraińcy wiedzą o tym, że z rąk UPA zginęło kilkadziesiąt tysięcy ich współbraci sprzeciwiających się OUN-UPA, pomagających lub ukrywających Polaków. Ukraiński profesor Wiktor Poliszczuk szacuje tę liczbę aż na 80 tys.!

Podczas koszalińskiej promocji książki Iljuszyna oburzano się w związku z akcją „Wisła”. Czy jednak ludobójstwo na Kresach można zestawiać z akcją „Wisła”?! Natura tych zjawisk była przecież całkowicie różna. A przede wszystkim skutki!

W pewnej chwili młody działacz Związku Ukraińców w Polsce powiedział: „Ukraińcy nie mordowali pod Poznaniem!”. A jakie mieli prawo mordować na Kresach?

I to zdanie niech będzie puentą tych refleksji. Budzi ono bowiem zatrwożenie nie tylko w odniesieniu do przeszłości i teraźniejszości, ale także – co najsmutniejsze – do przyszłości.

Podczas pisania tego artykułu pojawiały się przed moimi oczyma makabryczne obrazy z okresu dzieciństwa na Wołyniu, który jest moją ziemią rodzinną. Jak dla wielu Ukraińców ziemią rodzinną jest Polska.

Autor artykułu urodził się na Wołyniu we wsi Marcelówka, gmina Ludwipol, powiat Kostopol. Jest poetą i prozaikiem, wydał dotąd 30 książek, między innymi autobiograficzną powieść Galop do Wielkiego Lasu (1965), która została wznowiona w 2005 roku w jednym tomie z napisanym w ostatnich latach poematem Wołanie Wołynia

nr 29/2009

Wybaczyć mogą tylko ofiary

Duchowni greckokatoliccy w Polsce i na Ukrainie przemilczają współdziałanie Cerkwi i ukraińskich nacjonalistów

MONIKA ŚLADEWSKA

Duchowni Cerkwi greckokatolickiej (obecnie bizantyjsko-ukraińskiej) w Polsce i na Ukrainie problem ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów przekazują historykom, mimo że prawda jest im dobrze znana. Muszą wiedzieć o kolaboracji ukraińskiego ruchu faszystowskiego, nazywanego Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), z Niemcami hitlerowskimi, o pomocy w likwidacji Żydów udzielanej Niemcom przez ukraińską policję, o rozmiarach zbrodni na ludności nie tylko polskiej, lecz także ukraińskiej. Nie podejmują jednak kroków w kierunku potępienia OUN i jej agend wykonawczych. Nie wzywają żyjących ludobójców do uznania win, nie dążą do wyeliminowania z życia publicznego reprezentantów ruchu faszystowskiego, wręcz przeciwnie – tuszują dokonania ich poprzedników, blokują przekaz prawdy historycznej, nie wskazują ideowych sprawców nieszczęść, przede wszystkim przemilczają współdziałanie Cerkwi greckokatolickiej i OUN.

Metropolita diecezji przemysko-warszawskiej Jan Martyniak na wydanie przez Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego książki „Przemilczane ludobójstwo na Kresach” zareagował natychmiast, radził autorowi, aby zajął się sprawami kapłańskimi, a nie historią, która „należy do historyków”. Ordynariusz diecezji wrocławsko-gdańskiej Włodzimierz Juszczak z tej samej okazji zarzucił księdzu Tadeuszowi Isakowiczowi-Zaleskiemu „niechrześcijańskie podejście do problemu”, tylko dlatego że w książce opisane są realia tamtych czasów.

Zwierzchnik Cerkwi greckokatolickiej na Ukrainie Lubomyr Huzar na spotkaniu modlitewnym w Pałacu Prezydenckim w 2007 roku z okazji rocznicy akcji „Wisła” również powiedział: „Zostawmy tragiczną przeszłość... Ocenę tego mają dać rzetelni historycy”.

Duchowni i przedstawiciele władz terenowych na Ukrainie w czasie okolicznościowych przemówień nawołują do zgody i współpracy w imię przyszłości, natomiast przeszłość, „kiedy panowała nienawiść i bratobójstwo, niechaj podda się osądowi historyków”. Tę myśl duchownych kontynuował zastępca przewodniczącego administracji rejonowej S. Hawryluk. Dodał, że „nie obyło się bez wtrącania trzeciej siły – Niemców i Sowietów, którzy judzili Polaków na Ukraińców i odwrotnie”. Takie kłamstwa, które nie znajdują potwierdzenia w dokumentach ani w logice i uwłaczają pamięci ofiar, były głoszone w 2000 roku na cmentarzu w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej, gdzie 30 sierpnia 1943 roku od siekier, wideł i broni palnej zginęło około 1700 osób. Wsie zaatakowały sotnie UPA, dowodził „Worona”, który na Wołyń przybył z Małopolski Wschodniej. (...)

Czy palenie kościołów wraz z wiernymi, mordowanie w amoku całych rodzin, palenie polskich wsi i rabowanie mienia było czymś normalnym? Było zgodne z ewangeliczną wykładnią wiary chrześcijańskiej? Może na ten temat wypowiedzą się duchowi przywódcy Cerkwi greckokatolickiej. Dlaczego dotąd nie rozliczyli problemu moralnego, nie wnieśli protestu wobec ideologii, która doprowadziła do tak wielkiego nieszczęścia? Najbardziej zdumiewa fakt, że ewangelia głoszona przez nich uczy, że życie człowieka jest święte od samego początku do końca, a prawda jest uosobieniem Boga. (...)

Udział duchownych w tworzeniu antypolskiego klimatu był powszechny tak jak święcenie narzędzi zbrodni w cerkwiach greckokatolickich w Małopolsce Wschodniej i prawosławnych na Wołyniu. Najpierw wzywano do wyeliminowania kąkolu, święcono kurhany, następne rozgrzeszano, „zabicie Lacha i komunisty nie jest grzechem”. Oczywiście wśród duchownych obu Cerkwi były jednostki od strony moralnej bez zarzutu, nie wyrażali oni zgody na udział w mordowaniu Polaków katolików, byli mordowani przez Służbę Bezpeky.

Dziś nikt nie ma wątpliwości, zbrodnie dokonane przez nacjonalistów ukraińskich zostały zakwalifikowane przez prokuratorów IPN jako ludobójstwo. Opracowanie Zbrodnie przeszłości, tom 2, zawiera postulat wprowadzenia terminu ludobójstwo do polskiego kodeksu karnego. Ofiarą bestialstwa OUN i jej zbrojnych formacji padło około 200 tys. Polaków.

Nacjonalizm ukraiński ma rodowód greckokatolicki. Cerkiew ta miała ogromny wpływ na Ukraińców, obywateli polskich II RP. Głównymi działaczami i organizatorami ukraińskich organizacji nacjonalistycznych, dowódcami UPA byli synowie lub wnukowie księży greckokatolickich. Głównym ośrodkiem w II RP, gdzie skupiały się wszystkie dyspozycje kierownictwa OUN, był Lwów, a w czasie wojny Kraków.

W 1942 roku podczas okupacji niemieckiej wielu galicyjskich emisariuszy wyruszyło na Wołyń. Prowadzili tam działalność propagandową przy udziale popów prawosławnych. W warunkach walki frakcyjnej na Wołyniu tworzyła się tak zwana UPA, pierwszych masowych mordów dokonano już w końcu 1942 roku. Z chwilą nadciągania frontu wschodniego fala rzezi przesunęła się do Małopolski Wschodniej, następnie na obszar 19 południowo-wschodnich powiatów, w granicach powojennej Polski.

Nacjonalizm ukraiński był ruchem ideologiczno-politycznym typu faszystowskiego, wzorowanym na włoskim faszyzmie i niemieckim nazizmie. W walce o przestrzeń zakładał fizyczną eksterminację „czużyńców”, nie uznawał ani chrześcijańskich, ani ogólnoludzkich wartości. Zbrodniczość ideologii przyjętej przez OUN została wyrażona w pracy Dmytra Doncowa Nacjonalizm, promowała fanatyzm, bezwzględność, nienawiść, przemoc z narzuconą wolą „wodza”. Dokument programowy znała hierarchia Cerkwi greckokatolickiej (był drukowany w drukarni ojców bazylianów), a mimo to współpraca OUN z Cerkwią greckokatolicką istniała. Metropolita Andrzej Szeptycki popierał nacjonalistów ukraińskich szkolonych w Niemczech. Antychrześcijańską „etykę” potępił biskup greckokatolicki Grzegorz Chomyszyn, który pisał: „Nacjonalizm wprowadza pogańską etykę nienawiści”. Metropolita Szeptycki go nie poparł. Jednym z czołowych przywódców OUN był doktor teologii ksiądz Iwan Hrynioch. Od 1941 roku sprawował w Abwehrze funkcję kapelana batalionu Nachtigall, był naczelnym kapelanem UPA. Innym duchownym powierzono rolę kapelanów w pułkach ochotniczej dywizji SS Galizien. Ksiądz doktor Wasyl Laba został mianowany referentem duszpasterstwa wspomnianej dywizji.

Ciała Polaków – ofiar ataku UPA na pociąg relacji Rawa Ruska–Bełżec, 16 czerwca 1944 roku.

Po wejściu Niemców do Lwowa w 1941 roku Szeptycki (...) moralnie wspierał Hitlera, zwycięską armię niemiecką witał z wdzięcznością. W liście pasterskim pisał: „Z woli Wszechmogącego i Wszechmiłościwego Boga zaczyna się nowa epoka naszej Ojczyzny... Zwycięską armię niemiecką witamy z radością i wdzięcznością... Wzywamy was do posłuszeństwa dla władzy”.

Kandydat na świętego metropolita Andrzej Szeptycki nie uczynił niczego, co położyłoby kres ludobójstwu ludności polskiej i zagładzie rzymskokatolickich obiektów sakralnych. Arcybiskup Bolesław Twardowski, ordynariusz diecezji lwowskiej, zwrócił się do Szeptyckiego z prośbą o pomoc w zapobieżeniu masowym mordom. W liście z 30 lipca 1943 roku napisał: „Zwracam się doń w imię naszych najświętszych zasad miłości Chrystusowej bliźniego z gorącą prośbą, by zechciał wraz ze swoim duchowieństwem zająć stanowisko odpowiednie do obecnej sytuacji, jej nastrojów i wydarzeń, co, nie wątpię, przyczyni się do uspokojenia umysłów...”.

W tym czasie rzeź na Wołyniu osiągnęła apogeum. Metropolita Szeptycki nie zgadzał się z przedstawioną przez arcybiskupa Twardowskiego sytuacją, podważał wiarygodność opisanych sadystycznych metod stosowanych przez Ukraińców podczas torturowania Polaków. Według metropolity właściwymi sprawcami były bandy dezerterów, Żydów, partyzantów bolszewickich, członków polskich organizacji i zwyrodniałych jednostek. Prośba arcybiskupa Twardowskiego była ostatnią szansą powstrzymania mordów, niestety odwołanie się do najwyższego autorytetu moralnego Cerkwi greckokatolickiej przyniosło tylko rozczarowanie.

Formą „walki” z Polakami były też donosy; przykładowo na spotkaniu przedstawiciela rządu londyńskiego u metropolity Szeptyckiego w 1942 roku wydano w ręce gestapo inżyniera Romana Żurowskiego. Donos złożył były osobisty sekretarz Szeptyckiego ksiądz Józef Kładoczny, organizator spotkania (relacja K. Żurowskiej, „Na Rubieży” nr 75).

Obrońcy OUN-UPA powołują się na list pasterski Szeptyckiego Nie zabijaj. Co miał na myśli metropolita, pisząc rozdział Zabójstwo brata współobywatela, skoro już było wiadomo, że Lach i Żyd nie mogli być bratem? Obwieszczenia głosiły: „Smert Lacham, Żydam, Moskwiczam”. Szeptycki nie ustosunkował się do masowych mordów dokonywanych przez OUN-UPA. List z 10 sierpnia 1943 roku, w którym prosił starszych, aby powstrzymać młodzież od zabójstw, nie docierał na prawosławny Wołyń, gdzie w tym czasie wielu grekokatolików dowodziło bandami UPA i przy pomocy miejscowego chłopstwa wyrzynało w pień ludność polską. Zbrodnia ludobójstwa obciąża obie Cerkwie i ich przywódców osobiście.

Wydawać by się mogło, że po takim kataklizmie nigdy nie odrodzą się struktury OUN, śmierć idei nastąpi automatycznie. Niestety struktury przetrwały na Zachodzie, przy milczącej postawie Polonii, były finansowane przez rządy tych państw. Powstał Światowy Kongres Wolnych Ukraińców, który przemawia w imieniu narodu ukraińskiego. Po zmianie ustroju w Polsce powstał Związek Ukraińców, który wraz ze swoim organem prasowym utożsamia się z tradycją OUN-UPA i uzurpuje prawo do występowania w imieniu narodu ukraińskiego. Na zjeździe założycielskim był arcybiskup Jan Martyniak. Nobilitowanie OUN-UPA stało się faktem, wystosowano roszczeniowe posłanie do Sejmu, wyszczególniono krzywdy wyrządzone Ukraińcom podczas akcji „Wisła”, oskarżono żołnierzy Wojska Polskiego, Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. O tym, że wydarzenia na tak zwanym Zakierzoniu były przedłużeniem ludobójczych działań OUN-UPA na Wołyniu oraz w Małopolsce Wschodniej i wynikały z założeń programowych OUN, nie wspomniano. O przyczynach akcji „Wisła” również. Arcybiskup Martyniak oficjalnie w kazaniach potępia akcję „Wisła” i głosi poglądy zbieżne z postounowską, z gruntu zakłamaną optyką wydarzeń z przeszłości.

Na Ukrainie Zachodniej nacjonalizm w niezmienionej formie jest już zjawiskiem masowym. Postounowscy działacze wpływają na tok wydarzeń, wśród nich jest arcybiskup Lubomyr Huzar. Cerkiew greckokatolicka znowu działa w symbiozie i lansuje formułę „Wybaczamy i prosimy o wybaczenie”. Formuła ta jest bezprzedmiotowa, nie ma odniesienia do listu biskupów polskich do niemieckich, gdyż parlament i rząd Niemiec potępiły nazizm i odrzuciły wszystkie jego emblematy. Poza tym prawo do wybaczania mają wyłącznie ofiary.

Kardynał Huzar, modląc się z prymasem Polski w Częstochowie w intencji pojednania polsko-ukraińskiego, powiedział znamienne zdanie: „Leczymy rany naszych narodów, choć wydawały się nieuleczalne”. Następnie zalecił czekanie, mówiąc: „Przyjdzie taki moment, gdy (narody) stwierdzą, że nie ma już między nimi nienawiści i nieporozumień i nie będzie potrzebny w tej sprawie żaden formalny akt, to się po prostu stanie”. Czy człowiek wykształcony zdaje sobie sprawę z fałszu, jakim operuje? Między narodami nie ma nienawiści i nieporozumień, a pojednanie z banderowcami musi się oprzeć na prawdzie, poza tym kardynał Huzar nie ma prawa występować w imieniu narodu, reprezentuje bowiem zaledwie kilkuprocentową społeczność Ukrainy.

Prymas Józef Glemp stwierdził: „Potrzeba pokolenia, może dwóch, zanim Polacy i Ukraińcy wybaczą sobie krzywdy wyrządzone przez wieki”. Tak publicznie autorytety Kościołów kamuflują zbrodnie przeciw ludzkości. Za cenę zapomnienia mamy wybaczać ounowcom, banderowcom i innym kolaborantom określającym siebie mianem ruchu narodowo-wyzwoleńczego. Nie wspomniano o skali krzywd, dotąd nie wylicza ich państwo ukraińskie, które powstało bez najmniejszego udziału OUN-UPA. Naród ukraiński galicyjskich ekstremistów określa mianem bandytów. W 1996 roku 95 parlamentarzystów Ukrainy wystosowało apel, w którym ostrzegało przed recydywą banderowszczyzny i groźbą destabilizacji w Europie. (...)

Ludobójstwo dokonane ze szczególnym okrucieństwem, dobrze udokumentowane, wpisało się już na zawsze w pamięć narodową. Przeszłość to nie tylko historia, to także ostrzeżenie.

nr 10/2009

Manipulacja historią Huty Pieniackiej

Zbrodnie Waffen-SS usiłuje się zataić, tylko że prawdy ukryć się nie da

MONIKA ŚLADEWSKA

Z udziałem prezydentów Polski i Ukrainy 28 lutego 2009 roku obchodzono 65. rocznicę zagłady Huty Pieniackiej, polskiej wsi położonej w powiecie Brody, w województwie tarnopolskim. W 1939 roku wieś liczyła okiło 800 mieszkańców. Od czerwca 1943 roku do Huty zaczęli napływać uciekinierzy, Polacy z Wołynia, a od początku 1944 roku Polacy z okolicznych wsi zagrożeni napadami banderowców. W tym czasie przebywało tam ponad 1,5 tys. osób. Kilkakrotne próby atakowania Huty Pieniackiej przez terenowe bandy UPA były odpierane przez samoobronę. Stacjonowała w tym rejonie 8. kompania 52. pułku Armii Krajowej.

23 lutego 1944 roku wieś została zaatakowana przez około 60 żołnierzy IV pułku policyjnego dywizji SS Galizien, komendant samoobrony nakazał obserwację, jako że napastnicy byli w mundurach Wehrmachtu, gdy ci żołnierze zaczęli strzelać do mieszkańców i pytać o radzieckich partyzantów, komendant wydał rozkaz obrony. Walka trwała około trzech godzin, podczas niej byli zabici i ranni. Na terenie wsi esesmani zostawili pięciu zabitych, na podstawie dokumentów ustalono, że pochodzili z okolic Kołomyi i Stanisławowa.

28 lutego IV pułk dywizji SS Galizien w sile około 1,5 tys. ludzi, wyposażony w ciężką broń maszynową, otoczył wieś i po sygnałach świetlnych przypuścił atak na bezbronnych mieszkańców. O planowanym ataku samoobrona została uprzedzona, nie podjęła zbrojnego oporu, wycofała się.

Za ukraińskimi esesmanami pod wieś podjechały bojówki OUN-UPA z benzyną w kanistrach, zajęły się grabieżą dobytku i mordowaniem ukrywających się Polaków. Mieszkańców spędzono do kościoła, rozpoczęto segregację, następnie partiami wyprowadzano i wganiano do budynków, które podpalano. Żadne słowo nie jest w stanie oddać tego, o czym mówi kilkudziesięciu cudem ocalonych. Prokuratorzy Komisji Ścigania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu przesłuchali wszystkich świadków i potwierdzili zbrodnię ludobójczą. Na podstawie dokumentów i relacji świadków Henryk Komański i Szczepan Siekierka opracowali dokumentacyjną książkę Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939–1947.

Z okazji tej rocznicy w „Gazecie Wyborczej” ukazał się wywiad z doktorem Grzegorzem Motyką przeprowadzony przez Marcina Wojciechowskiego, dziennikarza „GW”. Obaj panowie znani są z rozpowszechniania mitów i wybielania wizerunku ukraińskiego ruchu faszystowskiego pod nazwą Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), więc pytania i odpowiedzi zostały tak sformułowane, aby czytelnicy jak najmniej dowiedzieli się o okrucieństwie ukraińskich zbrodniarzy, a o dywizji SS Galizien w ogóle.

Już w nagłówku napisano:

„65 lat temu spacyfikowano polską wieś na Ukrainie”. Na jakiej Ukrainie? Ukraina odzyskała niepodległość w 1992 roku. Wieś spacyfikowano na terenie II Rzeczypospolitej Polskiej, podczas okupacji niemieckiej. Pracownik naukowy PAN nie wie, że zaszłości historyczne muszą być badane w zgodności ze stanem geopolitycznym okresu, którego wydarzenia dotyczą.

Na wstępie pan Grzegorz Motyka mówi, że 23 lutego „w pobliże Huty Pieniackiej podszedł patrol IV pułku policji SS”. Otóż nie podszedł, lecz zaatakował, a to jest różnica. Na jakiej podstawie historyk Motyka wyliczył 600-800 osób zamordowanych? Uratowało się kilkadziesiąt, część była poza wsią, szacunkowo podaje się około 1,1 tys. osób, wieś w ciągu dnia zniknęła z powierzchni ziemi. Historyk mówi dalej, że ochotnicy zgłaszający się do dywizji SS Galizien mieszkali w „dawnych Austro-Węgrzech”, i operuje terminem Galicja. Galicja przestała istnieć z chwilą zakończenia I wojny światowej. Ci ochotnicy wychowali się w II RP, byli obywatelami polskimi, narodowości ukraińskiej. Ten fakt ocalił ich od odpowiedzialności za zbrodnie wojenne.

Redaktor Wojciechowski pyta mianowicie: „Niektórzy ukraińscy historycy powołują się na notatkę, że ukraińskie formacje brały udział w zdobyciu Huty Pieniackiej do pewnego momentu, a mordu dokonali Niemcy”. W jakim celu dziennikarz przypomina kłamstwo z ukraińskiej nacjonalistycznej historiografii, skoro w wątpliwość podał je sam Motyka?

Po obejrzeniu filmu SS w Wielkiej Brytanii, wyświetlonego 7 stycznia 2001 roku, w telewizji angielskiej, profesor Romuald Wernik napisał, że gdy o ataku na Hutę Pieniacką mówili świadkowie S. Jasińska i S. Biernacki, przerwał im Melnyk (piszący książkę o dywizji SS Galizien) i twierdził, że żołnierze tej dywizji w ataku udziału nie brali i po podejściu pod Hutę zostali odwołani. Telewidzom pokazano listę żołnierzy odznaczonych za tę akcję Żelaznymi Krzyżami (Romuald Wernik, „Na Rubieży”, nr 75).

Pan Motyka podkreśla, że „była to niemiecka pacyfikacja dokonana rękami ukraińskich żołnierzy”. Pominął problem kolaboracji i fakt, że zastępcami dowódców byli oficerowie ukraińscy, wywodzący się z niesławnych batalionów Nachtigall i Roland. Niektórzy z nich do 1939 roku, jako oficerowie kontraktowi, służyli w Wojsku Polskim, przykładowo kapitan. Pobihuszczyj, podpułkownik Szandruk i Diaczenko. Zastępcą dowódcy IV pułku SS, który atakował Hutę Pieniacką, był oficer ukraiński.

Jeden z propagandowych chwytów wypracowanych przez spadkobierców OUN głosi „to nie my”, zawinili Polacy, partyzanci radzieccy, komuniści, w tym przypadku Niemcy. Tym tropem rozumowania idą poplecznicy kłamliwej retoryki i niektórzy historycy, dla nich zbrodnia ludobójstwa dokonana na około 200 tys. Polaków jest tylko „akcją antypolską”.

Podejmując temat Huty Pieniackiej, należy odpowiedzieć na pytanie, w jakiej sytuacji wojennej formowała się dywizja SS Galizien. I jak jej haniebne działania ocenił Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze.

Wróćmy więc do początku roku 1943. Na Wschodzie trwała Wielka Wojna Ojczyźniana. Wojska radzieckie przygotowywały się do zimowej ofensywy pod Stalingradem, łamiąc opór 6. Armii feldmarszałka von Paulusa, przejęły inicjatywę strategiczną. Przed Niemcami zarysowała się wizja klęski militarnej i w tym momencie dostrzeżono przydatność kolaboranckich frontowych jednostek ukraińskich.

Przywódcy OUN wierzyli jeszcze w operację desantową na Bałkany. Dla OUN-B był to sygnał do rozpoczęcia rewolucji narodowej. Na Wołyniu i Polesiu kształtowały się zbrojne struktury pod nazwą Ukraińska Powstańcza Armia. Banderowcy nazwę UPA zawłaszczyli (tak nazwał swoje zagony Bulba-Borowec) i rozpoczęli usuwanie okupantów z ziem ukraińskich. „Usuwanie” oznaczało unicestwienie.

Od 1941 roku OUN-Melnyka zabiegała o utworzenie ukraińskiej jednostki wojskowej w ramach niemieckich sił zbrojnych. O utworzenie takich jednostek do gubernatora GG zwracał się także przewodniczący UCK Kubijowycz. Wówczas starania te nie trafiały na podatny grunt. Dopiero w lutym 1943 r. Kubijowycz – symbol ukraińskiego kolaboracjonizmu, w tej sprawie został zaproszony do Berlina. Hitler wyraził zgodę na utworzenie ukraińskiej dywizji w ramach Waffen-SS. Werbunek przebiegał na terenie dystryktu Galizien. Zaciąg poparł metropolita Andrzej Szeptycki i większość duchowieństwa greckokatolickiego, powołano kapelanów i błogosławiono przyszłych morderców.

Kolonia Lipniki (gmina Berezne, powiat Kostopol). Zwłoki zamordowanych Polaków podczas napadu UPA na kolonię 26 marca 1943 roku.

W kwietniu 1943 roku w ramach Waffen-SS powstała dywizja nie jako ukraińska, ale SS Galizien, otrzymała numer 14. Rekruci złożyli przysięgę na całe życie być wiernym Adolfowi Hitlerowi. Prócz pułków liniowych w skład dywizji wchodziło pięć pułków policyjnych przeszkolonych do zadań pacyfikacyjnych i walki z partyzantką radziecką (Wiktor Poliszczuk, Gorzka prawda, Toronto 2004, s. 132). Wojska Waffen-SS należały do najbardziej sfanatyzowanych formacji hitlerowskich. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał je za organizację zbrodniczą.

Zbrodnie tej dywizji usiłuje się zataić, tylko że prawdy ukryć się nie da. Policyjne pułki SS Galizien odpowiadają za masakrę w Podkamieniu (zginęło około 600 Polaków) i w wielu innych miejscowościach okupowanej Polski oraz za udział w zwalczaniu polskiego podziemia na Lubelszczyźnie.

Między frakcjami OUN-B i OUN-M nie było różnic doktrynalnych, utworzone formacje zbrojne współdziałały, stosowały te same metody znęcania się nad ludnością cywilną, nie tylko polską. Po podejściach, jak to określają obrońcy OUN, zostawały zgliszcza, trupy ludzkie i cisza grobowa.

Apologeci OUN zaprzeczają, że kolaborujące z Niemcami ukraińskie paramilitarne jednostki brały udział w tłumieniu powstania w getcie warszawskim i powstania warszawskiego. Nie wspominają o okrucieństwie schutzmannów, o kureniu im. Konowalca ani o poprzedzającym polską tragedię Holokauście Żydów przy wydatnej pomocy policji ukraińskiej.

W lipcu 1944 roku cztery policyjne pułki SS Galizien zostały włączone do macierzystej jednostki i wysłane na front pod Brodami, gdzie zostały rozgromione ogniem katiusz. Radzieckie wojska liniowe wiedziały, kogo mają przed sobą, z 16-tysięcznej dywizji przy życiu została jedna trzecia, z tego około 3 tys. udało się przebić z kotła, część poszła do UPA. Niedobitków przerzucono na Bałkany, walczyli z powstańcami słowackimi i partyzantami Josipa Broz-Tita. O tym historyk Motyka nie wspomina. Na pograniczu włosko-austriacko-słoweńskim poddali się aliantom i zostali skierowani do obozów internowania w Rimini. Dowódca dywizji gen. Freitag popełnił samobójstwo.

W wyniku zabiegów dyplomatycznych i wstawiennictwa generała Andersa, jako obywateli polskich nie wydano ich Związkowi Radzieckiemu, pozwolono wyjechać do Anglii, Australii, Kanady, USA, gdzie zasilili ukraińskie struktury nacjonalistyczne.

Archiwum wojskowe we Freiburgu dysponuje listą ukraińskich zbrodniarzy, nie może jednak rozpocząć procesu oskarżenia, gdyż wymienieni na liście UNWCC (angielskiej instytucji poszukującej odpowiedzialnych za zbrodnie wojenne) nie byli i nie są obywatelami Niemiec.

Historia zatoczyła koło. Na dzisiejszą Ukrainę wkroczyli nie tylko pogrobowcy UPA, ale także dywizyjni esesmani. W 50. rocznicę powstania SS Galizien w Kijowie odbył się zjazd kombatantów z udziałem polityków, którym nie przeszkadza uczestnictwo faszystów w organizacji ludobójczej ani to, że występowali przeciwko własnemu narodowi. Apologeci OUN przekonują, że szli do oddziałów kolaboranckich, gdyż nie mieli alternatywy, bo tylko Niemcy były zainteresowane stworzeniem niepodległej Ukrainy. Gdyby przeczytali Mein Kampf, wiedzieliby, że Hitler planował własne imperium tysiącletniej Rzeszy.

W sytuacji, gdy gloryfikuje się zbrodniarzy wojennych i przedstawia jako wzorzec do naśladowania, to rocznicowe obchody w Hucie Pieniackiej były obrazą Lwowskiej Państwowej Administracji Obwodowej, która zareagowała histerycznie.

Naprędce spreparowano dokument, w którym napisano, że popierają inicjatywę strony polskiej odnośnie do uczczenia pamięci ofiar, wzywają do wspólnego wypracowania scenariusza obchodów, ale potępiają jakiekolwiek „spekulacje polityczne” na ten temat. W pokrętnym dokumencie jest ostrzeżenie – „niedopuszczalnym jest przekazywanie za prawdę tych przypuszczeń, które nie są potwierdzone przez źródła historyczne” („Nasze Słowo”, 1 marca 2009, nr 9). Szkoda, że dokumentu nie opublikowała prasa polska, miał on na celu złagodzenie i nieakcentowanie słowa „zamordowani” i przez kogo.

Prezydenci Polski i Ukrainy oddali hołd ofiarom, jednak nie wskazali na sprawców tej straszliwej zbrodni. Prezydent Lech Kaczyński w imię budowania mitycznego „strategicznego partnerstwa” nie omieszkał winą obciążyć siły stron trzecich. Podkreślił wzorcowe stosunki łączące Polskę i Ukrainę, mimo że przeczyła temu atmosfera. Widział przecież młodych, jednakowo ubranych demonstrantów krzyczących pod czerwono-czarną ounowską flagą, byli około 100 m od centrum uroczystości. Grupa zawiedzionych Polaków zwinęła transparent z napisem „Dziękujemy Panie Prezydencie”.

nr 17/2009

Polaków w pień wycinać

UPA w Hucie Pieniackiej wymordowała 1100 osób, w Podkamieniu – 605

MONIKA ŚLADEWSKA

W 2014 roku przypada 70. rocznica zmasowanego ataku zbrojnych struktur Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) na ludność polską w Małopolsce Wschodniej. To niewygodna rocznica, gdyż spadkobiercy idei OUN ludobójstwo dokonane na 200 tys. Polaków zdołali zawęzić do terytorium Wołynia, określić mianem „tragedii wołyńskiej”, winą obciążyć „innych”, a liczbę pomordowanych zredukować do połowy.

Taki stan rzeczy odpowiada zwierzchnikom Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego. O „tragedię wołyńską” można obwinić prawosławnych Ukraińców z Wołynia, przemilczeć współodpowiedzialność Cerkwi greckokatolickiej, zataić fakt rozprowadzania przez parafie greckokatolickie „dekalogu ukraińskiego nacjonalisty” wzywającego wprost do mordów. Zbrodnie dokonywane na terenie objętym duszpasterstwem metropolity Andrzeja Szeptyckiego były nie mniej okrutne niż na Wołyniu. Udział kleru greckokatolickiego w budzeniu nienawiści do Polaków, nawet w dowodzeniu bandami, jest udokumentowany. Arcybiskup Szeptycki mimo błagań nie użył swojego autorytetu, aby powstrzymać terror Ukraińców wyznania greckokatolickiego, sprawców dostrzegał wśród „band dezerterów, Żydów, partyzantów bolszewickich i członków polskich organizacji” („Na Rubieży” 1994, nr 2/8). Duchowni greckokatoliccy i prawosławni, którzy nie akceptowali organizacji o bojówkarskim charakterze i odmawiali współpracy, byli likwidowani przez fanatyków doktryny Dmytra Doncowa. Następcy arcybiskupa Szeptyckiego nie potępili zbrodniarzy, nie dokonali analizy przyczyn ludobójstwa, dotąd nie odcięli się od tradycji OUN ani od faszystowskiej ideologii przyjętej przez tę organizację.

Do 1939 roku siedzibą władz OUN był Lwów, po wybuchu wojny Kraków. Po rozłamie w 1940 roku funkcjonowały dwie frakcje: OUN-banderowców i OUN-Melnykowców. Nie było między nimi różnic doktrynalnych, wzajemnie się zwalczały, ale w zakresie eksterminacji Polaków ściśle współpracowały. Obie kolaborowały z nazistowskimi Niemcami i obie brały udział w zbrodniczym planie „Barbarossa” (niemiecki plan napaści i prowadzenia wojny z ZSRR). W dniu wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej (22 czerwca 1941 roku) kierownictwo obu frakcji wystosowało do Hitlera wiernopoddańcze depesze gratulacyjne. Niemcy po wkroczeniu na kresy przekształcili Małopolskę Wschodnią w Dystrykt Galicję i ku niezadowoleniu ukraińskich pomocników przyłączyli do Generalnego Gubernatorstwa.

Eksterminacja polskiej ludności kresowej miała związek z sytuacją geopolityczną. Przyśpieszenie obłędnej koncepcji „usuwania” okupantów z ukraińskich ziem, przyjętej przez OUN w 1929 roku, nastąpiło po klęsce wojsk niemieckich pod Stalingradem (styczeń 1943 roku). Teren „oczyszczany” dostarczy argumentów do żądań terytorialnych narodu ukraińskiego – tak rozumowali przywódcy OUN, zasłaniając się narodem, mimo że nie mieli mandatu do działania w jego imieniu. Od lutego 1943 roku zbrojne bojówki frakcji OUN-banderowców z hasłami „Ukraina dla Ukraińców” i „smert Lacham” rozpoczęły realizowanie ludobójczego planu. Metody, jakimi się posługiwali, przerosły ludzkie wyobrażenie. Doświadczenia z Wołynia zostały wykorzystane w Małopolsce Wschodniej.

Ofiary zbrodni UPA, kolonia Lipniki, 26 marca 1943 roku.

W czasie gdy płonął Wołyń i bestialsko mordowano Polaków na Podolu, Niemcy na skutek usilnych starań OUN-Melnykowców w kwietniu 1943 roku utworzyli Dywizję SS Galizien. Zaciąg poparli arcybiskup Szeptycki i większość duchowieństwa greckokatolickiego. Podczas rekrutacji ochotników wzmogły się nastroje antypolskie. Otwarcie wzywano do zabijania Polaków, polskie domy znaczono krzyżami, na murach kościołów rzymskokatolickich pojawiły się złowieszcze napisy. W połowie roku 1943 OUN-Banderowcy rozpoczęła organizowanie struktur podziemnych pod nazwą Ukraińska Narodowa Samoobrona (UNS). Oddziały UNS przemieszczały się na Wołyń, gdzie z miejscowymi bojówkami UPA brały udział w napadach na polskie ośrodki obronne. Podczas ataku na Przebraże (31 sierpnia 1943 roku) na przedpolach poległo wielu napastników, na podstawie dokumentów ustalono, że pochodzili z okolic Lwowa. Twórcy legendy OUN w pierwszym tomie Litopysu UPA napisali, że UNS były galicyjskimi oddziałami powstańczymi, które w Nowy Rok 1944 roku weszły w skład UPA-Zachód.

Rok 1943 dobiegał końca, na Wołyniu znikały ostatnie materialne ślady polskiej obecności, front wschodni zbliżał się do granicy z 1939 roku Dowódca UPA Roman Szuchewycz część sotni przegrupował na tereny Małopolski Wschodniej, w rozkazie ogłosił: „W związku z sukcesami bolszewików należy przyśpieszyć likwidację Polaków, w pień wycinać, czysto polskie wsie palić”. Fala mordów masowych w 1944 roku objęła województwa tarnopolskie, lwowskie, stanisławowskie, a także tereny na lewym brzegu Bugu i Sanu. Do ludobójczych działań OUN-UPA włączyły się policja ukraińska i pułki policyjne Dywizji SS Galizien. Szczególnie haniebną rolę odgrywała banderowska Służba Bezpeky, wykonująca wyroki także na ludności ukraińskiej. Dowódcy SB byli w latach 1939–1940 szkoleni przez gestapowców w policyjnej szkole w Zakopanem.

Samoobrona na ziemiach małopolskich, oparta na podziemnych strukturach Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich, była lepiej przygotowana do obrony Polaków niż na Wołyniu, ale jej siły nie wystarczyły. Dodatkowe zagrożenie stanowili ukraińscy esesmani i wspomagający ich Niemcy. Biskup Wincenty Urban w opracowaniu Droga krzyżowa Archidiecezji Lwowskiej w latach II wojny światowej napisał: „Krwawe łuny palonych wsi i osiedli polskich świeciły grozą w nocy i zwiastowały klęski oraz dokonywane zbrodnie. Ziemię przepełniono zbrodnią. Czyniono wszystko, by o niej było cicho. Nawet obarczano winą zamęczonych”. Biskup pisze: „W Kurowicach koło Lwowa stacjonował w 1944 roku z wojskiem niemieckim jeden kapitan, twierdził, że był katolikiem z Bawarii. Gdy był napad na Hanaczów w tym roku, Polacy błagali go, by udzielił pomocy nieszczęśliwym ludziom, wówczas zapytał on, kto mieszka w Hanaczowie. Na usłyszaną odpowiedź, że Polacy, odparł: Skoro tam są Polacy, nie mogę dać pomocy”. Podczas pierwszego napadu na Hanaczów (3 lutego 1944 roku) banda UPA licząca ponad 500 osób spaliła 65 gospodarstw i zamordowała 55 Polaków. Biskup Urban wspomina o stanowisku większości kleru greckokatolickiego. Przykładowo w dekanacie Czortków ksiądz greckokatolicki w rozmowie z polskim kapłanem Janem Smutką powiedział, że jego współbracia, mordując Polaków, nie popełniają grzechu ciężkiego, gdyż „ulegają ogólnej psychozie mordowania”.

Nienotowane dotąd w historii tragedie przeżywały rodziny mieszane, na Podolu stanowiące 30% ogółu mieszkańców wsi. Mordowano małżonka lub dzieci tylko dlatego, że byli chrzczeni w kościele rzymskokatolickim. Symbolem OUN-owskiego ludobójstwa w Małopolsce Wschodniej jest Huta Pieniacka. Nie ma o niej wzmianki w Litopysie UPA.

23 lutego 1944 roku wieś zaatakowało około 60 ukraińskich esesmanów w mundurach Wehrmachtu. Gdy zaczęli strzelać, komendant wydał rozkaz obrony. Walka trwała trzy godziny, poległo pięciu esesmanów. 28 lutego wyposażony w broń ciężką 4. pułk Dywizji SS Galizien w sile około 1,5 tys. żołnierzy zaatakował bezbronnych mieszkańców. Powiadomiona o ataku samoobrona wycofała się. Za esesmanami podjechały bojówki UPA z benzyną w kanistrach. Mieszkańców spędzono do kościoła, zaganiano grupami do budynków. Budynki podpalono, a zgromadzonych w kościele bestialsko wymordowano. W Hucie Pieniackiej schroniło się wielu uciekinierów z okolicznych wsi i z Wołynia, a także 20 Żydów. W ciągu dnia wieś zniknęła z powierzchni ziemi, zginęło ponad 1,1 tys. osób, uratowało się kilkudziesięciu świadków. Podobny los spotkał mieszkańców Podkamienia – w marcu 1944 roku zamordowano tam 605 osób, w tym trzech braci zakonnych i księdza. Klasztor ograbiono, zwłoki wrzucono do głębokiej przyklasztornej studni. Jak ustalił doktor Aleksander Korman, współdziałające z tak zwaną UPA pułki policyjne SS Galizien spacyfikowały 40 polskich miejscowości.

Ludobójstwo dokonane przez ukraińskich faszystów w Małopolsce Wschodniej zostało udokumentowane przez Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu. Po opublikowaniu czterech tomów obejmujących województwa tarnopolskie, lwowskie i stanisławowskie oraz martyrologię duchowieństwa rzymskokatolickiego do stowarzyszenia zgłosiło się wiele osób z fotografiami i wykazami pomordowanych – ich relacje zostaną uwzględnione w drugim wydaniu.

W marcu 1944 roku wojska radzieckie okrążyły Tarnopol, wkrótce ogłoszono mobilizację do Wojska Polskiego, Armia Krajowa została rozwiązana. W tym czasie banderowcy zostali dozbrojeni przez Niemców, aby mogli prowadzić dywersję na zapleczu frontu. W lipcu 1944 roku wojska 1. Frontu Ukraińskiego rozpoczęły natarcie w operacji lwowsko-sandomierskiej. Władze radzieckie przejściowo powołały Istriebitielne Bataliony, których zadaniem było utrzymanie ładu i obrona ludności cywilnej przed napadami band UPA. Dowódcy rozbrojonych oddziałów AK kierowali do IB nieletnich i starszych mężczyzn w celu ratowania resztek żywiołu polskiego na Kresach. Żołnierze ci bronili Polaków do czasu ekspatriacji na ziemie zachodnie.

Agonia III Rzeszy była nieunikniona, we wrześniu 1944 roku Niemcy zwolnili z obozu Banderę, w październiku na wolność wyszedł Melnyk. Bandera zdążył przybyć do Krakowa, gdzie wydawał instrukcje ukraińskim dywersantom przerzucanym na zaplecze frontu. W styczniu 1945 roku front wschodni rozpoczął operację Wisła-Odra; liderzy OUN (poza Szuchewyczem) pod osłoną wojsk niemieckich przedostali się na Zachód. W ostatnich miesiącach przed zakończeniem wojny Bandera, kapelan Dywizji SS Galizien ksiądz doktor Iwan Hrynioch i Jarosław Stećko, będąc w dyspozycji Abwehrkommanda 202, przebywali w miasteczku Kolin pod Pragą. W końcu kwietnia 1945 roku przedostali się do Tyrolu, potem do okupowanej przez Amerykanów Bawarii i znaleźli się pod opieką nowych sojuszników.

Ponoszący osobistą odpowiedzialność za ludobójstwo Bandera na stałe osiadł w Monachium, zmienił nazwisko na Popiel i podawał się za Polaka. Nadal kierował organizacją terrorystyczną i umacniał iluzje wybuchu III wojny światowej. Na terenie Polski kres ludobójstwu położyła wojskowa akcja „Wisła” przeprowadzona w 1947 roku.

nr 8/2014

Terrorysta, kolaborant, nazista

Haniebne dziedzictwo Bandery jest wciąż żywe i dzieli Ukrainę

MONIKA ŚLADEWSKA

W roku 2014 mija 55 lat od śmierci mitycznego wyzwoliciela Ukrainy. 15 października 1959 roku w wieku 50 lat zginął w zamachu Stepan Bandera – terrorysta, kolaborant hitlerowski, ukraiński nazista. Po zakończeniu II wojny światowej jako Stefan Popiel na stałe osiadł w Monachium, podawał się za Polaka na uchodźstwie. Za zbrodnie wojenne był poszukiwany przez wywiad radziecki i to pracownik KGB Bohdan Staszynśkyj okazał się sprawcą zamachu. Bandera – przywódca jednej z dwóch frakcji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), symbol okrucieństwa, niemający nic wspólnego z ewangeliczną zasadą chrześcijaństwa, został pochowany w asyście dziewięciu duchownych greckokatolickich. W pogrzebie uczestniczył minister do spraw przesiedleńców w rządzie Konrada Adenauera, Theodor Oberländer, ten sam, który był komisarzem politycznym banderowskiego batalionu Nachtigall, współodpowiedzialnego za mord profesorów lwowskich uczelni i za pogrom mieszkańców Lwowa – Żydów i Polaków w lipcu 1941 roku.

Haniebne dziedzictwo Bandery jest wciąż żywe i dzieli Ukrainę. Dla Ukraińców mieszkających w zachodnich obwodach Bandera jest uosobieniem bojownika o niepodległość, męczennikiem, prawie świętym. Zdecydowana większość społeczeństwa Ukrainy postrzega go jednak jako faszystowskiego zdrajcę i ekstremistę. Jaki był udział Bandery w zagładzie Kresów Wschodnich II RP i skąd wzięło się zjawisko zwane banderyzmem, opisał badacz ukraińskiego nacjonalizmu Wiktor Poliszczuk, a w formie popularnonaukowej profesor Edward Prus. Ukraiński historyk pochodzący z Wołynia, profesor Witalij Masłowśkyj, w swoich pracach pokazał, że banderowski ruch nacjonalistyczny ani przez chwilę nie był ruchem narodowowyzwoleńczym, i przestrzegał, że nic gorszego nie może spotkać Ukrainy i jej mieszkańców niż przejęcie władzy przez czcicieli Bandery – wyznawców faszystowskiej ideologii opartej na nienawiści, wprost zachęcającej do zbrodni.

Ukraiński nacjonalizm ma rodowód galicyjski. Od początku kształtował się jako ruch ideologiczno-polityczny typu faszystowskiego, wspierany był przez władze Austro-Węgier. Po zakończeniu I wojny światowej i ustaleniu granic ukraińscy mieszkańcy Galicji Wschodniej i Wołynia z mocy prawa stali się obywatelami II RP. Z nową sytuacją geopolityczną nie pogodzili się wojskowi Ukraińskiej Halickiej Armii (UHA), którzy opracowali plan walki przeciw państwu polskiemu. Centrum działań terrorystyczno-sabotażowych była Małopolska Wschodnia, gdzie dominowała Cerkiew greckokatolicka. Główni działacze antypolscy pochodzili z rodzin greckokatolickich księży, tak jak Stepan Bandera, który urodził się 1 stycznia 1909 roku we wsi Uhrynów Stary, w powiecie Kałusz. Jego ojciec Andrij był parochem (proboszczem) Cerkwi greckokatolickiej i aktywnym działaczem politycznym. Stepan jako dziecko był słabowity, wzrostem nie dorównywał kolegom, miał trudności ze znalezieniem się w grupie. Wychowywał się w atmosferze antyrosyjskiej i skrajnie antypolskiej, spotęgowanej przegraną walką z Polakami o Lwów (1 listopada 1918 roku) oraz przegraną przez Austro-Węgry i Niemcy wojną. Nie bez znaczenia dla postawy Bandery było internowanie na krótko przez władze polskie jego ojca jako kapelana UHA.

Stepan Bandera, jeden z przywódców Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

W 1919 roku Stepan rozpoczął naukę w ukraińskim gimnazjum w Stryju, został członkiem Płasta, ukraińskiego skautingu. Starszy druh Stepan Ochrymowycz założył tam profaszystowską Organizację Uczniów Wyższych Klas Ukraińskich Gimnazjów, zwaną Czarnym Tryzubem, i to on wprowadził Banderę w sprawy Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (UWO) powołanej w 1920 roku przez Jewhena Konowalca, byłego chorążego armii austriackiej, awansowanego przez Petlurę do stopnia pułkownika. Bandera był zafascynowany twórczością prekursora ukraińskiego nacjonalizmu Mykoły Michnowśkiego. Dmytra Doncowa uważał za najwybitniejszego filozofa ukraińskiego.

Po ukończeniu gimnazjum Bandera zapisał się na wydział rolniczy Politechniki Lwowskiej, ale dyplomu nie obronił, zajmowała go głównie praca konspiracyjna. Od 1929 roku należał do OUN powołanej przez stale przebywającego w Berlinie Konowalca. Była to polityczna nadbudówka UWO. Obie organizacje działały nielegalnie, za usługi szpiegowskie na rzecz Niemiec były finansowane przez niemiecki wywiad. Bandera, zauroczony Hitlerem, po jego dojściu do władzy współpracował z wywiadem niemieckim. Przeszedł szkolenie wojskowo-dywersyjne w szkole Abwehry. Otrzymał pseudonim „Siryj”. W czerwcu 1933 roku Konowalec mianował go szefem Egzekutywy Krajowej. Odtąd członków OUN zaczęto zwać banderowcami.

Stepan Bandera został na Ukrainie uznany za bohatera narodowego.

Bandera miał wygórowane ambicje polityczne, ale wiedzy zdobywać nie zamierzał. Pogardzał każdym, kto nie podzielał jego poglądów. W wieku 24 lat praktycznie miał nieograniczoną władzę. Od niego zależały życie i śmierć tych, których podejrzewano o postawę wrogą wobec OUN. Patologicznie nienawidził Żydów i Polaków. Był zdecydowanym przeciwnikiem współpracy polsko-ukraińskiej i zwolennikiem terroru indywidualnego. Każdego ounowca zobowiązał do nauczenia się „dekalogu ukraińskiego nacjonalisty”, zawierającego syntezę obowiązków i zasad członka OUN. Przykładowo ósme przykazanie brzmi: „Nienawiścią i podstępem będziesz przyjmował wroga twojej nacji”. Dużą wagę przywiązywał do referatu bojowego, do którego wprowadził Romana Szuchewycza, przyszłego dowódcę tak zwanej UPA.

Od początku lat 20. Kresy Południowo-Wschodnie były utrzymywane przez UWO-OUN w stanie wrzenia i tymczasowości, co miało odstraszyć ludność ukraińską od współpracy z władzami polskimi. Bojówkarze UWO-OUN dokonywali napadów, podpaleń i skrytobójczych mordów, także na Ukraińcach. W latach 30. doszło do eskalacji akcji terrorystycznych, których inicjatorem był Bandera. Z jego rozkazu zginęli między innymi polityk Tadeusz Hołówko, komisarz lwowskiej policji Emilian Czechowski, kurator okręgu szkolnego Jerzy Gadomski, zastrzelony został też dyrektor ukraińskiego gimnazjum Iwan Babij. Dokonano zamachu na konsulat radziecki we Lwowie, przygotowywano zaś na wojewodę wołyńskiego Henryka Józewskiego i na prezydenta RP. Były to działania programowo wykluczające jakąkolwiek współpracę z państwem polskim.

Szczytowym osiągnięciem terrorystów był udany zamach w Warszawie na ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego (15 czerwca 1934 roku). W procesie wytoczonym sprawcom zamachu Banderę skazano na karę śmierci, wskutek amnestii zamienioną na dożywocie. Wojna zastała go w Berezie Kartuskiej. Gdy w dniach 6–9 września 1939 roku więźniów wypuszczono, Bandera przez Wołyń dotarł do Lwowa. Po zajęciu Kresów Wschodnich przez wojska radzieckie (we wrześniu 1939 roku) z wieloma aktywistami OUN wyjechał do Generalnego Gubernatorstwa. Siedzibą kierownictwa OUN był wówczas Kraków. Bandera zwołał do Krakowa swoich zwolenników i dokonał rozłamu OUN. Od 10 lutego 1940 roku pod patronatem gestapo i Abwehry działały dwie frakcje: OUN-melnykowców i OUN-banderowców.

Nadzwyczajny Wielki Zjazd zwołany w kwietniu 1940 roku przyjął program OUN-B, zatwierdził czerwono-czarny sztandar i nowy herb organizacji. Odtąd banderowcy pozdrawiali się słowami Sława Ukraini – Herojam Sława, unosząc prawą rękę do góry. Bandera jednogłośnie został wybrany na wodza, jego pierwszym zastępcą był Jarosław Stećko, drugim Mykoła Łebed. Łebed został zwierzchnikiem Służby Bezpeky (SB), której celem było likwidowanie osób nieakceptujących programu OUN-B, w tym także melnykowców.

Liderzy obu frakcji zabiegali o utworzenie w ramach sił zbrojnych Niemiec własnych jednostek militarnych. W kwietniu 1941 roku frakcja Bandery zorganizowała batalion Nachtigall. Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej 30 czerwca 1941 roku batalion ten wkroczył do Lwowa. W tym samym dniu OUN-B proklamowała „państwo ukraińskie”. Niemcy proklamacji nie uznali, wobec Bandery i premiera „rządu” Stećki zastosowali areszt domowy, 15 października 1941 roku obu osadzili w bunkrze dla szczególnych więźniów „Zellenbau” w obozie Sachsenhausen. Bandera zajmował celę nr 73, od generała Grota-Roweckiego, dowódcy AK, dzieliła go jedna cela. Przetrzymywany był na specjalnych warunkach: miał do dyspozycji prasę, za zgodą Niemców przez łączników kontaktował się z własną organizacją. W pobliżu obozu mieścił się ośrodek szkolenia banderowsko-dywersyjnych kadr. Wytyczne Bandery w kraju realizował Mykoła Łebed. Powołana przez Niemców ukraińska policja pomocnicza rekrutowała się z aktywistów OUN-B. Po rozwiązaniu przy wydatnej pomocy policji tak zwanej kwestii żydowskiej OUN-B zajęła się tworzeniem na Wołyniu i Polesiu zbrojnych bojówek banderowskich. Od początku 1943 roku tak zwana UPA, zbrojny twór Bandery, przystąpiła do planowych masowych mordów. W sposób niewyobrażalnie okrutny zamordowano 200 tys. Polaków, wiele tysięcy osób innych narodowości, a także 80 tys. Ukraińców.

W połowie września 1944 roku Bandera został zwolniony z obozu, co w warunkach hitlerowskich było ewenementem (generał Grot-Rowecki został zlikwidowany po wybuchu powstania warszawskiego). Po uwolnieniu Bandera zdążył przybyć do Krakowa, skąd wydawał instrukcje ukraińskim dywersantom przerzucanym na zaplecze frontu. W styczniu 1945 roku, gdy 1. Front Ukraiński rozpoczął operację wiślańsko-odrzańską, Bandera, Stećko i kapelan Dywizji SS Galizien ksiądz Iwan Hrynioch przebywali w miasteczku Kolin pod Pragą, będąc w dyspozycji Abwehrkommanda 302. Pod osłoną Niemców przedostali się do Innsbrucku.

W marcu 1945 roku Bandera, Melnyk, Bulba-Boroweć i inni prowadzili rozmowy z Niemcami na temat utworzenia ukraińskiej reprezentacji w III Rzeszy. Sprawę łączono z powołaniem na bazie Dywizji SS Galizien nowej jednostki zbrojnej, do której weszliby ukraińscy faszyści walczący po stronie Niemiec. Na jej utworzenie zabrakło czasu, dowództwo niemieckie było już w agonii.

Po zakończeniu wojny Bandera nadal kierował dywersyjną działalnością OUN-UPA, do 1947 roku w Polsce, dłużej na terenie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Drogi jego i Łebeda się rozeszły. Bandera został w Europie i współpracował z wywiadem brytyjskim. Łebed atakowany przez melnykowców w 1949 roku z Wielkiej Brytanii uciekł do USA, z jego inicjatywy powstała antybanderowska frakcja OUN-Z (za granicą). Adwersarz Bandery Melnyk zmarł śmiercią naturalną. I choć odeszli liderzy, to zostali banderowcy i melnykowcy. Osiedlili się głównie w Wielkiej Brytanii, USA i Kanadzie. Zajęli się zacieraniem śladów dokonanego ludobójstwa i zbrojnej kolaboracji z Hitlerem. Ogromną wagę przywiązywali do propagandy. Po zmianach geopolitycznych w Europie twórczość propagandowa została przetransferowana z diaspory na Ukrainę. Zwyciężył kierunek banderowski. Prezydent Juszczenko nadał Banderze tytuł Bohatera Ukrainy, odebrany później przez sąd za prezydentury Janukowycza. Neonazistowskie siły odwołujące się do tradycji OUN-UPA i haseł Bandery grożą wybuchem „rewolucji narodowej”. Greckokatoliccy duchowni podczas modłów wzywają: „Musimy iść śladami Bandery”. Znane są im przecież słowa apelu Bandery z lat 40.: „Narodzie! Wiedz! Moskwa, Polska, Węgrzy, żydostwo – to twoi wrogowie. Niszcz ich! Lachów, Żydów, komunistów zniszcz bez miłosierdzia”.

nr 25/2014

Zbrodniarze bohaterami

Jeżeli rzeź wołyńska zostanie uznana za ludobójstwo, to karty naszej wspólnej historii będą czyste

Rozmawia PAWEŁ DYBICZ

WADIM KOLESNICZENKO

– deputowany Rady Najwyższej Ukrainy, przewodniczący Podkomisji ds. Reformy Sądownictwa, członek Partii Regionów, zaangażowany w popularyzację wiedzy na temat zbrodni i upamiętniania ofiar OUN-UPA.

W Polsce, jak wykazują badania opinii społecznej, wiedza na temat zbrodni OUN-UPA nie jest zbyt duża. Na Ukrainie pewnie jeszcze mniejsza.

– W Polsce stosunkowo mała świadomość zbrodni banderowców trochę mnie zaskoczyła. Jeżeli chodzi o Ukrainę, to przez dziesięciolecia był to przemilczany temat. W Związku Radzieckim w ogóle o tamtych wydarzeniach nie mówiono. Nie było sprawy rzezi wołyńskiej, nie uczono o niej na lekcjach historii, nikt też się nie upominał o prawdę o niej. A i teraz nie można mówić o jakiejś szerszej wiedzy, mimo że nie powinno być przeszkód w dotarciu do ukraińskiego społeczeństwa. Problem jednak w tym, że środki masowego przekazu mają trudności z obiektywnym przedstawieniem wydarzeń wołyńskich, choćby z uwagi na nieznajomość historii wśród dziennikarzy, już nie mówiąc o ich poglądach na ten temat.

I dlatego zorganizował pan wystawę pokazującą tamtą rzeź?

– Owszem. Z tego, co wiem, była to pierwsza taka ekspozycja. Doszło do niej dzięki pomocy polskich kolegów. Wystawa Rzeź wołyńska sprzed czterech lat pokazywana była w 20 miastach Ukrainy, obejrzały ją dziesiątki tysięcy ludzi. W pierwszych dniach byłem na niej nie tylko jako jej autor i organizator, ale także jako przewodnik. Widziałem twarze zwiedzających. Na oglądających zrobiła ona ogromne wrażenie. Reakcje na nią były jednoznaczne – szok i wstrząs. Podobnie sam zareagowałem na informacje o mordach, które usłyszałem pięć lat temu w czasie konferencji w Rembertowie. Nie mogłem po nich spać przez parę dni.

A skąd w ogóle dowiedział się pan o zbrodniach OUN-UPA?

– W latach 80. po studiach pracowałem w kołchozie Sława w rejonie wołyńskim. Tam niezwykle rzadko, cicho i sekretnie, czasami w zaufaniu, niekiedy mimochodem, ktoś mówił, że w czasie wojny na tych terenach mordowano Polaków. Oczywiście nie mogłem w to uwierzyć, dla mnie to było niepojęte, ale z biegiem lat, kiedy tego typu opowieści różnych ludzi zaczęły się powtarzać, zrozumiałem, że musiało tam dojść do rzeczy strasznych, o których ludzie nie chcą i boją się mówić. Informacje o zbrodniach OUN-UPA to był przemilczany temat, w miejscach publicznych, a także w domach nie mówiło się o nich. Po rozpadzie Związku Radzieckiego moje zainteresowanie tymi zbrodniami jeszcze wzrosło, szczególnie kiedy na zachodniej Ukrainie jawnie zaczęto gloryfikować tych, którzy odpowiadają za zbrodnie na Polakach. Uznałem, że pora dochodzić prawdy, a tym samym przeciwdziałać odradzającemu się nacjonalizmowi.

Rzeczywiście jest on tak groźny?

– Oczywiście, że tak. Proszę zauważyć, że na zachodniej Ukrainie oficjalnie wychwala się Stepana Banderę czy Romana Szuchewycza i stawia się im pomniki, pojawiają się oficjalnie wydane książki przedstawiające ich jako bohaterów walczących o niepodległą Ukrainę. Zaczyna się sławić nie tylko ich, ale nawet tych, którzy jawnie walczyli po stronie III Rzeszy, choćby w Waffen SS. Dziś wielu mówi, że oni walczyli z Sowietami, przeciwko Stalinowi. Natomiast już mniej mówi, że OUN-UPA ma na rękach krew nie tylko Polaków i innych nacji, lecz także Ukraińców pomagających swoim sąsiadom, obok których żyli przez dziesięciolecia, najczęściej w zgodzie. Poza tym na zachodniej Ukrainie coraz częściej nacjonalizm przybiera różnorakie formy, przejawia się choćby w hasłach lustracji.

Jakiego typu?

– Nie takiej jak u was, ale dotyczącej pochodzenia, narodowości. Pojawiają się głosy, propozycje aktów mających na celu różnicowanie obywateli Ukrainy na gorszych i lepszych. Nacjonaliści dążą do tego, by ustalać, kto jest jakiego pochodzenia, jakiej krwi. Czy czysto ukraińskiej? Kim byli jego rodzice, dziadkowie? Jeżeli nacjonaliści to przeprowadzą, będą chcieli ograniczać prawa wielu obywateli Ukrainy, dzielić ich na prawdziwych i nieprawdziwych Ukraińców. Na to nie może być zgody, choćby ze względu na doświadczenia wcale nie tak odległej historii. Czym się skończył nacjonalizm, do czego doprowadził, dobrze wiemy. I dlatego prawda o zbrodniach OUN-UPA powinna być znana.

W uroczystościach ku czci Stepana Bandery uczestniczy wielu ukraińskich duchownych.

Jak bardzo ocena UPA i jej zbrodni dzieli partie na Ukrainie?

– Te zbrodnie dzielą, i to mocno. Jest u nas Partia Wolności, jej członkowie w pewnym sensie czują się spadkobiercami OUN-UPA, ich ideologiem jest twórca ukraińskiego nacjonalizmu Dmytro Doncow. W ich programach słowo naród występuje niemalże w każdym zdaniu. Przywódcy Partii Wolności mówią wręcz: będziecie robić to, co my wskażemy, bo żyjecie na terytorium Ukrainy. To jest fobia nacjonalistyczna, a nawet ideologia faszystowska. Dla nacjonalistów liczą się tylko ci, którzy są z nimi, których uważają za Ukraińców. Dla mnie jest to pewnego rodzaju odbicie roku 1943 i 1944, kiedy mordowano Polaków. Wtedy też mieli się liczyć tylko Ukraińcy, i to ci, którzy byli w UPA albo ją popierali. A reszta była podejrzana, obca, skazana na zagładę.

Zbrodnie OUN-UPA są elementem walki politycznej na Ukrainie?

– Są, ale przecież chodzi o prawdę i przestrogę, do czego prowadzą nacjonalizm i faszyzm. Nacjonalistyczna ideologia, stawianie jednych nad drugimi zawsze kończy się nienawiścią, a nierzadko zbrodnią. Ze wszystkich sił musimy się temu przeciwstawiać. I tak pojmuję swoją rolę w pokazywaniu i upamiętnianiu tamtych zbrodni. Moim celem jest niedopuszczenie do rehabilitacji OUN-UPA i oddanie czci tym, którzy zostali, często bestialsko, zamordowani. Uśmiercano ich barbarzyńskimi sposobami. Czy jest to polityka? Można to tak nazwać. Dla mnie to obowiązek. Kimkolwiek bym był, cokolwiek bym robił, niezależnie od przynależności partyjnej, dla mnie przesłanie jest jednoznaczne: zło powinno być pokazane i ukarane.

Chce pan karać winnych zbrodni?

– Nie chcę, by tych nielicznych starców, którzy okryli się hańbą, wieszano czy osadzano w więzieniach. Chcę natomiast, by wiedziano, kto ma krew na rękach, kto w tamtych czasach zachował się niegodnie.

Roman Szuchewycz jako dowódca UPA odpowiada za zaakceptowanie rzezi wołyńskiej i mordów na Polakach w Małopolsce Wschodniej.

Czy na Ukrainie toczą się śledztwa, sprawy sądowe przeciwko zbrodniarzom z OUN-UPA, choćby zabójcom Ukraińców?

– Obecnie nie ma ani jednego procesu odnoszącego się do przestępstw wojennych. My chcemy odnaleźć tych ludzi, którzy dokonali zbrodni na Ukrainie. Przed laty Polska wystąpiła o wskazanie osób, które dopuściły się mordów. Przez długi czas strona ukraińska milczała i w końcu nie dała żadnej odpowiedzi. Dlatego chcemy działać podobnie jak Żydowskie Centrum Dokumentacji Szymona Wiesenthala. Niezwykle ważne jest współdziałanie ze stroną polską, polskimi władzami. Liczymy na to, że odpowiednie instytucje i organizacje przekażą nam kopie dokumentów, relacji obywateli polskich, w których wskazane będą nazwiska ludzi żyjących na Ukrainie, którzy dopuścili się czynów niegodnych. Musimy znaleźć tych, którzy mordowali, tym bardziej że dziś wielu uchodzi za patriotów i bohaterów, bo byli na zesłaniu, bo nie ma w ich dokumentacji wzmianek o uczestnictwie w rzeziach.

LIST 148 UKRAIŃSKICH DEPUTOWANYCH DO MARSZAŁEK SEJMU

Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej

Sz. P. Ewa Kopacz

Szanowna Pani Marszałek,

Szanowni koledzy!

Niedawno Senat RP podjął rezolucję w sprawie czystek etnicznych w Polsce z elementami ludobójstwa wobec polskiej ludności przez UPA w latach 1943–1944.

Wiemy, że ten temat wywołał kontrowersje nie tylko w polskim parlamencie, ale w całym społeczeństwie. Wielu uczestników tej dyskusji krytykowało zwolenników rezolucji za to, że w ten sposób wywołują sprzeczności pomiędzy dwoma narodami, wzywają do historycznej walki, wbijają klin między naszymi krajami.

Zdecydowanie nie zgadzamy się z taką interpretacją. Prawdy historycznej nie można ukrywać. Przecież, przymykając oko na zbrodnie, sami w ten sposób stajemy się ich wspólnikami.

Rozwój i wzmocnienie przyjaźni międzynarodowej pomiędzy Ukrainą i Polską uważamy za niemożliwe w wypadku utraty pamięci o setkach tysięcy niewinnych obywateli – Białorusinów, Polaków, Żydów, Cyganów, Rosjan, Ukraińców, wszystkich tych, którzy zginęli w rzezi wołyńskiej. Nie wybaczymy tego sobie.

Niestety, na Ukrainie jest dziś często pomijany fakt masakry popełnionej w tych latach, więc inicjatywa Senatu RP, chociaż wywołała kontrowersje na Ukrainie, jest bardzo aktualna.

W kraju rosną ksenofobiczne, antysemickie i neonazistowskie poglądy. Ich przedstawiciele są już w Radzie Najwyższej Ukrainy. Aktywnie korzystają z trybuny parlamentarnej do propagandy tych poglądów. Wszystko to jest wynikiem tego, że ludzie nie znają prawdy o tych strasznych wydarzeniach. W ciągu pięcioletniego okresu pozostawania przy władzy Wiktora Juszczenki z podręczników historii wycofano setki faktów o zbrodniach ukraińskich kolaborantów podczas II wojny światowej.

Bandera, Szuchewycz i ich poplecznicy są nadal traktowani przez niektórych jako bohaterowie Ukrainy. Dlatego właśnie dzisiaj potrzebujemy prawdy o rzeczywistym obliczu ukraińskiego nacjonalizmu. Jak pisał znany historyk Wiktor Poliszczuk, „bez przezwyciężenia nacjonalizmu ukraińskiego nad narodem Ukrainy zawiśnie groźba degeneracji”. (...)

Jak traktowani są ci, którzy przeciwstawiali się mordom, pomagali Polakom?

– Tych ludzi chcemy uhonorować specjalnym medalem. Myślimy nad tym, aby wspólnie ze stroną polską ich wskazać. Z pewnością bardzo pomocna w tym okaże się opublikowana przez polski Instytut Pamięci Narodowej Kresowa księga sprawiedliwych 1939–1945. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji przez OUN i UPA. W tej publikacji głównymi bohaterami są Ukraińcy, ponad 1,3 tys. osób, które w różny sposób przeciwstawiały się zbrodni, od ostrzegania przed napadem banderowców, poprzez udzielenie schronienia i długoletnie wychowywanie sierot, aż po odmowę zabijania. Cztery lata trwały nasze zabiegi, by wydać tę księgę na Ukrainie. Kiedy uzyskaliśmy zgodę IPN na jej opublikowanie w języku ukraińskim i rosyjskim, wydrukowaliśmy 2 tys. egzemplarzy. W pierwszej kolejności trafiły one do parlamentarzystów i bibliotek. Zainteresowanie nią jest jednak tak duże, że postanowiliśmy dodrukować jeszcze 6 tys. egzemplarzy. Niewykluczone, że będą następne wydania.

Wspomniał pan o specjalnym medalu.

– Na początku lipca pojawił się projekt ustawy o odznaczeniu ukraińskich Sprawiedliwych, przyznawanym na wzór medalu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Chcielibyśmy, żeby także strona polska honorowała takim medalem polskich i ukraińskich Sprawiedliwych, którzy wykazali się człowieczeństwem w czasie wojny. Uważamy, że to będzie bardzo istotny i znaczący akt wzajemnego pojednania. Ci Sprawiedliwi nie byli żołnierzami, nie służyli w wojsku, nie byli też członkami partii politycznych. To byli prości ludzie – Polacy, którzy ratowali ukraińskie rodziny, dzieci, i Ukraińcy ratujący Polaków. Chronili innych, wiedząc, że sami mogą być za to zabici. Chcemy też, by takim ludziom poświęcono tablice, postawiono krzyże pamięci, podobnie jak ofiarom banderowców.

Zwolennicy banderowców podnoszą kwestię polskich odwetów. Jak pan się do niej odnosi?

– Różni historycy przedstawiają różne dane, ale ogólnie rzecz biorąc, mówi się o 100 tys. zabitych Polaków i od 2 do 10, może 15 tys. Ukraińców. Polacy w 1943 r. mieli możliwość dokonania zbiorowego odwetu, aktu zemsty, ale tego nie uczynili. Nawet historycy sympatyzujący z OUN-UPA nie mogą temu zaprzeczyć. Wiedzą, że nie można się dziwić reakcjom Polaków na zbrodnie OUN-UPA. Wiedzą też, że nie było żadnych rozkazów ani instrukcji mówiących o tym, żeby zabijać Ukraińców. Nikt do tej pory ich nie znalazł i nie przedstawił. Jednocześnie, co potwierdzają historycy, istnieją liczne i różne dokumenty, w tym listy i pamiętniki, jasno mówiące o celach OUN-UPA, a mianowicie o czystkach etnicznych, zagładzie Polaków jako sposobie na depolonizację Ukrainy. Poprzez mordowanie chciano się pozbyć ludności polskiej z tamtych terenów. O tym trzeba otwarcie mówić, opisywać to w pracach historyków, uwzględniać w podręcznikach szkolnych. Mówię to jako przedstawiciel Ukrainy, bo uważam, że trzeba odkryć ciemne strony naszej historii, żeby wstąpić na drogę pojednania i dalszej współpracy między Polakami a Ukraińcami. Ale droga ta nie może prowadzić przez gloryfikację morderców.

Jak patrzeć na rehabilitację OUN-UPA, banderowców? Jaki ma zasięg?

– Można stwierdzić, że opowiada się za nią około 10% mieszkańców Ukrainy, zdecydowana większość Ukraińców nie popiera jej, choćby z tej racji, że banderowcy w czasie II wojny światowej współdziałali z Niemcami. Jeśli Partia Wolności będzie rosła w siłę (ostatnio w wyborach zdobyła ponad 13% głosów), będzie to tragedia dla Ukrainy. Mam świadomość, że radykalne hasła, proste rozwiązania problemów kraju głoszone przez Partię Wolności stają się atrakcyjne dla młodzieży. Podobnie hitleryzm zyskiwał na popularności w Niemczech w czasach kryzysu gospodarczego, z którym dziś zmaga się też Europa. Są pewne analogie. Dlatego trzeba się przyglądać bardzo uważnie ruchom nacjonalistycznym. Warto także zauważyć, że europejscy parlamentarzyści, wspierając ukraińską opozycję, de facto również nacjonalistyczną Partię Wolności, akceptują to, co ona mówi i robi. To musi zastanawiać i zasmucać.

Co skłoniło ukraińskich deputowanych do napisania listu w sprawie ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA? Z jakich są partii?

– Te 148 osób reprezentuje różne partie, nie tylko Partię Regionów. Podpisy zebraliśmy w kilka godzin, w czasie sesji parlamentu. Moglibyśmy mieć ich i ponad 200, ale nie liczba ma tu znaczenie, lecz przesłanie listu. Zwróciliśmy się w nim do polskiego parlamentu, który szykował się do podjęcia uchwały w 70. rocznicę mordów banderowców, o uznanie zbrodni OUN-UPA za ludobójstwo. Jako sygnatariusze tego listu jesteśmy zdania, że każde zło powinno być pokazane, bo inaczej dusze ludzi, którzy zostali zamordowani, będą nam ciągle o tym przypominać i upominać się o prawdę. Jeżeli do końca nie wyjaśnimy tamtej tragedii, to w XXI wieku będzie ona nad nami ciążyła. Jeżeli więc rzeź wołyńska zostanie uznana za ludobójstwo, karty naszej wspólnej historii będą czyste.

Czy słowo ludobójstwo popsuje stosunki z Ukrainą i Ukraińcami?

– Dla mnie i moich 147 koleżanek i kolegów, którzy podpisali się pod listem do marszałek Sejmu Ewy Kopacz, ważne jest, by nie było konfliktu między Ukrainą a Polską. Nasze dwa słowiańskie narody muszą żyć w przyjaźni i zgodzie, tym bardziej że między Polską a Ukrainą nie było i nie ma konfliktów. I być nie powinno. Pamiętamy, że to Polska występowała jako stronnik Ukrainy na zachodzie Europy, że to Polska jako pierwsza uznała niepodległość Ukrainy. To nie jest bez znaczenia, to niemalże urasta do rangi symbolu. Nie muszę dodawać, że w Polsce pracują dziesiątki tysięcy Ukraińców, że rośnie wymiana handlowa, że związki Polski i Ukrainy są coraz silniejsze. Owszem, jest problem historyczno-prawny, bo w 1943 roku na naszym obecnym terytorium doszło do zbrodni, które były ludobójstwem. Były różne momenty w historii, we wzajemnych kontaktach, choćby akcja „Wisła”. Trzeba je znać i wyciągać wnioski, ale powtarzam: nie było, nie ma i nie będzie konfliktu Polski z Ukrainą, bo Rzeczpospolita jest nam przyjazna.

nr 30/2013

Czciciele Wielkiej Ukrainy

Ukraiński nacjonalizm w masce wolności i demokracji

MONIKA ŚLADEWSKA

Paradoksem historii jest, że zbrojne struktury Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) odpowiedzialne za ludobójstwo 200 tys. Polaków, zlikwidowane w Polsce w 1947 roku w następstwie akcji „Wisła”, a później w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej, przetrwały na Zachodzie przykryte grubą warstwą frazeologii demokratyczno-liberalnej. By zobaczyć, jak ukraińscy faszyści współpracujący z Hitlerem przepoczwarzali się w demokratów, miłośników humanizmu, a ostatnio w opozycję demokratyczną, należy wrócić do okresu II wojny światowej.

Pomysł odchodzenia od haseł faszystowskich, jakimi kierowała się OUN, zrodził się w głowach przywódców, gdy klęska Niemiec była już przesądzona. Przed skontaktowaniem się z aliantami zachodnimi należało zademonstrować „demokratyczność”. W sierpniu 1943 roku w rejonie Brzeżan zwołano III nadzwyczajny zjazd, przez apologetów OUN uważany za taki, który zapoczątkował demokratyzację, choć w rzeczywistości było to posunięcie taktyczne. W tym czasie bestialskie mordy dokonywane przez tak zwaną UPA na Wołyniu i Polesiu osiągnęły apogeum, trwały przygotowania do „usunięcia” obcego elementu w Małopolsce Wschodniej, obowiązywał rozkaz, który wydał zastępca Stepana Bandery Mykoła Łebed: „Zaszczepiać wśród ludzi nienawiść do Lachów i niszczyć ich przy każdym spotkaniu”. O uchwale podjętej na tym zjeździe Roman Kryczewśkyj pisał: „Przejście OUN na pozycje demokracji popierali oni tylko w sensie manewru taktycznego, podyktowanego szczególnymi okolicznościami” (Wiktor Poliszczuk, Dowody zbrodni OUN i UPA, Toronto 2000, s. 508).

Natarcie 1. Frontu Ukraińskiego w kierunku Lwowa rozpoczęło się 14 lipca 1944 roku. Urzędujący prowidnyk Łebed, w okresie II RP przeszkolony przez wojskowy wywiad niemiecki, był świadomy, że z przedstawicielami ruchu faszystowskiego na Zachodzie nikt rozmawiać nie będzie, a sprawa szukania miejsc, gdzie można by przetrwać, zrobiła się już paląca. W końcu lipca 1944 roku OUN-B utworzyła zatem tak zwaną Ukraińską Główną Radę Wyzwoleńczą (UHWR) pozorującą demokratyczność, powołano „rząd”, na czele którego stanął Roman Szuchewycz – głównodowodzący tak zwaną UPA, sekretarzem generalnym do spraw zagranicznych został Łebed, jego pomocnikiem w negocjacjach z aliantami był doktor teologii ksiądz Iwan Hrynioch, za zasługi na rzecz Niemiec odznaczony Krzyżem Żelaznym. Nowo powołany twór miał się składać z przedstawicieli różnych ugrupowań politycznych, de facto, jak pisze Wiktor Poliszczuk, była to zakamuflowana struktura OUN-B. O prawdziwym obliczu UHWR w 1947 roku pisał melnykowski organ w USA: „Ażeby odpowiednio usprawiedliwić swoje bandyckie uczynki, dywersanci stworzyli groteskową UHWR, swoisty rząd bez terytorium, bez ziemi, a i w ogóle bez żadnych prerogatyw do tego, aby nazywać się rządem” (Wiktor Poliszczuk, Dowody zbrodni OUN i UPA, s. 565).

Trasa ucieczki działaczy OUN (poza Szuchewyczem) wiodła przez Czechosłowację i Austrię do amerykańskiej strefy okupacyjnej. Pierwszy przed wymiarem sprawiedliwości uciekał Łebed – organizator rzezi kresowych Polaków, zwierzchnik Służby Bezpeky, z rąk której zginęło wiele tysięcy Ukraińców. Łebed schronił się w Rzymie w klasztorze Bazylianów. Bandera, przetrzymywany przez Niemców na specjalnych warunkach w obozie Sachsenhausen, został zwolniony we wrześniu 1944 roku, zdążył jeszcze przyjechać do Krakowa, gdzie wydawał instrukcje dywersantom przerzucanym na zaplecze frontu. W styczniu 1945 roku front wschodni rozpoczął operację Wisła-Odra; Bandera, Stećko i Hrynioch, będąc w dyspozycji Abwehrkommanda 302, przebywali pod Pragą, skąd przedostali się do Innsbrucku.

Pod osłoną wojsk niemieckich ponad 230 tys. ukraińskich faszystów znalazło się na Zachodzie. 220 tys. służyło w różnych zbrojnych formacjach niemieckich. Największą jednostką była dywizja SS Galizien. Za ukraińskimi esesmanami wstawili się generał Władysław Anders i Watykan, obywatelstwo polskie uchroniło ich przed wydaniem Związkowi Radzieckiemu.

Lubycza Królewska (powiat Rawa Ruska), miejsce kaźni polskiej rodziny, zamordowanej przez banderowców.

Główne ukraińskie siły faszystowskie znalazły się w Wielkiej Brytanii, USA i Kanadzie. Jak dalece system demokracji liberalnej oparty jest na hipokryzji, pokazuje fakt, że już w maju 1945 roku Anglicy i Amerykanie rozpoczęli pertraktacje z nazistowskimi zbrodniarzami wojennymi w sprawie utworzenia siatki szpiegowskiej na terenie ZSRR, a tym samym umożliwili im wygodne życie w powojennej rzeczywistości. Banderę, Stećkę i innych zatrudnił wywiad brytyjski. Łebed świadczył usługi szpiegowskie na rzecz wywiadu amerykańskiego, szlak kurierski do USRR prowadził przez Polskę. W USA został przedstawiony jako bohater walki narodowowyzwoleńczej, finansowany przez CIA rozwinął szeroką działalność wydawniczą i propagandową. Ukraińscy nacjonalistyczni historycy zajęli się zacieraniem śladów zbrodniczego dziedzictwa OUN-UPA, przy uniwersytetach Harvarda w USA oraz Edmonton w Kanadzie powstały ośrodki naukowe. Działacze OUN zostali doradcami najwyższych władz Stanów Zjednoczonych, mieli wpływ na kształtowanie fałszywych poglądów na historię ostatniej wojny w radiu Wolna Europa, politycznie zdominowali ukraińską diasporę, szczególnie w Kanadzie, i opodatkowali ją na tak zwany fundusz wyzwolenia Ukrainy. Przy milczeniu Polonii katom narodu polskiego stawiano w USA pomniki: Banderze w Nowym Jorku, Szuchewyczowi w Buffalo.

Na Zachodzie utrzymywały się dawne podziały na banderowców i melnykowców. W 1954 roku Łebed zainspirował powstanie trzeciego ugrupowania o nazwie OUN-Z (za granicą), tak zwanego Środowiska UHWR. Roman Kryczewśkyj (Roman Ilnyćkyj) przytacza wypowiedź Bandery na temat grupy, która spowodowała rozłam w OUN-B: „Zaczynając od 1945 roku, różni koniunkturaliści, robiąc z siebie rzeczników »demokratyzmu«, usiłują wciągnąć ukraińską politykę niepodległościową do tej samej gry w demokrację, jaka odbywa się na forum międzynarodowym”. Na Zachodzie wszystkie frakcje OUN przypisywały sobie prawo do reprezentowania poglądów narodu ukraińskiego, działały poprzez organizacje paraspołeczne. OUN-banderowcy powołała Switowyj Ukrainśkyj Wyzwolnyj Front. W USA banderowcy opanowali ogólnoamerykańską organizację Ukraiński Kongresowy Komitet Ameryki (UKKA). W Kanadzie działał Komitet Ukraińców Kanady. Melnykowcy powołali ogólnoamerykańską organizację o nazwie Ukraińska Amerykańska Rada Koordynacyjna. OUN-Z zajęła się realizowaniem strategicznego celu USA w odniesieniu do Europy Wschodniej. W drodze konsensusu między banderowcami i melnykowcami powstał Światowy Kongres Wolnych Ukraińców, po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości przemianowany na Światowy Kongres Ukraińców, do którego akces zgłosił Związek Ukraińców w Polsce.

KTO NIE Z NAMI, TEN PRZECIW NAM

Nacjonalizm ukraiński, który w formie zorganizowanej wystąpił na terenie II Rzeczypospolitej, wykazywał cechy właściwe faszyzmowi włoskiemu i nazizmowi niemieckiemu. W literaturze jest on określany jako nacjonalizm integralny. Politolog Wiktor Poliszczuk pisał, że jego integralność polegała na tym, że działał na zasadzie ruchu wirowego: wciągał w swoją orbitę tych, którzy dawali się wciągnąć, a odrzucał tych, którzy się nie dawali. Nacjonalizm ukraiński w odróżnieniu od nacjonalizmów innych narodów jest ruchem ideologiczno-politycznym typu faszystowskiego, wyznaje zasadę: „kto nie z nami, ten przeciw nam”, w walce z innymi narodami o byt, o przestrzeń zakłada ich fizyczne wyniszczenie.

Po 1991 roku wielu działaczy z diaspory wróciło na Ukrainę i przystąpiło do ofensywy propagandowej oraz walki o wpływy i znaczenie. Zwyciężył dyktatorski wobec narodu kierunek banderowski. Na zachodniej Ukrainie władzę terenową przejmowali spadkobiercy tradycji OUN-UPA. Nastąpił żywiołowy rozwój stowarzyszeń i partii odwołujących się do ideologii Dmytra Doncowa, o którym ukraiński działacz Mychajło Demkowycz-Dobranśkyj w 1947 roku napisał: „Doncow był mistrzem pióra (...), jemu przypadł wątpliwej wartości honor, że to on usankcjonował amoralność w metodach walki politycznej (...). Wyzwolenie bestii w ukraińskim człowieku”.

Dotąd żadna partia na Ukrainie utworzona na bazie frakcji OUN nie odeszła od ideologii Doncowa, nie podjęła kroków w kierunku zmiany programu ani celu strategicznego przyjętego na kongresie założycielskim OUN w 1929 roku. Mimo rozłamów w OUN, które następowały na tle rozbieżności poglądów na taktykę i z powodu walk o przywództwo, zasadniczy cel pozostaje w mocy, a jest nim zbudowanie Wielkiej Ukrainy na „ukraińskich ziemiach etnicznych”, do których zalicza się tak zwaną Zakierzonię. Ukraina ma się stać geopolitycznym centrum Europy, we władzach ma być wprowadzony cenzus narodowościowy.

Partie nacjonalistyczne od początku zajmowały się szerzeniem mitu niepodległościowego, kultu wodzów OUN-UPA i upowszechnianiem doktryny Doncowa. Od władz w Kijowie żądały uznania UPA za formację narodowowyzwoleńczą, ustanowienia 14 października (data powstania UPA) świętem narodowym i przyznania uprawnień kombatanckich bojówkarzom UPA. Coraz agresywniej rozwijał się kult Bandery. Pojawiły się opracowania „naukowe” o demokratyzmie i humanizmie ukraińskiego nacjonalizmu. Obiektem szczególnych zafałszowań są ludobójcze działania OUN-UPA wobec ludności polskiej, a także innej zamieszkującej kresy II RP. Na obozach szkoleniowych i na wiecach aktywni krzewiciele demokracji w amerykańskim wydaniu promują kult siły, nawołują młodzież do walki z wrogami, którzy rządzą Ukrainą, i do uczestnictwa w „rewolucji narodowej”.

Wielotysięczne pochody z emblematami nawiązującymi do nazistowskiej symboliki wywołały protesty zdecydowanej większości społeczeństwa, szczególnie na historycznie powiązanej z Rosją Ukrainie wschodniej i południowej, gdzie funkcjonuje jeszcze pamięć ostatniej wojny.

Najbardziej wpływową partią z paramilitarnymi przybudówkami, mającą struktury lokalne, jest Swoboda, znana z antypolonizmu ustępującego jedynie wrogości do Rosji i Rosjan. Jej członkowie skandują hasła: „Chwała nacji – śmierć wrogom”, „Pamiętaj, obcy, tu gospodarzem jest Ukrainiec”, „Bandera przyjdzie i zaprowadzi porządek”. Faszyzm na Zachodzie został potępiony, tymczasem nawiązujące do idei faszystowskich radykalne partie i organizacje na Ukrainie zostały uznane za opozycję demokratyczną, są wspomagane i finansowane przez państwa UE i Amerykę. Zastępca sekretarza stanu USA Victoria Nuland w grudniu 2013 roku na spotkaniu lobbystów na rzecz Ukrainy oświadczyła, że Stany Zjednoczone na ukraińską demokrację od 1991 roku wydały 5 mld dolarów. Pod hasłami demokracji i wolności doszło do obalenia legalnej władzy na Ukrainie, utworzenia rządu w drodze zwyczajnej manipulacji i w konsekwencji do wojny domowej.

nr 41/2014

Historia według Wiatrowycza

„Zimna wojna” polsko-ukraińska

BOHDAN PIĘTKA

Po przewrocie kijowskim w 2014 roku polska opinia publiczna była przekonywana przez establishment polityczno-medialny, że stosunki polsko-ukraińskie są bardzo dobre, a strategiczne partnerstwo z pomajdanową Ukrainą to fundament polskiej racji stanu. Teraz okazuje się, że te stosunki nie są jednak tak dobre, a nawet są złe, można wręcz mówić o „zimnej wojnie” polsko-ukraińskiej. Minister spraw zagranicznych Witold Waszczykowski zapowiedział 2 listopada 2017 roku, że zostaną uruchomione procedury uniemożliwiające wjazd do Polski tym Ukraińcom, którzy zajmują antypolskie stanowisko, na przykład zakładając mundury dywizji Waffen SS Galizien. Szef polskiej dyplomacji nagle zauważył to, czego dotychczas on i jego poprzednicy długo nie dostrzegali. Przecież gloryfikowanie ukraińskiej dywizji SS i UPA miało miejsce na Ukrainie jeszcze przed przewrotem z 2014 roku.

Oświadczenie ministra Waszczykowskiego stanowi w dużej mierze pokłosie wojny, jaką toczy od dawna polski Instytut Pamięci Narodowej ze swoim ukraińskim odpowiednikiem. Powodem konfliktu jest polityka historyczna pomajdanowej Ukrainy. Dotychczas wiele środowisk politycznych w Polsce dyskretnie jej nie zauważało, ale obecnie nie da się już ukryć, że budowanie przez Ukrainę tożsamości na fundamencie nacjonalizmu jest poważną przeszkodą we wzajemnych stosunkach. Doszły one do ściany, kiedy Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej (UINP) zablokował prace zespołu badawczego polskiego IPN na Ukrainie, które miały na celu ustalenie miejsc spoczynku między innymi ofiar ludobójstwa wołyńsko-małopolskiego i doprowadzenie do ekshumacji. Dlatego w oświadczeniu ministra Waszczykowskiego znalazła się groźba, że konsekwencje poniosą również te osoby ze strony ukraińskiej, które uniemożliwiają ekshumacje ofiar UPA i NKWD oraz renowację polskich miejsc pamięci.

Jak głęboka jest przepaść dzieląca polskie i ukraińskie postrzeganie historii, pokazało też V Polsko-Ukraińskie Forum Historyków, które odbywało się w Czerkasach na Ukrainie od 19 do 22 października 2017 roku. Konferencję zorganizowały UINP i polski IPN. Wiodącym tematem były wydarzenia na Chełmszczyźnie w latach 1942–1944 w kontekście ludobójstwa wołyńsko-małopolskiego. Chodzi o dokonane przez polskie podziemie w 1942 roku zabójstwa Ukraińców, którzy zostali przesiedleni na wschodnią Lubelszczyznę w ramach prowadzonej za zgodą Hansa Franka ukrainizacji ziemi chełmskiej. Zabójstwa te – zdaniem nacjonalistycznej historiografii ukraińskiej – miały być przyczyną ludobójczych działań UPA wobec ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej.

Szef pionu naukowego polskiego IPN, doktor habilitowany Mirosław Szumiło, w wypowiedzi dla PAP skomentował wyniki konferencji następująco: „Historycy ukraińscy twierdzą, że mordy dokonane przez polskie podziemie na Ukraińcach na Chełmszczyźnie w 1942 roku były przyczyną antypolskiej akcji UPA na Wołyniu w 1943 roku. Ich zdaniem liczba ofiar ukraińskich na Chełmszczyźnie miała wynosić kilkaset osób, co spowodowało, że ukraińscy uciekinierzy z tego terenu zanieśli na Wołyń informacje o rzekomych polskich zbrodniach. W polskich referatach pokazaliśmy jednak, że twierdzenia te nie znajdują potwierdzenia w faktach”.

Należy w tym miejscu podkreślić, że punkt widzenia nacjonalistycznej historiografii ukraińskiej w tej sprawie został już wcześniej podważony przez takich polskich historyków jak Grzegorz Motyka i Ryszard Torzecki, których trudno posądzić o nastawienie antyukraińskie. Grzegorz Motyka stwierdził na podstawie dostępnych źródeł, że w 1942 roku w całym dystrykcie lubelskim z rąk polskiego podziemia w wyniku pojedynczych egzekucji zginęło około 30 Ukraińców, a nie 400 – jak twierdzi strona ukraińska[11]. Z kolei Ryszard Torzecki zaprzeczył, że najbardziej znany z zabitych wówczas Ukraińców – przedwojenny senator Iwan Pasternak (1876–1943) – zginął z „wyroku sądu AK czy delegatury”. Zdaniem Torzeckiego Pasternak „został śmiertelnie postrzelony (umarł w szpitalu) z rąk nieznanych sprawców, jak to określiło niemieckie śledztwo” i był to „akt wojennego bandytyzmu”[12].

Ustalenia Grzegorza Motyki potwierdził uczestniczący w konferencji w Czerkasach profesor Igor Hałagida – naczelnik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Gdańsku, z pochodzenia Ukrainiec. Badacz ten zaprezentował statystykę strat ukraińskich w dystrykcie lubelskim, z której wynika, że w 1942 roku zabito na tym terenie 388 Ukraińców, z czego aż 319 zginęło z rąk Niemców. Tylko w przypadku dwóch ofiar są dowody, że zginęły z rąk AK, dwie dalsze zginęły prawdopodobnie z rąk partyzantki komunistycznej, a w przypadku 65 osób sprawcy zabójstw są nieznani. Część mogła zginąć w wyniku akcji polskiego podziemia, ale większość prawdopodobnie padła ofiarą zwykłych band rabunkowych. „W związku z tym możemy stwierdzić, że wydarzenia na Chełmszczyźnie w 1942 roku nie miały wpływu na rozpętanie antypolskiej akcji UPA na Wołyniu w 1943 roku”, podsumował Mirosław Szumiło.

Stanowiska tego nie przyjmuje jednak strona ukraińska, która konsekwentnie zaprzecza ludobójczemu charakterowi zbrodni na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej w latach 1943–1944, neguje odpowiedzialność OUN-UPA za zbrodnie na ludności polskiej i lansuje tezę o rzekomej „wojnie polsko-ukraińskiej”, którą miała rozpocząć strona polska w 1942 roku. Tezę tę powielała najpierw nacjonalistyczna historiografia ukraińska w Kanadzie, współcześnie jej orędownikiem stał się między innymi Wołodymyr Wiatrowycz. Urodzony w 1977 roku we Lwowie, nigdy nie ukrywał nacjonalistycznych poglądów ani fascynacji ruchem banderowskim. Jego działalność naukową można śmiało uznać za bezkrytyczne wysławianie OUN-UPA. Dawał temu wyraz jako dyrektor Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego we Lwowie – instytucji powołanej w celu gloryfikacji ukraińskiego nacjonalizmu, jako dyrektor Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, członek rady nadzorczej lwowskiego muzeum Więzienie przy Łąckiego, a od marca 2014 roku jako przewodniczący UINP.

Być może nie byłoby dzisiaj takich problemów, gdyby nie długoletnie pobłażanie strony polskiej dla ukraińskiej polityki historycznej, a nawet jej usprawiedliwianie. Ekshumacje na Wołyniu – nie tylko ofiar UPA, ale także legionistów Piłsudskiego poległych w 1916 roku pod Kostiuchnówką – wielokrotnie blokował między innymi Światosław Szeremeta, sekretarz Państwowej Międzyresortowej Komisji do spraw Wojen i Represji Politycznych, zdeklarowany nacjonalista ukraiński. Nie było jednak reakcji strony polskiej, gdy tenże Szeremeta w 2016 roku wywoływał incydenty podczas marszu ukraińskiego w Przemyślu i brał udział w uroczystym pogrzebie szczątków ukraińskich esesmanów z dywizji Galizien na górze Żbyr koło Brodów w obwodzie lwowskim.

Nie było reakcji, gdy Petro Tyma, prezes Związku Ukraińców w Polsce, w odpowiedzi na likwidację pomnika UPA w Hruszowicach napisał: „W sprawie Hruszowic prowokatorzy triumfują. Oczywiście zapomnieli, czym skończył się polski triumf w 1938 roku nad cerkwiami Chełmszczyzny”. Co miały znaczyć te słowa? Według propagandy nacjonalistów ukraińskich polska akcja rewindykacji cerkwi prawosławnych z 1938 roku skutkowała „akcją antypolską UPA” z 1943 roku, czyli ludobójstwem typu genocidum atrox na Wołyniu. Zacytowana wypowiedź była więc ze strony Tymy zawoalowaną groźbą.

Nie było też zdecydowanej reakcji polskiego MSZ, gdy pod koniec kwietnia 2017 roku Wiatrowycz zapowiedział po raz pierwszy „wstrzymanie wydawania pozwoleń na prace poszukiwawcze pochówków i porządkowanie polskich miejsc pamięci na Ukrainie” i zwrócił się do władz lokalnych na zachodniej Ukrainie z apelem o wstrzymanie decyzji „odnośnie do wydawania pozwoleń na wniosek polskich instytucji publicznych, osób lub organizacji społecznych na zainstalowanie nowych polskich pomników lub renowację istniejących”.

Dominowało wtedy myślenie doradcy MSZ Przemysława Żurawskiego vel Grajewskiego, który uważał, że pamięć o zbrodni wołyńskiej jest „sprawą drugo- czy trzeciorzędną”, a środowiska kresowe są „zupełnie oderwane od rzeczywistości” i rzekomo idą „oczekiwanym przez Rosję tropem”.

Dopiero teraz przeciwko gloryfikacji nacjonalizmu ukraińskiego przez UINP, a także niedawnej wypowiedzi byłego prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki, który postawił na jednej płaszczyźnie UPA i AK oraz Banderę i Piłsudskiego, zaprotestował prezes IPN Jarosław Szarek. Oświadczył, że IPN ma „fatalne relacje ze stroną ukraińską”, pomiędzy IPN i UINP toczy się „tak naprawdę zimna wojna”, a „bez gestu ze strony Ukrainy nie będzie przełomu w naszych relacjach”. „Ukraina musi jedno wziąć pod uwagę, że taka droga gloryfikacji tych formacji [OUN i UPA – przyp. BP] jest całkowicie ahistoryczna. (...) UPA była zbrojną organizacją jednej z partii, nawet jednej z frakcji partyjnych”, stwierdził szef polskiego IPN w wypowiedzi dla prawicowego portalu wPolityce.pl.

Komentując natomiast wypowiedź Wiktora Juszczenki, Jarosław Szarek powiedział w TV Republika, że IPN wielokrotnie okazywał dobrą wolę, ale „teraz wyczerpaliśmy chęć porozumienia. Nie widzę możliwości dalszej współpracy w jakimkolwiek celu, jeśli Ukraina nie pokaże swojej dobrej woli (...) i nie poda ręki z konkretną propozycją”.

Powstaje pytanie, dlaczego IPN i polski minister spraw zagranicznych tak późno zajęli jednoznaczne stanowisko wobec ukraińskiej polityki historycznej. Przecież gloryfikacja OUN i UPA ma miejsce na Ukrainie co najmniej od pomarańczowej rewolucji w 2004 roku, a po przewrocie z 2014 roku uznano tam nacjonalizm ukraiński, także ten w wersji banderowskiej, za fundament budowy tożsamości państwowo-narodowej. Oba przewroty ukraińskie – z lat 2004 i 2014 – były aktywnie wspierane przez cały polski establishment polityczny. Obecnie gloryfikacja nacjonalizmu ukraińskiego osiągnęła taki poziom, że na podanie ręki z „konkretną propozycją” nie ma co liczyć. Wymownie świadczy o tym chociażby żądanie strony ukraińskiej, żeby w zamian za możliwość upamiętnienia polskich ofiar OUN-UPA na Ukrainie mogły istnieć na terenie Polski upamiętnienia UPA. Według relacji wiceprezesa IPN profesora Krzysztofa Szwagrzyka, który towarzyszył wicepremierowi Piotrowi Glińskiemu podczas niedawnej wizyty na Ukrainie, władze ukraińskie wprost postawiły stronie polskiej ultimatum, przedstawiając żądanie odbudowania usuniętego w kwietniu 2017 roku nielegalnego pomnika UPA w Hruszowicach koło Przemyśla jako warunek zgody na wznowienie prac poszukiwawczo-ekshumacyjnych na Wołyniu.

Nie ma przy tym znaczenia dla strony ukraińskiej, że pomnik w Hruszowicach nie stał na żadnej mogile i upamiętniał nie jakiekolwiek ofiary, ale walkę UPA z powojenną Polską. Kijów zrównuje zatem z bezbronnymi polskimi ofiarami ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA ukraińskich nacjonalistów walczących z państwem polskim, których czczenie na polskiej ziemi jest nie do przyjęcia dla naszego społeczeństwa.

Dziwi więc dzisiejsze dopiero oburzenie ministra Waszczykowskiego z powodu informacji historycznej w muzeum Więzienie na Łąckiego. Minister spraw zagranicznych Polski demonstracyjnie odwrócił się pod drzwiami tego muzeum na widok tablicy mówiącej o „polskiej okupacji”. Czyżby nie kojarzył, że ukraińska polityka historyczna jest rezultatem tamtejszych przemian politycznych, gorąco wspieranych przez cały postsolidarnościowy establishment, z jego partią na czele? Przecież to ze środowiska szeroko rozumianej prawicy wielokrotnie słyszeliśmy, że „lepsza Ukraina banderowska od moskiewskiej”. Tezę tę powtórzył stały publicysta „Rzeczpospolitej” Andrzej Talaga, który zaproponował, by „wziąć UPA w nawias” i postawić „rację stanu ponad racją moralną”. Skoro tak, to rozdzieranie szat teraz wygląda bardzo nieszczerze.

Polakom byłe więzienie przy ulicy Łąckiego we Lwowie kojarzy się głównie z istniejącym tam w latach 1939–1941 więzieniem NKWD i dokonywanymi tam masakrami więziennymi w czerwcu 1941 roku Ukraińcy jednak eksponują fakt, że w latach 1935–1939 mieściło się tam więzienie śledcze, w którym przetrzymywano członków nielegalnej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oskarżonych o działalność terrorystyczną przeciw II RP (według strony ukraińskiej „wyzwoleńczą”). Podczas procesu działaczy OUN w 1936 roku w więzieniu tym przebywali między innymi Stepan Bandera, Jarosław Stećko i Mykoła Łebed. Stąd obecna narracja ukraińska o „polskiej okupacji”, która tak oburzyła ministra Waszczykowskiego.

To nie likwidacja nielegalnego i obrażającego Polaków pomnika UPA w Hruszowicach jest przyczyną wstrzymania legalizacji polskich ekshumacji i upamiętnień na Ukrainie. Na upamiętnienie polskiej martyrologii na Wołyniu nie ma miejsca, dlatego że stoi to w sprzeczności z obłędną heroizacją UPA. Ukraina banderowska nie okazała się lepsza od „moskiewskiej”.

Przekaz o „polskiej okupacji” w lwowskim muzeum jest zasługą między innymi Wołodymyra Wiatrowycza, członka nadzorującej je rady. Przewodniczący UINP wyrasta dzisiaj na czołowego kreatora ukraińskiej polityki historycznej, opartej na afirmacji nacjonalizmu ukraińskiego jako rzekomego nurtu narodowowyzwoleńczego oraz na gloryfikacji OUN-UPA.

Pseudohistoryczna działalność Wiatrowycza nasiliła się zwłaszcza w roku 2017, ogłoszonym przez współczesnych epigonów nacjonalizmu ukraińskiego „rokiem UPA”. Dotychczas ukraińska historiografia nacjonalistyczna przedstawiała UPA jako „ruch narodowowyzwoleńczy”. Wiatrowycz poszedł dalej i 8 lutego 2017 roku zainaugurował w Kijowie „kampanię informacyjną”, która przedstawiła UPA jako główną siłę oporu wobec okupacji niemieckiej, walczącą z Niemcami hitlerowskimi. Walkę tę miała podobno zainicjować w lutym 1943 roku sotnia Hryhorija Perehijniaka, która rzeczywiście wtedy zainicjowała, ale ludobójstwo na ludności polskiej na Wołyniu.

Innym przykładem podejścia Wiatrowycza do historii jest promocja postaci Ołeny Telihy (1906–1942) – nacjonalistki z melnykowskiej frakcji OUN i kolaborantki hitlerowskiej. 25 lutego 2017 roku z udziałem najwyższych władz Ukrainy oraz Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego odsłonięto jej pomnik w Babim Jarze – miejscu jednej z największych zbrodni niemieckich na Żydach, popełnionej w dniach 29 września–3 października 1941 roku. Rozstrzelano tam wówczas 33 771 Żydów. W zbrodni tej brał udział także Kijowski Kureń OUN, który w rzeczywistości był formacją ukraińskiej policji pomocniczej pod dowództwem Petra Żachwałyńskiego. To z tą kolaboracyjną formacją przybyła do Kijowa w 1941 roku Ołena Teliha. W 1942 roku, w związku z konfliktem pomiędzy banderowską i melnykowską frakcją OUN, została przez banderowców zadenuncjowana gestapo pod zarzutem machinacji finansowych i prawdopodobnie rozstrzelana przez Niemców w Babim Jarze. Nie jest to do końca pewne, ponieważ Łeontij Forostywśkyj, ukraiński kolaborant i burmistrz Kijowa podczas okupacji niemieckiej, w wydanej w Buenos Aires w 1952 roku książce Kyjiw pid worożymy okupacijamy twierdził, że Teliha podcięła sobie żyły w areszcie gestapo na ulicy Władymirskiej w Kijowie. Okoliczności jej działalności politycznej, aresztowania i śmierci nie przeszkodziły jednak UINP w uczynieniu z niej ofiary nazizmu.

Pominięto przy tym fakt, że 5 października 1941 roku – a więc tuż po egzekucjach Żydów w Babim Jarze – Teliha zamieściła na łamach kolaboracyjnej gazety „Wołyń” artykuł Rozsypują się mury, w którym wyrażała radość, że Niemcy kazali „opuścić” Żydom Kijów. Prowadziła też w okupowanym przez Niemców Kijowie restaurację, którą przejęła w ramach „aryzacji mienia żydowskiego”.

Szczególnie bulwersującym przejawem działalności Wiatrowycza było międzynarodowe sympozjum „Shoah na Ukrainie. Nieszczęścia XX wieku w nowej perspektywie”, które zorganizowano na Uniwersytecie Paryż II Panthéon-Assas w marcu 2017 roku Nie zaproszono na nie znanych i niezależnych badaczy historii nacjonalizmu ukraińskiego, takich jak John-Paul Himka, Per Anders Rudling, Marco Carynnyk, Grzegorz Rossoliński-Liebe i Iwan Kaczanowski. Dopuszczono tylko Wiatrowycza i współpracujących z nim historyków ukraińskich. Organizatorami sympozjum byli Philippe de Lara z Uniwersytetu Paryż II i Galina Ackerman – emigrantka z ZSRR, doktor historii na Sorbonie, znana z antyrosyjskiej publicystyki i wspierania pomajdanowej Ukrainy, między innymi w ramach Europejskiego Forum dla Ukrainy.

Organizatorzy sympozjum umożliwili delegacji ukraińskiej z Wiatrowyczem na czele głoszenie oczywistych kłamstw. Z większości wystąpień jej członków można było się dowiedzieć o „czarnej legendzie ukraińskiego antysemityzmu”, którą wymyśliła „moskiewska propaganda”. Można było również usłyszeć tezy negujące udział nacjonalistów ukraińskich w Holokauście. Naukowcy zachodni i nieliczni działacze żydowscy protestujący przeciw udziałowi w konferencji Wiatrowycza (między innymi Eduard Doliński, dyrektor Ukraińskiego Komitetu Żydowskiego z Kijowa) zostali przedstawieni jako „przeciwnicy dekomunizacji” albo sojusznicy-agenci-poplecznicy Kremla. Organizatorzy konferencji pochwalili Wiatrowycza właśnie za ową „dekomunizację historii” i zgodzili się z nim, że historia Holokaustu jest „zakłamana”, a jej odkłamanie polegać ma na likwidacji „sowieckich stereotypów” na temat antysemityzmu nacjonalistów ukraińskich.

„Przeciwdziałanie środowisk prokremlowskich dowodzi tylko, że my [jesteśmy] – na właściwym szlaku. Musimy kontynuować walkę o porozumienie między Ukraińcami i Żydami”, stwierdziła Galina Ackerman.

Dlaczego wtedy nie protestował polski IPN? Dlaczego nie wydał lub nie wsparł wydania publikacji ukazującej prawdę o roli nacjonalistów ukraińskich w zagładzie Żydów? Opracowanie takiej publikacji wziął na siebie zespół profesora Andrzeja A. Zięby, kierownika Zakładu Stosunków Etnicznych w Europie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Doprowadził on do wydania monumentalnej pracy (998 stron i 52 strony wstępu) OUN, UPA i zagłada Żydów (Kraków 2016, faktycznie książka ukazała się w sierpniu 2017 roku).

Dzieło to zawiera 36 artykułów badaczy nacjonalizmu ukraińskiego, w tym tak znakomitych jak Marco Carynnyk, Aleksandr Diukow, Frank Golczewski, Sofia Graczowa, John-Paul Himka, Iwan Kaczanowski, Lucyna Kulińska, Grzegorz Motyka, Grzegorz Rossoliński-Liebe, Per Anders Rudling, Ewa Siemaszko, Władysław Siemaszko i Andrzej Zapałowski. Ich artykuły dotyczą antysemityzmu w ideologii OUN, udziału OUN i UPA w zagładzie Żydów oraz pamięci o tych zbrodniach. Publikacja ta ma ogromne znaczenie w sytuacji, kiedy ukraińska polityka historyczna, sterowana przez Wiatrowycza, neguje udział nacjonalistów ukraińskich w Holokauście.

Niemiecki politolog i historyk Andreas Umland napisał w sieciach społecznościowych, że skrót UINP można śmiało odczytywać jako „Ukraiński Instytut Naparzania (pokrzywą) Polski”, ponieważ ta instytucja wraz z lwowskim Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego wyrządza najwięcej szkód relacjom polsko-ukraińskim. Jednakże przez bardzo długi czas strona polska przymykała na to oko. Polityka historyczna pomajdanowej Ukrainy była długo bagatelizowana przez polski establishment polityczno-medialny. Opinię publiczną w naszym kraju próbowano przekonywać, że renesans nacjonalizmu ukraińskiego, połączony z negowaniem jego zbrodni, stanowił zjawisko marginalne. Niestety, jest wręcz przeciwnie.

Po upadku ZSRR i powstaniu niepodległej Ukrainy nacjonalistyczna diaspora ukraińska w Kanadzie, USA i RFN na nowo podjęła wojnę, którą UPA przegrała ponad 70 lat temu. W tę walkę włożono olbrzymi wysiłek organizacyjny i finansowy. Dla epigonów Stepana Bandery nie miało i nie ma znaczenia, że doprowadzili do konfliktu wewnętrznego na Ukrainie oraz do konfliktu z Rosją, a teraz rozniecają konflikt z Polską. Liczył się tylko jeden cel – „Ukraina dla Ukraińców” pod nacjonalistyczną władzą. Dlatego zaoferowali Zachodowi swoje usługi w obaleniu legalnych władz ukraińskich w 2004 i 2014 roku w zamian za możliwość wejścia na scenę polityczną Ukrainy. Kult nacjonalizmu w wydaniu banderowskim był obecny w życiu zachodniej Ukrainy od ponad 20 lat, ale po przewrotach z lat 2004 i 2014 został rozszerzony na resztę Ukrainy, z fatalnymi dla tego kraju skutkami politycznymi.

Polska polityka uległości wobec Ukrainy od początku była błędem wynikającym z niezrozumienia przez postsolidarnościowe elity polityczne – zaślepione rusofobią oraz dawno przebrzmiałymi ideami prometeizmu – z jakim partnerem mają do czynienia. Elity te opierały się, i niestety nadal w niemałej mierze się opierają, na własnych wyobrażeniach o Ukrainie, lekceważąc jednoznaczną wymowę faktów. Polityka historyczna uprawiana przez pomajdanową Ukrainę jest najlepszym dowodem, że nie warto stać po stronie takiego partnera. Nie tylko nie warto, ale nawet jest to niebezpieczne.

nr 46/2017

Wołyń – przemilczane ludobójstwo

Planowanie czystek etnicznych, których ofiarami mają być dziesiątki tysięcy ludzi, jest planowaniem zbrodni wojennej

Rozmawia ROBERT WALENCIAK

DR HAB. WAWRZYNIEC KONARSKI

– profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik Zakładu Polityki Etnokulturowej w Instytucie Studiów Międzykulturowych UJ. Wnuk Walentego Taisa, górala z Beskidu Makowskiego, legionisty Piłsudskiego oraz osadnika polskiego na Wołyniu, do 1940 roku mieszkańca Osady Ostrowskiej koło Beresteczka, następnie wywiezionego wraz z rodziną do obwodu archangielskiego.

Mamy lipiec, więc znów głośno o Wołyniu. Czy to się kiedyś skończy?

– Myślę, że to stosowny moment, żeby przypomnieć coś, o co nieraz apelowałem, a co dotąd nie może dojść do skutku – potrzebny jest polsko-ukraiński okrągły stół: historyków, politologów, kulturoznawców. Bez udziału polityków! Przy takim stole byłaby szansa na głęboką dyskusję o sprawach spornych i dramatycznych w naszych relacjach.

Nie wierzę w taki okrągły stół.

– Wiem, że to trudne, gdyż ciągle mamy rozbieżne interpretacje tego, co się stało w czasie wojny na Wołyniu. A nawet rozbieżne podejście. W Polsce żyjemy w grzechu przemilczania, natomiast na Ukrainie – odwrotnie! Tam fetyszyzuje się osoby, które gdzie indziej w zasadzie nie miałyby szansy zostać uznane za bohaterów narodowych. Taka sytuacja w sposób naturalny będzie przedłużać spory między naszymi narodami. Z jednej strony będą werbalne deklaracje współpracy i przyjaźni, a z drugiej cieniem będzie się kłaść historia, póki jej się nie wyjaśni.

Nie rozdrapie...

– Zadaniem intelektualistów jest dążenie do tego, żeby przedstawić jak najwięcej faktów, żeby uwypuklić to, co nieodzowne w takiej analizie – ciąg przyczyn i skutków. Bo jeśli będziemy mieszać skutki z przyczynami, to w przypadku zadawnionych sporów nie ma szans, by przynajmniej kolejne pokolenia mogły dojść do jakiejś formy pojednania, do czego wstępem byłoby wspólne uznanie protokołu rozbieżności.

Trudno wierzyć w okrągły stół i poważne dyskusje w sytuacji, w której złamie pan ukraińskie prawo, jeśli powie o jedno słowo za dużo o Banderze. Na Ukrainie mówienie o nim źle jest zakazane i karane.

– Uchwalenie takiego prawa uważam za bardzo nierozsądne czy wręcz szkodliwe, żeby nie powiedzieć urągające pamięci osób, które są ofiarami tego, co się stało w czasie wojny. To nie będzie tworzyło atmosfery zaufania między Polakami a Ukraińcami i nie będzie budowało reputacji Ukrainy w innych krajach. Nikt nie zrozumie, jak można gloryfikować osoby oskarżane o inspirowanie i dokonywanie aktów ludobójstwa. Proszę popatrzeć, jak jest w świecie odbierany Nelson Mandela, bohater walki z apartheidem. Jako człowiek niezłomny, który był bohaterem i nigdy nie wzywał do eksterminacji fizycznej swoich wrogów. Postawiłby pan obok niego Banderę?

Ale na Ukrainie mówią: on i jego towarzysze to nasi bohaterowie narodowi. My z nich.

– Pół biedy, gdyby taką tezę postawić jako jedną z wielu. Natomiast jeśli taką opinię sankcjonuje prawny zakaz krytyki Bandery i osób mu podobnych, dusi to w zarodku wszelkie szanse na normalną dyskusję w gronie także samych Ukraińców. Również dla wielu Polaków, którzy chcieliby pracować na rzecz pojednania polsko-ukraińskiego, ta apologetyka jest oczywistym hamulcem.

Ale oni mówią: taka jest nasza historia.

– Byłem wolontariuszem w trakcie trzeciej rundy wyborów prezydenckich, w których wygrał Wiktor Juszczenko. Pamiętam te wybory, pamiętam bardzo dużo sympatii wobec Polski i Polaków. Pamiętam też, że na Majdanie były ustawione namioty czerwono-czarne, czyli w barwach ukraińskiego nacjonalizmu. Wtedy jednak nie było kłótni, chodziło o to, żeby Juszczenko wygrał jako rodowodowo i moralnie lepszy od Janukowycza. Natomiast już wtedy wiedziałem, że jeżeli będzie się zamiatać pod dywan dramatyczne fakty z przeszłości, nasze trudne relacje co pewien czas będą dawały o sobie znać z podwójną siłą. Problem nie polega więc na tym, żeby negować jakiekolwiek prawa Ukraińców do interpretacji własnej historii. Chodzi o to, żeby Ukraińcy jako nasi sąsiedzi i partnerzy zdawali sobie sprawę z tego, że coś, co dla nich jest białe, nie będzie białe dla wszystkich, a często będzie wręcz czarne.

Porozmawiajmy o ukraińskich bohaterach. Dlaczego został nim Bandera? Nie ma innych kandydatów?

– Jest ich bardzo dużo! W czasie moich wykładów na Ukrainie, w Kijowie, w Iwano-Frankowsku (dawnym Stanisławowie) i rozmów na seminariach miałem okazję podnosić te wątki. I przypominać Ukraińcom, że w szeroko pojętej grupie intelektualistów mają sporo nazwisk, które wprawdzie nie zawsze są kojarzone z bezpośrednio pojmowaną polityką, ale których wpływ na ich tożsamość narodową był fundamentalny. Widać to dzięki twórczości tak wybitnych przedstawicieli literatury jak Larysa Kosacz, czyli Łesia Ukrainka, jak genialna Olga Kobylańska, której muzeum w wielokulturowych Czerniowcach miałem okazję dokładnie zwiedzić, i oczywiście Iwan Franko, którego kult jest na Ukrainie wszechobecny. Dochodzą do tego intelektualiści praktycy. Takim praktykiem był Mychajło Hruszewski. Co prawda, był to niefortunny prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej, ale jego praca Historia Ukrainy-Rusi jest niezwykle ważna dla zrozumienia tego narodu, choć kontrowersyjna. Także Symon Petlura, który być może jest traktowany jako ktoś, kto za bardzo uwierzył Polakom, i w związku z tym za wiele stracił... Ale kontekst był inny.

Polska, Piłsudski nie mieli już siły, by się wywiązać ze zobowiązań.

– Petlura też nie był w stanie zmobilizować swoich zwolenników, aby marzenia o własnym państwie stały się faktem. Ich wszystkich warto wspominać, by wskazać Ukraińcom, że mają przykłady historyczne osób, które mogłyby pomóc w budowaniu ich pękniętej wewnętrznie tożsamości.

Co więc powoduje, że Bandera jest bohaterem, a jego postać uważa się za spoiwo, które złączy Ukraińców, pomoże budować tożsamość narodową?

– On jest spoiwem tylko w unifikowaniu Ukraińców z obszaru Ukrainy Zachodniej. Już w Kijowie wygląda to inaczej, a nie muszę mówić, że na Zadnieprzu jest zupełnie odwrotnie. Jak wiadomo, Wiktor Juszczenko popełnił fatalny błąd, wychodząc z założenia, że ogólnoukraińskim bohaterem będzie Bandera. To jest przewlekłe czasowo samobójstwo polityczne.

Oni nie uważają, że to samobójstwo.

– Poruszałem często ten wątek, kiedy miałem wykłady w Iwano-Frankowsku, przypominając, że rola Bandery nie może być i nigdy nie będzie w Polsce aprobowana. Wśród kadry naukowej powodowało to często milczenie, natomiast u studentów wywoływało fukanie, czasami uśmieszki. Ale puenta jest inna, taka, jaką przekazał mi jeden z tamtejszych politologów, gdy zastanawialiśmy się, jak dojść do źródeł pękniętej tożsamości Ukraińców. Stwierdził wręcz: „Cóż ja ci powiem – jeden z moich dziadków z Armią Czerwoną doszedł do Berlina, a drugi był w UPA”. Tak jest! Losy rodzinne Ukraińców są pogmatwane. I często w tej samej rodzinie dochodzi do prób trudnego dialogu na temat przeszłości. A wie pan, że byłem w muzeum Stepana Bandery we wsi Uhrynów Stary koło Kałusza, tam, gdzie się urodził? Gospodarze wiedzieli, kim jestem, że jestem z Polski, no i panowała swoiście sztywna kurtuazja. O innej atmosferze nie mogło być mowy...

A jak Ukraińcy odbierają nasze próby upamiętnienia rzezi wołyńskiej?

– Bardzo różnie. Najczęściej, gdy te sprawy poruszałem, zmieniali temat, nie chcieli tego wałkować. Jeden ze znanych lwowskich politologów powiedział mi z kolei, że bardzo potrzebna jest tu szeroka dyskusja z udziałem polskich i ukraińskich historyków.

Pan też to postuluje.

– Tak! Tylko że taka dyskusja nie może być stale oczekiwana. Ciągłe mówienie o jej potrzebie, a na tym etapie utknęliśmy, musi w końcu się przełożyć na jej rozpoczęcie, po to by zmierzyć się z faktami i interpretacjami. To właśnie postuluję. Inaczej uciekamy przed nazywaniem rzeczy po imieniu.

Ukraińcy odpowiadają, że my nie byliśmy lepsi.

– Na przykład ostro krytykując akcję „Wisła”, która była formą przymusowego przesiedlenia. Ale nie była to forma zaplanowanego ludobójstwa! Zaplanowanego na zimno, którego efektem miało być pozbawienie życia kilkudziesięciu tysięcy ludzi, dokonywanego wielokrotnie w sposób bestialski. Jak można te dwie sytuacje porównywać?! Przesiedlenia też są formą czystki etnicznej, gdyż duże grupy ludzi są wówczas zmuszane do opuszczenia swojego miejsca zamieszkania. Jednak potrzebna jest gruntowna analiza takich działań w celu zbadania ciągu przyczyn i skutków. W przypadku akcji „Wisła” istniała realna obawa, że lokalna ludność może stanowić rezerwuar wpływów Ukraińskiej Powstańczej Armii na tym obszarze. Jednym ze sposobów poradzenia sobie z tym było dokonywanie przesiedleń, czemu towarzyszyły także akty przemocy bezpośredniej. Ale z drugiej strony udało się zapobiec śmierci setek lub tysięcy osób, które mogły się stać ofiarami walk. Cieniem na tym kładzie się zbrodnia dokonana przez AK na mieszkańcach wsi Pawłokoma w marcu 1945 roku, przy czym nie można tego dramatu łączyć z akcją „Wisła”. W przypadku rzezi na Wołyniu, gdzie ludność polska była mniejszością, działania eksterminacyjne zaplanowano z zimną krwią. Co najsmutniejsze, nie robiły tego dosłownie oddziały UPA, do mordowania ludności polskiej dochodziło pod ich kuratelą. Napuszczano wieś na wieś...

Sąsiad przychodził zabić sąsiada.

– Ale też powtarzam moim studentom ukraińskim: mam świadomość jako Polak, że w czasie rzezi wołyńskiej wielu Ukraińców wykazało się odwagą, ukrywając swoich sąsiadów. Często przypłacali to życiem. Tacy ludzie żyją jeszcze – w zapomnieniu – na obszarze dawnego województwa wołyńskiego.

Żyją także mordercy.

– Żyją. Jeżeli więc przyjmie się założenie, że o mordercach można mówić tylko dobrze, a o tych Ukraińcach, którzy przeciwstawiali się tym mordercom, nie mówi się w ogóle, to ja absolutnie na to się nie zgadzam.

Ekshumacja zbiorowych mogił w dniach 17–22 sierpnia 1992 roku na terenie dawnej polskiej wsi Wola Ostrowiecka (gmina Huszcza, powiat Luboml), gdzie 30 sierpnia 1943 roku upowcy wymordowali co najmniej 572 osoby znane z nazwiska. Na fotografii fragment odkrytej mogiły.

Jak zbudować pojednanie? Ciągle rozdrapując rany?

– Należałoby bardzo szybko doprowadzić do ustalenia protokołu rozbieżności, przedłożyć stosowny memoriał elitom politycznym obu krajów, wspólnie nazwać zbrodnię zbrodnią. Powiedzieć, że to, co tam się stało, nie może być nazwane wojną domową, ponieważ strona polska, tamtejsza AK, nie planowała dokonywania pogromów całych ukraińskich wsi. Owszem, były akcje odwetowe i nie mam zamiaru usprawiedliwiać ich jako metody. Ale jeśli nie przeprowadzimy wspomnianej już analizy ciągu przyczyn i skutków, nigdy sensownie i jednoznacznie tamtej tragedii nie wyjaśnimy i nie opiszemy.

Czyli proponuje pan rozdrapywanie ran.

– Jednym z argumentów polskich przeciwników przypominania tego, co się stało na Wołyniu, była teza, że służy to przede wszystkim Rosji. Mówiono też, że powinniśmy brać pod uwagę, że nie było wtedy państwa ukraińskiego, na które można byłoby przenieść odium oskarżeń. Oczywiście, że tego państwa nie było! Tylko że współczesne państwo ukraińskie – apologizując ludzi, którzy tę rzeź zaplanowali i zainspirowali lub przeprowadzili, oraz dając im ochronę prawną – musi się liczyć z tym, że od tej pory jest stroną tej dyskusji. Należy uświadomić to naszym partnerom z Ukrainy. Można sobie wyobrazić, jaką negatywną nośność międzynarodową miałaby uchwała polskiego parlamentu sankcjonująca objęcie ochroną prawną inspiratorów pogromu Żydów w okresie II RP, na przykład w Przytyku czy w Myślenicach, bo działali oni z patriotycznych pobudek.

Co więc zrobić w obecnej sytuacji?

– Bezdyskusyjne pozostaje to, że zbrodnia jest zbrodnią. Planowanie czystek etnicznych, których ofiarami mają być dziesiątki tysięcy ludzi, jest planowaniem zbrodni wojennej, która staje się ludobójstwem z uwagi na skalę tego dramatu. I z tym trzeba sobie poradzić mentalnie. Dlatego jako Polak mam krytyczny stosunek do antyukraińskich akcji represyjnych dokonywanych na obszarze Małopolski Wschodniej przez polskie jednostki wojskowe w latach 30. XX wieku. Od dawna też uważam, że polityka, jaką prowadziło polskie państwo w XVII i XVIII wieku wobec Kozaków zaporoskich i ludności ukraińskiej, była niezgodna z polską racją stanu. Choćby dlatego, że gdyby się udało stworzyć Rzeczpospolitą Trojga Narodów, państwo to mogłoby przetrwać, choć w innej formie ustrojowej.

Ukraińcy mówią, że wszystko musi potrwać. Oni Wołyń muszą w swojej pamięci zbiorowej przetrawić. Argumentują, że Polacy też przez całe lata nie potrafili spojrzeć prawdzie w oczy, jeśli chodzi o Jedwabne. I nawet teraz wielu twierdzi, że to kłamstwo.

– Rozumiem ten argument. Jeżeli Ukraińcy uważają, że jeszcze za wcześnie, by poznać prawdę, mogę z tym się zgodzić. Tylko chciałbym, żeby w ślad za tym nie szły decyzje o ochronie prawnej osób, na temat których ta dyskusja powinna być prowadzona wśród samych Ukraińców, i to w sposób nieskrępowany. Jeśli bowiem państwo ukraińskie krępuje tę dyskusję, popełnia gigantyczny błąd.

A nasz IPN? Zajmuje się wieloma rzeczami, natomiast szalenie powściągliwie podchodzi do zbrodni popełnionych przez Ukraińców.

– To jeden z elementów krytyki, jaka dotyka dziś IPN. Zbrodnie popełnione przez Niemców i Sowietów są bardzo dokładnie badane przez tę instytucję, ale zbrodnie dokonywane przez formacje ukraińskie, które były traktowane jako sojusznicy nazizmu, są mniej zauważane. Jeżeli zatem IPN chce mieć wiarygodność społeczną, badania zbrodni popełnionych na narodzie polskim muszą dotyczyć tych wszystkich, których się o nie posądza.

Instytut Pamięci Narodowej ma jechać na Ukrainę i przesłuchiwać staruszków?

– Nie będę sugerował technik badawczych pracownikom IPN. To dość unikatowa forma połączenia działań prokuratorskich z badaniem historii. Ale jeżeli wiemy, że jednym z głównych źródeł informacji są ludzie, świadkowie, to rozmowy z nimi powinny być przeprowadzane.

Z naszej rozmowy wynika, że starania polskich prezydentów, by doprowadzić do pojednania polsko-ukraińskiego, by nastąpiło wybaczenie, okazały się nieskuteczne.

– Oceniam je jako nieprzemyślane i nierzadko oparte na naiwności politycznej. Aleksander Kwaśniewski z uporem godnym lepszej sprawy mylił partnerstwo z przyjaźnią, zwłaszcza wtedy gdy mówił o relacjach łączących go z prezydentem Leonidem Kuczmą. W rezultacie swoje wyobrażenia na temat stosunków polsko-ukraińskich uznawał za fakty. Spotkanie Lecha Kaczyńskiego z Wiktorem Juszczenką w Pawłokomie w maju 2006 roku mogło się stać kanwą głębszej dyskusji wokół kwestii spornych między politykami obu stron, ale paradoksalnie nie okazało się przełomem, nie tylko z powodu tragicznej śmierci prezydenta Polski w katastrofie smoleńskiej. W trakcie prezydentury Bronisława Komorowskiego rozwiązania kwestii spornych nie udało się przybliżyć, może z wyjątkiem utworzenia wspólnego frontu krytyki wobec Rosji. Te problemy zasługują jednak na osobną rozmowę.

W tej chwili widzę w kraju dwa podmioty, które zajmują się stosunkami polsko-ukraińskimi. Pierwszy to Jarosław Kaczyński, PiS i rząd. A drugi to ksiądz Tadeusz Isakowicz-Zaleski.

– Polskie elity jakimś dziwnym trafem, kiedy już zyskują władzę, zapominają o tym, co obiecywały w kampanii. I w sprawie Wołynia pomijają to, czym żyją dziesiątki tysięcy Kresowiaków i ich liczni potomkowie, którzy czekają na jakąś formę moralnego zadośćuczynienia. A ona nie nachodzi.

PiS im to obiecywało, a teraz się wykręca, Jarosław Kaczyński proponuje, by Dzień Kresowiaka przenieść na 17 września...

– Takie zachowanie daje pole do popisu tym działaczom politycznym, którzy głoszą poglądy ekstremalne z perspektywy ukraińskiej, ale i polskiej. Dobrze byłoby zatem, aby dialog prowadzony między każdym polskim rządem i każdym rządem ukraińskim miał charakter dialogu opartego na wielu „otwartych furtkach”. Takiego, w którym mamy szansę posłuchania różnych punktów widzenia, nie unikając konfrontacji z poglądami, które są jednoznacznie radykalne.

Czy sprawa Wołynia może trwale i na zawsze skłócić Polaków i Ukraińców?

– W tej chwili już nie. Wielu młodych Ukraińców, na przykład moich studentów, budujących w sobie proeuropejską otwartość, patrzy z rosnącą obojętnością czy pobłażliwością na to, co robi rząd ukraiński w sprawie Bandery i jemu podobnych. Zaczyna wyczuwać, że to zgrzyta. W Polsce też mija czas, gdy zamiatano te sprawy pod dywan. To dobrze. Nie zgadzam się, aby tematy trudne były zawieszane na kołku na zasadzie: tego nie ruszamy. Są takie chwile, kiedy musimy je ruszyć. Jeżeli mamy tworzyć rzeczywiste zręby współpracy opartej na zaufaniu, to taka właśnie polityka musi być prowadzona równolegle przez każdy polski i każdy ukraiński rząd.

nr 27/2016

Dlaczego wyrżnięci Wołyniacy
dzisiejszym elitom śmierdzą

EWARYST FEDOROWICZ

Jestem reklamiarzem, przez 20 lat reklamowałem prawie wszystko, z wyjątkiem fajek, bo ja agresywny niepalący jestem. Ale parę lat pracowałem w jednym pokoju z dwoma kolegami, którzy odpowiadali za reklamę produktów międzynarodowego giganta tytoniowego i z widokiem papierosowych sztang, zawalających wszystkie szafy i biurka, jestem oswojony, podobnie jak z reklamami tej przebogatej w pomysły kategorii.

To wszystko wytwarza nawyk patrzenia na świat oczami piwosza i mlekopija, klienta stacji benzynowej i banku internetowego, gospodyni planującej pranie i dziewczyny chcącej być piękną, poszukiwacza idealnego samochodu i poszukiwacza idealnego polityka wreszcie.

Szczotki i pasty do zębów, płyny do płukania ust czy kleje do protez też reklamowałem, podobnie jak mydła, szampony, dezodoranty, toteż dalsza część mojego wywodu napisana będzie w tej, że tak to ujmę, higienicznej konwencji.

Czy wyobrażacie sobie Państwo stan uzębienia przedwojennych Wołyniaków? Ja sobie wyobrażam, bo wyobraźnię reklamiarza mam. Jak oni mogli żyć bez szczotki i pasty do zębów, bez nici dentystycznej, o wizytach u dentysty w celu korekcji zgryzu nie wspominając? A jak takiemu ząb wypadł (ta paradontoza...) albo mu wybili lub wyrwali, to musiał bez porcelanowych mostów lub garnituru na klej się obejść.

Wiem, że to brzmi niewiarygodnie, ale nie każdy na Wołyniu miał buty. Dorośli, idąc do kościoła, zakładali je dopiero na dziedzińcu, całą drogę przebywszy boso. Dzieciaki butów w lecie nie potrzebowały, bo od świtu do zmierzchu biegały po dworze i buty by się zniszczyły. Dzieci było wtedy w rodzinach dużo, buty przechodziły ze starszych na młodsze, i to po kilka razy – dopóki się nie zdarły.

Jak sobie pomyślę o tej grzybicy, z którą reklamowane preparaty renomowanej firmy rady by sobie nie dały...

Mieli ci ludzie często po dwie koszule – jedną od święta, drugą na co dzień. Pranie tych koszul odbywało się bez proszków, a nawet bez ciepłej wody – w strumieniu czy przy studni, jeno kijanką, raz kiedyś. Kapot, spodni, kiecek zbyt często nie prano, jeśli w ogóle. Ot – wywietrzyło się i wystarczy.

Wucety, sedesy, bidety, papiery toaletowe? Żarty jakieś: za stodołę i już! Wygódki, sławojkami zwane, dopiero premier Sławoj-Składkowski wprowadził.

Codzienna kąpiel albo przynajmniej prysznic? A skąd! Dobrze, jak co tydzień?! Jak żyć?!!!

Dezodoranty, perfumy... prawda, że bez nich jakże trudno w metrze byłoby nam wytrzymać? A oni dezodorantów nie używali, taaa... I te włosy myte raz na miesiąc... I nie szamponem, może i nie mydłem nawet – ależ to się lepić musiało!

A do tego palili jakąś machorkę i pili samogon – fuuuj!

Stąd ten ich zapach, dobrze, będę precyzyjny – smród.

I kiedy tak przeszedłem sobie przez to klasyczne, reklamiarskie, służące zbudowaniu portretu przeciętnego Wołyniaka ćwiczenie, uświadomiłem sobie, że tak jak bogaci, eleganccy, wypachnieni Żydzi amerykańscy wzruszyli ramionami na przekazane im przez Jana Karskiego błaganie o ratunek dla śmierdzącej w najlepszym razie czosnkiem żydowskiej biedoty II RP, tak i eleganccy panowie z rządu emigracyjnego w Londynie nie znaleźli w sobie wystarczającej motywacji, by tych waniających Wołyniaków ratować.

A jeszcze ci Wołyniacy to nie piękne dziewczęta i chłopcy z najlepszych, inteligenckich rodzin warszawskich, którzy do powstania szli z piosenką na ustach i furażerką gustownie założoną na bakier. To prości chłopi, mający za sobą co najwyżej kilka klas szkoły powszechnej, często ledwie umiejący się podpisać. Poeta Rumel (ten rozerwany końmi przez Ukraińców polski parlamentariusz) był tu wyjątkiem.

Oni nie umierali z pieśnią ustach (nawet z tą śpiewaną w podpalonym przez upowców kościele) – oni umierali ze zwierzęcym wyciem bólu, zadawanego torturami, „od których siwieją młode dziewczęta”, jak pisał po wojnie ukraiński pisarz.

Dziś ludobójstwo dokonane na Wołyniakach wypierane jest z pamięci zbiorowej przez postsolidarnościowych polityków z taką samą zaciekłością, z jaką komuniści wypierali Katyń.

No bo jak tych Wołyniaków wyobrazić sobie choćby na prezydenckiej imprezie, w kapiących od złota wnętrzach Zamku Królewskiego, podczas wręczania orderów eleganckiemu towarzystwu? Albo na „ą-ę” żoliborskim fajfie u cioci Kloci?

Jak taki niegramotny chłop o niszowym (taka prawda – niszowym) poecie Ujejskim i jego wykwintnym fidrygale „inni szatani byli tam czynni” dyskutować miałby?

Widzicie to towarzystwo trójmiejskich koneserów single maltów i cygar hawańskich, jak pochyla się nad losem Polaków, którzy nie mają mogił, a których Ukraińcy wyrżnęli jakieś dziesięć razy więcej, niż enkawudziści wystrzelali oficerów, policjantów i urzędników w Katyniu, Miednoje czy Charkowie?

Ja, choć mam wyobraźnię reklamiarską – nie widzę.

Ale ponieważ jestem z kresowej, wołyńsko-podolskiej rodziny, czuję ten smród – smród palonych i gnijących, rozwłóczonych przez zgłodniałe psy ciał, który przeszkadza eleganckiemu towarzystwu, lansującemu się z lubością po Majdanach i Werchownych Radach, w eleganckiej, bankietowej, europejskiej i transatlantyckiej konsumpcji.

Autor jest znawcą reklamy, pracował, na stanowiskach od szeregowego pracownika po dyrektora generalnego w agencjach: Grey, J. Walter Thompson, Locomotiva. W latach 80. był pracownikiem naukowym, w czasach PRL siedział w więzieniu za działalność opozycyjną

nr 22/2015

Rozdział V

Wołyń na ekranie

Życie w nieludzkich czasach

Wojciech Smarzowski: „Wołyń” nie jest przeciwko Ukraińcom, ale przeciwko skrajnemu nacjonalizmowi

WIKTOR RACZKOWSKI

– Chcę zrobić film odważny. Film, który nazwie, nauczy, odda hołd, ale przede wszystkim film, który wzruszy, poruszy i trzepnie po sercu i po głowie. Film, który sponiewiera, ale również zmusi do refleksji. Być może do części widzów dotrze, że czasy, w których przyszło nam żyć, nie są najgorsze. Wrócą do domów, żeby przytulić dzieci – tak Wojciech Smarzowski przekonywał Polski Instytut Sztuki Filmowej, aby wsparł realizację filmu Wołyń. Obraz, mimo kłopotów, wejdzie do kin 7 października, a wcześniej będzie pokazywany na festiwalu filmowym w Gdyni. Entuzjazmu nie kryją Kresowiacy. Historia zbrodni na ich rodzinach w końcu zostanie opowiedziana.

– Film Smarzowskiego ma być pierwszą pełnometrażową fabułą, która ukaże zbrodnie ukraińskiego ludobójstwa w możliwie pełnym wymiarze. Przez ponad 70 lat nikt nie odważył się nakręcić takiego filmu. Reżyser wykazał się odwagą, siłą charakteru i determinacją – komentował w kwietniu 2016 na łamach PRZEGLĄDU Stanisław Srokowski. To między innymi na jego zbiorze opowiadań Nienawiść Smarzowski oparł scenariusz.

Ten reżyser słynie z poruszania tematów trudnych. W Róży przejmująco przedstawił dramatyczne powojenne losy luterańskich Mazurów. Opowiedział historię gwałtów i wypędzeń. Nie powinno zatem dziwić, że właśnie on zdecydował się przenieść na ekran to, co działo się na Wołyniu w czasie II wojny światowej. – Czułem, że Róża dla dużej grupy widzów jest ważnym filmem, i postanowiłem zrobić inny film historyczny, i tak trafiłem na Kresy – mówił Smarzowski. – Wydaje mi się, że film jest dobrym środkiem, żeby przepracować ten temat. Dziś mało kto czyta książki, a film zobaczy więcej osób – dodawał.

Akcja Wołynia obejmuje okres od wiosny 1939 roku do lata 1945 roku. Toczy się głównie w wiosce w południowo-zachodniej części przedwojennego województwa wołyńskiego, zamieszkanej przez Ukraińców, Polaków i Żydów. Życie wioski zostaje w brutalny sposób zaburzone wybuchem II wojny światowej. Do wsi najpierw wkraczają Sowieci, a później Niemcy. Rozpoczyna się eksterminacja miejscowych Żydów. Narasta również napięcie pomiędzy Polakami a Ukraińcami. Dla tych drugich wejście żołnierzy Wehrmachtu oznacza pojawienie się szansy na stworzenie niepodległego państwa ukraińskiego.

Dramatyczne wydarzenia obserwuje Zosia Głowacka (w tej roli Michalina Łabacz), młoda dziewczyna zakochana w Ukraińcu. Jej rodzice nie chcą jednak się zgodzić na ten związek. Mają wobec niej inne plany. Wydają ją za mąż za bogatego chłopa Macieja Skibę (Arkadiusz Jakubik).

– Gram najbogatszego chłopa ze wsi, wdowca z dwójką dzieci – mówi aktor. – Wracam z kampanii wrześniowej, wojna spustoszyła moje życie, jestem na granicy choroby psychicznej, obłędu. Moja postać próbuje odnaleźć spokój w drugim małżeństwie. Kupuje sobie za kawałek ziemi piękną dziewczynę, Zosię. Wierzy, że miłość z czasem przyjdzie. Ale na nieszczęście zakochuje się w niej, nie wiedząc, że ona kocha już innego, Ukraińca z tej samej wsi.

– To kolejny film o miłości w czasach nieludzkich – podsumowuje Smarzowski proszony o streszczenie fabuły Wołynia. W tym przypadku historia miłosna jest jedynie punktem wyjścia do opowieści o trudnych relacjach polsko-ukraińskich na dawnych Kresach Wschodnich. Opowieści o ukraińskiej krzywdzie, życiu w poczuciu niższości, które z czasem przerodziło się w nienawiść. Jej erupcja przypadła na lato 1943 roku, a efektem była rzeź polskich mieszkańców Wołynia, ich cierpienie i strach. Film pokazuje tę przemianę sąsiedzkich relacji: – Nienawiść sączy się w serca niemal niezauważalnie, w małych dawkach. Dochodzą jakieś strzępki informacji, co dzieje się w sąsiedniej wsi, ktoś zaginął. I to zło powoli zaczyna wypełniać spokojny, harmonijny świat. Zaczyna się rzeź – mówi Arkadiusz Jakubik.

Skala zbrodni jest przerażająca. Brutalnie mordowano mężczyzn, kobiety i dzieci, młodych i starych. – Na rozkaz OUN i UPA zabito w latach 1939–1947 na Wołyniu oraz w województwach lwowskim, stanisławowskim i tarnopolskim od 120 do 130 tys. Polaków – mówi Leon Popek z lubelskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej.

Wojciech Smarzowski nie ma wątpliwości, że to, co się wydarzyło na Wołyniu, z całą mocą należy nazwać ludobójstwem. – Nie możemy zatajać prawdy o zbrodni. Bo zatajenie prawdy o zbrodni to prosta droga do nowych zbrodni.

Wołyń budzi kontrowersje w zasadzie od momentu, kiedy ogłoszono, że film o tej tematyce będzie realizowany. Zarzucano mu, że powieli czarno-biały sposób opowiadania w Polsce o zbrodni wołyńskiej. – Projekt przeszedł jednogłośnie. Jako jedyny zgłosiłem uwagę, że scenariusz nie wyjaśnia, skąd w Ukraińcach taka nienawiść do polskich sąsiadów – mówił Jerzy Stuhr, który zasiadał w komisji Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej oceniającej wniosek złożony przez twórców Wołynia.

– Opowiadam o ludobójstwie. Opowiadam o tych wydarzeniach, nie stawiając znaku równości. Nie powiem, że to jest moja prawda, bo te wydarzenia nie mają jednej prawdy – tłumaczył Smarzowski i zapowiadał: – Zrobię ten film najbardziej uczciwie, jak potrafię. U mnie nie ma remisu. Liczby ofiar świadczą wyraźnie o tym, która strona była bardziej pokrzywdzona. I która zaczęła. Ale chcę też w filmie opowiedzieć o tym, co się działo wcześniej.

Filmu i reżysera bronił również producent obrazu Dariusz Pietrykowski. – Jeżeli ktoś zna twórczość Wojtka Smarzowskiego, wie, że u niego nie ma tylko dwóch kolorów: czarnego i białego, lecz że najwięcej jest szarości. Są w tym filmie źli Ukraińcy i dobrzy Ukraińcy. A także dobrzy Polacy i źli Polacy. Tak jak w życiu.

Co więcej, w filmie miały być również pokazane akcje odwetowe polskiej samoobrony. Z powodu braku funduszy sceny te jednak musiały zostać wycięte. – By uczciwie zrobić tę scenę, potrzebowalibyśmy czterech dni zdjęciowych, do tego ze cztery dni prób. To okazało się zbyt kosztowne. Dlatego by opowiedzieć płynnie tę historię, musiałem dokonać pewnych ingerencji w scenariusz i teraz nie wiedziałbym, jak tę scenę wmontować – przyznawał reżyser.

Brak pieniędzy na realizację filmu był poważnym problemem. Trudna tematyka odstraszała potencjalnych sponsorów. W trakcie realizacji jeden z producentów wycofał się, a drugi ograniczył swoje wsparcie. Z tego powodu w styczniu powstała fundacja, która zbierała środki na uzupełnienie filmowego budżetu. Widzów o wsparcie prosił sam Smarzowski.

Przy okazji kręcenia Wołynia wielokrotnie pytano, czy film ten powinien być realizowany właśnie teraz. W momencie kiedy Ukraina zmaga się z poważnymi problemami: zajęciem Krymu przez Rosję oraz konfliktem w Donbasie. Twórcy odpowiadali jednak, że żaden moment dotychczas nie wydawał się odpowiedni. Podkreślali również, że pomysł realizacji filmu pojawił się przed dramatycznymi zajściami na kijowskim Majdanie.

Wojciech Smarzowski wielokrotnie podkreślał, że film ten nie jest wymierzony w Ukraińców. Jego celem jest opowiedzenie historii miłosnej na tle strasznych wydarzeń historycznych. Co więcej, początkowo Wołyń miał być współreżyserowany przez ukraińskiego reżysera. – Gdy wpadłem na pomysł realizacji tego filmu, chciałem, by jego połowę zrobił ukraiński reżyser. W tej sprawie pojechałem nawet na festiwal filmowy do Odessy, ale nie było takiego zawodnika, który byłby na tyle odważny, żeby zrealizować ten temat – wyjaśniał. – Dla mnie Wołyń to film, który nie jest przeciwko Ukraińcom, ale przeciwko skrajnemu nacjonalizmowi.

Nie oznacza to jednak, że w filmie nie ma aktorów ukraińskich. Przeciwnie. W obsadzie znalazło się ich prawie 30. Większość pochodzi ze Lwowa i Tarnopola. – Z pełną świadomością wzięli udział w tym przedsięwzięciu. To nie jest tak, że materiały, które od nas dostali, były wyrwane z kontekstu. Dysponowali całym scenariuszem, przetłumaczonym na język ukraiński. Mają pełną świadomość, jaka to historia – podkreślał Dariusz Pietrykowski.

Petra, Ukraińca, w którym zakochała się Zosia, gra młody ukraiński aktor Wasilij Wasilik. – Bardzo spodobała mi się rola Petra – mówił. – Bardzo podobało mi się, że jest dużo miłości w tej roli. Bo uważam, że właśnie poprzez miłość możemy oddać hołd ofiarom. Poprzez miłość, a nie przez nienawiść.

Zdjęcia do filmu rozpoczęto 19 września 2014 roku. Realizowano je między innymi w Lublinie, w Puszczy Kampinoskiej, w Kolbuszowej (sceny polsko-ukraińskiego wesela), Kazimierzu Dolnym, Skierniewicach i w okolicach Rawy Mazowieckiej (sceny z kampanii wrześniowej). Na terenie Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie zbudowano filmową wieś. To w niej toczy się większość akcji.

Obraz analizowany był pod kątem nie tylko historycznym, ale i etnograficznym. Zaczyna się sceną wesela, jeszcze przed wojną. – Wszyscy są tak ubrani, że właściwie nie można poznać, kto jest Ukraińcem, kto Polakiem – relacjonowała „Newsweekowi” scenografka Magdalena Rutkiewicz-Luterek. – Z miesiąca na miesiąc jednak to się wyostrza, strój stanie się deklaracją narodowościową. Polacy noszą się z miejska, bogaciej i o to ta cała wojna. Ukraińcy biedniej i na ludowo. I jedni, i drudzy nosili koszule, ale inne. Ukrainiec miał lnianą szubę, szeroką, wygodną do pracy, żeby się zamachnąć widłami albo zdjąć, by nie przeszkadzała. Polak – z kołnierzykiem, bawełnianą, delikatniejszą.

Wołyń to także wielkie przedsięwzięcie operatorskie. Piotr Sobociński junior przyznał, że na potrzeby produkcji palono całe wsie. Do odpowiedniego oświetlenia takiego obrazu potrzeba było ogromnej ilości sprzętu.

W filmie, co naturalne, nie brakuje scen brutalnych. Mordów dokonywano przecież przy użyciu siekier, wideł i pił. – Nie wiem, jak to przeżyję, ale w takich sytuacjach górę bierze zawodowstwo. Jak reżyser powie, żebym przygotowała cztery trupy, to ja spytam tylko: jak zginęli. I gdy dostanę wskazówki: dwoje wbitych na pale i dwoje przeciętych piłą, będę wiedziała, jak to przygotować – mówiła „Newsweekowi” Ewa Drobiec, szefowa charakteryzacji.

Smarzowski tłumaczy jednak, że brutalności jest tyle, ile być powinno. Nie więcej. W tej kwestii reżysera broni Ewa Siemaszko, autorka monografii Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945. Na antenie Polskiego Radia zwracała uwagę: – Dziwna rzecz. Gdy oglądamy horrory z potwornymi scenami będącymi wytworem ludzkiej wyobraźni, to takich krytycznych uwag nie ma. Kiedy odtwarza się prawdę historyczną, to zaczynają się protesty.

Twórcy podkreślają, że Wołyń trzeba było zrealizować, bo przez lata czekały na niego osoby, które przeżyły wołyńskie ludobójstwo, ich rodziny oraz rodziny pomordowanych. Jedną z takich osób jest sam Arkadiusz Jakubik: – Moja rodzina pochodzi z okolic Lwowa. Dziadek i babcia w 1945 roku boso uciekali przerażeni tym, co się działo. Wylądowali w Krośnie i tak zaczęła się ich długa tułaczka.

– To jest nasz filmowy obowiązek – tak jak opowiadamy o Katyniu, jak opowiadamy o powstaniu warszawskim, trzeba również opowiedzieć o ludobójstwie na Kresach – wyjaśnia Smarzowski.

nr 38/2016

Wołyń – przemilczana historia

Na Kresach zamordowano około150 tys. Polaków! Tylko na Wołyniu Polacy zginęli w prawie 2,5 tys. miejscowości

Rozmawia ROBERT WALENCIAK

DR LEON POPEK

– historyk, archiwista, pracownik Instytutu Pamięci Narodowej, opiekun polskich miejsc pamięci na Wołyniu. Konsultant historyczny w filmie Wołyń. Jeszcze w latach 70. rozpoczął prywatnie zbieranie relacji świadków ludobójstwa OUN-UPA. Od 1990 roku organizuje akcje renowacji i porządkowania wołyńskich cmentarzy. W 1992 roku współorganizował ekshumacje szczątków ofiar OUN-UPA w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej. Jest autorem lub współautorem 21 książek i ponad 180 artykułów, głównie na temat historii Kresów.

Ile jest w Wołyniu prawdy, a ile fikcji?

– W tym filmie skupiają się jak w soczewce wszystkie najistotniejsze problemy, które zaistniały nie tylko na Wołyniu, ale również w Małopolsce Wschodniej – województwach lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim... Na dobrą sprawę nie wiemy, w jakiej wsi toczy się akcja, nie możemy tego dokładnie umiejscowić. To dzieje się gdzieś na Wołyniu, a raczej na Kresach. A ile jest prawdy i fikcji? Każda scena, która znajduje się w filmie, ma potwierdzenie w dokumentach, w relacjach, we wspomnieniach. Z różnych miejsc, miejscowości, z Kresów.

Możemy więc sobie wyobrazić, że tak właśnie było. Tak wyglądały tamte wsie, tamte zwyczaje... I tamte wydarzenia.

– Dokładnie tak. Choć w filmie jest spojrzenie autora. Reżyser ma do tego prawo.

A jak panu pracowało się przy filmie? W Polsce dramat Wołynia jest zdecydowanie mniej znany niż na przykład powstanie warszawskie.

– Nie byłem jedynym konsultantem Wołynia. Reżyser miał cały sztab ludzi – od strojów, od broni, od mundurów, od obyczajów. Pięknie zostały pokazane obrzędy, zwyczaje związane z porami roku. Majstersztyk! To jest oddanie tamtego świata w każdym detalu. I teraz – na tle tego wszystkiego – tamte krwawe wydarzenia. A moja rola? Kilka razy spotykałem się z Wojtkiem Smarzowskim jeszcze przed powstaniem filmu. Rozmawialiśmy, dyskutowaliśmy, udostępniłem mu książki dotyczące tamtych wydarzeń, wspomnienia. Potem, gdy powstawał film, też rozmawialiśmy. Smarzowski słuchał. I za każdym razem zadawał pytanie: „Co się panu nie podobało, proszę szczerze”. A ja widziałem wielką fachowość, przywiązanie do najmniejszych detali, do tego, żeby każda scena miała sens.

Dlaczego tak mało wiemy o Wołyniu? O wiele mniej niż o innych dramatycznych wydarzeniach?

– Złożyło się na to kilka przyczyn. Po pierwsze, w okresie PRL Wołynia właściwie nie było. Nie było badań ani literatury, zaledwie kilka osób tym się zajmowało. Jeżeli już poruszano jakiś temat, to nie Armii Krajowej, 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, uwypuklano najczęściej działalność partyzantki radzieckiej. Z krzywdą dla faktów. Dla władzy ten temat nie istniał.

A po roku 1989?

– Wtedy zaczęto mówić o Wołyniu. Ale – co nie jest przypadkiem – nie zajęli się tym zawodowi historycy. Ten temat nie był drążony, nie był badany w katedrach historii naszych uczelni. Największe dzieło dotyczące Wołynia, Ludobójstwo na Wołyniu, to praca Ewy i Władysława Siemaszków, którzy nie są historykami. Dzieło wspaniałe, można powiedzieć – wyjątkowe. Tam są dokumenty, relacje, wspomnienia i, co najważniejsze, nazwiska. Nazwiska osób, które zginęły. Wymienionych jest prawie 2 tys. miejscowości i niemal 20 tys. nazwisk, imion... W ostatnich latach powstało wiele prac wspomnieniowych, monografii poszczególnych miejscowości. Są już także pierwsze dobre warsztatowo prace pisane na podstawie dokumentów. Można więc powiedzieć, że Wołyń przez te dwadzieścia kilka lat został dosyć dobrze opisany. Szkoda tylko, że w literaturze, w mediach temat ludobójstwa Polaków na Kresach jest nadal zawężany do Wołynia.

Małopolski Wschodniej nie ma.

– Jest rok 1943 i Wołyń. A w 1944 roku terror OUN-UPA przeniósł się do województw południowych. Na terenach województwa lwowskiego zginęło około 18 tys. Polaków, w województwie stanisławowskim około 12 tys., w tarnopolskim – prawie 25 tys., w lubelskim – też kilka tysięcy, a jest jeszcze przemyskie... W sumie zamordowano około 150 tys. Polaków! Na Wołyniu – 60 tys. ofiar, a na innych terenach – 90 tys. A one praktycznie nie istnieją w opisie dziennikarskim, w naszej świadomości i – co ważne – w rocznicach. Nie obchodzimy rocznic ludobójstwa Polaków w 1944 czy 1945 roku. Pamiętamy o rocznicy wołyńskiej 11 lipca 1943 roku. O Małopolsce Wschodniej – już nie.

Co spowodowało tę zbrodnię? Ludzie żyli obok siebie tyle lat i nagle sąsiad przychodzi zabijać sąsiada. Jak to zrozumieć?

– Zajmuję się tym tematem ponad 30 lat i wciąż trudno mi zrozumieć, dlaczego tak się stało. Choć mogę wymienić wiele przyczyn. Główną jest ideologia Dmytra Doncowa, ideologia nacjonalistyczna, rzucona przez działaczy OUN, a później UPA, realizowana przez UPA – stworzenia państwa ukraińskiego bez cudzoziemców, bez innych nacji. UPA mordowała praktycznie wszystkich, którzy jej się przeciwstawiali, nie tylko Polaków. Mordowała też Czechów – ponad 300 Czechów zginęło z jej rąk. Mordowała Żydów, Rosjan, Ormian, Holendrów, potomków osadników niderlandzkich, którzy tam mieszkali. To również będą dziesiątki, może setki ofiar. Mordowała Ukraińców! Tylko na Wołyniu 40 tys. Ukraińców zostało zabitych za to, że nie wspierali UPA, że krytykowali jej działania. Z rąk UPA zginęło dwóch biskupów prawosławnych, wielu księży prawosławnych, greckokatolickich. Za co? Za to, że na przykład ukrywali Polaków, pomagali Polakom albo krytykowali UPA – więc i ich dosięgła brutalna śmierć. Zamordowano ich, nieraz z całymi rodzinami. O tym się zapomina.

Ta śmierć jest prawie zawsze brutalna.

– Kiedy na jednej z polsko-ukraińskich konferencji zapytałem, dlaczego mordowano w sposób tak okrutny, tak dziki, za pomocą wideł, siekier czy noży, jeden z historyków ukraińskich mi odpowiedział: „No, proszę pana, a czym mieli mordować? Przecież amunicji nie było za wiele, więc mordowano tym, co było pod ręką”. Ale w dalszym ciągu nie jestem w stanie zrozumieć, dlaczego te zbrodnie odznaczały się takim sadyzmem, wyjątkowym okrucieństwem! Także w stosunku do kobiet, do małych dzieci, do ludzi starych. Jeszcze jestem w stanie zrozumieć, że giną mężczyźni, potencjalnie niebezpieczni. Ale dzieci?! Chociaż z perspektywy czasu okazuje się, że ta metoda była wyjątkowo skuteczna.

Dzisiaj na tych terenach nie ma Polaków.

– Nie trzeba robić plebiscytów, do kogo te tereny mają należeć. To metoda wyjątkowo brutalna, ale i wyjątkowo skuteczna. Pozbyto się obcych. Tak jak zakładała doktryna.

Ukraińscy historycy, mówiąc o Wołyniu, podnoszą, że nie istnieje żaden pisemny rozkaz UPA, by mordować Polaków. I że nie wiadomo, dlaczego ta wojna wybuchła.

– Nie ma rozkazów z 1943 roku, ale z okresu późniejszego, dla lat 1944–1945, są już liczne. Mamy też dziwne zjawisko – jeżeli pojawiają się jakieś dokumenty, natychmiast znajdują się historycy, którzy mówią, że to fałszywki. Że dokumenty są nieprawdziwe, zmyślone, podrobione. Jeśli pojawi się protokół przesłuchania któregoś z dowódców UPA przez NKWD, jego spisane zeznania, oni twierdzą, że to fałszywka. A przecież najlepszym dowodem, że ludobójstwo Polaków było działaniem świetnie zorganizowanym, chociażby od strony logistycznej, jest dzień 11 lipca 1943 r.

Krwawa niedziela.

– Tego dnia oddziały UPA napadły jednocześnie na prawie 100 miejscowości w trzech powiatach. Tego jednego dnia były napady na sześć kościołów, w których Polacy gromadzili się na niedzielnych mszach, i tylko tego jednego dnia zginęło kilka tysięcy Polaków. A działo się to w warunkach, kiedy te tereny kontrolowali jeszcze Niemcy. Może nie lasy, nie wsie, ale miasta – całkowicie. Świadczy to o tym, że akcja była dobrze zorganizowana.

Że nie była spontaniczna.

– Ze strony ukraińskiej spotykam się z taką interpretacją: że to były jakieś niezorganizowane bandy, oddolne działania ludu ukraińskiego, który się zbuntował, miał już dość polskich panów. Tylko że to się kupy nie trzyma. O jakiej rabacji może być mowa? O jakiej rewolucji przeciwko szlachcie polskiej? Przecież to były ataki na chłopów, na sąsiadów, na tych, którzy mieli właściwie tyle samo co sąsiedzi Ukraińcy.

Sąsiad mordował sąsiada?

– Owszem, często brała udział w mordowaniu ludność okoliczna, ale nie wszyscy. Nie wszyscy Ukraińcy. UPA wchodziła do miejscowości ukraińskich, które sąsiadowały z wsiami polskimi, werbowała, pod przymusem wypędzała, a mimo to zdecydowana większość Ukraińców nie brała udziału w atakach na polskie wsie. To też trzeba wiedzieć, to też trzeba badać. Wielu sprawiedliwych Ukraińców ratowało Polaków z narażeniem życia swojego i swoich rodzin. Dopiero od kilku lat ten temat jest badany. Wcześniej nie istniał.

To bardzo trudne badania. Jak pan znajdzie tych ludzi lub ich potomków? Teraz, kiedy ma pan ulice Bandery, Szuchewycza?

– Zetknęliśmy się z tym problemem kilka lat temu. Aleksandra Zińczuk zajmowała się tym tematem, razem z polskimi i ukraińskimi studentami szukała sprawiedliwych Ukraińców. Nagrywała ich relacje, ukazała się książka na ten temat. Jej doświadczenia są niezwykle cenne, bo okazało się, że w wielu przypadkach Ukraińcy, ci pamiętający, najstarsi, bali się mówić o tych szlachetnych czynach. A przecież to najszlachetniejszy czyn, jakiego człowiek może dokonać – uratować bliźniego w zagrożeniu życia! I oni bali się o tym mówić! A teraz pewnie będą się bać jeszcze bardziej, gdy od roku obowiązuje ustawa karząca tych, którzy podważają działalność UPA. Lęk było widać, nawet gdy szukaliśmy grobów Polaków – bano się nam je pokazywać.

Jak jest z poszukiwaniem grobów? Ile pozostało nieodkrytych miejsc, gdzie leżą Polacy?

– Poszukiwanie grobów to problem ważny, może w tej chwili najważniejszy. Tylko na Wołyniu Polacy zginęli w prawie 2,5 tys. miejscowości. To jeszcze badamy, bo z wielu miejscowości nie mamy żadnych relacji, nie ma żadnego świadka ani dokumentu. A będzie coraz trudniej.

Ludzie umierają.

– Przez te dwadzieścia kilka lat nie wykonaliśmy pracy historycznej. Nie zbieraliśmy wspomnień. Zajmowały się tym pojedyncze osoby, między innymi ja do nich należę – udało mi się zebrać prawie 2,5 tys. relacji. Ale dzisiaj, gdybym szukał świadków z Ostrówek czy z Woli Ostrowieckiej, już bym ich nie znalazł. Nie byłbym w stanie odtworzyć nazwisk ponad tysiąca osób, które zginęły. Robiłem to 30 lat temu, żyli jeszcze świadkowie, zebrałem wtedy 120 relacji, tylko z Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Poza tym w dalszym ciągu w tych około 2,5 tys. miejscowości, gdzie Polacy ginęli, upamiętnionych krzyżem jest zaledwie około 180 miejsc. Z tym że połowa owych upamiętnień nie stoi na mogile. To jedynie symboliczne upamiętnienie – jakiś krzyż na rozstaju dróg, gdzieś pod lasem, na łące... W miejscu, gdzie była kiedyś wieś, a teraz, po latach, trudno zlokalizować mogiłę zbiorową czy pojedyncze groby.

Nie ma już tej wsi i nie wiadomo, gdzie leżą zamordowani.

– To nie były mogiły na cmentarzu, ale doły śmierci, do których wrzucano zwłoki. Bywało też, że w ogóle nikogo z zamordowanych Polaków nie grzebano. Nikt zamordowanych nie zakopywał, pozostawiano ich na pastwę dzikich zwierząt. Te kości odnajdujemy często przypadkowo. Nieraz wrzucano zwłoki tam, gdzie zakopywano wcześniej padlinę. Nieraz bezczeszczono je celowo. Mamy więc zaledwie kilka procent upamiętnień. Ponad 95% Polaków zamordowanych na Wołyniu nigdy nie zostało upamiętnionych krzyżem, nie miało katolickiego pochówku. A w Małopolsce Wschodniej jest z tym jeszcze gorzej. To dzisiaj najbardziej bolesny problem – że państwo polskie nie zadbało o godne uczczenie, upamiętnienie rodaków, swoich obywateli. Jak gdybyśmy o nich zapomnieli. Nie tylko zapomnieliśmy – nawet ich nie szukaliśmy.

Prace historyków chyba trwają?

– Cała nasza nadzieja w zapowiadanych pracach Instytutu Pamięci Narodowej. Do dziś nie powstała jeszcze mapa miejsc pamięci. Nie wiemy nawet, ile jest miejscowości, w których zamordowani zostali Polacy. Nie wiemy też, ile jest tam miejsc ich spoczynku. Bo są wsie, gdzie będzie kilkadziesiąt miejsc do odnalezienia, do ekshumacji, do upamiętnień. Ja od dwudziestu kilku lat poszukuję mogił, dołów śmierci w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej. Do dziś odnaleźliśmy ich 10, a w nich 680 osób. Ale mamy do odnalezienia jeszcze około 30 i kolejnych 370 osób. Czy uda nam się wszystkie odnaleźć? Prawdopodobnie nie. Ale szukamy. Trudności są olbrzymie. Spotykamy się z takimi sytuacjami jak w Gaju, gdzie dół śmierci został rozkopany. Ktoś to zrobił z olbrzymim wysiłkiem, a potem wrzucił kilka furmanek odpadków. Jakieś nocniki, puszki po konserwach, eternit, stare obuwie. Wszystkie śmieci z gospodarstwa domowego. A rozkopując, widział przecież kości... To była celowa dewastacja, celowa profanacja.

Przecież Polaków w roku 1943 było na Wołyniu już bardzo mało. Stanowili mniejszość. Nie przeszkodziliby, gdyby państwo ukraińskie chciało tam powstawać.

– W 1939 roku Polaków na tamtych terenach było około 350 tys., 16–18% ludności. Ale po działalności najpierw Rosjan – wywózkach na Syberię, rozstrzeliwaniu w więzieniach – a potem wywożeniu na roboty przymusowe do Rzeszy przez Niemców i jeszcze działaniach policji ukraińskiej, w 1943 roku. Polacy na Wołyniu stanowili około 10% ludności. Co więcej, ta grupa narodowościowa była już pozbawiona inteligencji, wojskowych, działaczy społecznych, elementu przywódczego, więc tylko się bronili. I to nie zawsze i nie wszędzie. Paradoksem jest, że na północy, na przykład w powiecie kowalskim, sarneńskim, Polacy uciekali, szukali schronienia u partyzantki radzieckiej, chociaż żadnych sympatii komunistycznych nie mieli.

Bo to była jedyna siła, która mogła ich obronić.

– Zdarzało się, że szukali pomocy nawet u Niemców. Uciekali tam, gdzie były posterunki niemieckie czy węgierskie. A mamy zarzuty historyków ukraińskich, że Polacy współpracowali z Niemcami i Sowietami przeciwko UPA. I dlatego UPA musiała eliminować te wsie. Bo one stanowiły dla niej zagrożenie.

Oglądał pan Wołyń i czuł, że wraca tamten świat?

– To jest pięknie oddane... Chociaż film będzie bardzo trudny, nie tylko dla widza ukraińskiego, ale również polskiego. Moim zdaniem wstrząśnie nami, wyjdziemy przytłoczeni tym, co zobaczyliśmy. Ale przede wszystkim zdamy sobie sprawę, że coś w naszej historii, naszej pamięci strasznie zaniedbaliśmy. Będzie nam trochę wstyd, że jako społeczeństwo, jako historycy zapomnieliśmy o rodakach. Pewnie więc poczujemy się trochę współwinni, że braliśmy udział w niepamięci. Myślę też, że ten film będzie zadośćuczynieniem dla rodzin z Kresów. Ci ludzie czekali na taki obraz. Czekali, że ktoś pokaże prawdę, upomni się o nią, wykrzyczy ją. Ktoś pokaże światu, że tak było. Że było tak strasznie, że aż nie do uwierzenia.

nr 39/2016

Rozmowa czy krzyk

Dwugłos polsko-ukraiński o filmie Wołyń

Rozmawia MANUEL FERRERAS-TASCÓN

DR OLGA LINKIEWICZ I PETRO TYMA

Do kin wszedł Wołyń Wojciecha Smarzowskiego. Obraz utrwala stereotypy i nie przysłuży się pojednaniu narodów. Pogromów nie będzie, ale zatrudniający ukraińskich robotników dostali argument, by nie płacić im ZUS i utrzymywać niegodziwie niskie stawki płacy.

Szef okręgu Batalionów Chłopskich jest tu przedstawiony jako oficer nieznanej formacji – film zawiera scenę śmierci Zygmunta Rumla, poety i dowódcy VIII Okręgu Wołyń, ale wymazano i jego nazwisko, i nazwę ludowych oddziałów. W scenariuszu zabrakło też relacji Teofila Nadratowskiego, chłopa udzielającego Rumlowi ostatniego noclegu przed wyruszeniem na rozmowy z banderowcami: „Nikt w to nie wierzył, wszyscy odradzali, przestrzegali. Odświeżyli mundury u Leśniewskich, bo byli w polskich mundurach, z oficerskimi dystynkcjami. Oni już nie wrócili, ale jeszcze nas ostrzegali, żebyśmy szukali ocalenia w bazie samoobrony w Zasmykach”.

O komentarz do filmu poprosiliśmy dr Olgę Linkiewicz z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk (konsultantkę historyczną filmu) oraz Petra Tymę, historyka i prezesa Związku Ukraińców w Polsce.

Natalia Meronowna, mieszkająca w Polsce od ośmiu lat, wybrała się na premierę. Z ciekawości, co w życiu jej, jej synów i miliona Ukraińców pracujących w Polsce zmieni ten film.

Olga Linkiewicz: – Najlepiej opowiada o tym sam Wojtek Smarzowski. Celem filmu jest nie piętnowanie, ukazywanie złego Ukraińca czy powielanie stereotypów, ale pokazywanie zła nacjonalizmu: ideologii, która upowszechniana, propagowana może prowadzić do zbrodni, do czystek etnicznych. Myślę, że to przestroga dla nas wszystkich – dla Polaków i dla Ukraińców – bardzo uniwersalne przesłanie.

Petro Tyma: – Film tworzy klimat zagrożenia. Krakowska „Gazeta Wyborcza” napisała, że obok akademika, w którym mieszkają studenci z Ukrainy, pojawił się napis: „Wołyń pamiętamy”. Środowiska kibicowskie od jakiegoś czasu wieszają na stadionach baner o tej samej treści. W tekstach zespołów z nurtu tak zwanego rapu narodowego wzywa się do agresji przeciwko Ukraińcom, zaprzecza ich człowieczeństwu. To krąży w internecie. Mowa nienawiści. W Przemyślu zaatakowano ukraińską procesję, na początku października we wsi Werchrata (województwo podkarpackie) doszło do zniszczenia kolejnego ukraińskiego pomnika. Obawiam się, że film jeszcze bardziej uaktywni ciemną stronę emocji polsko-ukraińskich. Jak uważa deputowany Rady Najwyższej Ukrainy Mykoła Kniażycki, przyczyni się do skomplikowania i tak trudnych relacji polsko-ukraińskich, zwłaszcza gdy dyskutuje się o naszej przeszłości. Wołyń utrwala konfrontacyjno-negatywny nurt. W recenzji ukraińskiego dziennikarza czytam, że jest częścią polskiej polityki historycznej, w której dominuje jednostronny przekaz. Pokazuje cierpienie Polaków, ale przede wszystkim odwołuje się do stereotypu Ukraińca. A że jest filmem w miarę dobrze zrobionym, jego oddziaływanie zwielokrotnia się.

To film o wojnie domowej, jak w Donbasie? O uchodźcach?

OL: – To nie była wojna domowa. To, co stało się na Wołyniu, możemy określić mianem rzezi, ludobójstwa bądź czystki etnicznej (wiemy, że trwa dyskusja dotycząca terminologii). Wydarzenia nie miały charakteru spontanicznego, jak chce to przedstawiać część ukraińskiej historiografii. Nie możemy mówić ani o wojnie domowej, ani o buncie ludowym. Wydarzenia tak zwanej rzezi wołyńsko-galicyjskiej są udokumentowane i wiemy, że miały charakter zorganizowany (pisze o tym między innymi Grzegorz Motyka). Decyzje zostały podjęte na najwyższym szczeblu Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

PT: – W pewnym sensie tak. W filmie mamy taką wieś, gdzie Ukraińcy i Polacy są sąsiadami. Jest też odzwierciedlenie doświadczeń milionów ludzi, którzy w wyniku działań wojennych, nakazów władzy, strachu opuszczali swoje domy. To doświadczenie większości narodów europejskich: ludzie na wozach, z dobytkiem, szukający schronienia...

Czy obraz wsi i dworu jest prawdziwy?

OL: – Wołyń Zachodni w 70% zamieszkiwali Ukraińcy i w większości była to uboga ludność chłopska. Wśród Polaków na wsiach były różne grupy. Dawne polskie osadnictwo – chłopi i szlachta zagrodowa – to była ludność „zruszczona” (jak to określano przed II wojną światową), która w znacznej mierze przejęła zwyczaje i język codzienny sąsiadów. Posługiwała się gwarą ukraińską. Rodziny z XIX-wiecznego osadnictwa żyły w podobnym stylu jak ukraińscy czy też ruscy sąsiedzi, ale zachowały odrębność (przynajmniej część mieszkańców z tej grupy mówiła po polsku). Chociaż Wołyń był zasadniczo biedny, wśród Polaków były rodziny lepiej sytuowane. Taką stosunkowo zamożną wsią była na przykład Parośla, gdzie w lutym 1943 roku doszło do pierwszej rzezi. Ale także u Polaków przeważały biedne, niewielkie gospodarstwa. Warunki materialne osadników z lat 20. często były bardzo złe.

PT: – Obraz jest uproszczony. Obok wsi były też kolonie. Polscy osadnicy dostawali ziemię, niejednokrotnie mieli prawo do posiadania broni, współpracowali ściśle z administracją. Ludność postrzegała ich jako obcych, a ich stosunek do miejscowych był często pogardliwy. Dwór ukazany jest epizodycznie. W chwili gdy państwo się wali, nie ma policjanta, pojawiają się instynkty, zawiści i chęć wzbogacenia się. To nie dotyczy tylko Kresów. Takie same akty kradzieży miały miejsce w Warszawie we wrześniu 1939 roku i w innych regionach Polski, także gdy oczyszczano z ludności żydowskiej getta. Jeżeli chodzi o dwór, to mimo państwa i administracji właściciel ziemski nadal sprawował niemałą władzę. Chłopi byli często od niego zależni. Moja matka opowiadała, że dziadek jeździł do pracy aż pod Płońsk, bo dziedzic spod Jarosławia miał też tereny pod Płońskiem i tam kierował swoich robotników.

Kadr z filmu Wołyń w reżyserii Wojciecha Smarzowskiego.

Czy poznamy przyczyny czystki etnicznej?

OL: – Szukanie przyczyn rzezi w polityce państwa polskiego czy w postawie Polaków wobec Ukraińców przed wojną jest uproszczeniem, typowym dla części historiografii ukraińskiej. To uproszczenie, niestety, kształtuje pamięć historyczną na zachodniej Ukrainie.

PT: – W filmie pokazany jest skutek, całe sekwencje zbrodni, napięcia, strachu, palenia wsi. Podłoże konfliktu potraktowano śladowo. To głównie rozmowa na weselu przy wódce. Ktoś nie ma ziemi, Polak pan, Rusin cham. To są aluzje. Nie wiadomo, czy to frustracja jednego człowieka, czy szersze zjawisko. Niszczona cerkiew na Chełmszczyźnie jest epizodem z fotografią, nie ma sceny w filmie. Rzeczywistość II RP była gorsza, niż pokazuje Smarzowski. Żołnierze Korpusu Ochrony Pogranicza włączyli się w akcję katolicyzacji prawosławnych na Wołyniu. Objęła ona około 7 tys. ludzi. Były interpelacje poselskie w tej sprawie, Maria Dąbrowska pisała o tym w dzienniku. Wieś Hrynki to symbol idiotycznej polityki, przykład bawienia się zapałkami w składzie prochu. Żołnierze KOP pod karabinami zmuszali chłopów do przyjęcia komunii w kościele. Czy to nie rodziło chęci zemsty? To też jest przedwojenny Wołyń. Władze sanacyjne aresztowały tysiące ludzi z Wołynia za strajki chłopskie, za działalność komunistyczną, nacjonalistyczną. Ci ludzie się nie rozpłynęli. Gdy rozpadało się państwo, wychodzili z więzień, wrócili na wieś. No i była straszna bieda. Obok sfilmowanej idylli warto pokazać inny obraz – strajki chłopskie, policję strzelającą do rolników, starcia, podpalenia. To często nie miało podłoża narodowego. Decydowały rozwarstwienie społeczne i wielki kryzys.

Obok Polaków i Ukraińców pojawiają się Żydzi, Rosjanie, Niemcy. Czy zostali wiernie sportretowani?

OL: – Mamy liczne relacje, które mówią o pogardliwym stosunku polskiej inteligencji do Ukraińców. Ale wiemy też, że stosunki polsko-ukraińskie przed wojną na wsi miały często charakter pokojowy i przyjazny. Funkcjonowało pobratymstwo, czyli więź między mieszkańcami wsi niebędącymi krewniakami. Pobratymstwo służyło niesieniu sobie pomocy. Przykładowo katolicka rodzina, idąc do kościoła, zatrzymywała się u rodziny prawosławnej, by pod jej dachem założyć buty. Udzielano sobie noclegu, pomagano w trudnej sytuacji materialnej. Studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej w Warszawie zebrali ciekawe relacje na ten temat. Ale powstanie niepodległej Polski nie zostało przyjęte na Wołyniu z entuzjazmem. Istniał mit wywodzący się z I wojny światowej – okresu, w którym nie było konkretnej władzy państwowej na tym terenie – mit „słobody”, życia bez nadzoru, bez panów, bez ucisku. Nie było Rosji, nie było Polski. Z perspektywy wsi powstanie niepodległego państwa polskiego, które jak każde państwo narzucało pewne ramy życia społecznego: podatki, nakazy, zakazy (takie jak ograniczenie upraw tytoniu, wyrębu lasu czy pędzenia bimbru), traktowano jako ograniczenie „słobody”. Siłą rzeczy urzędnicy i przedstawiciele państwa polskiego nie byli tu mile widziani. Zwłaszcza w latach 20. bardzo rozpowszechniała się ideologia komunistyczna. W latach 30. wzrosła popularność narodowych organizacji ukraińskich. Młode pokolenie było zainteresowane przychodzącymi z miasta nowinkami: gramofonem, rowerem czy miejskim strojem. Ale również nowinkami politycznymi.

PT: – Niemcy pojawiają się jako tacy kulturträgerzy – przyjeżdża elegancki oficer, chłopstwo go wita. Oprócz epizodu z zabijaniem Żydów nie pojawiają się jako winowajcy dramatu ludności Wołynia. A postępowali na terenie Komisariatu Ukraina znacznie brutalniej niż w Generalnym Gubernatorstwie. Pacyfikacje przypominały te z Zamojszczyzny. Einsatzkommanda zabijały Żydów na ulicach. W innych rejonach Europy wywożono do lasu, do obozu, starano się ukryć zbrodnię. Scena z sowieckimi partyzantami to jedna z najbardziej zakłamanych. „Masz szczęście, że trafiłeś na nas, a nie na chachłów”, mówi dowódca. Tymczasem w tych oddziałach służyło wielu Ukraińców i z Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, i z Wołynia. Sowiecka partyzantka realnie wzmacniała konflikt. Walczyła z UPA, dokonywała dywersji przeciw Niemcom, nie patrząc na skutki dla ludności cywilnej. Destabilizacja sytuacji zaczęła się w następstwie prowokacji dywersyjnych oddziałów NKWD oraz rajdu generała Kowpaka[13]. Dochodziło do bitew Niemców z partyzantami, ale i pacyfikacji wsi.

Pamiętna scena w filmie: przemyka wilk i darowuje życie kobiecie z dzieckiem. Homo homini lupus est?

OL: – W tej chwili trwa dyskusja, czy próbując uporać się z przeszłością, należy rozmawiać, czy należy krzyczeć. Jedna i druga forma jest uprawniona i ma sens. Nie jest dla mnie żadnym zaskoczeniem, że film Wołyń to krzyk. Smarzowski w swojej twórczości od lat koncentruje się na pokazywaniu przemocy, antagonizmów i ciemnej strony natury ludzkiej.

Wojna zmienia sytuację społeczną, równowagę i postawy. Przemoc objawia się w formie dotąd niespotykanej. Proszę pamiętać, że przed rzezią wołyńsko-galicyjską dochodzi do Holokaustu, do masowych mordów ludności żydowskiej na miejscu, we wsiach. Inicjatywa i przebieg akcji antypolskiej były wynikiem działań formacji OUN i UPA. Nie jest tak, że chłopi sami z siebie biorą siekiery, idą do sąsiadów i ich mordują – częściowo pod wpływem przymusu, częściowo zachęceni przez OUN zaczynają się przyłączać do mordów na sąsiadach. Oczywiście nie wszyscy. Jest wiele przykładów pomocy i ostrzegania przed niebezpieczeństwem.

PT: – Jest też scena wyłowienia zwłok księdza, gdy padają słowa: „To nie zwierzęta, zwierzęta się nie znęcają nad ludźmi”. Wilk, sceny z flagami, okrzyki: „Sława Ukrainie”, demoniczni upowcy i ich oficer fanatyk żądny krwi – takie sceny wdrukowują w pamięć widza negatywny obraz, odwołują się do skojarzeń. Film poprzez naturalistyczne, mocne sceny przywiązuje widza do takiej narracji.

O czym nakręcić kolejny film o Polakach i Ukraińcach?

OL: – Brakuje nowej, współczesnej opowieści o akcji „Wisła”. O losach społeczności ukraińskiej i rodzin mieszanych na Ziemiach Odzyskanych. Bardzo ciekawym okresem są lata 20. i 30. XX wieku na ziemiach wschodnich, słabo opisane w historiografii, a co dopiero mówić o bardziej popularnych formach opowiadania o przeszłości. Z jednej strony koegzystencja, choć niepozbawiona codziennych konfliktów, przebiegała dobrze. Z drugiej – treści nacjonalistyczne i komunistyczne miały bardzo silny wpływ na wieś i antagonizowały wiejską społeczność. To jest temat wciąż ciekawy dla ludzi na Ukrainie i w Polsce. Dzieci i wnuki przesiedlonych na Ziemie Odzyskane są tym zainteresowane – tworzą w internecie i na Facebooku grupy, które wymieniają się zdjęciami i materiałami. Na przykład Olejów na Podolu to świetny portal, na którym byli mieszkańcy starają się mówić otwarcie o przedwojennej rzeczywistości i pokazywać ją za pośrednictwem różnych źródeł.

PT: – Powinien to być film o ludzkich wyborach, bo świat z natury nie jest czarno-biały. Jest generał Szeptycki i metropolita Szeptycki, ta sama rodzina. Wiaczesław Lipiński – Polak i rzymski katolik – został liderem ukraińskich konserwatystów, a w 1918 roku dyplomatą. Jego ukraińskość była wyborem. Są na pograniczu małżeństwa polsko-ukraińsko-żydowskie. To więzy wbrew ideologii, uprzedzeniom i systemom. Taki obraz Wołynia opisuje wydana w 2010 roku powieść Wołodymyra Łysa Stulecie Jakuba. Pokazuje, jak trudne było życie zwyczajnych ludzi poddanych presji historii. Biedny chłopak z Wołynia żeni się z Polką. Polka jest z miasta, trudno jej się odnaleźć w prawosławnej wsi. Potem przychodzi okupacja. I to, co umyka z polskiej perspektywy: kolektywizacja, represje i sowietyzacja w latach 1944–1956. ZSRR, jego rozpad, reket... Wszystko wydarza się w życiu jednego człowieka.

nr 44/2016

Przypisy

[1] Relacja Leokadii Skowrońskiej, Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, www.genocide.pl.

[2] T. Snyder, Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569–1999, Sejny 2009, s. 183.

[3] W. Filar, „Burza” na Wołyniu. Dzieje 27. Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej. Studium historyczno-wojskowe, Warszawa 2010, s. 62.

[4] Por. T. Isakowicz-Zaleski, Przemilczane ludobójstwo na Kresach, Kraków 2008, s. 28–29.

[5] O książce pisał szerzej Cz. Kuriata, Ludobójstwo zmanipulowane, „Przegląd” 2009, nr 29.

[6] Cytat za: ibidem.

[7] W 2016 roku do kin trafił film Wojciecha Smarzowskiego pt. Wołyń – czytaj s. 292.

[8] W. Dziedzic, Monastyrski tryptyk, TTR, Tomaszów Lubelski 2001, s. 87.

[9] Wspomina o tym zdarzeniu W. Dziedzic, op. cit., s. 69.

[10] W. Szelągowski, Kryptonim „bastion”, MON, 1968, s. 273.

[11] G. Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947, Kraków 2011.

[12] R. Torzecki, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993.

[13] Sidor Artiemiewicz Kowpak, radziecki dowódca oddziałów partyzanckich w czasie II wojny światowej, z pochodzenia Ukrainiec. Latem 1943 r. przeprowadził śmiały zagon partyzancki z terenów północno-wschodniej Ukrainy w Karpaty, by zorganizować radziecką partyzantkę na zachodniej Ukrainie oraz dywersję na liniach komunikacyjnych i zaopatrzeniowych niemieckich armii walczących na Łuku Kurskim.