Publikacja dofinansowana przez Gminne Centrum Kultury w Niedźwiedziu Opracowanie redakcyjne:

Iwona Dudzińska

Korekta:

Marzena Kwietniewska-Talarczyk

Zdjęcie na okładce oraz na str. 168: Maja Siwek

Zdjęcie Autora na 4 str. okładki:

Ze zbiorów własnych Autora

Zdjęcia na str. 4, 62, 160, 168:

Ze zbiorów Gminnego Centrum Kultury w Niedźwiedziu Zdjęcia na str. I-IV:

Małopolskie Centrum Kultury oraz Bolesław Faron

© Copyright by Bolesław Faron

© Copyright by Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2021

ISBN 978-83-65669-85-8

Wydawnictwo Edukacyjne sp. z o.o.

31-326 Kraków, ul. Wielkotyrnowska 35

tel. 12 626-08-18, 12 638-00-50

e-mail: handel@we.pl, marketing@we.pl

www.we.pl

Opracowanie typograficzne:

Mateusz Nizianty

Bolesław Faron

Władysław Orkan

Rozszerzony

Władysław Orkan, lata 1923-1925

Wstęp

W roku 2004 wydałem za inspiracją Jadwigi Zapały, kustosza domu-muzeum „Orkanówka”, niewielkich rozmiarów ksią-

żeczkę pt. Władysław Orkan. Dość duży – jak na tego typu edycję – nakład rozszedł się całkowicie. Spora jego część tra-fiła do odwiedzających siedlisko autora W roztokach, a więc głównie do uczniów, nauczycieli, studentów i innych gorczańskich wędrowców. Pierwsze wydanie zamiast wstępu za-wierało szkic o charakterze wspomnieniowym Orkanowskie przesłanie oraz ogólną charakterystykę twórczości pisarza, pt. Dumac z Poręby, bibliografię podmiotową i przedmiotową (w wyborze), a w aneksie zespół kolorowych zdjęć związanych z życiem pisarza, prezentujących jego dom, pomniki i krajo-braz Poręby Wielkiej i Niedźwiedzia.

Te same motywy, jakie kierowały mną przed ośmioma laty, a więc nade wszystko chęć przybliżenia sylwetki i twórczości pisarza miłośnikom Gorców, młodzieży, miłośnikom literatury Młodej Polski, zdecydowały o przygotowaniu obecnej książki, którą oddaję w ręce Czytelników. Została ona jednak nieco rozszerzona. Znalazły się bowiem tutaj, obok tekstów drukowanych wcześniej, również inne moje wypowiedzi na temat Władysława Orkana, a więc szkic o jego kontaktach z naturalizmem, artykuł o reportażu Drogą Czwartaków. Od Ostrowca na Litwę oraz o innych wspomnieniach wojennych, 6

Bolesław Faron

studia o Listach ze wsi i o niedokończonej powieści o Beski-dzie Śląskim, Czantoria, a także dwa opracowania o Stanisławie Pigoniu jako badaczu i edytorze pism Orkana. Książka nie ma ambicji monograficznych, nie zajmuję się w niej (poza artykułem Dumac z Poręby) szczegółową analizą całej twórczo-

ści pisarza, a tylko wspomnianymi tutaj niektórymi jej aspek-tami, tekstami czytanymi z perspektywy dzisiejszej. Tych zaś Czytelników, którzy chcieliby poszerzyć wiedzę o twórcy Komorników, zachęcam do przejrzenia bibliografii, a zwłaszcza sięgnięcia do książek Stanisława Pigonia Władysław Orkan.

Twórca i dzieło (Kraków 1958) oraz Józefa Dużyka Władysław Orkan. Opowieść biograficzna (Kraków 1975), które – mimo znacznego upływu czasu od ich powstania – nadal dostarczyć mogą wiele cennych informacji o pisarzu, jego twórczości, o epoce Młodej Polski, a także o sytuacji społeczno-ekono-micznej wsi gorczańskiej z przełomu XIX i XX wieku.

Podczas mojej pracy dydaktycznej w uczelni kształcącej nauczycieli (dzisiejszy Uniwersytet Pedagogiczny) słyszałem czę-

sto od moich studentów pytanie, czy twórczość pisarza z Gorców nieuchronnie przeszła już do lamusa historii literatury...

Otóż w moim głębokim przekonaniu – nie! Cały szereg jego utworów, a przede wszystkim powieść W roztokach z 1903 r., czy też pisane w ciągu całej twórczości Listy ze wsi, a zwłaszcza po wielkiej wojnie, mogą być aktualne i dzisiaj – próby refor-matorskie bohaterów (Franek Rakoczy) jako przykład czy jako świadectwo, dokument życia tamtej epoki. Wiele się dzisiaj mówi, zwłaszcza po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej, o regionalizmie, o tzw. małych ojczyznach, o kształtowaniu patriotyzmu lokalnego. Dorobek Władysława Orkana daje doskonałe możliwości do takiej edukacji i to nie tylko wśród dzieci i młodzieży Gorców i Podhala. Mam zatem nadzieję, że nie wyłącznie z tych względów książka ta zaciekawi Czytelników.

Kraków, w lipcu 2012 roku

Orkanowskie przesłanie

Z twórczością Władysława Orkana zetknąłem się po raz pierwszy tuż po wojnie, bodajże w roku 1947, kiedy to na zaproszenie ówczesnego kierownika Szkoły Podstawowej w Czarnym Potoku Józefa Stefańskiego przyjechał na spo-tkanie z nami, uczniami czwartej klasy, sądecki poeta i gawę-

dziarz Tadeusz Giewont-Szczecina. Recytował – pamiętam

– swoje wiersze, recytował Przygrywkę Władysława Orkana, rozpoczynającą się od słów: „Ukochałem lud biedny nad miarę, bom się jego pieśnią wykołysał...”, opowiadał rzewną historię o kobiecie, co z Gorców na plecach do Krakowa jedzenie nosiła dla synów pobierających nauki w tamtejszych gimna-zjach. Dopiero później dowiedziałem się, że było to stresz-czenie powieści Ignacego Maciejowskiego-Sewera pt. Matka, poświęconej Katarzynie ze Smreczaków Smreczyńskiej, matce autora Komorników i W roztokach. Losy młodego górala z Po-ręby Wielkiej zrobiły na nas wrażenie. Urodził się wprawdzie jeszcze w ubiegłym wieku (w 1875 r.) w niezbyt oddalonych od Czarnego Potoka Gorcach, z których udał się do szkół najpierw do Szczyrzyca, a później do Krakowa, nie zdradził jednak rodzinnej wsi. Wrócił do niej, zbudował dom i opiewał życie jej mieszkańców w twórczości literackiej i publicystycznej.

Moją wiedzę o twórczości Orkana pogłębiła edukacja w szkole średniej. Jego Komornicy należeli wówczas do lektu-8

Bolesław Faron

ry obowiązkowej. Były to wczesne lata 50. Na przykładzie tej powieści mówiło się wówczas o rozwarstwieniu społecznym wsi, o wyzysku biednych przez bogatych chłopów (Chyba Złydaszyk), o emigracji zarobkowej. Dla obowiązującej wte-dy socjologicznej interpretacji dzieła literackiego ta powieść z 1900 r. nadawała się znakomicie.

Po maturze – w nagrodę „za bardzo dobre postępy w nauce i pracę społeczną”, z podpisem Franciszka Łapki, dyrektora I Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Długosza w Nowym Sączu (nazywało się w 1954 r. I Liceum TPD) – otrzymałem pokaźnych rozmiarów książkę w sztywnej, bordowej okład-ce. Był to Wybór pism Władysława Orkana ze wstępem Jana Błońskiego, opublikowany w 1953 r. przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie, pisma, które od wspomnianej Przygrywki w dziale poezji się rozpoczynały. Z lektury tego tomu dowiedziałem się o innych utworach Orkana, gdyż oprócz znanych mi ze szkoły Komorników znalazły się tam niektóre opowia-dania, powieść W roztokach, fragmenty Kostki Napierskiego, Listy ze wsi i inne utwory. Zorientowałem się, że „Pieśniarz krainy kęp i wiecznej nędzy” był nie tylko orędownikiem uci-

śnionych, ale też analitykiem duszy chłopskiej i twórcą, czy współtwórcą, ruchu regionalnego na Podhalu.

Wybór pism Orkana zabrałem ze sobą jako jedyną książkę na studia polonistyczne do Krakowa. Wędrowały one ze mną po kolejnych domach studenckich, od ul. Grodzkiej 60, przez Mazowiecką 61, Karmelicką 41 i w końcu na ul. Gramatyka 10.

Kiedy na trzecim roku studiów w krakowskiej Wyższej Szkole Pedagogicznej Jan Nowakowski na seminarium magisterskim, które było poświęcone naturalizmowi w literaturze polskiej, zapytał nas, czy mamy jakieś propozycje tematów, zgłosiłem autora Komorników. Oferta została przyjęta. Elementy natu-ralizmu w twórczości Władysława Orkana – tak brzmiał tytuł

pracy. Teraz dopiero okazało się, jak mało wiem o twórczo-

ści pisarza z Gorców, jak bardzo powierzchowna jest moja Orkanowskie przesłanie

9

wiedza, jak uproszczony wizerunek utrwalała w naszej świa-domości edukacja szkolna. Lektura bogatych zasobów archi-walnych w Bibliotece Jagiellońskiej, dokumentów osobistych, obfitej korespondencji pisarza pozwoliła poznać jego osobo-wość, zetknąć się z problemami, z jakimi się mocował, zrozu-mieć atmosferę duchową, w jakiej wzrastał, dotrzeć do dra-matu pisarza, który najpierw wierzył, że przyczyną wszelkiego zła na wsi jest nędza, a później mocno rozczarowany szukał

wyjaśnień w teorii o „nierówności dusz ludzkich”. Wówczas też odbyłem pierwsze wyprawy szlakiem jego bohaterów.

Odwiedziłem Niedźwiedź (opiewany w opowiadaniu Zemsta malarza drewniany kościółek, spalony niedawno doszczętnie), Porębę Wielką, Koninki i Koninę, odbyłem pielgrzymkę szlakiem Franka Rakoczego na odpust do Ludźmierza koło Nowego Targu, stwierdziłem autentyczność napisu na kamie-niu na czole Turbacza: Koldrasz Lacki... 17... Zawsze w pleca-ku na szlakach gorczańskich obok znakomitego przewodnika Jana Nyki znajdowały się, i znajdują do dzisiaj, Wybrane pisma Orkana. Kontakt z pisarzem nie zakończył się na napisaniu i obronie pracy magisterskiej.

Po studiach rozpocząłem pracę jako wychowawca w internacie Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Nowej Hucie. Pew-nego razu podczas popołudniowego dyżuru kierownik wzywa mnie do kancelarii, do telefonu. Dzwoni Izabela Kleszczowa, z którą spotykałem się podczas przygotowywania pracy magisterskiej w Bibliotece Jagiellońskiej. Pani Izabela opracowywała bibliografię dla drukowanych w krakowskim Wydawnic-twie Literackim Dzieł zebranych Władysława Orkana.

– Profesor Stanisław Pigoń zaprasza pana na rozmowę –

usłyszałem głos w słuchawce.

Zaniemówiłem na chwilę. Stanisław Pigoń bowiem, znakomity znawca dorobku „dumaca” z Poręby, opublikował

niewiele wcześniej obszerną monografię jego twórczości. Nie znałem go osobiście. Zawsze imponował mi swoją wiedzą, 10

Bolesław Faron

erudycją i chłopskim uporem, który zaprowadził go z Kom-borni na katedrę uniwersytecką i do godności rektora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

– Powiedziałam profesorowi – kontynuowała Kleszczowa – o pańskiej pracy magisterskiej. Chyba się z nią zapozna.

Proszę zgłosić się do niego wraz z maszynopisem w najbliższy czwartek.

Do dzisiaj pamiętam bicie serca po przekroczeniu bramy w kamienicy przy al. Słowackiego w Krakowie, w której mieszkał Stanisław Pigoń. Do gabinetu badacza wprowadziła mnie jego małżonka. Siedział zwrócony twarzą do drzwi wejścio-wych, przy ogromnych rozmiarów biurku, otoczony sterta-mi książek. Kazał mi usiąść. Rozmowa była krótka. Zapytał, skąd pochodzę, gdzie obecnie pracuję i polecił zgłosić się za dwa tygodnie. Następna pogawędka była nieco dłuższa. Pracę przeczytał.

– Jako rozprawę magisterską – powiedział swoim tubalnym głosem – u nas, na Uniwersytecie Jagiellońskim przyjąłbym z zamkniętymi oczyma. Do druku to się w całości jeszcze nie nadaje, ale rozdział pierwszy – Osobiste kontakty Orkana z naturalizmem – po udoskonaleniach jako przyczynek naukowy można by opublikować. Sugerował intensywną naukę języków obcych, zwłaszcza francuskiego, jeżeli mam się nadal interesować naturalizmem, zachęcał do pracy naukowej, martwił się, że przy aktualnych zajęciach (praca w internacie i w bibliotece na uczelni) nie bardzo będzie to możliwe. Kiedy opuszczając jego gabinet, dziękowałem mu za to, że zechciał przeczytać mój maszynopis, usłyszałem słowa, które zapamiętałem na całe życie: – To jest moja powinność. Jestem polskim profesorem.

Od rozmowy z uczonym upłynęło parę miesięcy. W stycz-niu czy lutym 1959 r. zostaję zaproszony przez dyrektora administracyjnego Wyższej Szkoły Pedagogicznej Stefana Jędrychowskiego na sondażową rozmowę, czy byłbym zain-Orkanowskie przesłanie

11

teresowany pracą na uczelni. Nie bardzo rozumiem, skąd ta inicjatywa... Dyrektor umawia mnie na rozmowę z Janem No-wakowskim, kierownikiem Katedry Literatury Polskiej. Podczas spotkania z promotorem sprawa się wyjaśnia. Stanisław Pigoń wspomniał mu o lekturze pracy o Orkanie, zasugerował

zatrudnienie mnie na uczelni, a autor studiów o Mickiewiczu był dla Nowakowskiego autorytetem niepodważalnym. Od 1 października otrzymałem etat asystenta.

I tak można by zakończyć historię o relacjach z Władysławem Orkanem i o jego wpływie na wybór drogi życiowej piszącego te słowa, gdyby nie to, że historia ta ma również swój epilog. Szkic o kontaktach autora Komorników z naturalizmem ukazał się w 1961 r. w „Roczniku Naukowo-Dydak-tycznym” Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie; z inicja-tywy Pigonia – obszerna sylwetka pisarza w Obrazie literatury polskiej XIX i XX wieku, w tomie poświęconym Młodej Polsce, w Ludowej Spółdzielni Wydawniczej – Komornicy i inne opo-wiadania w moim wyborze; jednodniówka Związku Podhalan wydrukowała szkic o prozie narracyjnej autora Kostki Napierskiego z okazji setnej rocznicy jego urodzin.

Dzisiaj, po latach, znowu wróciłem do lektury tekstów Orkana, przygotowując m.in. biogram dla opracowywanego przez Ossolineum Słownika, referaty na konferencje naukowe w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Rzeszowie pt. Stanisław Pigoń o Władysławie Orkanie, Pisarz chłopski wobec wielkiej wojny (Władysław Orkan) dla Uniwersytetu Marii Curie-

-Skłodowskiej w Lublinie oraz „Listy ze wsi” czytane dzisiaj na konferencję w Koninkach i Nowym Targu (organizatorzy: In-stytut Filologii Polskiej Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oraz Podhalańska Państwo-wa Wyższa Szkoła Zawodowa). Wróciłem do idącej ze mną przez całe życie księgi w bordowej okładce, z nostalgią i smut-kiem stwierdziłem, że twórczość ta jest całkowicie nieznana najmłodszej generacji, może za wyjątkiem szkół gminy Niedź-

12

Bolesław Faron

wiedź, że nie jest w stanie zaciekawić córek mojego brata, że w Limanowej odebrano imię Władysława Orkana głównej uli-cy. Pozostało po nim jeszcze muzeum zorganizowane na Star-machowskim Groniu w Porębie Wielkiej, w domu, który na początku wieku postawił, w domu, który co roku odwiedzają uczniowie wędrujący szlakiem gorczańskim, w domu, który ja wraz z moimi studentami systematycznie odwiedzam.

Na pytanie, czy dorobek ten należy wyłącznie do historii literatury, czy może być inspirujący dla dzisiejszego pokolenia młodzieży wiejskiej – trudno odpowiedzieć jednoznacznie.

Sądzę wszakże, iż wiele jego myśli, jak choćby ta ze Wskazań dla synów Podhala z 1922 r., która od lat widnieje na moim biurku, nie straciło na swej aktualności: Jeżeli będziesz profesorem – bądź wychowawcą. W najwyższym tego sło-wa znaczeniu. Kochaj młodzież jak swoje własne dzieci. [...] A cieszyłby się Bóg i Święci Podhala, gdybyś został rolnikiem – wiedzącym – gdybyś osiadł z wiedzą nabytą wśród swoich. [...] Ze wsią swoją rodzinną żyj –

i daj jej, co najlepsze. Wróć braciom, coś wiedzą zdobył. Nie przecinaj ko-rzeni łączących cię z rodzinną ziemią, choćbyś na końcu świata się znalazł.

[...] A przede wszystkim: miej charakter!

1992, 1998, 2004

Aby przeczytać dalej...

Zapraszamy do księgarni!

Document Outline

- srodki

- wkladka

- Pusta strona