Kamil Jędruchniewicz

Wieś Przychody

Ludzie i Miejsce

Wydanie II

Korektor Monika Swórska

© Kamil Jędruchniewicz, 2018

Książka dotyczy historii wsi Przychody (od momentu powstania do końca XX wieku). Miejscowości położonej w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Międzyrzec Podlaski.

ISBN 978-83-8126-761-8

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

1. Wieś Przychody

2. Wstęp

3. Rozdział I Charakterystyka geograficzna i procesy osadnicze przed powstaniem Przychód

1. Rzeźba terenu

2. Klimat

3. Gleby

4. Procesy osadnicze na ziemiach Południowego Podlasia w czasach przedhistorycznych

5. Procesy osadnicze na ziemiach Południowego Podlasia od X do XV wieku

4. Rozdział II Bojarzy. Lata 1438 — 1781

1. Lokacja Przychód

2. Spory graniczne

3. Nazwiska powiązane z nawami miejscowości bojarskich

4. Podział etnograficzny Międzyrzecczyzny

5. Rozdział III Upadek bojarów. Lata 1782 — 1914

1. Zmiany w statusie prawnym przychodzkich bojarów

2. Gospodarstwo

3. Drogi i kolej

4. Oświata

5. Religia

6. Nowy podział administracyjny. Utworzenie guberni chełmskiej

6. Rozdział IV W nowej Polsce. Lata 1915 — 1938

1. Dom i podwórko

2. Komasacja gruntu i zniesienie służebności

3. Las

4. Szkoła

5. Wyzysk wsi przez niemieckiego okupanta i jego rozbrajanie po odzyskaniu niepodległości

6. Książka Uchwał Zgromadzenia Wiejskiego

7. Rozdział V Wojna i odrodzenie. Lata 1939—1963

1. Nowe organizacje w Przychodach: Ochotnicza Straż Pożarna i Koło Gospodyń Wiejskich

2. Szkoła

3. II wojna światowa

4. Powojenna partyzantka

8. Rozdział VI Przychody w PRL. Lata 1964—1991

1. Rolnictwo

2. OSP Przychody, LZS Przychody i Koło Gospodyń Wiejskich

3. Zmiany obyczajowe — zabawy dzieci

4. Budowa Kaplicy

9. Rozdział VII Osiedle? Lata 1992—2013

1. Rolnictwo

2. Domy — Podwórka — Przestrzeń Publiczna

3. Szkoła

4. Ludność

5. Zakończenie

10. Bibliografia

1. Źródła Pisane

2. Nagrane relacje

3. Opracowania

11. Aneks

1. Kronika wsi Przychody

2. Ze wsi Przychód pod Międzyrzecem na Podlasiu

3. Sołtysi wsi Przychody

Wstęp

Książka, która ma tutaj swój początek dotyczy historii Przychód, wsi położonej w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Międzyrzec Podlaski. Opisuje dzieje miejscowości od momentu powstania, do końca XX wieku. Niniejsza pozycja zaczęła się kształtować na seminarium magisterskim Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, dzięki inspiracjom dr. hab. Huberta Łaszkiewicza. Od czasów studenckich została rozszerzona i zmodyfikowana.

Podjąłem się opisania historii Przychód, ponieważ wydała mi się ona wyjątkowo ciekawą i bliską. Jak może nie być interesująca historia miejsca, w którym się człowiek wychował? Jak mogą nie fascynować przyczyny powstania jego małej ojczyzny, historia ludzi, którzy byli tu wcześniej i kształtowali obraz miejsc jaki znamy obecnie?

Książka pisana jest głównie w oparciu o źródła i dokumenty powstałe właśnie w Przychodach: protokoły z zebrań, księgi rachunkowe, rachunki, czy zapisany i szczęśliwie przechowany referat. Inną podstawą jej powstania są dokumenty tworzone przez Urząd Gminy w Międzyrzecu Podlaskim w tym dane statystyczne ze spisów rolnych. W sytuacji, w której wspomniane drogi dostępu do wiedzy nie wystarczały, wspomagałem się ustnymi relacjami mieszkańców. Często nadawały one wielu poruszanym kwestiom zupełnie nowy odcień, dotykały spraw trudnych do dostrzeżenia w wyniku analiz jedynie tabel statystycznych. Dużą pomocą były też udostępnione zdjęcia z prywatnych zbiorów mieszkańców wsi.

Co do opracowań muszę wspomnieć o „Roczniku Międzyrzeckim”, czasopiśmie którego rola w propagowaniu historii Miedzyrzecczyzny jest trudna do przecenienia. Co im należne, trzeba też oddać trzem autorom, których pracami szczególnie często się wspomagałem. Pierwszy to ks. Adolf Pleszczyński. Jego dwie książki dotyczące ludności Międzyrzecczyzny, są punktem wyjścia dla badań nad XIX-wiecznymi zwyczajami tutejszej ludności wsi[1]. Dwaj pozostali to Józef Geresz[2] i Stanisław Jarmuł[3]. Pierwszy wydał liczne publikacje poświęcone historii Międzyrzeca Podlaskiego, drugi za główny temat swoich badań obrał dzieje powiatu radzyńskiego, a w szczególności miasta Radzyń.

Jeżeli chodzi o samą konstrukcję książki, to prezentuje się ona w sposób następujący. Kolejne rozdziały poukładane chronologicznie, opisują okresy w historii wsi. Każdy rozdział składa się z podrozdziałów, w których starałem się uwzględnić kwestie, jak sądzę, najistotniejsze w danej epoce dziejów Przychód. Granicami czasowymi dla poszczególnych okresów ustanowiłem wydarzenia w różny sposób przełomowe, zaczynające nowy etap w historii interesującej mnie miejscowości.

Pierwszym takim wydarzeniem jest samo założenie wsi i jej zasiedlenie. Następne to przegrany proces sądowy mieszkańców Przychód z magnackim rodem Czartoryskich. Stanowi on jeden z pierwszych czynników w procesie, który doprowadził do zaniknięcia szczególnego statusu prawnego bojarów. Granicami kolejnych epok w historii wsi, a także kolejnych rozdziałów, są dwie wojny światowe. Pierwsza wprowadziła Przychody na powrót do niepodległej Polski. Dzięki temu mieszkańcy mogli stawiać pierwsze kroki funkcjonując w społeczeństwie demokratycznym, w większym stopniu angażowali się w losy państwa, stawali się świadomymi obywatelami. Druga wojna na terenie całej Polski, przyniosła zniszczenia, terror i strach. W związku z tym w rozdziale V znalazły się wzmianki o partyzanckich walkach z sowieckim okupantem, o parcelacjach wielkich majątków, o kolektywizacji rolnictwa, ale także informacje o powojennej odbudowie. Ten etap w dziejach historii Przychód uznałem za skończony na roku 1963, kiedy to mieszkańcy wsi czynem społecznym budują szkołę. Następny, szósty w kolejności rozdział, opisuje przedział czasowy od budowy miejscowej placówki oświatowej do wzniesienia kaplicy. Jest to okres, w którym Przychody odnajdują się już w nowych, swoistych warunkach PRL-u. Koniec tego etapu w dziejach wsi nastąpił wraz z zakończeniem prac przy budowie świątyni. Istotnie zmienił się wtedy sposób wyrażania duchowości przez mieszkańców Przychód. Wydarzenie to pokrywało się czasowo z przemianami ustrojowymi, jakie następowały wówczas w całej Polsce. Ostatni rozdział obejmuje czas od roku 1992 do dnia dzisiejszego. Skupia się na ogromie i tempie przemian, jakie zaszły w Przychodach w ostatnich latach, stawiając też poniekąd pytanie o przyszłość tego miejsca i ludzi tu żyjących.

Na koniec tego krótkiego wstępu chciałbym podziękować wszystkim bez pomocy których, książka ta nigdy by nie powstała lub nie przybrałaby obecnej formy. Dziękuję panu profesorowi Hubertowi Łaszkiewiczowi, który pokazał mi możliwe kierunki mojej pracy i czuwał nad tym, bym nie pogubił się na drodze ku skończeniu dzieła. Dziękuję wszystkim tym, którzy użyczyli przydatnych materiałów i zawsze życzliwie odpowiadali na moje prośby i potrzeby. Dziękuje panu Krzysztofowi Adamowiczowi najpierw wiceprzewodniczącemu Rady Gminy Międzyrzec Podlaski, a od 2014 roku wójtowi tej gminy, bez którego bezinteresownej pomocy spisana historia Przychód kurzyłaby się niepoznana na jakiejś zapomnianej półce. Dziękuję Monice Swórskiej za korektę, nadała gładkości wielu moim zbyt kanciastym zdaniom. Jej zasługa jest tym większa, że podjęła się tego niewdzięcznego zadania pro publico bono, bez oglądania się na zyski. Dziękuję także wszystkim sponsorom za promowanie pozornie dziś nieatrakcyjnej historii regionalnej. Tematyka podjęta w książce (pomimo tego, iż w jej tytule jest słowo Przychody), przychodów nie rokowała. Bez ludzi dobrej woli jej wydanie zapewne nigdy nie doszłoby do skutku.

Najbardziej jednak dziękuję Czytelnikowi, za to że zainteresował się tą książką. Mam nadzieję, że jej zawartość nie zawiedzie.

[1] A. Pleszczyński, Bojarzy Miedzyrzeccy. Studium etnograficzne, Warszawa 1892 oraz idem, Opis historyczno-statystyczny parafii międzyrzeckiej, Międzyrzec 2000.

[2] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Międzyrzec Podlaski 1995; idem, Z dziejów kościoła św. Mikołaja w Międzyrzecu Podlaskim, Międzyrzec Podlaski 1997 oraz idem, Z dziejów rozbrojenia okupanta na południowym Podlasiu w listopadzie 1918 roku, Międzyrzec 1998.

[3] S. Jarmuł, Dobra międzyrzeckie w okresie reform czynszowych, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 5, 1973, s. 57; idem, Radzyński Obwód Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej (1939—1944), Biała Podlaska 2000; idem, Szkice z dziejów Radzynia Podlaskiego i byłego powiatu radzyńskiego, Radzyń Podlaski 1995; idem, Udział Radzyńskiego Obwodu Batalionów Chłopskich w walce cywilnej z okupantem hitlerowskim, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 36, 2005, s. 5.

Rozdział I
Charakterystyka geograficzna i procesy osadnicze przed powstaniem Przychód

Rzeźba terenu

Wieś Przychody położona jest na 51°57’ szerokości geograficznej północnej i 22°40’ długości geograficznej wschodniej. Wyznacza granicę Równiny Łukowskiej i Zaklęsłości Łomaskiej[1]. To jeden z najbardziej równinnych obszarów w Polsce. Średnia wysokość terenu wynosi ok. 150 m n. p. m^2.

Obraz tutejszej rzeźby terenu został ukształtowany w czwartorzędzie, przez działanie lądolodu i klimatu, jaki występował przed i po zlodowaceniu. Zlodowacenie środkowopolskie ukształtowało rozległe obszary akumulacji wodnej, które stanowią tutaj dominujące formy rzeźby terenu. Monotonię tego obszaru zakłócają jedynie nieliczne, niskie i spłaszczone pagórki piaszczysto-żwirowe, które również są pozostałością wcześniej wspomnianego zlodowacenia środkowopolskiego[2].

Przez wieś przepływa Krzna Południowa, łącząca się w Międzyrzecu Podlaskim z Krzną Północną. Brzegi tej nizinnej rzeki są regulowane, koryto nie ma znaczących spadków ani progów. Obecność rzeki na terenie Przychód pozwala autorom planu odnowy miejscowości wiązać przyszłość z nadzieją na stworzenie tutaj bazy dla turystyki kajakowej i agroturystyki[3].

Klimat

Przychody leżą w regionie pogranicza klimatycznego, gdzie o wpływy walczą między sobą masy powietrza atlantyckiego i kontynentalnego[4], według Edwarda Deca dominują jednak masy kontynentalne[5]. W związku z powyższym zimy są tutaj mroźniejsze niż w Polsce centralnej, krótsze są też pory przejściowe między zimą a wiosną i jesienią a zimą. Na opisywanym obszarze przeważają wiatry zachodnie, które przynoszą powietrze znad Atlantyku. Powoduje ono zarówno zimowe ocieplenia, jak i letnie chłody[6]. Krócej trwa też tutaj okres wegetacyjny[7].

W regionie występuje stosunkowo wysoka roczna amplituda temperatur, według różnych badań od 22,1°C do 23,4°C. Liczba dni, w których temperatura maksymalna spada poniżej 0°C dochodzi do 60 w roku, zaś liczba dni w ciągu roku, w których średnia dobowa temperatura wynosi powyżej 15°C to ponad 100[8].

W Przychodach przeważają opady letnie nad zimowymi, które są wynikiem dominacji wilgotnego powietrza podzwrotnikowego morskiego, wywołującego także burze.

Ze względu na te cechy klimatyczne, według podziału Romera, całe województwo bialskopodlaskie zostało zaliczone do krainy chełmsko-podlaskiej, klimatu typu wielkich dolin. Zaś według podziału Polski na dzielnice rolniczo-klimatyczne Romualda Gumińskiego, teren nasz należy do wschodniej, IX dzielnicy klimatycznej, która obejmuje Podlasie i wschodnią część Niziny Mazowieckiej[9].

Gleby

Na omawianym obszarze przeważają gleby brunatne właściwe. „Wytwarzane na piaskach luźnych i słabogliniastych, piaskach gliniastych lekkich i glinach lekkich”[10]. W dolinach i obniżeniach obserwuje się tutaj okresowy nadmiar wilgoci, a na terenach wyższych często dotkliwy jej brak[11]. Dla mieszkańców Przychód może się to wiązać z tym, że czasami, nawet w ciągu jednego roku, zboże posiane na niżej położonym terenie może zgnić, a to posiane wyżej może zostać spalone przez słońce[12].

Na terenie osady przeważa V i VI klasa bonitacyjna, miejscowo zdarza się także klasa IV. Oznacza to, że ziemia jest bardzo słaba, niezbyt przyjazna rolnikom, dlatego najczęściej uprawianymi zbożami są, tak jak ilustruje wykres: owies, pszenżyto i żyto[13].

Przy opisywaniu gleby należałoby jeszcze wspomnieć, o istniejącej w Przychodach kopalni piasku znajdującej się w lasku za boiskiem piłkarskim dawnego LZS-u. Wydobywany piasek nadawał się na podsypkę pod betonowe wylewki i do tynków. Kopalnia o powierzchni 7446 m² wyszczególniona jest już w dwudziestoleciu międzywojennym, w Wyciągu Rejestru Pomiarów, powstałym w czasie komasacji.

Ogólna powierzchnia wsi Przychody według stanu na rok 2002 wynosiła 627,21 ha, w tym użytki rolne stanowiły 522,88 ha, zaś grunty orne 372,05 ha. Ogółem pod zasiew przeznaczone było wtedy 314,28 ha. Strukturę zasiewu przedstawia wykres[14].

Procesy osadnicze na ziemiach Południowego Podlasia w czasach przedhistorycznych

O osadnictwie na terenach bliskim Przychodom w okresie prahistorycznym świadczą liczne znaleziska archeologiczne. Już na przełomie VII i VI tysiąclecia p.n.e. wkracza na obszar południowego Podlasia kultura janisławicka. Później zaś następują reprezentanci neolitu, czyli kultura amfor kulistych i kultura ceramiki sznurkowej[15].

Kolejną bardzo istotną grupą osadniczą, o której cmentarzyskach zlokalizowanych w Stołpnie i Rudnikach pisze J. Geresz, jest kultura trzciniecka z wczesnej epoki brązu (1500—1300 p.n.e.)[16]. Jej ślady znajdowane były w pobliżu Przychód, w wielokulturowym stanowisku w Żerocinie[17]. Przedstawiciele tej kultury trudnili się myślistwem, zbieractwem i łowiectwem, ale zajmowali się również hodowlą zwierząt, co świadczy o wyższym stopniu cywilizacyjnym.

Wiek XIII przed Chrystusem to czas kiedy nie tylko tutaj, ale na dosyć dużym obszarze Europy środkowo-wschodniej, pojawia się kultura łużycka. Wykazywała się ona dużo wyższym poziomem cywilizacyjnym od wcześniej wymienionych. Na terenie Południowego Podlasia jest stosunkowo dużo jej śladów. W późniejszym okresie, tzw. halsztackim D (ok. VI i V wieku przed Chrystusem) kultura ta przekształca się na interesującym nas obszarze w kulturę grobów kloszowych[18]. Bierze ona swoją nazwę od charakterystycznego dla niej rodzaju pochówków.

Około 1000 — 8000 lat przed Chrystusem pojawiają się tutaj paleolityczni łowcy z kultury świderskiej. Pozostałości po nich odkryto w Borsukach, Dalszych, Łęgach, Malowej Górze czy Neplach.

Następną grupą, którą należałoby wymienić jest kultura przeworska, kształtująca się na przełomie III i II w p.n.e. Ulegała ona wpływom kultury celtyckiej. W II w n.e. zastąpiła ją kultura wielbarska,[19] której ślady z tego okresu odnajdywane są po wschodniej stronie Bugu[20]. Z tego okresu, czyli z pierwszych trzech wieków naszej ery, pochodzą monety rzymskie znajdowane w drugiej połowie XIX wieku w okolicach Przegalin, Walinnej, Grochówki, a także odnajdowane w XX wieku w Ulanie, Wohyniu, Międzyrzecu Podlaskim, Szawłach i Konstantynowie[21]. O takich znaleziskach, mówiących nam o bytności człowieka na tych terenach, pisze też ks. Adolf Pleszczyński[22]. Być może zagubił je jakiś kupiec przemierzający te ziemie. Możliwym bowiem jest, iż we wczesnym średniowieczu istniał tutaj szlak handlowy. Świadczą o tym lokalizacje grodzisk Drelów, Łózki, Zahajki, Żabce, Krzewica i Krzesk wzdłuż jednej linii południowy wschód — północny zachód, w mniej więcej podobnych odstępach między sobą. Możliwe, że do tej grupy miejscowości dołączyć można także osadę położoną w miejscu dzisiejszego Międzyrzeca Podlaskiego, czyli Stołpno[23]. Okres, ok VI w n.e., to także pierwsze osadnictwo ludności słowiańskiej. Wiemy o tym dzięki odkryciom archeologicznym odnajdywanym podczas wykopalisk prowadzonych w Łukowisku[24].

Wieki IX i X to czas, kiedy ziemie pomiędzy Brześciem, Siedlcami, Sokołowem, Tykocinem a Białowieżą zamieszkiwało plemię, należące do grupy mazowieckiej. Józef Geresz za Janem Tyszkiewiczem[25] tajemnicze plemię nazywa „Staropodlasianami”. W II poł. X wieku zostali oni przyłączeni do powstającego państwa Polan[26]. Rozpoczyna się więc czas, na temat którego już nie tylko archeolog, ale także historyk, może powiedzieć kilka słów.

Procesy osadnicze na ziemiach Południowego Podlasia od X do XV wieku

Od XI aż do XIV wieku Południowe Podlasie było obszarem ciągłych walk i stale przechodziło z jednych rąk w drugie. Stało się celem wypraw wojennych kształtujących się w sąsiedztwie państw, strefą ciągłych wojen, w której żadna ze stron nie potrafiła zbyt długo utrzymać swoich wpływów. Ścierały się tu wojska polskie i ruskie, litewskie, a także Jadźwingowie i Tatarzy.

Średniowiecze jest też dla tych ziem czasem, w którym kształtuje się ich etniczny charakter, aż do XX wieku stanowiący o wyglądzie Południowego Podlasia. Szczególnie silny rozwój osadnictwa słowiańskiego zaczyna się na tych terenach w X wieku i trwa do wieku XII[27]. Zaś pojawienie się na charakteryzowanym obszarze ludności rusińskiej, związane jest z celową polityką księcia kijowskiego. Król Kazimierz Odnowiciel, nie mogąc poradzić sobie z buntem Miecława oraz łupieżczymi wyprawami Jadźwingów i Litwinów, przekazał środkowe Pobuże (okolice Brześcia) księciu kijowskiemu Jarosławowi Mądremu, a ten kolonizował te tereny ludnością ruską[28]. W tym też okresie coraz większe znaczenie na tych ziemiach zaczyna odgrywać ludność żydowska, dając początek swojej długiej tu bytności. Żydzi wypędzani z kolejnych państw Europy Zachodniej, przesuwają się coraz bardziej na wschód. Przyjmowani są tutaj z dużo większą tolerancją, a czasami nawet wabieni są pewnymi przywilejami.

W wieku XI Podlasie, z centralnym grodem Brześciem, było najbardziej na północ i wschód wysuniętym terenem książąt ruskich. Sam Brześć stanowił punkt wyjścia dla wszystkich wypraw wojennych książąt kijowskich prowadzonych przeciwko Jadźwingom[29]. Później, wraz ze słabnięciem siły militarnej Jadźwingów i klęską Kijowa w starciu z Mongołami, Brześć przestał spełniać wcześniejszą funkcję[30].

Podczas rozbicia dzielnicowego Polski i Rusi oraz pośród sporów poszczególnych książąt dzielnicowych, ziemie te co chwilę zmieniają właściciela. Dopiero za panowania Kazimierza Sprawiedliwego i jego syna Leszka, Podlasie przez chwilę smakuje planowej działalności swojego pana. Wyżej wymienieni władcy kolonizują te ziemie ludnością mazowiecką[31]. Względny spokój trwa jednak niedługo, gdyż już w pierwszej połowie XIII wieku przez Podlasie maszerują kolejne wojska. Książęta polscy ścierają się tutaj z książętami ruskimi. W roku 1242 najeżdżają Tatarzy, a w 1244 Jadźwingowie[32]. Rozpadające się po śmierci Romana Księstwo Halicko-Włodzimierskie, traci już całkowicie panowanie nad tymi terenami. Rozległa dzielnica brzeska zostaje zdestabilizowana i rozdrobniona. Jednak w pierwszej połowie XIV wieku pojawia się nowy, silny gracz. Ziemie Południowego Podlasia przejmuje pod swe władanie Wielkie Księstwo Litewskie[33].

Południowe Podlasie było więc w czasach średniowiecza pewnego rodzaju kotłem, w którym mieszały się różne etniczności, miejscem ciągłych zbrojnych podjazdów, łupieżczych wypraw, ustawicznego niepokoju. Dla ścierających się tu sił, ziemie te pełniły funkcję strefy buforowej, nikt nie stworzył tutaj centrum swojego państwa. Do czasu pojawienia się Litwy, nikt też na dłużej nie utrzymał we władaniu tych terenów. O Podlasiu, jako o strefie granicznej, świadczy też jedno z etymologicznych wyjaśnień nazwy tych ziem. Podlasie, czyli ziemia leżąca pod Lachami. Lachowie to dawne określenie Polaków, a więc Podlasie jako kraina leżąca przed ich granicami.

Dopiero opanowanie Południowego Podlasia przez Litwę, gwarantuje omawianemu obszarowi względny spokój. Ślub Jadwigi z Jagiełłą rozpoczyna sojusz, na długo jednoczący Koronę z Litwą. Państwo, do niedawna jeszcze pogan, wpisuje się w ten sposób w krąg kulturowy Europy Zachodniej, czyli w krąg kultury łacińskiej. Rzutuje to w znaczącym stopniu również na przyszłość naszej małej miejscowości, której historia jest tematem tej książki. Początek XV wieku, a więc okres kształtowania się sojuszu polsko-litewskiego, jest również czasem, w którym powinniśmy szukać początku dziejów wsi Przychody.

Obraz 1. Mapa Przychód i okolic z uwzględnieniem lasów i zabudowań. Stan dzisiejszy.

[1] E. Dec, Charakterystyka geograficzna woj. Bialskopodlaskiego, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 16—17, 1984—1985, s. 173.

[2] E. Dec, Charakterystyka…, op. cit., s. 175.

[3] Plan odnowy miejscowości na lata 2010—2017, Załącznik do uchwały nr IV/15/11 Rady Gminy Międzyrzec Podlaski z 31 stycznia 2010 roku, (http://ugmiedzyrzecpodlaski.bip.lublin.pl/upload/pliki/zalacznikdoucwaly15z2011.pdf, pobrano 20.02.2013 r.), s. 20.

[4] W. Duklewski, T. Demidowicz, Ziemia Bialska. Skarby przyrody i kultury, Lublin 2000, s. 10.

[5] E. Dec, Charakterystyka…, op. cit., s. 177.

[6] W. Duklewski, T. Demidowicz, Ziemia Bielska…, op. cit, s. 10.

[7] E. Dec, Charakterystyka…, op. cit., s. 177.

[8] Plan odnowy miejscowości…, op. cit., s. 4.

[9] M. Majczyna, Fizjografia…, op. cit., s. 111.

[10] Ibidem, s. 121.

[11] E. Dec, Charakterystyka…, op. cit., s. 181.

[12] Relacja K. Jędruchniewicza, s. Zygmunta.

[13] Plan odnowy miejscowości…, op. cit., s. 19.

[14] Powyższe dane i przedstawiony wykres sporządzono na podstawie Powszechnego spisu rolnego z roku 2002, z dnia 20 maja, udostępnione przez Urząd Gminy Międzyrzec Podlaski.

[15] M. Bienia, Archeologia Południowego Podlasia, Biała Podlaska 2005, s. 7—8.

[16] Ukształtowanie się tej kultury na Południowym Podlasiu według innych źródeł szacowane jest na przełom XVII i XVI wieku przed Chrystusem, ibidem, s. 8.

[17] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 5.

[18] M. Bienia, Archeologia…, op. cit., s. 9—10.

[19] J. Geresz za Tyszkiewiczem podaje, że kultura Przeworska panowała na tym obszarze aż do V wieku po Chrystusie, a później napłynęła tu ludność kultury wielbarsko-cecelskiej. Świadczą o tym groby szkieletowe płaskie, odkryte w miejscowości Łózki, oraz groby szkieletowe kamienne z obstawą odnalezione w rejonie Drelowa, Krzewicy, Łózek i Żabiec. J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 6.

[20] M. Bienia, Archeologia…, op. cit., s.11—14.

[21] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 5.

[22] Nad brzegami Krzny, pod Międzyrzecem, przed kilku laty odkryłem dwie stacje krzemienne, oraz kilkaset monet z trzeciego wieku po Chrystusie, (A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 5). Więcej na temat swoich znalezisk pisze w Opisie historyczno-staystycznym parafii międzyrzeckiej, notuje tam: Godnym uwagi jest kamień znajdujący się na polach wsi Żabce, w pobliżu „starego gościńca”. Jest to prostopadły granit długości około 8 stóp, szerokości 4, wysokości 2 stóp, z wierzchu i z boków z gruba obciosany, od spodu bryłowato zaokrąglony. Na powierzchni jego spostrzegać się daje wklęsłe wykucie […] w przeciwnym zaś końcu zarysowuje się wypukłe jakby kształt tarczy. Po usunięciu tego głazu z głębi 24 cali urodzajnej ziemi znalazłem mnóstwo skorup, różnych grubością, robotą i ozdobami, niezawodnie pochodzących z urn zniszczonych rydlem włościan, przedtem poszukujących tu skarbu. Do wykopalisk należą: 1-o monety pochodzące głównie z epoki królów naszych obieralnych; 2-o monety rzymskie znajdowane pojedynczo i gromadnie. W końcu września 1887 r. na granicy wsi Krzewicy, szlachta z wsi Grochówki, kopiąc rów na smugu, w środku którego sączy się struga, stanowiąca kiedyś granicę ziemi łukowskiej i drohickiej, znalazła przeszło 500 sztuk srebrnych denarów rzymskich z czasów cesarzy: Trajana, Adrjana, Antonina Piusa, Marka Antoniusza, Commoda, Cesarzowej Justiny i Faustyny z okresu mniej więcej 100 lat, tj. od roku 98—192 po Chrystusie. Pieniądze te nie były zakopane w jednym punkcie, ale leżały rozsypane na przestrzeni kilku łokci, tuż pod powierzchnią ziemi. To rozsypanie wzdłuż strugi, tak znacznej ilości rzymskich monet, nasuwa myśl, że tędy przed półtora tysiącem lat, mogła być wodna droga handlowa, (A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 145—146).

[23] J. Chomicki, Powstanie i rozwój układu urbanistycznego Międzyrzeca Podlaskiego od średniowiecza do czasów obecnych, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 20—22,1988—1990, s. 78.

[24] M. Bienia, Archeologia…, op. cit., s. 15.

[25] J. Tyszkiewicz, Podlasie: Kształtowanie się nazwy i terytorium do końca XIX stulecia, [w:] Prace archiwalno-konserwatorskie na terenie woj. siedleckiego, zesz. 3, Siedlce 1982, s. 3.

[26] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 6.

[27] M. Bienia, Archeologia…, op. cit., s. 15.

[28] Ibidem, s. 8.

[29] O śladach łączonych z przebywaniem na terenie południowego Podlasia Jadźwingów pisze A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 8.

[30] A. Wawrzyńczyk, Rozwój wielkiej własności na Podlasiu w XV i XVI wieku, Wrocław 1951, s. 7.

[31] Ibidem, s. 8.

[32] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 9.

[33] A. Wawrzyńczyk, Rozwój…, op. cit., s. 11.

Rozdział II
Bojarzy. Lata 1438 — 1781

Granice czasowe tego rozdziału wyznaczają: z jednej strony data lokacji wsi bojarskich w okolicach Miedzyrzeca Podlaskiego, a z drugiej, data zmiany statusu prawnego ich mieszkańców. To stosunkowo długi przedział czasowy. W jego trakcie zmieniali się nie tylko kolejni polscy królowie, ale też całe dynastie rządzące. Lata 1438—1781 to czas kształtowania się regionu, w który Przychody są wkomponowane. Powstają wówczas ważne sąsiednie miejscowości i łączące je trakty.

W XV wieku w Międzyrzecu Podlaskim trwały intensywne prace formujące młode miasto. W następnym wieku nastąpił gwałtowny jego rozwój[1]. Podobnie rzecz się miała w położonym w pobliżu Łukowie, którego szczyt dobrobytu przypadł na wiek XVI i pierwszą połowę XVII. Był on wtedy miastem na tyle zamożnym, że odgrywał znaczącą rolę gospodarczą nie tylko w skali regionu, ale również całego kraju[2]. Początki panowania dynastii Jagiellońskiej to dobry czas dla całego Południowego Podlasia, które wówczas znajdowało się w centrum ziem polsko-litewskich. Sojusz Korony i Litwy sprawił, że środek ciężkości, z czasem coraz bardziej wspólnego organizmu państwowego, przesunął się na wschód i stał się dobrodziejstwem dla opisywanych ziem.

Po latach tłustych przyszły jednak chude, nie tylko dla regionu, ale i całej Rzeczpospolitej. Podczas powstania Chmielnickiego zagony kozackie złupiły okoliczne miejscowości: Łuków, Białą Podlaską, Radzyń Podlaski (wtedy zwany jeszcze Kozim Rynkiem) i zapewne dotarły również do Międzyrzeca Podlaskiego[3]. Nie oszczędził tych terenów także potop szwedzki. Znacząco przystopował rozwój Łukowa. Osada wzniesiona z drewna kilka razy płonęła, jednak zawsze stosunkowo szybko ją odbudowywano. Najazd Szwedów sprawił, że w mieście pozostało zaledwie 37 zabudowań. Uniemożliwiło to także kontynuowanie wznoszenia pierwszych murowanych budynków[4]. Łuków długo nie mógł się podnieść po tak dotkliwej klęsce.[5]

Rządy dynastii jagiellońskiej przyniosły tym ziemiom nie tylko intensywniejszą akcję kolonizacyjną, ale doprowadziły również do silniejszego oddziaływania Kościoła Katolickiego. Jednym z pierwszych na tych terenach był, istniejący w Łukowie już w roku 1250, drewniany kościół farny, własność templariuszy. Bracia zakonni, którzy równie sprawnie potrafili mówić o dobrym Bogu, jak i ostrym mieczem karać wrogów swojego niebieskiego Suwerena, szerzyli misje wśród pogańskich Jadźwingów[6]. Jednak z czasem ich działalność stała się niewystarczająca, nie byli w stanie zapewnić strawy duchowej rozrastającej się społeczności wiernych. Kolejnym kościołem utworzonym w pobliżu Przychód był ten zbudowany w Trzebieszowie, a istniejący już w roku 1430. Ufundował go podobno sam król Polski, Władysław Jagiełło[7]. Jednak obie wymienione świątynie leżały w ziemi łukowskiej. Najbliższej położonego kościoła, który do dzisiaj jest parafialnym dla mieszkańców Przychód, doczekano się w roku 1477. Wtedy to dziedzic Międzyrzeca Jan Nasutowicz, syn Nasuta ufundował kościół pod wezwaniem św. Mikołaja[8].

Od początku swojego istnienia Przychody mieściły się w terenie granicznym pomiędzy ziemiami Litwy i Korony. Między innymi o prawo do tej wsi wyżej wymienione państwa spierały się podczas debaty o podziale granic. Interesująca nas miejscowość leżała w strefie przygranicznej, nie tylko w międzynarodowym, ale też w bardziej regionalnym znaczeniu. Blisko jej do ziemi łukowskiej, do której zaliczają się miejscowości sąsiednie takie jak Brzozowica i Polskowola (wcześniej Ruska Wola)[9]. W czasie intensywnego rozwoju Łukowa zachodziła możliwość, że obejmie on obszarem swoich wpływów również Przychody, jednak nigdy do tego nie doszło. Zdecydowanie najściślej, już od momentu powstania, Przychody związane są z Międzyrzecem i w dużym stopniu są od niego uzależnione.

Na koloryt tych ziem wpływały też tworzące ten region niejednorodne, żyjące obok siebie etniczności. Wydaje się, że pochodzenie ruskie, polskie czy litewskie tutejszej ludności, a także status wsi, jaki ustalił się w czasie kolonizacji tych terenów, stał się przyczynkiem do podziału etnograficznego, o którym możemy mówić w późniejszych wiekach.

Lokacja Przychód

Trudno powiedzieć, kiedy dokładnie powstała wieś Perehody, bo taka jest wcześniejsza nazwa Przychód. Historia miejscowości nierozerwalnie wiąże się z historią Międzyrzeca. Data jego początków jest niepewna, problem ten dotyczy także charakteryzowanej osady[10].

Badacz historii Międzyrzeca, proboszcz w kościele św. Mikołaja, ks. Pleszczyński podaje za datę powstania miasta rok 1392, w którym Władysław Jagiełło miałby nadać te ziemie Abrahamowi Chamcowi. W dokumencie nadania czytamy: Umysłem stałym łaskawie rozważywszy wierne i wielce pożyteczne usługi, jakiemi Abraham Chamiec, nam wierny ukochany, Majestatowi naszemu powielekroć się nam zalecił, ze względu czego, włości nasze Miedzyrzecze i Stołpno, w ziemi naszej ruskiej, w okręgu drohickim, ze wszystkiemi dochodami, czynszami, lasami, polami, korzyściami — dajemy darowujemy mu wiecznemi czasy[11]. Alina Wawrzyńczyk poddaje twierdzenie Pleszczyńskiego w wątpliwość. Zauważa, że pismo Komisji Granicznej z 1579 roku stwierdza coś innego. Według rzeczonego dokumentu Międzyrzec został nadany nie przez Władysława Jagiełłę, ale przez Witolda, Wielkiego Księcia Litewskiego, nie Chamcowi, ale Nasucie prawdopodobnie w roku 1428[12]. Nadanie to było później uzupełniane i potwierdzane przez jego następców: Zygmunta Kiejstutowicza i królów: Aleksandra, Zygmunta I i Zygmunta Augusta[13].

Trudno rozsądzić powyższy spór. Wydaje się jednak, że czas powstania Przychód przypada na lata, kiedy dobra międzyrzeckie były we władaniu owego Nasuta, zwanego również Silberkiem. Tezę swą opieram o fakt, iż właśnie w tym czasie powstały zachowane dokumenty, na mocy których założono kilka innych, okolicznych wsi bojarskich. I tak dokument lokacyjny wsi Łuniew pochodzi z roku 1438[14], a wsi Pościsze, darowanej rycerzowi Pościszowi, z roku 1442[15]. W podobnym czasie nadano wieś Krzymoszyce. Dla pozostałych ośmiu wsi bojarskich (w tym Przychód) podobne dokumenty się nie zachowały. Można jednak przypuszczać, że istniały i treścią zapewne niewiele odbiegały od tych, które się ostały. Z istniejących zapisów możemy się dowiedzieć, że:* Pościsze przekazane były Stanisławowi Pościszowi, zaś wieś Łuniew Mikołajowi Domanina Łuniewskiemu[16].

— Ów Pościsz został zobowiązany do wspomagania swojego pana na każdej wyprawie wojennej, na własnym koniu i z kuszą (prawdopodobnie podobny obowiązek musiał też ciążyć na ówczesnym właścicielu Przychód).

— Pościsz dostał dziesięć włók[17] ziemi (tu akurat jest pewność, że każda ze wsi bojarskich dostała właśnie taki obszar ziemi, ale o tym trochę później).

— Pościsz ma też osadzać ludzi, „dając im prawo niemieckie”[18].

Wszystkie wsie bojarskie, a jest ich dookoła Międzyrzeca jedenaście[19], zostały zamieszkane przez wolną, polską ludność, wyznania rzymsko-katolickiego, pochodzącą z Mazowsza[20].

Do obowiązków bojarów należało, w razie potrzeby, stawać zbrojnie obok dziedzica. Później zaś, kiedy dorywczą służbę wojskową wyparło regularne wojsko, miejscowa ludność wykonywała inne, dworskie posługi. Mieszkańcy pobliskiej Rzeczycy dostarczali koni do rozwożenia dworskich listów, inne wsie regularnie transportowały dworskie zboże do spławu na Bugu i Wiśle. Były to jednak obciążenia dużo mniejsze niż we wsiach pańszczyźnianych, dlatego przyciągały masy wolnej ludności[21]. Mieszkańcy Przychód znajdowali się w dużo lepszej sytuacji niż ich sąsiedzi ze wsi koronnych, takich jak Brzozowica Duża czy Polskowola. Przywileje, które posiadali, sprawiały, że byli od nich również zamożniejsi.

Spory graniczne

Dziedzice Międzyrzeca od początków istnienia miasta prowadzili silną akcję kolonizacyjną, próbując objąć jej zasięgiem jak największe tereny i zyskać do nich prawa. W związku z tym już przy narodzinach miasta przyszło im lawirować pomiędzy województwem mazowieckim a podlaskim, pomiędzy Koroną a Litwą.

W roku 1440 zamordowano Zygmunta Kiejstutowicza. Prawa do ziemi podlaskiej przejął po nim książę Bolesław Mazowiecki, a wsparł go Nasuta, ówczesny dziedzic Międzyrzeca. Pretensje do tych ziem zgłosił także Kazimierz Jagiellończyk, wtedy Wielki Książę Litewski. Wygrał konflikt z księciem mazowieckim i w roku 1444 Podlasie znowu przypadło Litwie. Zaś dziedzic Międzyrzeca, który stanął w tym sporze po przegranej stronie, został pozbawiony części dóbr.

Po raz kolejny Międzyrzec został zaangażowany w spór graniczny na początku XVI wieku. Dziedzice międzyrzeccy, podporządkowani wtedy Wielkiemu Księstwu Litewskiemu, kolonizując nowe tereny, zbytnio rozszerzyli strefy swoich wpływów i zajęli ziemie, przypisane ich sąsiadom. Wybuchł przez to w roku 1511 spór między dziedzicem dóbr międzyrzeckich Janem Janowiczem Zabrzezińskim, a starostą łukowskim Krzysztofem Szydłowieckim o tereny graniczne[22], który na długo pozostał nierozstrzygnięty.

Z problemem rozgraniczenia ziem Korony od dóbr Międzyrzeckich zmierzono się po raz kolejny w roku 1546. Wtedy to komisarze Litwy i Korony dokonywali opisu swoich granic. Ponownie doszło do rozbieżności. Korona wskazywała, że w jej skład wchodzą wsie: Strzałki (Strzakły), Mysie (Misie), Jodlanka (Jelnica), Perehody, przedmieście Nowe Miasto i zamek międzyrzecki. Strona litewska nie zgadzała się tymi wywodami i głosiła pretensje do szeregu wsi koronnych Debowicków (Dębowierzchów), Mościsk, Brzozowicy i Sokoli (Sokule). Komisarze powoływali się tutaj na przekazy starców litewskich mówiące o tym, że król polski powitany przez dostojników litewskich w tym miejscu, odstąpił te ziemie Litwie[23]. Ostatecznie spór został rozstrzygnięty dopiero po Unii Lubelskiej w roku 1569. Wtedy to Międzyrzecczyzna wraz z całym Podlasiem weszła w skład Ziemi Mielnickiej, która na wieczne czasy została przypisana Koronie[24].

Przychody były więc przez długie lata miejscowością leżącą nie tylko na pograniczu Ziemi Łukowskiej i Międzyrzecczyzny, ale przede wszystkim na styku dwóch państw. Przepychanki o te graniczne tereny wynikały głównie z powodu ścierania się tutaj w XV i XVI wieku wpływów Korony i Litwy. Unia Litewska stała się dla tych ziem szczególnym dobrodziejstwem. Porządkowała sprawę posiadania i sytuowała te tereny w centrum połączonych sojuszem państw. Zapewniła regionowi możliwość swobodnego rozwoju.

Nazwiska powiązane z nawami miejscowości bojarskich

W zachowanym spisie gospodarstw Ziemi Mielnickiej, datowanym na połowę XVII wieku, można zauważyć podobieństwo nazwisk ludności zamieszkującej wsie bojarskie do nazw tych miejscowości. Nie każde z tych nazwisk musi być rodowym. Niektóre mogą nawiązywać jedynie do miejsc pochodzenia ludności. Być może kształt nazwisk odnajdywanych w dokumencie świadczy już o zmianie nazwy wsi z Perehód na obecną Przychody.

Tabela 1 Wypis nazwisk mieszkańców wsi bojarski wywodzących się od nazw tych wsi[25]

Ksiądz Adolf Pleszczyński w pracy Opis historyczno-statystyczny parafii Międzyrzeckiej przedstawia wypis nazwisk mieszkańców wsi bojarskich, pojawiających się przez dwieście lat w aktach parafii, czyli od początku XVIII do początku XX wieku. Przy Przychodach wypisuje takie oto nazwiska: Robak, Domański, Siedlanowaki, Jadamowicz, Gaś, Gzera, Mazurek[26]. Niektóre nazwiska przetrwały (Robak, Domański), inne albo zanikły na opisywanym obszarze, albo występują w zmienionych formach (Gaś — Gaszewski, Gzera — Gzara, Jadamowicz — Adamowicz, Siedlanowaki — Siedlanowski).

Podział etnograficzny Międzyrzecczyzny

Tematem podziału etnograficznego Międzyrzecczyzny szerzej zajmował się Feliks Olesiejuk[27]. Badacz stwierdza, że te tereny zamieszkiwały trzy grupy etnograficzne, kształtujące się w XVII wiwku: Bagnoszanie, Litwacy i Rekuni, pośród których umieszcza też Przychody. Inna publikacja poruszająca tę kwestię, oprócz wymienionych grup dodaje jeszcze dwie: Hetmanów i Królów[28].

Nazwa Rekuni etymologicznie pochodzi prawdopodobnie od ruskiego „rieka”. Zaś sami Rekuni to ludność mieszkająca w widłach rzek Krzny Południowej, Krzny Północnej i Piszczki. Wsie należące do tej grupy to Kąkolewnica, Rudnik, Wygnanka, Przychody, Grabowiec, Rzeczyca, Brzozowica, Olszewnica, Misie, Krzymoszyce, Kożuszki, Łuniewo, Jelnica, Strzakły, Krzewica, a także miejscowości wcześniej osiedlane głównie przez ludność ruską: Tuliłów, Sawki, Koszeliki i Rogoźnica. Wsie te głównie zamieszkiwali potomkowie osadników pochodzących z Mazowsza. Różnili się gwarą, a także obyczajami od następnej grupy.

W skład zespołu etnicznego Bagnoszan w większości weszła ludność pochodzenia ruskiego. Ulokowana była na terenach bagiennych, położonych na południowy-wschód od Międzyrzeca Podlaskiego. Olesiejuk zalicza do tej grupy osiemnaście wsi: Worsy, Szóstkę, Wólkę Łózecką, Łózki, Kwasówkę, Przechodzisko, Drelów, Pereszczówkę, Ultrówkę, Berezę z awulsem Anielki, Dzieduchy, Zahajki, Żerocin, Szachy, Rudniki, Sitno, Dołhę i Puchacze[29].

Do grupy Litwaków zaliczano miejscowości zarówno z ludnością pochodzenia mazowieckiego, jak i ruskiego, które po roku 1569 weszły w skład ziem litewskich. Wśród nich wymienia się: Sławacinek, Styrzyniec, Porosiuki, Surmacze, Sokule, Jeżwiny, Danówkę, Leszczankę, Strzyżówkę, Witoroż i inne.

Można zatem zauważyć, że Przychody oprócz położenia na granicy dwóch państw, miały też dookoła siebie wielość etniczności oraz, poniekąd też z tego wynikające, sąsiedztwo rożnych grup etnograficznych.

Za A. Gaubulą i C. Wrębniakiem przytoczę zamieszczoną w ich pracy mapę, która w najlepszy sposób uporządkuje wsie, ze względu na ich przynależność do poszczególnych grup etnograficznych[30]. Miejscowości znajdujące się na obrazie drugim: 1 — Szpaki Stare, 2 — Szpaki Nowe, 3 — Dawidy, 4 — Olszanka, 5 — Szydłowiec, 6 — Prochenki, 7 — Korczówka, 8 — Mszyna, 9 — Huszlew, 10 — Mostów, 11 — Łuby, 12 — Wólka Krzymowska, 13 — Łuniew, 14 — Kożuszki, 15 — Manie, 16 — Krzewica, 17 — Tłuściec, 18 — Żabce, 19 — Rogoźnica, 20 — Rogoźniczka, 21 — Sitno, 22 — Puchacze, 23 — Rudniki, 24 — Rzeczyna, 25 — Sawki, 26 — Tuliłów, 27 — Krzymoszyce, 28 — Pościsze, 29 — Strzakły, 30 — Jelnica, 31 — Misie, 32 — Brzozowica, 33 — Sokole, 34 — Mościska, 35 — Olszewnica, 36 — Grabowiec, 37 — Przychody, 38 — Dziadochy, 39 — Kąkolewnica, 40 — Rudnik, 41 — Wygnanaka, 42 — Bereza, 43 — Zahajki, 44 — Ultrówka, 45 — Szachy, 46 — Dołha, 47 — Żerocin, 48 — Sokole, 49 — Surmacze, 50 — Danówka, 51 — Strzyżyn, 52 — Leszczanka, 53 — Burwin, 54 — Krasówka, 55 — Korczówka, 56 — Witoróż, 57 — Kolembrody, 58 — Żelizna, 59 — Pereszczówka, 60 — Kwasówka, 61 — Drelów, 62 — Przechodzisko, 63 — Łózki, 64 — Wólka Łózecka, 65 — Szóstka, 66 — Worsy, 67 — Turów, 68 — Ostrówki, 69 — Kopytnik, 70 — Stasiówka, 71 — Huszcza, 72 — Wiski, 73 — Bokinka, 74 — Tuczna.

Obraz 2. Grupy etnograficzne Międzyrzecczyzny.

[1] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 20—38.

[2] L. Kowalczyk, Łuków i ziemia łukowska na przestrzeni dziejów (1233—1944), Łuków 2001, s. 8.

[3] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 57.

[4] K. Mikocka-Jakubowa, Sztuka Ziemi Łukowskiej w XVI — XVIII wieku, [w:] Łuków i okolice w XIX i XX wieku, Warszawa 1898, s. 387.

[5] L. Kowalczyk, Łuków i ziemia…, op. cit., s. 8.

[6] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1880—1992, t. 10, s. 822.

[7] Ibidem, t. 12, s. 556.

[8] J. Geresz, Z dziejów kościoła…, op. cit., s. 6.

[9] Wieś Przychody leży zaledwie w odległości 18 km w linii prostej od Łukowa. Jednak nigdy nie łączyła jej z tym miastem ani wspólna parafia, ani wspólny powiat. Sprawiło to, że Łuków nie oddziaływał na te ziemie w jakiś znaczniejszy sposób. Nie ukształtowało się też zbyt dobre połączenie drogowe z tym miastem. W związku z tym zasadnym wydaje się pytanie, czy przyczyn tego możemy doszukiwać się już tak wcześnie? Częstsze wyprawy do Łukowa mieszkańców Przychód są raczej skutkiem powstania kolei żelaznej.

[10] Wokół ustalenia daty pierwotnego nadania dóbr międzyrzeckich nadal trwa dyskusja. Datę którą ks. Pleszczyński, podaje za Niesieckim, w wątpliwość podała Alina Wawrzyńczyk, jednak późniejsi badacze często nie odnosili się do tych uwag, a nawet, co paradoksalne, jej tezy zostały uznane za potwierdzające wcześniejsze wywody. Zwraca na to uwagę w swoim artykule Dorota Michaluk. (D. Michaluk, Dobra Międzyrzec do końca XVIII w. Stan badań, „Białostocczyzna”, t. 1, 1997, s. 110). Istnieje również jeszcze jedna teoria dotycząca genezy miasta Międzyrzec Podlaski, która przedstawiona jest na izraelskiej stronie internetowej, poświęconej miastu Międzyrzec, nazywanemu Mezritch. Według niej Abraham Chamiec był pochodzenia żydowskiego, o czym ma świadczyć brzmienie jego imienia. Autorzy strony równocześnie wskazują, że możliwym jest, iż pierwsi Izraelici mogli pojawić się w Międzyrzecu później, bo dopiero w 1511 roku. (http://www.mezritch.org.il/eng-text/eng-town.html pobrano 4.06.2012 r.)

[11] A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 37. Treść nadania podaje za K. Niesieckim, Herbarz, wyd. Bobrowicza, Lipsk 1845, t. 3, s. 15.

[12] J. Chomicki, Powstanie…, op. cit., s. 82.

[13] A. Wawrzyńczyk, Rozwój…, op. cit., s. 39.

[14] J. Chomicki, Powstanie…, op. cit., s. 81.

[15] Pełną, przetłumaczoną treść nadania wsi Pościsze podaje ks. Pleszczyński, Bojarzy…, s. 9—12. Zaś za nim podaje ją także Cz. Kuręda, Kronika wsi Pościsze (w zarysie), „Rocznik Międzyrzecki”, t. 14—15, 1982—1983, s. 258—259.

[16] W Monografii wsi Rzeczyca Artur Stefaniuk stwierdza, że wieś Rzeczyca mogła być nadana właśnie Rzeczyckiemu, od którego nazwiska powstała nazwa miejscowości, podobnie jak to uczyniono przy Pościszach czy Łuniewie. (A. Stefaniuk, Monografia wsi Rzeczyca, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 31—32, 2001, s. 102). Wydaje się jednak, że takie rozumowanie może być błędne. Rzeczyca leży nad rzeką Krzną, więc nazwa może pochodzić od jej lokalizacji geograficznej. Nazwa Perehody, w związku z powyższym, również może być traktowana jako tego rodzaju nazwa mówiąca. W tym miejscu wypada też wspomnieć o sposobie wyjaśniania nazw pobliskich miejscowości, jaki wskazywała nauczycielka historii, pracująca w Szkole Podstawowej w Misiach. Te tereny, będące kiedyś wielką puszczą, swoje nazwy brały właśnie od leśnego usytuowania. Nazwa Misie od gniazda niedźwiedzi, Jelnicy od zamieszkujących te obszary jeleni, Strzakły od strzał, które pozostały w drzewach po królewskim polowaniu, Przychody od ścieżki przez, którą przechodziły zwierzęta, bądź ludzie.

[17] włóka = 17,955 ha

[18] prawo niemieckie — zespół praw wzorowanych na prawie Magdeburga, na podstawie których lokowano miasta w średniowiecznej Polsce.

[19] Do wsi bojarskich zaliczają się: Rzeczyca, Wygnanka, Jelnica, Przychody, Strzakły, Misie, Pościsze, Krzymoszyce, Kożuszki, Łuniew, Łuby. Takie miejscowości wymienia ks. Pleszczyński (A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 6.)

[20] Pierwotna nazwa wsi, czyli Perehody wskazywałaby jednak na jej ruskie pochodzenie. Sam Pleszczyński nie zachowuje konsekwencji we wskazywaniu etnicznego pochodzenia mieszkańców. W Bojarach międzyrzeckich pisze, że wsie bojarskie, w tym Przychody, zamieszkują Mazurzy. (A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 6.) Tymczasem w Opisie…, Przychody, podobnie jak Jelnicę, Grabowiec, Pościsze, Rzeczycę czy Strzakły, charakteryzuje już jako wsie zamieszkane ludnością mieszaną, polsko-ruską. (Tenże, Opis…, op. cit., s. 106—108.)

[21] Ibidem, s. 13.

[22] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 21—22 i 29.

[23] A. Wawrzyńczyk, Rozwój…, op. cit., s. 20.

[24] P. Aleksandrowicz, Miasto Międzyrzec Podlaski w XVII i XVIII wieku, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 2, 1969, s. 83.

[25] A. Stefaniuk, Monografia…, op. cit, s. 102—103.

[26] A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 227.

[27] F. Olesiejuk, Przyczynek do badań nad grupami etnograficznymi północnej części powiatu radzyńskiego w Lubelskiem, [w:] „Lud”, t. 49, Wrocław 1965, s. 643—652; F. Olesiejuk, Monografia wsi Drelów, Lublin 1996, s. 65—67 oraz F. Olesiejuk, Zwyczaje i obrzędy ludu Międzyrzecczyznny, Drelów 2000, s. 9—10.

[28] A. Gaubola i C. Wrębniak, Sztuka ludowa Południowego Podlasia, Biała Podlaska 1981, s. 10.

[29] F. Olesiejuk, Monografia…, op. cit., s. 65.

[30] A. Gaubola i C. Wrębniak, Sztuka…, op. cit., s. 9.

Rozdział III
Upadek bojarów. Lata 1782 — 1914

Wiek XIX to czas ogromnych przemian społecznych, ideowych i administracyjnych, które dotarły nawet do ukrytych za rzeką, schowanych w gęstych lasach i tonących w bagnach Przychód.

W wyniku reform wprowadzonych przez Napoleona, kraj podzielono na departamenty, te zaś jeszcze na powiaty. W roku 1810 utworzono departament siedlecki, w którego skład weszło dziewięć powiatów, w tym radzyński (w nim mieściły się Przychody[1]). Taka sytuacja administracyjna została jednak szybko zmieniona. W roku 1815 przestało istnieć Księstwo Warszawskie, a na jego miejsce powstało Królestwo Polskie, pozostające pod rządami rosyjskiego cara. Wtedy to departament siedlecki przekształcono w województwo podlaskie ze stolicą w Siedlcach i podzielono na cztery obwody. Jednym z nich był obwód radzyński.

W pierwszej połowie XIX wieku zaczęła się też kształtować instytucja gminy. Ważne zmiany nastąpiły w roku 1859. Wtedy połączono mniejsze majątki ziemskie w większe gminy, a na stanowisko sołtysa, kandydatów spośród siebie wybierali sami mieszkańcy. Ukazem uwłaszczeniowym wydanym przez cara w roku 1864 oddzielono gminę od właścicieli ziemskich[2]. Wydają się to być wydarzenia w dużej mierze przełomowe dla życia wsi. Z pewnością miały znaczący wpływ na zaktywizowanie chłopów, którzy przestali pełnić funkcję jedynie biernych obserwatorów i zyskali szansę zaangażowania się w życie gminy. Oczywiście nie pozwolono im jeszcze na odgrywania zbyt dużej roli, jednakże wspomniane wypadki wskazują kierunek przyszłych zmian. W ich wyniku kształtowały się nowe, bardziej aktywne postawy ludności wiejskiej.

Przychody, obok Grabowca, Jelnicy, Miś, Pościsz, Rzeczycy i Strzakłów należały do gminy Misie, mającej swoją siedzibę w Jelnicy. Według stanu na rok 1885 zajmowała ona obszar 7 304 morgów i liczyła sobie 2 340 mieszkańców[3]. Zmiany w zaludnieniu samej wsi Przychody od końca XVIII do początku XX wieku kształtowały się w następujący sposób:

Można zauważyć, iż liczba mieszkańców nie wzrasta systematycznie, ale waha się, raz rosnąc, raz spadając. Przyczyn takiego stanu rzeczy możemy doszukiwać się w polskich powstaniach, które wpłynęły na znaczne zmniejszenie się liczby mieszkańców pobliskiego Międzyrzeca[4], a także w kolejnych epidemiach cholery, które w XIX wieku nawiedzały te tereny.[5]

Tabela 2. Zmiany w liczbie osad i mieszkańców wsi Przychody od końca XVIII do początku XX wieku[6]

Opisywany w tym rozdziale okres jest z wielu powodów przełomowy dla mieszkańców wiosek bojarskich, w tym Przychód.

Proces z Czartoryskimi, a następnie reformy uwłaszczeniowe sprawiły, że wsie bojarskie pod względem statusu prawnego znalazły się na pozycji podobnej do tej, jaką zajmowały wsie pańszczyźniane. Dawni bojarzy stopniowo tracili swój uprzywilejowany status i zostali zmuszeni do rywalizacji z wcześniejszymi wsiami pańszczyźnianymi (już na równych prawach) dzieląc z nimi podobne problemy (na przykład konflikty z dworem o serwituty).

W tym też czasie dokonuje się systematyczne przechodzenie ludności unickiej na katolicyzm. Zacierają się różnice religijne, ujednolica się skład wyznaniowy ludności Międzyrzecczyzny.

Otwarcie nowych dróg i powstanie linii kolejowej, umożliwiło szybszą komunikację. Należy być świadomym faktu, iż wcześniej chłop stale zamknięty był w granicach swojej wsi, otoczony niewielką grupą ludzi. Kolej umożliwiała szybsze odbywanie podróży, ukazywała zupełnie innych ludzi przyjeżdżających z daleka. Musiała pobudzać umysł i rozszerzać horyzonty. Narodziny oświaty, coraz większa liczba osób umiejących czytać i pisać to również znaki świadczące o tym, że wieś się przekształcała[7].

Kierunki rozwoju stawały się zbieżne, tak dla wsi bojarskich, jak i pańszczyźnianych. Zanikać zaczęły też odmienności różnicujące wcześniej Rekunów, Bagnoszan czy Litwaków. Nastąpiło masowe odwracanie się od wielu tradycji kultywowanych przez pokolenia. Ksiądz Pleszczyński, proboszcz parafii św. Mikołaja przebywający w Międzyrzecu od 1876 do 1890 roku[8] zaznaczał, iż ludność wiejska zaczęła odchodzić od swoich tradycyjnych strojów. Wspomniane przemiany zachodziły niemal na jego oczach[9].

Pewne różnice pomiędzy poszczególnymi grupami etnograficznymi jednak musiały być dostrzegalne, o czym może świadczyć sposób przeprowadzenia granic guberni. Nie zmienia to faktu, że w tym czasie miała swój początek ewolucja, w wyniku której mieszkańcy tutejszych wsi zaczęli coraz bardziej ujednolicać się kulturowo. Stopniowo zanikał lokalny koloryt.

Obraz byłby niepełny, gdyby nie wspomnieć o mającym ogromne znaczenie żywiole żydowskim, który stanowił przeważającą część ludności tutejszych miasteczek. W roku 1888, na ogólną liczbę 11 664 mieszkańców Międzyrzeca, aż 9 285 to byli Żydzi, katolików w tym czasie naliczono w Miedzyrzecu zaledwie 1 752[10]. Warto w tej sytuacji zwrócić uwagę na fakt, iż istotną część parafii św. Mikołaja stanowiła wtedy ludność mieszkająca w okolicznych wsiach. Bez niej katolicy międzyrzeccy całkowicie niknęliby w morzu ludności wyznania mojżeszowego.

Jak widać, w przedziale czasowym, któremu poświęcony jest niniejszy rozdział, w znacznym stopniu przekształca się obraz miejscowości. Wyzwala się ona spod często niewolącej opieki panów. Coraz częściej mieszkańcy wsi bojarskich mogą decydować sami o sobie. Osada przeobrażając się, bierze też coraz większy udział w życiu otaczającego ją świata. Łatwiej i częściej docierają do niej nowe idee i mody. Zanikają regionalne różnice, gubią się lokalne tradycje. Zewnętrznym wyrazem takiego stanu rzeczy są stroje ludowe wypierane coraz częściej przez jednolity „miejski strój”.

Obraz 3. Cmentarz choleryczny we Wrzoskach, powstały prawdopodobnie w roku 1878. Pochowane są na nim również ofiary II wojny światowej.

Zmiany w statusie prawnym przychodzkich bojarów

W roku 1782 rozpoczął się proces sądowy pomiędzy bojarami, a dziedzicem dóbr międzyrzeckich księciem Adamem Kazimierzem Czartoryskim. Wydaje się, że rok ten stanowi swego rodzaju cezurę nie tylko w statusie mieszkańców Przychód, ale także w statusie wszystkich innych mieszkańców wsi bojarskich, rozmieszczonych na terenie Międzyrzeccyzny.

Ludność tę w czasie lokacji należałoby zakwalifikować do grupy znajdującej się pomiędzy szlachtą, a chłopstwem. Tak też uczynił ks. Pleszczyński. Bojarzy do szlachty podobni byli przez pochodzenie i przysługujące im prawa, zaś do chłopów przez wykształcenie, strój, mowę i obyczaj (wspólny z ludem mazowieckim)[11]. Upływający czas sprawił, że powoli zapominano o pochodzeniu i ludności tej odbierano przysługujące jej prawa. Cechy wskazujące na mazowieckie korzenie, odróżniające bojarów od sąsiedniej ludności rusińskiej, też powoli zaczęły być coraz mniej widoczne, zarówno przez przemiany zachodzące u bojarów, jak i u Rusinów. Rok 1782 jest z pewnością przełomowy, bo wtedy możemy doszukiwać się początku opisanych procesów.

Do końca XVIII wieku wsie bojarskie miały uprzywilejowaną pozycję. Ich zobowiązania wobec dworu były mniejsze. Przychody, na przykład płaciły jedynie po 9 zł 19 gr. i 9 denarów czynszu z każdej włóki, a nie jak inne wioski po 126 zł 20 gr. Przychody uiszczały także stałe opłaty po 19 gr. z włóki za kapłony oraz inne drobne opłaty, których suma w ciągu roku osiągała 15 zł 20 gr.[12] Były to znacznie mniejsze kwoty niż te, które musiały płacić wsie pańszczyźniane. Taki stan rzeczy z czasem się zmienił.

Na przełomie XVIII i XIX wieku gospodarka oparta wcześniej na pańszczyźnianej pracy chłopa, została zmuszona do reform. Nastała konieczność dostosowania się do nowo kształtującej się sytuacji społeczno-gospodarczej. Przebudowa starego systemu stała się nieunikniona, by móc stawić czoło tworzącym się stosunkom kapitalistycznym. Reformy nie ominęły też dóbr międzyrzeckich, których zarządcą był wówczas książę Adam Kazimierz Czartoryski (w latach 1782—1802). W celu zwiększenia zysków usprawnił administrację, poprawił nadzór nad dobrami i dokonał pomiarów gruntów[13]. Owe pomiary wykazały, że wszystkie wsie bojarskie zajęły obszar przekraczający 10 włók, który pierwotnie był im wyznaczony. Każda z wiosek wgryzła się w tereny należące do Międzyrzeca. Dziedzic zażądał, by z ziemi posiadanej ponadprawnie bojarzy świadczyli mu powinności pańszczyźniane. Oczywiście spotkało się to z niezadowoleniem miejscowej ludności, czego skutkiem stał się proces sądowy, rozpoczęty w roku 1782. Sprawę wygrał dziedzic i w roku 1795 ustalono wymiar obowiązków bojarskich. Mieszkańcy zostali zobligowani do następujących powinności wobec dworu:

— uiszczenie z każdej ćwierci włóki gruntu po 5 zł 11 gr.,

— złożenie daniny w zbożu, zwane osepem w wysokości 1 korca[14] i 8 garnców[15] owsa,

— zaoranie 3 morgów ziemi na jeżynę, ugór i czarnuchę,

— odpracowanie 5 dni tłoki[16] bezpłatnie i 3 dni za opłatą 15 gr.,[17]

— odbycie nieopłaconej podróży do Warszawy, Puław i nad Bug.

Kolejne ograniczenie wynikało z faktu omijania przez magnata prawa propinacji, przysługującego bojarom. Zarządca we wszystkich wsiach wybudował własne karczmy i w nich sprzedawał wyprodukowane przez siebie piwa i gorzałki[18]. Przymusił także miejscową ludność do zaopatrywania się w alkohol, pochodzący z dworskiej gorzelni. Tłumaczył to tym, że: „skarb dla dogodności gromady chce dawać propinacje, aby ludzie zdrowy trunek mieli”[19].

Wszystkie te niedogodności oczywiście nie odpowiadały mieszkańcom wsi bojarskich. Ich konsekwencją był kolejny, długi proces, również przegrany, a zakończony dopiero w roku 1824[20]. Bojarzy w wyniku sądowej klęski popadli w finansową ruinę.

Warto zwrócić szczególną uwagę na fakt, że zmiana statusu bojarów, nastąpiła wraz z zaprzestaniem przez nich brania udziału w wyprawach wojennych. Początkowo nałożono im inne obowiązki, takie jak dostarczanie jeźdźców do służby listowej oraz pocztów pańskich, z czasem zmuszono ich także do wożenia zboża nad Bug, do Puław i do Warszawy[21]. W czasie reform czynszowych ich zobowiązania wobec dworu zwiększyły się jeszcze bardziej. Stali się grupą, która cierpiała najbardziej na zmianach, jakie wprowadzał Czartoryski. Zdaniem Jarmuła takie działanie księcia było celowe, „systematyczne i przemyślane”[22]. Wsie bojarskie próbowały jeszcze bronić swojego szczególnego statusu, czego wyraz stanowiły kontrakty podpisane z dworem, zwalniające z odrabiania pańszczyzny, ale zobowiązujące do płacenia czynszu. Rozwiązanie takie było jedynie chwilowym, gdyż czynsz okazał się zbyt dużym obciążeniem. Podsumowując sytuacja ludności bojarskiej, w tym mieszkańców wsi Przychód, z bardzo dobrej, powstałej przy lokacji wsi (w porównaniu z wsiami nie-bojarskimi), w czasie reform czynszowych pogorszyła się i zbliżyła do położenia ich pańszczyźnianych sąsiadów.

W swojej pracy S. Jarmuł zamieszcza tabelę ilustrującą: liczbę mieszkańców Przychód, ilość posiadanej przez nich ziemi oraz wielkości opłacanego czynszu, według stanu na koniec XVIII wieku. Zestawienie umożliwia porównanie charakteryzowanej miejscowości z innymi wsiami bojarskimi.

Tabela 3. Charakterystyka wsi bojarskich w dobrach Międzyrzeckich pod koniec XVIII wieku[23]

Z danych przedstawionych w tabeli numer 3 wynika, że Przychody nie wyróżniają się na tle innych bojarskich wsi ani pod względem ilości osad, ani liczby ludności[24]. Możemy też zauważyć, że według tych zestawień Przychody płacą bardzo duży czynsz (w porównaniu z podobnej wielkości Misiami, prawie trzykrotnie większy). Trudno mi wyjaśnić przyczyny tego stanu.

Kolejnym, bardzo istotnym wydarzeniem, w którym można upatrywać przyczyn zmiany statusu bojarów, jest uwolnienie chłopów od poddaństwa ukazem cara Aleksandra II z 5.03.1861 roku. Dokument nie zaspokajał potrzeb chłopstwa. Zwalniając z poddaństwa jednocześnie pozostawiał chłopa z większością wcześniejszych obciążeń. Rozwiązywał problem jedynie połowicznie, co oczywiście budziło niezadowolenie. Ukaz ten, co prawda nie obowiązywał w Królestwie Polskim, ale i tak stał się przyczyną wybuchających tu buntów chłopskich[25]. Jedne z pierwszych miały miejsce na terenie dóbr międzyrzeckich. Bezpośrednim ich powodem było kazanie wielkanocne wygłoszone przez miejscowego proboszcza, niewłaściwie zrozumiane przez ludność. Ksiądz Pleszczyński pisze o tym wydarzeniu w sposób następujący: W roku 1861 na Wielkanoc (31 Marca) ks. Dobrowolski, proboszcz międzyrzecki, w kazaniu na Rezurekcję zrobił wzmiankę, że wkrótce, dzięki dobrej woli dziedziców, włościanie otrzymają w czynsz ziemię, z której obrabiają pańszczyznę. Wzmiankę tę poczytali za ogłoszenie zniesienia pańszczyzny i natychmiast przestali ją odrabiać[26]. Administracja i duchowny zaczęli nawoływać chłopów do rezygnacji z uprzedniego postanowienia oraz zachęcali do odrabiania pańszczyzny. Ci jednak posmakowawszy wolności, trwali w uporze. Dodatkowo mieszkańcy Krzewicy wyszli z inicjatywą, by ich oczynszować i z taką prośbą zwrócili się do hrabiny Potockiej. Ich propozycja została jednak odrzucona. Dopiero zwiększone oddziały wojskowe, rozlokowane po wsiach, rekwirujące bydło, trzodę chlewną, siano i zboże, złamały chłopski opór[27].

Ostatecznie włościanie zostali uwłaszczeni na mocy ukazu cara Aleksandra II z 2. III 1864 r., który podążał drogą wyznaczoną już przez dekret uwłaszczeniowy Powstańczego Rządu Narodowego z 22. I 1863 r. Właścicielami gruntów stali się chłopi, zarówno opłacający wcześniej czynsz, jak i ci odrabiający pańszczyznę. Otrzymywali też chałupy i budynki gospodarcze, będące w ich użytkowaniu. Zostali współwłaścicielami serwitutów. Dwór zachował prawo posiadania lasów i prawo do propinacji[28]. Ukaz objął także bojarów międzyrzeckich, którzy od tamtej pory przestali korzystać z jakichkolwiek szczególnych przywilejów[29].

Rok 1864 można w związku z powyższym uznać za ten, w którym przestała istnieć odmienność prawna, różniąca wsie bojarskie z ich sąsiadami. Jeżeli zaś chodzi o sam proces unifikacji pod względem kulturowym, to trudno jest wyznaczyć aż tak wyraźne etapy jego przebiegu. Warto nadmienić, iż był on rozciągnięty w dłuższym przedziale czasowym i zakończył się później.

Gospodarstwo

Dane opisujące stan tutejszego rolnictwa pod koniec XIX wieku wskazują, że najwięcej we wsiach bojarskich uprawiano żyta.[30]. Statystyki podane przez S. Jarmuła, dotyczące całego klucza międzyrzeckiego wykazują, że wysiewano również znaczne ilości owsa i jęczmienia. Dopiero czwarte miejsce zajmowała pszenica (tutejsza ziemia nie jest wystarczająco dobrej jakości, by sprostać wymogom tej rośliny[31]). Popularnymi uprawami stały się również koniczyna i wyka, a w latach, w których swoje spostrzeżenia czynił ksiądz Pleszczyński, coraz częściej spotykano marchew pastewną[32].

Tutejsze rolnictwo w XIX i na początku XX wieku było stosunkowo mało wydajne. Po pierwsze, z powodu bardzo niskiego poziomu agrotechnicznego upraw (powszechnie panował tu system trójpolowy, a narzędzia wykonywano z drewna,[33] jeszcze na przełomie XIX i XX wieku powszechnie używano drewnianej sochy, chociaż powoli już wypierał ją pług). Duży problem dla rolnictwa tego okresu stanowiło rozdrobnienie działek, bardzo utrudniające gospodarowanie. (Z nim mierzono się także na terenie Przychód. Na pierwszy fakt zwraca uwagę autor artykułu z roku 1910. Zauważa jednocześnie, że licznych terenów nie wykorzystywano w takim stopniu, w jakim byłoby to możliwe. Przyczyn tych problemów dopatruje się w braku dążenia mieszkańców Przychód do wprowadzania zmian.[34]) Kolejnym istotnym czynnikiem powodującym stosunkowo niewielkie żniwo jest z pewnością słaba jakość tutejszych ziem. W wyniku tych wszystkich niedogodności plon, jaki przynosiła tutejsza ziemia, nie był zbyt pokaźny, plon nie przynosi 4 ziaren w przecięciu[35].

Wśród inwentarza posiadanego przez bojarów międzyrzeckich, znaczną ilość zajmowało bydło. Oprócz niego hodowano owce, pozyskiwano z nich wełnę, a trzymane przez tutejszą ludność konie, słynne były podobno na całą okolicę[36].

Należy zaznaczyć, iż po uwłaszczeniu, na terenie powiatu radzyńskiego nastąpił widoczny wzrost inwentarza.

Tabela 4. Liczba inwentarza w powiecie Radzyńskim w latach 1878 i 1913[37]

Przez dwukrotne zwiększenie się liczby koni, na przełomie XIX i XX wieku stopniowo z zaprzęgów wypierano woły[38].

Bardzo istotnym zagadnieniem, którego nie można pominąć przy omawianiu gospodarstwa, jest kwestia serwitutów, czyli prawa do korzystania ze wspólnych gruntów, łąk lub lasów, przysługująca jednocześnie chłopom i dziedzicom. Zapis ten stawał się kością niezgody między dworem a chłopstwem wszędzie tam, gdzie był wprowadzany[39]. Podobnie sytuacja wyglądała w Przychodach. Miejscowy gospodarz opisuje tę kwestię w następujący sposób: Gospodarze przychodzcy mają prawo do drzewa z lasów hrabiego Potockiego; ale cóż, kiedy nie dostajemy szczap, ani drzew całych, ale mamy wyznaczone rocznie po 48 furmanek zbieraniny bez użycia siekiery… Bardzo krzywdzi nas jeden gajowy, który ocenia drzewo niesumiennie[40]. Widzimy zatem, że i w Przychodach istniał na tym tle przyczynek do konfliktu, jeżeli nie z dworem, to przynajmniej z gajowym. We wsi serwituty przestały istnieć dopiero po I wojnie światowej.

Jak wynika z wcześniejszych rozważań rolnictwo na terenie międzyrzecczyzny pod koniec XIX wieku nabrało pewnej dynamiki, czego obrazem może być zwiększenie się inwentarza i wprowadzanie żelaznego pługa. Wydaje się, że przyczyn tego wzrostu możemy dopatrywać się w ukazie uwłaszczeniowym, który zdjął z chłopa przygniatające jarzmo zobowiązań pańszczyźnianych. Od teraz mógł on poświęcić więcej czasu na pracę we własnym gospodarstwie. Na liczne, wcześniej wymienione problemy panaceum mogłaby być oświata, reforma rolna czy scalenie ziem, jednak na to lekarstwo mieszkańcy Przychód musieli jeszcze poczekać.

Obraz 4 i 5. Tory kolejowe oddzielające Przychody od Miś. Zdjęcie z roku 2013.

Drogi i kolej

Wydarzeniami niezwykle istotnymi, nie tylko dla Międzyrzeca, ale również dla Przychód, jest utworzenie nowych szlaków komunikacyjnych, na które w XIX wieku skierowano transport.

Przełomowym dla tych terenów stało się otwarcie w Międzyrzecu stacji kolejowej w roku 1867[41]. Była to jeszcze kolej jednoliniowa, z torami o rosyjskim rozstawie szyn, jednak jej znaczenie jest trudne do przecenienia dla dobrobytu miasta i okolic.

Jak podaje J. Geresz lokomotywy wzbudziły w ludności zabobonny strach. Ludzie na ich widok klękali przy torach i oddawali się w opiekę Bogu, obawiając się nadchodzącego końca świata. Utożsamiali przejeżdżające pociągi z diabłem. Mówiono, że: „Lucyper gania z żelaznym piecem”[42]. Można chyba przypuszczać, że z podobną niechęcią do nowinek technicznych podchodzili także mieszkańcy Przychód. Jednak mimo początkowego strachu szybko musieli sobie uświadomić jak wielkie możliwości niesie ze sobą kolej żelazna.

Trudno jednak ocenić od kiedy kolej stała się używanym przez mieszkańców Przychód środkiem transportu. Nie wiadomo dokładnie od kiedy w znaczący sposób zaczęła wpływać na jakość ich życia (być może dopiero od momentu zbudowania stacji w Misiach.)

Podobnie ważnym wydarzeniem było otworzenie drogi łączącej Międzyrzec z Warszawą i Brześciem w latach 1821—1822. Trakt ten znakomicie przyczynił się do zwiększenia dobrobytu miasta[43].

Trudno bezpośrednio wykazać, jaki wpływ miały te nowo powstałe trasy na życie mieszkańców Przychód. Pragnę jednak zwrócić uwagę na dwa według mnie istotne aspekty. Otóż zwiększony dobrobyt miasta to również zwiększony dobrobyt mieszkającego w nim mieszczanina, od którego chłop może żądać wyższych opłat za dostarczane produkty rolne (Przychody od zawsze były ściśle związane z Międzyrzecem).

Po drugie nowe drogi miały też znaczący wpływ na rozszerzenie horyzontów myślowych i zmiany w sposobie postrzegania świata przez mieszkających w ich pobliżu ludzi. Należy mieć świadomość, że te niemierzalne czynniki były obecne i zapewne odbiły się na życiu mieszkańców Przychód.

Oświata

Koniec XIX wieku to czas, kiedy Przychody zaczyna oświetlać blask oświaty. Na razie jest to jedynie widziana z daleka łuna, ale niosąca nadzieję na przyszłość. W pobliskich miejscowościach powstają w tym okresie cztery szkoły początkowe:

Tabela 5. Szkoły znajdujące się w okolicy Przychód w XIX wieku

Tabela 6. Charakterystyka wsi bojarskich z roku 1886, za ks. Pleszczyńskim

Na terenie gminy Misie na 7 wsi i 2798 mieszkańców (dane z 1903 r.) nie funkcjonowała jeszcze żadna szkoła[44], jednak na szczęście Polskowola oddalona była zaledwie o 2 km (przed komasacją Przychody leżały znacznie bliżej niej, na tzw. Starowsi[45]). Trudno oszacować ilu mieszkańców Przychód chodziło do szkoły. Dysponujemy jedynie danymi zebranymi przez niezastąpionego ks. Pleszczyńskiego. W zamieszczonej tabeli o o numerze 6 (dane z roku 1886) duchowny ukazuje liczbę ludzi umiejących czytać i pisać. Wynika z niej, że w Przychodach umiała czytać już jedna trzecia mieszkańców. To porównywalny ułamek w stosunku do innych wsi bojarskich. Na tym polu nie widać pomiędzy nimi jaskrawych różnic.

Jeśli nie w szkole to czytania i pisania uczono się od siebie nawzajem w długie zimowe wieczory, bo kto z młodszych przynajmniej w kościele na książęce pomodlić się nie umie, wstydzi się tego i poczytany jest za nieuka[46]. Było to jednak w dużej mierze tylko pozorne umiłowanie wiedzy. Pomimo tego, iż placówki oświatowe znajdowały coraz bliżej, to tylko nieliczni dostrzegali możliwości, jakie daje edukacja. Przemiany na tym polu zachodziły w Przychodach bardzo powoli. Świadczy o tym choćby relacja z roku 1910. Jej autor skarży się, że: Ludzie nie czytają tu prawie nic; nie rozumieją jeszcze potrzeby oświecenia się i brania przykładu z innych, jak lepiej gospodarzyć należy. Nawet nie lubią słuchać, gdy im kto czyta, bo mówią, że i tak wszystko wiedzą i rozumieją[47].

Religia

W Przychodach na ogólną liczbę 302 mieszkańców w roku 1886, 299 było katolikami[48]. Trudno napisać coś więcej o religijności, niestety brakuje źródeł. Może najlepszym opisem będą słowa, jakimi wszystkich swoich parafian charakteryzował tutejszy proboszcz ks. Pleszczyński: Lud jest trzeźwy, uczciwy, szczerze pobożny, ofiarny, kapłanów swoich miłujący, czystość obyczajów pomiędzy wiejskim ludem jest wzorowa. Nieprawe urodzenie jest tu fenomenalnym wypadkiem. Nie ma jednak reguły bez wyjątków i obok światła cienie być muszą. I tu obok cnót trafiają się występki — góruje przeklinanie, chciwość i zaniedbanie rodziców[49].

Wydaje się, że dużo istotniejsze wydarzenia związane z wyznawaną wiarą w tym czasie działy się obok. Może nie dotyczyły one Przychód w sposób bezpośredni, ale na pewno przynajmniej pośrednio. Mam na myśli oczywiście kwestię unitów. Od unii brzeskiej (1596 r.) na południowym Podlasiu zgodnie mieszkała obok ludności katolickiej ludność unicka. Tereny te jednak znalazły się pod zarządem caratu. Obrał on politykę, mającą na celu likwidację unii i przepisanie wszystkich unitów na prawosławie. Wykonywanie tej strategii w szczególnie represyjny sposób zaczęło się 1. I 1874 r. Wszedł wtedy w życie okólnik, przygotowujący do całkowitej likwidacji unii. Wszyscy unici mieli przejść na prawosławie. Do osiągnięcia tego celu carat użył wszelkich możliwych środków, wliczając w to wojsko i policję[50]. Unitom zabroniono brać udziału w katolickich uroczystościach pod groźbą więzienia albo zesłania na Sybir. Odebrano im kościoły i przemianowano je na cerkwie prawosławne. W pobliżu Przychód postąpiono tak z dwiema międzyrzeckimi świątyniami, cerkwią Nikołajewską i Pietro Pawłowską, oraz w Ruskiej Woli z cerkwią Piatnicką (wszystko działo się w roku 1875[51]).

Kwestii unitów poświęcona jest dosyć obszerna literatura i dlatego w tym miejscu nie będę szczegółowo opisywał tej sprawy. Skupię się tylko na zagadnieniach istotnych dla Przychód. Otóż liczne restrykcje szerzone wśród mas ludności unickiej spowodowały reakcję zupełnie odwrotną od zamierzonej przez carską władzę. Ludność, chociaż pochodzenia Rusińskiego, nie dała się zrusyfikować. Okazała się bardzo krnąbrna. Czuła się katolicką i polską. Narażała się na ogromne ryzyko, potajemnie wyznając „wiarę ojców”. Kiedy 30. IV 1905 r. wszedł w życie ukaz tolerancyjny, umożliwiający wyznawanie każdej religii bez prześladowań, unici zaczęli masowo przepisywać się na obrządek rzymskokatolicki. Tylko do kancelarii kościoła św. Mikołaja w Międzyrzecu Podlaskim, w pierwszym roku zgłosiły się 4 363 osoby[52]. Później przepisywali się następni. W roku 1914 było już 21 559 parafian[53] (z 10 216 w roku 1905).

[1] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 139.

[2] Praca na 20 lecie pierwszych wolnych wyborów do Samorządu Gminnego, użyczona przez Urząd Gminy w Międzyrzecu Podlaskim, Międzyrzec Podlaski 2010, s. 4 i 6.

[3] Ibidem, s. 14.

[4] J. Geresz, Miedzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 180.

[5] Epidemie cholery wybuchały na terenie Międzyrzecczyzny w latach: 1831, 1837, 1848, 1852, 1873. (A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 21—22). Prawdopodobnie przyniosły je wojska rosyjskie, sprowadzone z Azji do stłumienia powstania listopadowego, dlatego też chorobę nazwano azjatycką. (J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 164.) Cholera dotknęła również pobliskie wsie. Pośród zmarłych w roku 1831 wymienia się: Karola Muszyńskiego i Katarzynę Brodawkównę z Miś, Andrzeja Wocha z Wygnanki, Antoniego i Mariannę Gasków z Przychód, Helenę Grzeszykową z Krzymoszyc, Juliannę Przychodzką z Pościsz czy Adama Podgajnego z Jelnicy. (Ibidem, s. 166—167.) Zaś pod rokiem 1873 ks. Pleszczyński w swoim wypisie ważnych wydarzeń w Międzyrzecu pisze: Cholera sroży się nie tylko w mieście, ale i we wszystkich wioskach parafii. W przeciągu dwóch miesięcy umarło samych katolików przeszło 400. Dla ograniczenia zarazy pozakładano cmentarze choleryczne. W Przychodach także jest cmentarz. Mówi się, że chowano na nim zmarłych na cholerę. Nie będzie chyba błędem jeżeli założy się, że powstał właśnie w roku 1873. Cmentarzyk we Wrzoskach po wygaśnięciu epidemii służył jeszcze wielokrotnie. Pochowany jest tam np. piekarz z Warszawy, który podczas II wojny światowej mieszkał w Misiach. Problem z organizacją pogrzebu na cmentarzu w Międzyrzecu Podlaskim spowodował, że miejscem wiecznego spoczynku stał się dla niego grób pod brzozami we Wrzoskach. Na leśnym cmentarzu pochowani są też żołnierze rosyjscy i Żydzi, ofiary II wojny światowej. W ostatnich latach stare, drewniane, rozpadające się krzyże zastąpiono żelaznymi. Przywieziono je z cmentarza w Międzyrzecu. Pochodzą one ze starych mogił, które obecnie odnowiono i zwieńczono kamiennymi pomnikami. Warto wspomnieć, że podczas cholery stawiano krzyże z podwójnymi ramionami. Taki krzyż był również w Przychodach. Stał na początku Starowsi. Dopiero niedawno zniszczyła go starość. Relacja Z. Jędruchniewicz.

[6] Dane na podstawie: S. Jarmuł, Dobra…, op. cit., s.73; Słownik geograficzny…, red. F. Sulimierski, W. Walewski, op. cit., t. 9, s.2016; A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s.232; Praca na 20 lecie…, op. cit., s. 15 i s. 28.

[7] W tym okresie nie należy jednak przeceniać wpływu oświaty. W artykule korespondenta z roku 1910 można przeczytać skargi autora na nieuctwo mieszkańców Przychód i trwanie w zabobonach.

[8] J. Geresz, Z dziejów kościoła…, op. cit., s. 33—35.

[9] Ubiór dawnych bojarów obecnie coraz więcej znikający, A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 15. i Stary, narodowy przyodziewek, czyli ubiór tutejszych Rusinów, pod prądem wypadków ostatnich lat kilkunastu, uległ prawie zupełnie zagładzie, a miejsce jego zajął struj kosmopolityczny, nie różniący się od dzisiejszego ubioru sąsiadów Mazurów. A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 177.

[10] Ibidem, s. 23.

[11] A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 7.

[12] Podobną wysokość opłat uiszczały inne wsie bojarskie: Jelnica, Kożuszki, Krzymoszyce, Łunie, Łuby, Misie, Strzały i Wygnanka; S. Jarmuł, Dobra…, op. cit., s. 74.

[13] Ibidem, s. 57.

[14] 1 korzec = 32 garnce = ok. 37,4 kg

[15] 1 garniec = ok. 4 litry

[16] tłoka — świadczenie pańszczyźniane, polegające na dodatkowej pracy chłopów na pańskim polu w okresie pilnych robót polowych.

[17] Zamiast wymienionych obciążeń kilka wsi bojarskich zdecydowalo się na podpisanie umowy z dworem, na mocy, której płaciły po prostu czynsz. Zobowiązywali się też do mielenia zboża w dworskich młynach, oddawania popiołów do potażni. (za garniec popiołu otrzymywali garniec soli). Wieś Łuby zawarła taki kontrakt w roku 1796, Krzymoszyce w 1795, Misie w 1803, Rzeczyca w 1804 (A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 14). Jednak znaczna wysokość płaconego czynszu zmusiła po jakimś czasie wsie czynszowe do odrabiania pańszczyzny (A. Stefaniuk, Monografia…, op. cit., s. 109).

[18] Karczma stała również w Przychodach (Cz. Miazga, Chłopi …, op. cit., s. 74).

[19] S. S. Jarmuł, Dobra…, op. cit., s. 76. Trudno wątpić w dbałość dworu o to, by chłopskich gardeł nie skalał podłej jakości trunek. Należy jednak dodać za Jarmułem, że: Propinacja przynosiła Czartoryskim olbrzymie dochody, na sprawy produkcji wódki zwracali oni olbrzymią uwagę. […] Dochody z propinacji dawały dworowi w roku 1791 olbrzymią kwotę wynoszącą 68 266,20 zł. Dla porównania warto wskazać, że czynsze od włościan rocznie wnosiły do kasy dóbr około 3 razy mniejszą kwotę (Ibidem, s. 68).

[20] A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 14.

[21] Ze wszystkimi wymienionymi obciążeniami wiązała się konieczność posiadania koni. W 10 wsiach bojarskich, w czasie reform czynszowych, utrzymywano ich 256 sztuk (S. Jarmuł, Dobra…, op. cit., s. 74). Zaś Pleszczyński pod koniec XIX wieku pisze: Słyną tutejsze konie, w których płynie szlachetna krew stadnin Czartoryskich i Potockich (A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 24).

[22] S. Jarmuł, Dobra.., op. cit., s. 77.

[23] Ibidem, s. 73.

[24] Największe są Pościsze i Strzakły. Być może wynika to z dobrego usytuowania tych miejscowości, blisko trasy Międzyrzec — Łuków. XVI i pierwsza połowa XVII wieku to dla Łukowa czas dużej prosperity (L. Kowalczyk, Łuków…, op. cit., s. 8).

[25] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 29.

[26] A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 32.

[27] M. Kowalski, J. Makaryk, Zbiorowe wystąpienie chłopów w dobrach międzyrzeckich, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 8, 1976, s. 43—44.

[28] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 38.

[29] A. Pleszczyński, Bojarzy …, op. cit., s. 15.

[30] Ibidem, s. 23.

[31] S. Jarmuł, Dobra…, op. cit., s. 64.

[32] A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 23.

[33] S. Jarmuł, Dobra…, op. cit., s. 66.

[34] Ze wsi Przychód pod Międzyrzecem na Podlasiu, „Gazeta Świąteczna” nr 1537, 17. 07. 1910 r., s. 7—8.

[35] A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 23.

[36] Ibidem, …, s. 24.

[37] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 43.

[38] Cz. Miazga, Chłopi, op. cit., s. 43.

[39] Wysuwana jest nawet hipoteza, że prawo to zostało wprowadzone przez carat głównie dlatego, żeby nie doszło do zgody pomiędzy dworem a chłopem. Ibidem, s. 43.

[40] Ze wsi Przychód…, s. 7—8.

[41] A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 22.

[42] J. Geresz, Dzieje…, op. cit., s. 221.

[43] A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 21.

[44] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s.79.

[45] Powodem niechęci w wysyłani dzieci do szkoły w Polskowoli była nie tylko odległość. Opowiadano mi o moim pradziadku (żył w latach 1897—1978), który chciał się uczyć, ale nie godzili się na to jego rodzice. Obawiali się, że może zostać zrusyfikowany w szkole uczącej języka zaborcy.

[46] Idem, Opis…, op. cit., s. 137.

[47] Ze wsi Przychód…., op. cit., s. 7—8.

[48] A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 108.

[49] J. Geresz, Z dziejów…, op. cit., s. 35.

[50] Ks. B. Błoński, Kościół unicki w Rzeczpospolitej, [w:] Męczennicy Podlasia w świetle współczesnej nauki, red. ks. M. Stepulak, Siedlce 1995, s. 85.

[51] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 63.

[52] J. Geresz, Z dziejów…, op. cit., s. 36—37.

[53] F. Stopniak, Stosunki kościelno-wyznaniowe w parafii Międzyrzec i sąsiednich w latach 1885—1914, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 1, 1969, s. 84.

[54] A. Wrzyszcz, Zmiany granic administracyjnych na terenie Międzyrzecczyzny w latach 1912—1915, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 20—22, 1988—1990, s. 220.

[55] Ziemie te zostały uznane za etnicznie ruskie, co nie jest zgodne z prawdą. Według statystyk przytaczanych przez Miazgę, w większości zamieszkiwała te tereny jednak ludność polska (Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 98).

[56] Międzyrzec Podlaski podczas ustalania granic nowej guberni był umieszczany jako miasto powiatowe w powiecie konstantynowskim, jednak protest mieszkańców spowodował odejście od tych planów. Ostatecznie Miedzyrzec nie został wcielony do nowo utworzonej guberni, w przeciwieństwie do terenów od dawna z nim związanych (A. Wrzyszcz, Zmiany…, op. cit., s. 227).

[1] Siedzibę gminy Misie wybudowano w Jelnicy właśnie w okresie międzywojennym (Cz. Miazga, Chłopi…., op. cit., s. 143). W tym budynku, obecnie gruntownie przebudowanym, znajduje się dom weselny.

[2] Sz. Kalinowski, Południowe Podlasie w II Rzeczypospolitej, „Rocznik Bialskopodlaski”, t. 15, 2008, s. 91.

[3] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 143.

[4] Około lat 1935—1938 melioracja przeprowadzona była również w Przychodach. Relacja Z. Jędruchniewicz, Zbiory audio autora.

[5] Szarwark — obowiązek dostarczenia ludzi i sprzężaju do robót publicznych spoczywający na ludności.

[6] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 143.

[7] Sz. Kalinowski, Południowe…, op. cit., s. 93.

[8] A. Pleszczyński, Opis…, op. cit., s. 23.

[9] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 315.

[10] S. Jarmuł, Szkice…, op. cit., s. 171.

[11] Sz. Kalinowski, Południowe…, op. cit., s. 93.

[12] Relacja K. Jędruchniewicza, syna Michała. Zbiory audio autora.

[13] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 315.

[14] Obecnie na terenie wsi znajduje się jeszcze kilka chat z okresu międzywojennego. Trzeba jednak powiedzieć, że domy te użytkowane do dziś, bardzo się zmieniły w stosunku do pierwotnego stanu. Pomieszczenia wcześniej służące jako spiżarki, często zostały zaadaptowane na łazienki. Uprzednio słomiane poszycie, zastąpił eternit, który obecnie często wymieniany jest na blachę. Wcześniej na okres zimy pomiędzy belki wkładano szmaty, (by ocieplić budynek) później często obijano ściany płytą pilśniową, a w ostatnich latach jako ocieplenie stosuje się styropian. W tak wyremontowanym, przebudowanym domu trudno rozpoznać dawną chatę.

[15] Tuż przy drzwiach komin z kapturem, na każde święto bielony, i połączony z nim szabaśnik, czyli piec do pieczenia chleba. Bezpośrednio z kominem stoi piec, który tak bywa urządzany, że służy razem i do ogrzewania i do gotowania w nim pożywienia, a wierzch do suszenia zboża, a także do spania. Piec taki nazywa się angielczykiem, podczas gdy dawny od sieni nazywał się grubą (A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 20—21).

[16] Relacja K. Jędruchniewicza, s. Michała.

[17] Wcześniej w Przychodach podwórka również były położone przy jednej drodze. Zatem być może na rozstawienie nowych gospodarstw wpłynęło też przyzwyczajenie. Zmieniono drogę główną, jednak sposób rozmieszczenia gospodarstw pozostał ten sam.

[18] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[19] Ibidem. Umieszczenie budynków gospodarskich w bezpośrednim sąsiedztwie chaty było wygodne przynajmniej z dwóch powodów: ściana chaty nie była już zewnętrzną, prze co nie następowała utrata ciepła, ponadto gospodarz słyszał, co się dzieje z inwentarzem.

[20] Porównaj z A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 23.

[21] Istnieje pewna różnica pomiędzy tym opisem, a opisem wzorcowego siedliska bojara, jaki podaje Pleszczyński. Umieszcza on bowiem sad pomiędzy chatą i oborą, a stodołą (Ibidem, s. 23).

[22] Cz. Górski, O likwidacji serwitutów w dobrach Międzyrzeckich, „Głos Międzyrzecki”, październik 1927.

[23] Na terenie Gminy Misie prace komasacyjne przeprowadzane były też w innych wsiach. Miazga pisze, że w tym czasie zakończono komasacje na terenie pięciu wsi gminy Misie, a w następnych latach pracę kontynuowano (Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 143). Na zebraniu gromadzkim w Przychodach dotyczącym komasacji w roku 1922 zjawili się również sołtys Miś — Panasiuk i Polskowoli — A. Wierzbicki. Ich obecność była niezbędna w kwestii zawarcia porozumienia w sprawie ewentualnej zamiany ziem pomiędzy Przychodami, a wsiami, które sołtysi reprezentowali. Zapewne więc w podobnym czasie również tam przebiegała komasacja (Książka Uchwał Zgromadzenia Wiejskiego z lat 1919—1947, protokół z dnia 11. XII 1922 r., archiwum sołtysa wsi Przychody). Wiemy też, że komasacja we wsi Rzeczyca została przeprowadzona w roku 1936 (A. Stefaniuk, Monografia…, op. cit., s. 95).

[24] Przebieg komasacji na terenie Przychód podaję tutaj tylko za Książką Uchwał Zgromadzenia Wiejskiego. Kolejne daty odpowiadają datom kolejno wpisywanych tam protokołów.

[25] W księdze data zebrania zapisana jest następująco „dnia 28 1923 roku”, pisarz zapomniał wpisać miesiąca, ale następna data zebrania to 28. II 1928 roku, w związku z czym, wcześniejsze zebranie odbyło się prawdopodobnie w styczniu.

[26] „Głos Międzyrzecki”, grudzień 1927, nr 19—20, s. 3.

[27] Baranowski pisze, że na terenach XIX-wiecznej wsi geometrzy byli postrzegani bardzo często jako oszuści. Niezorientowani w ich pomiarach chłopi zwykle czuli się poszkodowani ich działaniami. W związku z tym krążyły różne opowieści o pokutujących za swoje winy duszach złych geometrów (B. Baranowski, Życie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969, s. 96). Wydaje się, że podobny stosunek do wykonawców tego zawodu mógł mieć miejsce również w wioskach bojarskich w okolicach Międzyrzeca. Pleszczyński podaje, że nazwać kogoś farmazonem, a także omentrą (gieometrą), należy do ciężkich obelg (A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 106). Ciekawą więc, ale raczej już niemożliwą do opisania kwestią, wydaje się sposób przyjmowania geometrów na wsi.

[28] Anonim, Ze wsi Przychody pod Międzyrzecem Podlaskim, Gazeta Świąteczna” nr 1537, 17.07.1910 r., s. 7—8.

[29] Drobne gałęzie często pozostawia się w lesie, nikogo nie interesują też opadłe liście i igły, które kiedyś były wygrabiane, zbierane i służyły do przykrycia kopców z ziemniakami, czy sypania w izolujące chaty od mrozu ogaty. Z czasem kiedy coraz liczniejsi gospodarze wystawiali piwnice lub podpiwniczali chaty, zagrabianie lasu przestało być konieczne. Jedynie na podstawie opowieści można sobie wyobrazić jesienny las z dokładnie wyzbieranymi, nawet najmniejszymi gałązkami, dokładnie wygrabioną ściółką i bez śmieci, które w dzisiejszych czasach stały się jego plagą.

[30] Wyżej wymienione są: Wąskie, Kleszczówki, Byczkowe, Żebraczki.

[31] Księga Uchwał z lat 1919—1947, protokół z 30. X 1919 r.

[32] Ibidem, protokół z dnia 28. II 1923 r.

[33] Ibidem, protokół z dnia 6. I 1931 r.

[34] Ibidem, protokół z dnia 14. II 1921 r.

[35] Ibidem, protokół z dnia 14. IX 1924 r.

[36] Ibidem, protokół z 1927 r., dokładna data nie jest podana.

[37] Ibidem, protokół z dnia 22. IX 1928 r.

[38] Ibidem, protokół z dnia 7. I 1930 r.

[39] Dokąd tak będzie w gminie Misie?, „Głos Międzyrzecki”, styczeń-luty 1926, s. 15.

[40] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[41] Księga Uchwał z lat 1919—1947, Protokół z dnia 4. IV 1924 r.

[42] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[43] Relacja K. Jędruchniewicza s. Michała.

[44] W związku z projektem zmiany sieci szkolnej, a tem samym likwidacji istniejących obecnie jednoklasowych szkół zebrani gospodarze wsi Przychody po szczegółowej dyskusji jednogłośnie postanowili, że zniesienie w związku ze zmianą sieci szkoły w Przychodach doprowadziłoby do bardzo dużego rozgoryczenia, ponieważ włączeniu do okręgu szkolnego Jelnica — Misie wsi Przychody stoi na przeszkodzie tor kolejowy, gdyż w czasie kiedy dzieci będą przechodziły przez tor kolejowy jest największy ruch pociągów. Wobec powyższego prosimy uprzejmie p. Inspektora szkolnego o pozostawienie we wsi Przychody szkoły jednoklasowej. (Z Księgi Uchwał z lat 1919—1947, Protokół z dnia 28. XII 1928 r.).

[45] B. Korzeniowski, Polityka ekonomiczna niemieckich władz okupacyjnych w czasie pierwszej wojny światowej i strategie przetrwania mieszkańców Południowego Podlasia, „Radzyński rocznik humanistyczny”, t. 5, 2007, s. 40—52.

[46] Bardzo szybko i sprawnie rozbrojono Niemców w Siedlcach, Łukowie i Radzyniu oraz w pobliskich im miejscowościach. Wynikało to z już wcześniejszego wykształcenia się tam organizacji niepodległościowych. Nie udało się to w Białej Podlaskiej, gdzie podobnie jak w Międzyrzecu, brakowało ludzi potrafiących przejąć kontrolę nad całością działań.

[47] Skłaniam się tutaj ku opinii głoszonej przez J. Geresza. Trochę inny pogląd na siłę organizacji niepodległościowych w Międzyrzecu ma Cz. Miazga. Szczególnie silne komórki niepodległościowe powstały w Międzyrzecu (Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 120) i dalej Międzyrzec Podlaski i Radzyń jako większe miasta w powiecie, gdzie docierały komunikaty z różnych stron zniewolonego kraju, poprzez dynamikę z zewnątrz stały się aktywnymi ośrodkami ruchu niepodległościowego (Ibidem, s. 123). Wydaje się jednak, że ruch niepodległościowy w Międzyrzecu Podlaskim był raczej słaby, a wynikało to przede wszystkim z małej liczby osób zdatnych i zainteresowanych tą kwestią. Trzeba pamiętać, że na terenie miasta przeważającą grupę stanowiła ludność żydowska, która często była przeciwna ideom niepodległej Polski. Dużą część Żydów zafascynowały idee komunistyczne, według których jakiekolwiek państwo jest zbędne. Najlepszym dowodem na słabość międzyrzeckiej organizacji niepodległościowej są skutki jej działań. Zdecydowanie nie udźwignęła ona przyjętego na siebie brzemienia rozbrojenia okupanta.

[48] J. Geresz, Z dziejów rozbrojenia okupanta…, op. cit.

[49] Ibidem, s. 16—17.

[50] Ibidem, s. 17.

[51] Do Międzyrzeca przybył z oddziałem POW sierżant Zowczak, dopiero dwudziestosześcioletni chłopak, mający niewielkie doświadczenie wojskowe. Nie przygotował odpowiednio miasta do starcia zbrojnego z Niemcami. Mimo osobistej odwagi, popełnił zbyt dużo błędów w zarządzaniu miastem, wymienianych w dotyczącej tematu literaturze.

[52] J. Geresz, Z dziejów rozbrojenia okupanta…, op. cit., s. 24 — 29. Opis wydarzeń z 1918 r. w Międzyrzecu, można odnaleźć również w innej publikacji J. Geresza, już kilkakrotnie wymienianej: Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 281—301.

[53] Ibidem, s. 37.

[54] Księga Uchwał z lat 1919—1947, protokół z dnia 4. VIII 1919 r.

[55] Podam przykład takiej anegdoty, którą słyszałem wielokrotnie. Dotyczyła ona mojego pradziadka Stanisława Jędruchniewicza. Nosił wąsy podobnych rozmiarów co Piłsudski. Będąc na wojnie miał je zgolić, co zostało potraktowane przez jego przełożonego jako wyraz niesubordynacji, godzenia w honor marszałka, a więc atak na całą Rzeczpospolitą Polską. Pradziadek został za to zamknięty w karcerze. Jednak nie na długo. Stanisław Jędruchniewicz bowiem bardzo sprawnie wyrywał zęby. Zgłaszano się do niego w tej sprawie także wtedy, kiedy zamknięty był w więzieniu, ten jednak mówił, że jest więźniem i w tej sytuacji nie może pomóc. Po krótkim czasie został więc wypuszczony. Przełożeni poddali się presji żołnierzy dręczonych bólem zębów.

[56] Księga Uchwał z lat 1919—1947, protokół z dnia 4. IV 1925 r.

[1] A. Gontarek, Żydzi, [w:] Ziemia radzyńska 1939—1944, Radzyń Podlaski 2010, s. 57.

[2] M. Bednarski, Podlaski eksperyment, Radzyń Podlaski 2005, s. 37.

[3] Idem, Rewolucja agrarna w powiecie radzyńskim 1944—1956, „Radzyński Rocznik Humanistyczny”, t. 6, 2008, s. 248.

[4] Ibidem, s. 245.

[5] Praca na 20 lecie…, op. cit., s. 44.

[6] Ibidem, s. 41.

[7] M. Bednarski, Rewolucja…., op. cit., s. 261.

[8] Chłopi z powiatu radzyńskiego szczególnie sprzeciwiali się kolektywizacji. Według danych z roku 1954 wsi uspółdzielczonych było 11%, a gospodarstw należących do spółdzielni zaledwie 1,6%. Tutaj też istniał jeden z najwyższych współczynników ludzi zdolnych, ale nie wychodzących do prac zespołowych, wynosił aż 40%. Reforma rolna przyjęta więc była z wyraźną niechęcią. W sąsiednim Grabowcu, gdzie w wyniku parcelacji majątku ziemskiego powstały gospodarstwa z nadanej przez państwo ziemi, spółdzielnie nie cieszyły się popularnością. Stwierdzono brak ziemi do zespołowego współdziałania. Członkowie spółdzielni byli wrogo ustosunkowani do spółdzielczości, co może wskazywać na to, że nie tworzyli swojej spółdzielni samodzielnie. (Ibidem, s. 267 — 269).

[9] Wykaz podatków na elektryfikację w 1948 r. w gromadzie Przychody. Archiwum sołtysa wsi Przychody.

[10] Relacja Z. Jędruchniewicz. Przy budowie stacji kolejowej czynem społecznym (jak i starej szkoły w Misiach), duże zasługi miał, wiele lat sprawujący funkcję sołtysa, Józef Szostkiewicz. (Plan odnowy miejscowości…, op. cit., s. 14).

[11] W Rzeczycy Ochotnicza Straż Pożarna powstała w roku 1928. W tym samym czasie swoją działalność zainicjowało tam Koło Gospodyń Wiejskich. OSP w Rzeczycy była pierwszą w gminie Misie. Niedługo później w Brzozowicy Dużej (w miejscowości leżącej bardzo blisko Przychód, w sąsiedniej gminie) również powstała Ochotnicza Straż Pożarna. W pracy A. Stefaniuka zamieszczano zdjęcie przedstawiające rzeczyckich strażaków przed nowo wyświęconą remizą w Brzozowicy, jest to rok 1930 (A. Stefaniuk, Monografia…, op. cit., s. 120—121).

[12] Zebranie wiejskie wsi Przychody g. Misie p. Radzyńskiego odbyło się pod przewodnictwem miejscowego sołtysa Jędruchniewicza Józefa 18 czerwca 1939 roku. Radni postanowili zbudować we wsi przez lat pięć Dom Ludowy (Księga Uchwał z lat 1919—1947, protokół z dnia 18. VI 1939 r.).

[13] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[14] Książka kasowa Ochotniczej Straży Pożarnej w Przychodach z lat 1961—1982, s. 1—4. Archiwum sołtysa wsi Przychody.

[15] Plan odnowy miejscowości…, op. cit., s. 13.

[16] Od powietrza, głodu, ognia i wojny wybaw nas Panie — od słów tej modlitwy wychodzi Bohdan Barański, rozpoczynając rozdział Plagi żywota w swojej książce, poświęconej codziennemu życiu ludności chłopskiej w XIX wieku w środkowej Polsce. Opisuje w nim wręcz zabobony strach ludu przed pożarami i wspomina o częstych linczach złapanych podpalaczy. Kara śmierci wydawała się mieszkańcom wsi najsprawiedliwszą za tego typu przewinienia. Pożar mógł zabrać dobytek całego życia, a jego opanowanie było bardzo trudne, zwłaszcza, gdy wszystkie zabudowania wykonano z drewna i wyposażono je w słomiane poszycie. Opowiadano mi, że podczas letnich burz całe rodziny nie spały. Wszyscy spakowani, z modlitwą na ustach czuwali. Byli gotowi, aby w razie trafienia pioruna, jak najszybciej się ratować. Pożar wywoływał ogromny strach. Jest więc zrozumiałym podziw, jaki budził w oczach tamtejszej ludności strażak, obrońca przed ogniem. Wydaje się to o tyle ciekawe, że z czasem, kiedy nowym, betonowym budynkom ogień już nie był tak straszny jak wcześniej, szacunek okazywany strażakom wśród przedstawicieli starszego pokolenia pozostał.

[17] kusaki — trzy ostatnie dni karnawału (A. Pleszczyński, Bojarzy…, op. cit., s. 84).

[18] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[19] Ibidem.

[20] S. Jarmuł, Udział radzyńskiego obwodu Batalionów Chłopskich…, op. cit., s. 11 i 14.

[21] D. Magier, Szkoła, a rewolucja. Szkolnictwo w powiecie radzyńskim w latach 1945—61, Radzyń Podlaski 2002, s. 49.

[22] Ibidem, s. 71—72.

[23] W roku szkolnym 1960/61 dzieci z Przychód są jeszcze jednymi z niewielu w powiecie radzyńskim, które muszą pokonywać ponad 4 km do szkoły zbiorczej (Ibidem, s. 89).

[24] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[25] D. Magier, Chłopi…, op. cit., s. 81.

[26] Ibidem, s. 65.

[27] Plan odnowy miejscowości…, op. cit., s. 13.

[28] D. Magier, Szkoła…, op. cit., s. 84—85.

[29] Ibidem, s. 90—93.

[30] 30.VIII1939 r. ogłoszono powszechną mobilizację (J. Geresz, Miedzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 365).

[31] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[32] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 368—371.

[33] W końcu 1939 r. na jarmarku w Międzyrzecu spotkało się kilku byłych działaczy SL, którzy doszli do wniosku, że należy się organizować, gromadzić i zabezpieczyć broń z kampanii wrześniowej i nawiązywać dalsze kontakty (J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 373). Podobnie działo się w całym powiecie radzyńskim, do konspiracji włączali się zwykle żołnierze, którzy ponieśli klęskę w kampanii wrześniowej. Organizowali się, czekając na polecenia z góry.

[34] W. Charczuk, Polskie Państwo Podziemne, [w:] Ziemia radzyńska 1939—1944, red. D. Magier, Radzyń Podlaski 2010, s. 31.

[35] S. Jarmuł, Szkice z dziejów Radzynia Podlaskiego…, op. cit., s. 199—200. Przy opisywaniu grup partyzanckich i ich dokonań napotkałem na problem związany ze sprzecznymi relacjami, dotyczącymi tych samych ludzi czy tych samych wydarzeń. Bardzo trudno było mi, na podstawie zebranego materiału, rozstrzygnąć niektóre kwestie. Wydaje się, że aby je opisać w sposób satysfakcjonujący, należałoby poświęcić działaniom partyzanckim na tym terenie osobną pracę. Postaram się więc w takim stopniu, na jaki mnie obecnie stać, przedstawić zagadnienie, wskazując luki i nasuwające się trudne do rozstrzygnięcia pytania.

[36] Szczepan Pękała „Kolejarz” (w Przychodach zwany też Janem) ur. 25. XII 1907 r. w Warszawie. Dzieciństwo spędził w Przychodach. Po I wojnie światowej uczył się w Warszawie. Od 1930 r. do początku II wojny światowej pracował na kolei. W czasie okupacji był dowódcą grupy AL w stopniu porucznika. Działał na odcinku kolejowym od Łukowa do Brześcia. Nota biograficzna za: Sz. Pękała, Z nieznanych kart ruchu oporu. Wykolejenie pociągu w rejonie wsi Misie 6 lipca 1944 r., „Rocznik Międzyrzecki”, t. 8, 1976, s. 184.

[37] Sz. Pękała, Z nieznanych kart ruchu oporu akcja przeciwko sekretarzowi gminy Misie, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 9, 1970, s. 150—155.

[38] Cz. Kuręda, Wspomnienia z działalności konspiracyjnej w latach 1940—1944 na terenie gminy Misie powiatu Radzyń Podlaski i w okolicy, „Rocznik Międzyrzecki”, t. 5, 1973, s. 144.

[39] Wacław Chmielewski ps. „Kowal” s. Franciszka i Anny, ur. w Przychodach, rolnik, działacz SL. Dowódca oddziału BCh w Przychodach (Księga poległych i pomordowanych żołnierzy Batalionów Chłopskich 1940—1945, Warszawa 1995, s. 37).

[40] BCh zachowały w powiecie radzyńskim całkowitą niezależność od AK. 5. V 1944 r. doszło co prawda do konferencji scaleniowej, ale nie osiągnęła ona zamierzonego celu (S. Jarmuł, Szkice z dziejów Radzynia Podlaskiego…, op. cit., s. 203).

[41] Dochodzić miało tutaj do różnego rodzaju konfliktów między Narodowymi Siłami Zbrojnymi, a AK i BCh (Ibidem, s. 202). Konflikty na linii AL i AK zdarzały się chyba jeszcze częściej. W okolicy Kąkolewnicy grupa AK zlikwidowała grupę GL — późniejsze AL (Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 216).

[42] Szczególnie trudno ufać relacjom dowódcy AL. Cz. Miazga na podstawie informacji udostępnionych mu przez Edwarda Makaruka (ps. „Strzała”, dowódca oddziałów specjalnych BCh, sekcja Tłuściec) pisze, że ówcześni partyzanci borykający się z problemem dozbrojenia, w zamian za broń, decydowali się na współpracę z komunistami. Właśnie w wyniku takich działań miał być rozbity przychodzki oddział BCh. Za kilka pepesz zostali zneutralizowani bechowcy z rejonu Komarówki i Przychód. Dla potrzeb propagandy władz „nowego porządku”, ci ludzie w swych ankietach personalnych zapisali, że walczyli w oddziałach GL i współpracowali z PPR (Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 217).

[43] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[44] Relacja K. Jędruchniewicza s. Michała.

[45] Stanisław Wójcik ps. „Granit” s. Jana i Marii, ur. 21. VIII 1921 r. w Przychodach. Rolnik, ZMW RP, żołnierz BCh. Aresztowany 11. V 1943 r. przez gestapo i zamordowany w Oświęcimiu (Księga poległych i pomordowanych…, op. cit., s. 352).

[46] Piotr Siedlanowski s. Szymona i Joanny, ur. w 1903 r. w Przychodach. Rolnik. Uczestnik wojny 1939 r. Działacz SL. Od 1941 r. żołnierz BCh. Aresztowany przez gestapo 11. V 1943 r. Zamordowany w Mauthausen w marcu 1944 r. (Księga poległych i pomordowanych…, op. cit., s. 274).

[47] Relacja Z. Jędruchniewicz. Należałoby chyba wiązać tych żołnierzy z jeńcami, którzy uciekli z obozu jenieckiego w Siedlcach lub z transportów kolejowych. Około 35 do 40 z nich było przechowywanych na terenie gminy Misie. Wiosną szli do lasu organizować odziały partyzanckie (Cz. Kuręda, Wspomnienia…, op. cit., s. 143). Co do samych rosyjskich oddziałów partyzanckich, to trudno mi jednoznacznie opisać ich rolę w walce tutejszego podziemia. Wydaje się, że początkowo potrafili oni współpracować z Polakami (Ibidem, s. 156; Sz. Pękała, Z nieznanych kart…, op. cit., s. 150—153). Chociaż jak pisze Miazga: Nie odnotowano akcji zbrojnych przeprowadzonych przez te oddziały na okupancie. Zwraca także uwagę na fakt, iż owi jeńcy odpowiedzialni byli za wprowadzany terror i rabunki na polskiej ludności. Ich zgubne działania zaczęły się nasilać wraz z coraz większą ich liczbą w tutejszych lasach oraz zbliżaniem się Armii Czerwonej (Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 206 i 216).

[48] Takimi nadgorliwymi kolczykarzami mieli być Waldemar Twardowski i Kostecki, pełniący swoje obowiązki w gminie Tłuściec i Misie. Szczepan Pękała opisuje akcję, podczas której za bycie zbyt posłusznym okupantom, zostali ukarani chłostą przez kierowany przez niego odział partyzancki. Mieli to zrobić tej samej nocy, kiedy wykonali wyrok śmierci na sekretarzu gminny Misie — Siennickim (Sz. Pękała, Z nieznanych kart…, op. cit., s. 154—155).

[49] W okresie międzywojennym młyn zbudowano w Lipniakach, wiatrak w Olszewnicy, a młyn motorowy w Brzozowicy Dużej (P. Czepas, Katalog zabytków budownictwa przemysłowego w Polsce, t. 7, Województwo lubelskie, zesz. 2, Powiat radzyński, Łódź 2008, s. 18, 23, 24). W tej publikacji nie wymieniono młyna z Przychód, który powstał zapewne w podobnym okresie. Funkcjonował jeszcze po wojnie, mniej więcej do roku 1962, później stał nieużywany do roku 1967, w którym spłonął (Relacja K. Jędruchniewicza s. Zygmunta).

[50] Cz. Kuręda, Wspomnienia…, op. cit., s. 140 i 150—151.

[51] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 203.

[52] Cz. Kuręda, Wspomnienia…, op. cit., s. 144.

[53] Idem, Kronika…, op. cit., s. 270—271.

[54] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 210.

[55] Cz. Kuręda, Kronika …, op. cit., s. 271.

[56] Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 210.

[57] Relacja K. Jędruchniewicz s. Michała.

[58] O udanej próbie wysadzenia pociągu 6. VII 1944 r., niedaleko przystanku kolejowego w Misiach, a lasu zwanego Jelnickie Choiny pisze Sz. Pękała (Sz. Pękała Z nieznanych kart…, op. cit., s. 184). O akcji wykolejenia pociągu prowadzonej przez Bronisława Dudę w lesie koło Brzozowicy pisze Cz. Kuręda (Cz. Kuręda, Wspomnienia…, op. cit., s. 150). Bataliony Chłopskie miały też tego samego roku, na tej samej linii kolejowej wysadzać pociągi aż cztery razy w Sokulach w 1. IV 1944 r., 5. VI 1944 r., 9. VI 1944 r. i 15. VI 1944 r. (P. Matusak, Walka BCh z transportem kolejowym okupanta, [w:] Bataliony Chłopskie w walce o narodowe i społeczne wyzwolenie, Warszawa 1975, s. 200).

[59] W zarządzie SL w Miedzyrzecu Podlaskim zasiadał wtedy Jan Sójka z Przychód (Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 325). Członkami SL byli też wszyscy starsi członkowie BCh, wymienieni w Księdze poległych i pomordowanych żołnierzy Batalionów Chłopskich, młodsi z nich należeli do ZMW RP.

[60] Ibidem, s. 214.

[61] J. Romanek, Bataliony Chłopskie, [w:] Ziemia radzyńska 1939—1945, Radzyń Podlaski 2010, s. 50.

[62] Księga poległych i pomordowanych…, op. cit., s. 37. W miejscu jego śmierci stał krzyż, obecnie już go nie ma.

[63] Represje objęły swym obszarem niemalże 50 miejscowości powiatu radzyńskiego. W latach 1943/44 aresztowano ponad 500 osób, zamordowano 300 (Cz. Miazga, Chłopi…, op. cit., s. 204).

[64] Księga poległych i pomordowanych…, op. cit., s. 33, 99, 274, 287 i 352.

[65] Wojska sowieckie postrzegane były jako barbarzyńskie. Sowieci zawsze wykazywali gotowość, by bezrozumnie niszczyć wszystko, co stanie na ich drodze. Podczas krótkiej obecności w Międzyrzecu we wrześniu 1939 r. dali się poznać z najgorszej strony. Podam przykład: U trzeźwiej myślących zdziwienie wzbudził fakt, że bez celu sprowadzano bydło z pobliskich folwarków hr. Potockiego (Żabce, Halasy, Przyłuki) i nie było komu ich żywić. Najpierw usiłowano je sprzedać, później rozdawać, wreszcie głodujące sztuki masowo wyrzynano i rozdawano mięso, ale i tak znaczna część uległa zmarnowaniu (J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 370). Taki obraz bezcelowego marnowania bydła szczególnie nie mógł być miły oczom gospodarza.

[66] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[67] Organizację próbowali wspierać alianci poprzez zrzuty. Starsi mieszkańcy wiosek położonych wokół Pańskiego Lasu jakieś 10 kilometrów na południe od Międzyrzeca Podlaskiego pamiętają jeszcze zielone czasze spadochronów wiszące u schyłku lata na wysokopiennych sosnach (Jan Kołkowicz, WiN w oczach Anglosasów, [w:] Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość Okręg Lublin, Biała Podlaska 1994, s. 154). W całości zostały one przejęte przez NKWD. Szybkie patrole spenetrowały nawet okoliczne gospodarstwa, odbierając znaleziska. Nie wiem, czy zrzuty przejmowali też w Przychodach.

[68] J. Malinowski, Zarys dziejów okręgu lubelskiego zrzeszenia Wolność i Niepodległość (1945—1956), [w:] Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość Okręg Lublin, Biała Podlaska 1994, s. 17.

[69] Trudno się dziwić brakowi orientacji tutejszej ludności w tym, kto był kim, w jakim oddziale działał, dla dobra jakiej sprawy. Coś się wiedziało, ale nie trzeba wtedy było o tym za dużo mówić — tak mi mówiono o sprawach partyzantów. Z resztą w samych wspomnieniach partyzanckich można znaleźć wzmianki o tym, że karę chłosty wymierzano tym, którzy za dużo i niepotrzebnie mówili. Trzeba też zaznaczyć, że nawet członkowie WiN-u nie zawsze orientowali się, że działali w tej organizacji. Wielu dopiero na wytoczonych przeciwko nim procesom dowiadywało się, że już nie są w AK (J. Sroka, Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” Inspektorat rejonowy „Północ”/Biała Podlaska 1945—1947 (zarys działalności), [w:] Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość Okręg Lublin, Biała Podlaska 1994, s. 106).

[70] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[71] Oziembło podobno wyspowiadał się ze swoich działań księdzu Zarembie, do którego później zgłosili się chłopcy z WiN-u. Pomiędzy nimi miało dojść do takiej oto rozmowy: — Co, księże kapelanie, to prawda, że sukinsyn wydał tylu ludzi? — Tajemnica spowiedzi! — Tak, ale czy można go za to kropnąć? — A jak za to, to można! ( J. Kołkowicz, Księżobójstwo, Międzyrzec Podlaski 1997, s. 8).

[72] J. Sroka, Zrzeszenie…, op. cit., s. 113—114.

[73] Jest on obecnie patronem Szkoły Podstawowej w Polskowoli.

[74] J. Kołkowicz, Księżobójstwo, s. 16—28.

[75] Relacja K. Jędrychniewicza s. Michała.

[76] Relacja Z. Jędruchniewicz.

[77] Ibidem.

[78] J. Sroka, Zrzeszenie…, op. cit., s. 114.

[1] Praca na 20 lecie…, op. cit., s. 46—48.

[2] Ibidem, s. 48.

[3] W tym samym roku, gdy „Głos Międzyrzecki” przemianowano na „Głos Powiatu Radzyńskiego”, w Radzyniu władze powiatowe doprowadziły do powstania konkurencyjnej „Gazety Radzyńskiej”. Pisma reprezentowały przeciwne interesy (J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 342).

[4] Ibidem, s. 450.

[5] S. Jarmuł, Szkice z dziejów Radzynia Podlaskiego…, op. cit., s. 254.

[6] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 667.

[7] Autobus z Przychód do Radzynia kursował w latach 80-tych, o czym świadczą rozrachunki za przejazdy prowadzone przez druhów tutejszego OSP. Przestał jeździć na tej trasie w latach 90-tych. Przyczyn zlikwidowania kursów można doszukiwać się w ich nierentowności, zaś przyczyn nierentowności — w niknącej potrzebie udawania się do Radzynia (nie trzeba już w nim załatwiać spraw urzędowych). Tym, co obecnie najczęściej przyciąga do Radzynia mieszkańców Przychód nie są ani urzędy, ani instytucje kultury, ani nawet szkoła (nikt nie udaje się tam do szkoły ponadgimnazjalnej, w przeciwieństwie do leżącej w podobnej odległości Białej Podlaskiej), ale rozkładający się tam w każdą środę rynek.

[8] Istniał na tym polu pewien problem. Domagano się od urzędu gminy wykupienia od trzech misiowskich gospodarzy ziemi na drogę łączącą szosę Międzyrzec-Brzozowica z przystankiem kolejowym. Debatowano czy nie przeznaczyć na to pieniędzy wygranych w konkursie „Wieś — Przodownik Gminy”, jednak jak się wyraził sołtys nie wiadomo do dziś, czy taką nagrodę otrzymaliśmy w końcu ( M. Jędruchniewicz, Sprawozdanie sołtysa wsi Przychody za okres czteroletniej kadencji 28. III 1978 r.., archiwum sołtysa wsi Przychody).

[9] Domagano się nowego połączenia z Międzyrzeca do Przychód w godzinach 13.30—15.00 (rok 1979), a także dodatkowego kursu do Miedzyrzeca, gdyż istniały tylko trzy (rok 1978). Skarżono się również na to, że autobusy kursują nieregularnie, wcale nie kursują lub nie zatrzymują się na przystankach. Nie znaczyło to jednak, że tutejsi mieszkańcy mieli pretensje do kierowców. Wręcz przeciwnie. Miała istnieć między nimi komitywa. Przyzwalano na nie wydawanie przez kierowców biletów bądź oddawano je po przejeździe. Dzięki temu szofer mógł przejąć pieniądze za przejazd. Na zebraniach napominano mieszkańców, by piętnowali takie zachowanie (Zeszyt protokołów z zebrań wiejskich we wsi Przychody z lat 1975—1992, protokoły z dni 17. III 1979 r., 6. XI 1977 r. i 10. XI 1980 r. Archiwum sołtysa wsi Przychody; M. Jędruchniewicz, Sprawozdanie sołtysa).

[10] Zeszyt protokołów z lat 1975—1992, protokół z dnia 10. IX 1980 r.

[11] M. Jędruchniewicz, Sprawozdanie sołtysa.

[12] Zeszyt protokołów z lat 1975—1992, protokół z dnia 6.III 1981 r.

[13] Ibidem, protokoły z dni 10. XI 1980 r., 23. II 1981 r. i 26. IV 1991 r.

[14] Ibidem, protokół z dnia 25. VII 1976 r.

[15] Relacja K. Jędruchniewicza s. Zygmunta.

[16] Zeszyt protokołów lata 1975—1992, protokół z dnia 22. VII 1990 r.

[17] Plan odnowy miejscowości, s. 15.

[18] Dziennik statystyczny nr 2 Urzędu Gminy Międzyrzec Podlaski z lat 1983—87.

[19] Zeszyt protokołów z lat 1975—1992, protokoły z dni 9. XI 1975 r., 24. X 1976 r. i 21. X 1979 r.

[20] Ibidem, protokoły z dni 9. XI 1975 r. i 6. XI 1977 r.

[21] Ibidem, protokoły z dni 6. XI 1977 r., 17. III 1979 r.., 21. X 1979 r., 6. III 1981 r. i 22. VII 1990 r.

[22] Ibidem, protokół z dnia 8. I 1991 r.

[23] Praca na 20-lecie…, op. cit., s. 82.

[24] Zeszyt protokołów z lat 1975—1992, protokół z dnia 10. XI 1980 r.

[25] Ibidem, 30. IX 1990 r.

[26] Książka kasowa Ochotniczej Straży Pożarnej w Przychodach z lat 1961—1982. Archiwum sołtysa wsi Przychody.

[27] Rachunki Ochotniczej Straży Pożarnej w Przychodach z lat 1980—1986. Archiwum sołtysa wsi Przychody.

[28] Plan odnowy miejscowości…, op. cit., s. 18.

[29] Za mundurem panny sznurem mówi stare porzekadło. Z tego tytułu również mundur strażacki wzbudzał zainteresowanie. Korzystając z jego wizerunkowego dobrodziejstwa, wielu polityków od najwyższych do najniższych szczebli władzy, szukając poparcia wśród ludności wsi, nakłada przy imprezach okolicznościowych jego galową wersję. Może więc parafraza wcześniejszego powiedzenia brzmiąca: Za mundurem głosy sznurem ma pewną rację bytu. Wydaje się, że straż pożarna nadal może spełniać, jak to ujęto w roku 1961, dużą rolę propagandową.

[30] Bialskopodlaski Okręgowy Związek Piłki Nożnej, tabele wyników (http://bozpn.pl/trlata902000.htm i http://bozpn.pl/trlata7690.htm, pobrano 28. III 2011 r.)

[31] Relacja K. Jędruchniewicza s. Zygmunta.

[32] Zeszyt z rachunkami Koła Gospodyń Wiejskich z wsi Przychody lat od 1978 do 1987, w posiadaniu Pelagii Pawlikowskiej.

[33] Pelagia Pawlikowska, Przemówienie na uroczystość 20-lecia powstania Zespołu Ludowego „Echo”.

[34] Według stanu na styczeń roku 1960 na terenie gminy Misie istniały cztery sklepy: w Jelnicy, Misiach, Strzakłach i Pościszach. Wszystkie należały do GS Tłuściec. Widziano potrzebę utworzenia takiego sklepu również w Przychodach (Plan odnowy miejscowości…, s. 13).

[35] Relacja K. Jędruchniewicza s. Zygmunta.

[36] Ibidem.

[37] Zeszyt protokołów z lat 1975—1992, protokół z dnia 22. VII 1990 r.

[38] Opis kolejnych etapów budowy kaplicy dokładnie przedstawia Zeszyt budowy kaplicy bardzo skrupulatnie prowadzony przez Przewodniczącego Komitetu Budowy, jak również ówczesnego sołtysa Jerzego Jędruchniewicza. W owym zeszycie wymienieni są według dat wszyscy mieszkańcy Przychód, którzy w kolejnych dniach uczestniczyli w pracach budowlanych. Włożone są tam również, luźne kartki kroniki budowy, z zanotowanymi datami kolejnych etapów przedsięwzięcia. Są w nim także plany wykonania kaplicy oraz nigdy niewybudowanej dzwonnicy, sporządzone przez lubelskiego architekta Stanisława Ciechana. Niektóre informacje spisane są na luźnych kartach. Oczywiście nie mają numerów stron czy sygnatur. W związku z powyższym informacje odnajdywane na takich pojedynczych kartach będę zapisywał w następujący sposób: Karty z budowy kaplicy, 22. VII 1990 r..

[39] Ibidem, 10. VIII 1990 r.

[40] Ibidem, 24. VII 1990 r.

[41] Lista wpłat kółek różańcowych na nagłośnienie, luźna kartka w Zeszycie budowy kaplicy 3. I 1993 r. oraz zapis w samym zeszycie.

[42] Zeszyt budowy kaplicy.

[43] Karty z budowy kaplicy, 15. VIII 1990 r.

[1] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 471—492.

[2] Według stanu na rok 2006 główni pracodawcy w Międzyrzecu Podlaskim to: SEDAR S.A. zatrudniający ok. 335 osób (ubój i eksport drobiu, produkcja wyrobów garmażeryjnych, przerób pierza), Spółdzielnia Pracy „Odzież” — ok. 232 osoby (produkcja odzieży), Przedsiębiorstwo Drogowo — Mostowe Międzyrzec Podlaski S.A. — ok. 102 osób; od 50 do 120 osób sezonowo (budowa i remont dróg, produkcja mas bitumicznych), Lider SKG — ok. 422 osoby (produkcja i handel wyrobami cukierniczymi), „Społem” Powszechna Spółdzielnia Spożywców — ok. 68 osób (handel artykułami spożywczymi i przemysłowymi, produkcja piekarnicza i ciastkarska), Przedsiębiorstwo Usług Komunalnych Sp. z o.o. — ok. 80 osób (usługi komunalne, usługi utrzymania czystości i porządku, usługi pogrzebowe) oraz markety i dyskonty — Biedronka, Lidl, Stokrotka, Topaz (Plan rozwoju lokalnego miasta Międzyrzec Podlaski na lata 2007—2013, s. 25, dostęp: http://www.ummiedzyrzecpodlaski.bip.lublin.pl/dokp/1974.pdf, pobrano 8. II 2013 r.).

[3] J. Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje…, op. cit., s. 468.

[4] Strategia rozwiązywani problemów społecznych Gminy Międzyrzec Podlaski na lata 2005—2013, s. 8 (http://bazy.ngo.pl/download/103391-sr2005-2013.pdf, pobrano 21. II 2013 r.).

[5] Inwestycje Gminy Miedzyrzec Podlaski 1990—2006 (http://www.miedzyrzecpodlaski.gmina.woi.lublin.pl/index.php?id=14, pobrano 23. III 2011 r.)

[6] Zeszyt protokołów z lat 1975—1992, protokół z dnia 17. IV 1990 r. Pracę potrzebną przy położeniu kabli wykonywali sami mieszkańcy. Gmina Międzyrzec Podlaski brała udział w tym przedsięwzięciu, oferując pomoc formalną, jak również pewną pomoc finansową np. w postaci zapomóg zwrotnych.

[7] Obecnie najwyższym punktem w Przychodach jest wieża jednej z sieci telefonii komórkowej, wybudowana w pierwszych latach nowego tysiąclecia.

[8] Powszechny spis rolny, dane na 20. V 2002 r., udostępnione przez Urząd Gminy w Międzyrzecu Podlaskim.

[9] Zdecydowana większość rolników korzysta z dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych oraz z ONW, Plan odnowy miejscowości…, s. 20.

[10] Zeszyt protokołów z zebrań wiejskich we wsi Przychody z lat 1993—2005, protokół z dnia 8. II 1994 r..

[11] Inwestycje Gminy Miedzyrzec Podlaski 1990—2006.

[12] Zeszyt protokołów z zebrań wiejskich we wsi Przychody z lat 1993—2005, protokół z dnia 18. II 1998 r.

[13] Ibidem, protokoły z dni 9. III 1998 r. i 19. III 1998 r.

[14] Ibidem, protokół z dnia 24. II 2000 r.

[15] Ze wsi Przychód …, s. 7—8.

[16] Plany gruntów wsi Przychody z 17 czerwca 1932 r., archiwum sołtysa wsi Przychody.

[17] Cegły uklepywano w drewnianych formach. Były wypalane przez gospodarzy. Okolice Przychód nie są zasobne w glinę, więc do budowy budynków gospodarczych zwykle używano cegieł cementowych, również wyrabianych na miejscu.

[18] W ostatnim czasie stopniowo zastępowane blachą

[19] Relacja K. Jędruchniewicza s. Zygmunta.

[20] Owa droga już na wiosnę 2011 r. miała w sobie ogromne wyrwy. Od tamtego czasu co roku jest łatana.

[21] Pismo do Rady Gminy w Międzyrzecu Podlaskim, Przychody 9. XII 1992 r. Wiemy z niego także, że na terenie wsi Grabowiec, gmina Kąkolewnica w tym czasie wykonała już podbudówkę.

[22] Zeszyt protokołów z zebrań wiejskich we wsi Przychody z lat 1993—2005, protokoły z dni: 23. IV 1993 r., 8. II 1994 r., 27. X 1998 r.

[23] W latach 2008—2011 linia kolejowa od Warszawy po Terespol przechodziła gruntowny remont. Dostosowano ją do szybszych pociągów, wyremontowano perony, a także część z nich przesunięto. Kolej utworzyła też drogi przy torach, czasami asfaltowe, czasami jedynie utwardzane. Stacja w Misiach również została wyremontowana i przesunięta, zresztą na korzyść mieszkańców Przychód, bo w ich kierunku. Oddanie stacji w Misiach do użytku po przebudowie nastąpiło w 2010 r.

[24] Wygodnym i dużo tańszym, np. na trasie do Międzyrzeca Podlaskiego (stan na rok 2011) ulgowy bilet na pociąg był prawie dwukrotnie tańszy od biletu na autobus. Pociągów jest też dużo więcej, co jeszcze zwiększa liczbę atutów podróżowania koleją.

[25] Wyliczono, że będzie potrzebne 300 m^2 kostki brukowej, ustalono też wstępną składkę od rodziny. Projekt został przyjęty prawie jednogłośnie (Ibidem, protokół z dnia, 23. II 2005 r.).

[26] Ibidem, protokół z dnia 27. X 1998 r.

[27] Plan i wykonanie zadań inwestycyjnych Gminy Międzyrzec Podlaski za rok 2006.

[28] Zeszyt protokołów z zebrań wiejskich we wsi Przychody z lat 1975—1992, protokół z dnia 5. VII 1991 r.

[29] Plany odnowy miejscowości…, s. 27.

[30] Zeszyt protokołów z zebrań wiejskich we wsi Przychody z lat 1993—2005, protokół z dnia 14. XII 1997 r.

[31] Ibidem, protokół z dnia 18. II 1998 r.

[32] Ibidem, protokół z dnia 15. II 1999 r.

[33] Ibidem, protokół z dnia 2. III 1999 r.

[34] Zeszyt Zebrań Wiejskich z lat 2007-?, protokół z dnia 19. IX 2007 r.

[35] Plan odnowy miejscowości…, s. 25.

[36] Od roku 1999 dzieci mogą tam korzystać z sali gimnastycznej.

[37] W Strzakłach działa Szkoła Podstawowa jako oddział filialny Szkoły Podstawowej w Misiach (wcześniej na podobnych zasadach funkcjonowała placówka w Przychodach). Kształci do trzeciej klasy.

[38] Przez dwa pierwsze lata po reformie szkolnictwa Gimnazjum mieściło się razem ze Szkoła Podstawową w budynku placówki w Misiach. Przeniesiono je do Jelnicy w roku 2001, kiedy oddano do użytku nowo powstały obiekt. Od roku 2004 uczące się tam dzieci mogą korzystać z wybudowanej przy szkole sali gimnastycznej (http://gimjelnica.szkolnastrona.pl/index.php?p=m&idg=mg,22,35 pobrano 26. I 2013 r.).

[39] Plan odnowy miejscowości…, s. 18.

[40] Zestawienie zbiorcze na rok 2002 gminy Miedzyrzec Podlaski, udostępnione przez Urząd Gminy.

[1] „Gazeta Świąteczna” nr 1537, 17. VII 1910 r., s. 7—8.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.