Tytuł oryginału

Les guerriers dans la rizière: La longue histoire des samouraïs

© Editions Flammarion, Paris, 2017, 2021

© Editions Flammarion, Paris, 2024

Projekt okładki

Maciej Trzebiecki

Opieka redakcyjna

Karolina Pawlik, Ewelina Olaszek

Opieka promocyjna

Klaudia Kusy

Koordynacja procesu wydawniczego

Agata Błasiak

Konsultacja merytoryczna

Dr Jędrzej Greń

Wybór zdjęć

Ewelina Olaszek

Adiustacja

Adam Osiński

Korekta

Maciej Waligóra, Małgorzata Matykiewicz-Kołodziej

Maciej Trzebiecki

© Copyright for the translation by Eliza Kasprzak-Kozikowska Copyright © for this edition by SIW Znak Sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8427-496-5

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

plik przygotowała Katarzyna Rek

Ta książka jest rozszerzoną i wzbogaconą wersją katalogu opublikowanego z okazji wystaw

„Samuraje: 1000 lat historii Japonii”,

która odbyła się na zamku w Nantes

między czerwcem a listopadem 2014 roku

Erudycja jest niczym warzywo o nieprzyjemnej woni,

trzeba je długo gotować, by stało się strawne

Nitobe Inazō (1862–1933)

Uwagi dla czytelnika

Zachowaliśmy tutaj japoński sposób zapisu nazwisk i imion. Nazwisko rodowe pojawia się jako pierwsze, imię jako drugie. Dla zachowania przejrzystości używamy tylko tych imion i nazwisk, pod którymi cytowane postacie pozostały znane, ponieważ niektóre z nich zmieniały w ciągu swojego życia, czasem wielokrotnie, zarówno imiona, jak i nazwiska rodowe. Stosujemy zatem najbardziej rozpowszechniony zwyczaj japoński. Do transkrypcji japońskich słów używamy zmodyfikowanej wersji systemu Hepburna[1].

W bibliografii korzystamy z francuskich tłumaczeń, o ile są dostępne – wtedy tytuł podajemy w języku przekładu. Jeśli publikacja nie została przetłumaczona, podajemy tytuł w języku oryginalnym – w takich przypadkach tłumaczenie na polski pochodzi od tłumaczki.

[1] Z wyjątkiem wyrazów utrwalonych w języku polskim, np. gejsza, szogun, samuraj, Tokio (przyp. tłum.).

Chronologia

1. JAPONIA STAROŻYTNA (VII–XII wiek)

Okres Asuka (około VII wieku): Japonia „uczy się” od Chin

- Państwo rządzone jest według Kodeksów.

Okres Nara (710–784)

- 710: stała stolica w Nara, zbudowana na wzór chińskich stolic.

- Spisanie mitów i legend założycielskich.

- Rozkwit wielkich klasztorów w Nara.

- Ekspansja gospodarcza i karczowanie lasów.

Okres Heian (794–1185): cywilizacja arystokratycznej Japonii w pełnym rozkwicie

- 794: stolica cesarska zostaje ostatecznie przeniesiona do Heian (obecnie Kioto).

- Około roku 1000: dwór znajduje się pod całkowitą dominacją rodu Fujiwara i jego przywódcy Michinagi: „Ten świat należy do mnie niczym wieczny księżyc w pełni”.

Powolne przebudzenie gospodarcze i polityczne prowincji

- 935–941: powstanie Taira no Masakado i jego wasali w regionie Kantō. Piraci osiągają szczytową aktywność na Morzu Wewnętrznym. Pierwsze przejawy istnienia nowej klasy wojowników (bushi) w prowincjach.

- 1051–1087: wojny na północy kraju. Północno-wschodnia część Japonii włącza się w japoński krąg kulturowy w XII wieku, wokół miasta Hiraizumi.

- Początek XI wieku: Murasaki Shikibu, dama dworu, pisze Opowieść o księciu Genjim, jedno z arcydzieł światowej literatury.

- XI–XII wiek to czas karczowania ziem w prowincjach wschodnich i wzmożonej aktywności handlowej w zachodniej Japonii.

- 1156–1159: walki frakcyjne rozdzierają dwór; krew się leje, a arystokraci wzywają klany wojowników do rozstrzygnięcia sporów. Cesarz Go Shirakawa, sprzymierzony z wojownikami Taira (Heike) pod wodzą Taira no Kiyomori, zwycięża. Wojownicy Minamoto (Genji) zostają odsunięci.

- 1160–1180: wszechwładza rodu Taira.

- 1180–1185: okres wojen domowych między klanami wojowników Taira i Minamoto.

- Lato 1180: powstanie wojowników wasali Minamoto. Minamoto no Yoritomo ustanawia nielegalny feudalny rząd w Kamakurze, w regionie Kanto.

- 1185: ostateczne zwycięstwo Minamoto nad klanem Taira. Yoritomo mianuje swoich wasali zarządcami prowincji i intendentami domen, aby zapewnić porządek w kraju.

2. JAPONIA ŚREDNIOWIECZNA (KONIEC XII – KONIEC XVI WIEKU)

Okres Kamakura (1185–1333):

- Pierwszy rząd wojowników (szogunat Kamakura).

- 1192: Yoritomo otrzymuje tytuł Sei-i Tai Szogun, głównodowodzącego do walki z barbarzyńcami.

- 1221: wojna ery Jokyū. Klan Hojo triumfuje na czele szogunatu: Hojo, regenci szoguna, rządzą do upadku reżimu w 1333 r.

- Rozkwit literatury wojennej.

- Około 1215: pierwsze wersje Opowieści o rodzie Heike, arcydzieła literatury średniowiecznej.

- 1274 i 1281: nieudane inwazje Mongołów na Kiusiu.

- Szogunat Kamakura rozszerza władzę na Zachód. Niemożność nagrodzenia wasali prowadzi do kryzysu systemu.

- Rozkwit rozbójnictwa.

Okres wojen domowych między Dworem Południowym a Północnym (1336–1392):

- Nowy etap umacniania się pozycji klasy wojowników.

- 1336: Ashikaga Takauji zdobywa władzę w Kioto i tworzy nowy reżim szogunatu wspierany przez cesarza z Kioto (Dwór Północny).

- Rozkwit gospodarczy na wsi: powstają pierwsze wspólnoty wiejskie.

Okres Muromachi (koniec XIV – koniec XV wieku):

- Rozkwit szogunatu pod koniec XIV i na początku XV wieku.

- 1397: Ashikaga Yoshimitsu wycofuje się pod Kioto, do Złotego Pawilonu.

- Narastająca niestabilność społeczna: czas buntów (ikki) i „świata na opak”.

- Szczyt cywilizacji średniowiecznej Japonii: teatr nō, yūgen („ciemny urok tajemnicy”), ogrody zen i nowa estetyka prostoty.

- W XV wieku władza szogunatu słabnie, coraz trudniej utrzymać porządek feudalny.

- 1416: niepokoje na Wschodzie: przez ponad wiek region Kanto pogrąża się w anarchii feudalnej.

- 1467–1477: wojny Ōnin. Klany walczą na ulicach stolicy: Kioto zniszczone.

- 1485–1493: powstanie na południe od Kioto prowadzi do zorganizowania autonomicznej wspólnoty regionalnej kierowanej przez drobnych samurajów z prowincji.

- 1491: wojownik o niejasnym pochodzeniu, Hojo Sōun, tworzy niezależne księstwo na półwyspie i zostaje panem wojny.

Okres Sengoku (Sengoku jidai) (koniec XV wieku – 1573):

- Epoka „krajów na wojnie”.

- Nasilają się ruchy autonomii wiejskiej i miejskiej.

- Nowi niezależni władcy regionalni: panowie wojny.

- Po 1550 roku charyzmatyczni panowie walczą w prowincjach o supremację: Takeda Shingen, Uesugi Kenshin, Mori Motonari i inni.

- Japonia po raz pierwszy styka się z Europejczykami, bronią palną i chrześcijaństwem.

- Oda Nobunaga wchodzi do Kioto w 1568 r. Pokonuje kolejnych przeciwników swojej hegemonii i prowadzi bezwzględną wojnę z klasztorami buddyjskimi.

- Nobunaga rozbija ligi amidystów i organizacje drobnych wojowników w Kansai.

- 1573: Nobunaga znosi szogunat Muromachi. Koniec średniowiecznej Japonii i początek procesu odbudowy hegemonicznej władzy.

3. ANCIEN RÉGIME (1573–1867) (CZYLI OKRES PRZEDNOWOCZESNY)

Okres Azuchi-Momoyama (1573–1603): okres przejściowy, odpowiadający procesowi budowy państwa przednowoczesnego

- Pokonani panowie wojny zostają podporządkowani jako wasale.

- Organizacje religijne o charakterze militarnym także zostają podporządkowane.

- Tworząc wolny rynek, Nobunaga i jego następcy łamią władzę cechów kupieckich i rzemieślniczych oraz wzmacniają nowe warstwy mieszczańskie.

- Systematyczne pomiary ziemi pozwalają nowemu państwu dostosować podstawę podatkową i zwiększyć dochody z lenn.

- W następstwie oddzielenia wojowników od chłopów i zmuszenia ich do życia u podnóża zamków, daimyō przekształcają klasę wojowników w warstwę administratorów oderwanych od dawnej ziemi.

- Klasa samurajów staje się klasą miejską. Kraj przechodzi szeroko zakrojoną urbanizację.

- 1575: broń palna Ody Nobunagi pokonuje kawalerię Takeda (bitwa pod Nagashino).

- 1582: Nobunaga zdradzony przez wasala popełnia samobójstwo. Jego generał, Hideyoshi, przejmuje dziedzictwo i kontynuuje dzieło zjednoczenia.

- 1585: Hideyoshi podporządkowuje sobie panów Shikoku.

- 1587: Hideyoshi podporządkowuje panów Kiusiu.

- 1588: Hideyoshi konfiskuje majątki Kościoła w Nagasaki. Zarządza powszechne rozbrojenie chłopstwa („polowanie na miecze”).

- 1590: Hideyoshi podporządkowuje sobie wschodnią Japonię.

- 1592 i 1596: Hideyoshi dwukrotnie wysyła armie do Korei.

- 1600: w bitwie pod Sekigaharą Tokugawa Ieyasu pokonuje przeciwników i przejmuje polityczne dziedzictwo Hideyoshiego.

Okres Edo (1603–1867):

- Długi okres pokoju, ale też izolacji kraju.

- Znaczący rozwój gospodarczy w XVII wieku, wolniejszy w XVIII i XIX wieku.

- Po raz pierwszy Japonia staje się cywilizacją miejską i tworzy nową, bogatą kulturę.

A. Lata konsolidacji (1603–1641):

- 1603: Tokugawa Ieyasu przyjmuje tytuł szoguna i zakłada szogunat w Edo.

- 1614–1615: wojna z potomkami Hideyoshiego ukrytymi w twierdzy Osaka.

- 1615: ogłoszenie zasad określających relacje między wojownikami a szogunatem.

- 1635: daimyō mają obowiązek rezydować w Edo przez część roku (sankin kōtai).

- 1641: zamknięcie faktorii Hirado. Dla handlu pozostaje otwarta tylko holenderska faktoria Dejima w Nagasaki – całkowite zamknięcie kraju.

B. Szczyt reżimu Edo (połowa XVII – początek XVIII wieku):

- 1649: ogłoszenie przez szogunat praw określających przez dwa wieki prawa i obowiązki chłopów i panów.

- 1651: ronin Yui Shōsetsu zbiera niezadowolonych i wznieca bunt przeciw szogunatowi.

- 1663: szogunat zakazuje praktyki junshi (wasal dobrowolnie towarzyszy swojemu suwerenowi w śmierci).

- 1688–1703: era Genroku; kultura epoki Tokugawa osiąga jeden ze swoich szczytów.

- 1701–1703: sprawa 47 roninów.

C. Japonia w połowie epoki Edo (XVIII wiek): zbyt nieśmiałe reformy, by zaradzić skostnieniu instytucji

- Druga połowa XVIII wieku: pogarsza się sytuacja ekonomiczna drobnych samurajów, wybuchają bunty chłopskie.

- Rozkwit „badań narodowych”: krytyka oficjalnego neokonfucjanizmu i powrót do „źródeł tradycji japońskiej”.

- Początek „badań holenderskich”: studiowanie osiągnięć nauki zachodniej dzięki tłumaczeniu dzieł naukowych.

- Nowa forma kultury miejskiej rozwija się w Edo w atmosferze względnej wolności.

- Polityka gospodarcza sprzyja monetyzacji gospodarki, ale niezdolność do głębokiej reformy struktur politycznych prowadzi do narastania niezadowolenia.

- Problemy finansowe szogunatu i lenn: zubożenie samurajów.

- Powstają szkoły lennicze dla edukacji synów samurajów.

D. Japonia pod koniec epoki Edo (pierwsza połowa XIX wieku):

- Po niepowodzeniu reform szogunat zaostrza kurs wobec presji zagranicznej i wewnętrznej opozycji.

- 1804–1830: epoka Kasei; nowy etap rozwoju cywilizacji Edo.

- Mieszczanie uczestniczą w kulturze dzięki upowszechnieniu edukacji i rozwojowi wydawnictw.

- Wielka epoka barwnych drzeworytów (Ukiyo-e).

- Wielki głód ery Tempo.

- 1837: Oshio Heihachiro, samuraj oburzony nędzą, spiskuje w Osace przeciw skorumpowanym urzędnikom. Pierwsze otwarte zakwestionowanie reżimu.

E. Ostatnie lata szogunatu (przybycie Perry’ego 1853 – restauracja Meiji 1868):

- Przybycie amerykańskich kanonierek oznacza koniec izolacji.

- Władza szogunatu zostaje zakwestionowana, a autonomia „księstw południowo-zachodnich” rośnie.

- 1854: koniec izolacji kraju. Kilka portów zostaje otwartych dla obcych statków.

- 1858: traktaty pokoju i handlu z mocarstwami zachodnimi, tzw. „nierówne traktaty”.

- 1859: Yoshida Shōin, przywódca ksenofobicznej i antyszogunackiej opozycji, zostaje aresztowany i stracony.

- 1860: minister szogunatu Ii Naosuke zostaje zamordowany przez ksenofobicznych samurajów.

- 3 stycznia 1868 r. dwór ogłasza restaurację władzy cesarskiej.

- Koniec szogunatu Tokugawa. Rozpoczyna się nowy okres historii kraju. Proces modernizacji jest już w toku.

4. JAPONIA MODERNIZUJE SIĘ POD PANOWANIEM CESARZA MEIJI (1868–1912)

- Koniec ancien régime’u.

- 1869: panowie oddają swoje lenna państwu.

- 1871: zniesienie lenn i utworzenie prefektur, oficjalna likwidacja dawnych stanów społecznych. Oficjalny koniec uprzywilejowanego statusu samurajów.

- 1872: Fukuzawa Yukichi, były samuraj, liberał i modernista, publikuje Zachętę do nauki, krytykę tradycyjnej moralności.

- 1873: wprowadzenie powszechnego poboru wojskowego.

- 1876: dawnym samurajom zakazuje się noszenia miecza.

- 1877: „wojna południowo-zachodnia”; samuraje powstają na Kiusiu. Zostają pokonani przez nową armię cesarską złożoną z poborowych. Ich przywódca, Saigō Takamori, popełnia samobójstwo.

- 1881: Itagaki Taisuke, były samuraj, zakłada Partię Wolności, opowiadającą się za monarchią konstytucyjną i parlamentarną.

- 1882: Kanō Jigorō „wynajduje” „drogę giętkości” – judo.

- 1889: ogłoszenie cesarskiej konstytucji Wielkiej Japonii.

- 1890: pierwsze posiedzenie nowego parlamentu; Japonia staje się państwem narodowym.

- 1899–1900: Nitobe Inazō publikuje Bushido, duszę Japonii, przetłumaczoną na japoński w 1908 r.

- 1906: na nowo odkryto i opublikowano Hagakure.

- 1947: wejście w życie nowej „pacyfistycznej” konstytucji Japonii.

Przedmowa

Postać samuraja – wojownika – zrosła się z historią Japonii[2] do tego stopnia, że stała się jej symbolem. Pierwsi samuraje pojawili się na przełomie IX i X wieku i przez kolejne tysiąclecie zdominowali historię, aż do oficjalnego zniesienia ich statusu podczas reform Meiji w latach 70. XIX wieku. Pojawili się pod koniec starożytnego okresu Japonii, osiągnęli dominację w średniowieczu (XII–XVI wiek) oraz w okresie Edo (1600–1867), zwanym także epoką nowożytną. Choć zniknęli około półtora wieku temu, ich obecność w literaturze, kinie i komiksach wciąż pobudza wyobraźnię zarówno w Japonii, jak i na Zachodzie.

Poza archipelagiem japońskim żadne azjatyckie społeczeństwo nie doświadczyło podobnej wielowiekowej dominacji wojowników.

Chiny na przykład były zarządzane przez ponad dwa tysiąclecia przez biurokrację wykształconych urzędników, mandarynów, i nawet jeśli zdarzało się, że generałowie przejmowali władzę, żadna dziedziczna klasa wojskowa nie zdołała utrzymać się u władzy przez dłuższy czas.

W Korei grupa uczonych o dziedzicznym, uprzywilejowanym statusie – yangbani – zdołała w okresie dynastii Yi (1392–1910) objąć stanowiska cywilne i wojskowe w biurokratycznym aparacie państwa, jednak urzędy i tytuły zależały zasadniczo od systemu egzaminów wzorowanego na chińskim. I zarówno w Chinach, jak i w Korei uczeni administratorzy zawsze postrzegali swoją pozycję społeczną jako nadrzędną wobec wojskowych.

Choć Japonia częściowo dzieli ze swoimi sąsiadami to samo dziedzictwo kulturowe, to wykształcenie się z biegiem czasu grupy wojowników stanowi wyraźną polityczną i społeczną osobliwość w historii japońskiego archipelagu[3]. Japonia stworzyła system, w którym prym wiedli wojownicy – niespotykany gdzie indziej w Azji, a jednocześnie czerpiący z kontynentalnych ideologii. Ten system, uosobiony w postaci samuraja, można nazwać prawdziwym feudalizmem, który wyrósł pośród pól ryżowych.

Od bardzo dawna japońscy uczeni, a później historycy uważali, że przejęcie władzy przez zbrojnych wojowników w wyniku walk między rodami Taira i Minamoto pod koniec XII wieku stanowiło przełom w historii Japonii i zwiastowało narodziny „epoki wojowników”, którą charakteryzowało zwłaszcza ustanowienie nowej formy dominacji politycznej – rządów szogunatu[4], zwanego bakufu, z siedzibą w Kamakurze, we wschodniej Japonii, około 500 kilometrów od dworu cesarskiego w Kioto.

Dla Portugalczyków, którzy przybyli na archipelag w XVI wieku, a później dla holenderskich kupców z Nagasaki społeczeństwo japońskie miało głęboko wojowniczy charakter.

Nicolas Lanzillotto, jeden z pierwszych Europejczyków, którzy dotarli na archipelag, wspominał o „licznych drobnych panach feudalnych, podobnych do naszych hrabiów i innych lokalnych władców”[5]. Valignano, wizytator jezuitów, który spędził tam kilka lat, wyjaśniał w swojej relacji misjonarskiej, że w Japonii istnieli:

[…] panowie feudalni, zwani tono: to oni posiadali ziemię i nią zarządzali; istniały między nimi znaczne różnice w godności i pierwszeństwie, podobnie jak u nas między hrabiami, markizami i książętami… Wszyscy żyli z wielką pompą, stosownie do swojej władzy i rangi… [Istnieli także] wojownicy zwani buke, którzy byli rycerzami i drobnymi panami ziemskimi[6].

W ten sposób rozpowszechnił się na Zachodzie pogląd, że w Japonii, podobnie jak w Europie, istniało społeczeństwo wojowników, zdominowane tam przez samurajów. Później, w XIX wieku, zarówno w Japonii, jak i w Europie zostało ono określone mianem „społeczeństwa feudalnego”[7].

Na początku XX wieku, gdy Japonia była zaangażowana w proces modernizacji struktur ekonomicznych i społecznych, a status samurajów został dopiero co zniesiony, japońscy historycy zaczęli kłaść nacisk na wojowniczy charakter dawnej Japonii.

Zaangażowana w militarne przedsięwzięcia na kontynencie Japonia starała się wejść do klubu wielkich mocarstw imperialistycznych. Ukazywanie Japonii jako kraju z natury odmiennego od innych krajów Azji stało się kwestią bardziej ideologiczną niż naukową. W Bushidō, Soul of Japan [Bushido. Dusza Japonii], opublikowanym w Stanach Zjednoczonych w 1899 roku, Nitobe Inazō (1862–1933), z wykształcenia agronom, próbował wykazać, że japońskich wojowników można było przyrównać do zachodnich panów feudalnych, a bushidō [drogę wojownika] przedstawił jako odpowiednik zachodnich kodeksów rycerskich[8] i twierdził, że wartości tej ideologii nadal kształtowały japońską mentalność jego czasów.

Z kolei historyk Hara Katsurō (1871–1924) opublikował w 1906 roku pracę Nihon chūseishi [Historia japońskiego średniowiecza], by wyjaśnić, że dzięki istnieniu samurajów Japonia miała poznać bardzo wcześnie system społeczny zasadniczo podobny do europejskiego[9]. Istnienie dawnego japońskiego feudalizmu pozwalało pokazać światu wszystko to, co zbliżało Japonię do Europy Zachodniej, i wszystko to, co odróżniało ją od innych krajów Dalekiego Wschodu, szczególnie Chin. Japońskie średniowiecze było jak Europa w samym sercu Japonii.

Dziś historycy są znacznie bardziej ostrożni w swoich ocenach. Jednak kwestia porównania japońskich i zachodnich społeczeństw wojowników pozostaje otwarta[10].

Na przestrzeni wieków status wojowników, ich funkcje oraz praktyki uległy oczywiście sporym zmianom. Początkowo byli to zwykli zbrojni podporządkowani arystokracji dworskiej, później zorganizowali się w związki wasalne, ustanowili władztwa i pod koniec XII wieku narzucili państwu swoje przywództwo wraz ze swoim wodzem, szogunem, wyposażonym w pełnię władzy wojskowej. Japonia wkroczyła wówczas w okres średniowiecza, niestabilny czas naznaczony licznymi wojnami przeplatanymi nie mniej licznymi rozejmami.

Od XVII wieku, wraz z powrotem stabilnych i pokojowych rządów, dążenie władz do utrwalenia statusów społecznych doprowadziło do przekształcenia grupy społecznej wojowników w nową szlachtę, której funkcje były zresztą bardziej administracyjne niż wojskowe. Samuraje stali się w większości mieszkańcami nowo powstających miast „u podnóża zamku”, które wówczas rozkwitały. Stanowili kadrę administracyjną szogunatu i domen feudalnych i tworzyli mniejszościową, ale dominującą grupę społeczną, zazwyczaj dobrze wykształconą, która skupiała około 5% populacji w połowie XIX wieku, czyli około pięć razy więcej, niż liczyła francuska szlachta w 1789 roku.

Sytuacja większości samurajów nie była jednak łatwa, niektórzy byli nawet bardzo zubożali. Stanowili oni główną siłę ruchu, który doprowadził do obalenia[11] systemu szogunatu w latach 1867–1868 i modernizacji kraju w epoce cesarza Meiji (1868–1912). Zrozumienie społecznych i kulturowych aspektów historii samurajów pozostaje więc kluczowe dla poznania zarówno dawnej Japonii, jak i źródeł współczesnego japońskiego społeczeństwa.

U schyłku okresu starożytnego japońscy wojownicy byli początkowo grupą podporządkowaną – by użyć sformułowania Pierre’a Bourdieu: zdominowaną częścią klasy dominującej – zanim od końca XII wieku stali się właściwą grupą rządzącą, co trwało do XIX stulecia.

Sama ich liczebność pociągała za sobą znaczne zróżnicowanie statusów rzeczywistych. Od rodziny szoguna i rodów wielkich panów feudalnych, tak zwanych daimyō, którzy tworzyli arystokrację wywodzącą się z warstwy wojowników, po drobnych samurajów zmuszonych do sprzedaży miecza lub urzędu, by przetrwać – grupa wojowników była bardzo niejednorodna. Co więcej, o ile w średniowieczu samuraje byli rzeczywistymi wojownikami, o tyle począwszy od XVII wieku stawali się przede wszystkim urzędnikami lub uczonymi.

Wreszcie, mimo że samuraje często inspirowali artystów, a niekiedy wspierali ich i udzielali im pomocy, stanowili tylko jedną z grup społecznych – obok mnichów, ludzi z marginesu czy później mieszczan – które kształtowały nowe formy cywilizacji japońskiej i jej kulturowej wrażliwości na przestrzeni wieków[12].

Nieco wiedzy o języku japońskim pomoże zrozumieć złożoność tej historii. Słowo samurai wywodzi się ze starożytnego czasownika saburafu, oznaczającego „służyć”. Początkowo zatem samuraj był po prostu sługą. Jednak już w XII wieku termin ten odnosił się do szczególnego rodzaju służby – zbrojnej, i oznaczał członka eskorty arystokraty, osobistego strażnika. Oprócz słowa „samuraj” funkcjonują także inne terminy, jak bushi czy musha. Bu – znak, którego sino-japoński odczyt to bu, (w niektórych wyrazach czytany mu, a po chińsku wu), odnosi się do „wojennego” charakteru tych ludzi. Sylaba bu występuje w słowie bushidō – „droga bushi”, czyli wojownika, a także w budō – „droga broni”, czyli sztuk walki. Często przeciwstawia się ją sylabie bun oznaczającej nauki. Stąd bunshi to uczony, a bushi – wojownik. Sylaba shi wskazuje na osobę wysokiej rangi. Z biegiem wieków terminy „samuraj” i bushi stały się synonimami.

Istnieją też jeszcze dawniejsze terminy określające specjalistów od rzemiosła wojennego: mononofu i tsuwamono. Odnoszą się one do nowej grupy społecznej, która stopniowo kształtowała się w IX i X wieku, u schyłku okresu starożytnego – do wojowników, nazywanych również buke, co dosłownie oznacza „rody oddane wojnie”. Pojęcie to obejmowało zarówno panów feudalnych mieszkających w swoich posiadłościach, jak i otaczających ich zbrojnych. Panowie feudalni uznawali nad sobą zwierzchnika – suzerena – nazywanego tōryō (dosł. „kalenica”) lub yumiya no chōsha („wódz łuków i strzał”). Zwykłych wojowników określano różnymi terminami: yumiya no tomogara („noszący łuki i strzały”), kenin lub ienoko („członkowie domostwa”) czy kashin („wasal”). Tych, którzy zajmowali najniższe pozycje, nazywano rōtō – „giermkami”, co dosłownie znaczy „członek oddziału” (pańskiego), albo kachi („piechurzy”).

W XV wieku, kiedy to wojny i bunty zachwiały stabilnością społeczeństwa, niektórzy wzbogaceni chłopi, którzy wybili się na wiejskich przywódców, nabywali miecz i konia i ogłaszali się samurajami. Nazywano ich jizamurai – „samurajami ziemi”, swoistymi chłopskimi rycerzami.

Właśnie w tym czasie zaczęto nazywać wielkich panów feudalnych terminem daimyō. Przyjął się on powszechnie w następnym stuleciu. Ówcześni wielcy panowie, w okresie Sengoku (1477–1573), dysponowali często ogromną władzą – do tego stopnia, że Europejczycy określali ich niekiedy mianem „królów”. Niektórzy z tych daimyō posiadali „[…] w pewnym sensie królewskie tytuły i władzę, będąc panami całych królestw, nad którymi sprawowali pełnię praw własności i zwierzchnictwa”[13].

W okresie Edo, począwszy od XVII wieku, daimyō dzielili się na dwie główne kategorie: fudai – dziedzicznych wasali szoguna z rodu Tokugawa, oraz tozama – tych, którzy po przegranej z Tokugawą Ieyasu w 1600 roku (został on szogunem w 1603 roku) musieli uznać jego zwierzchnictwo.

Daimyō stali na czele terytorium (ryōgoku), które określano również słowem han – często tłumaczonym jako „lenno”. W połowie XIX wieku niektórzy daimyō stali się prawie całkowicie niezależni, a zarządzane przez nich domeny zaczęły prowadzić własną politykę zagraniczną.

Dotyczyło to zwłaszcza południowo-zachodnich hanów – Chōshū, Satsuma, Tosa i innych – które doprowadziły do upadku szogunatu w 1867 roku. To wywodzący się z tych domen samuraje, wśród których byli też ludzie skromnego pochodzenia, stworzyli nowe elity rządzące państwem Meiji oraz przeprowadzili reformy instytucjonalne, które pchnęły kraj na drogę modernizacji.

[2] Termin „samuraj”, wprowadzony na Zachodzie w połowie XIX wieku, stał się obecnie częścią języka francuskiego w tej pisowni: samouraï (w liczbie pojedynczej), samouraïs (w liczbie mnogiej).

[3] Odnośnie do tych kwestii w Chinach – zob. K. Wittfogel, Le Despotisme oriental, Éditions de Minuit, Paris 1964; É. Balazs, La Bureaucratie céleste. Recherches sur l’économie et la société de la Chine traditionnelle, Gallimard, Paris 1968; J. Gernet, Le Monde chinois, Armand Colin, Paris 1972; na temat historii Korei można sięgnąć po francuskie opracowanie Samuela Guex: Au pays du matin calme. Nouvelle Histoire de la Corée, Flammarion, Paris 2016.

[4] Termin shogun lub shogoun (jap.: shōgun) wszedł do języka francuskiego w tej pisowni. Podobnie shogunat.

[5] Informacja przekazana przez Nicolasa Lanzillotto do gubernatora Garcii de Sa (1548), przedrukowana w: L. Frois, Traité de Luis Frois, S.J. Sur les contradictions de moeurs entre Européens et Japonais (1585), tłum. X. de Castro i R. Schrimpf, wprowadzenie J.M. Garcia, Éditions Chandeigne, Paris 1993, s. 174.

[6] A. Valignano, Les Jésuites au Japon. Relation missionnaire (1583), tłum., wprowadzenie i uwagi J. Besineau, Desclée de Brouwer, Paris 1990, s. 60–61.

[7] Na temat różnic w postrzeganiu feudalizmu między historykami zachodnimi i japońskimi w tym okresie – zob. P. Souyri, La feodalite japonaise, w: É. Bournazel, J.-P. Poly (red.), Les Féodalités, Presses universitaires de France, Paris 1998.

[8] N. Inazō, Bushido, l’ame du Japon (1899), Budo editions, Noisy-sur-Ecole 2000 (polskie wydanie: Bushido. Dusza Japonii, Vis-a-Vis Etiuda, Kraków 2023).

[9] K. Hara, Nihon chuseishi [Historia średniowiecza japońskiego] (1906), wznowienie Kodansha gakujutsu bunko, Tokyo 1978.

[10] P.-F. Souyri, Histoire du Moyen Âge japonais, le monde à l’envers, collection Tempus, Perrin, Paris 2013, s. 417–432.

[11] Za obaleniem szogunatu stali wojownicy z czterech domen feudalnych: Satsumy, Chōshū, Tosy i Hizen (przyp. red.).

[12] W okresie Edo społeczeństwo japońskie zostało podzielone według reguł konfucjańskich na cztery główne grupy społeczne: wojowników, chłopów, rzemieślników i kupców. Dwie ostatnie często utożsamia się z bujnie rozwijającą się wówczas warstwą mieszczańską (przyp. red.).

[13] A. Valignano, op. cit., s. 63.

rozdział pierwszy

Narodziny wojowników

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

Spis treści:

Okładka

Strona tytułowa

Karta redakcyjna

Uwagi dla czytelnika

Chronologia

Przedmowa

Rozdział pierwszy. Narodziny wojowników

Spis treści: