Projekt okładki

Michał Pawłowski

www.kreskaikropka.pl

Na okładce

Jakub Julian Ziółkowski,

Ludzka opowieść, 200 × 300 × 26 cm, mączka ceglana, olej, akryl, polistyren, terakota, drewno, sztuczny mech, kamienie, płótno na panelu, 2023, fotografia: Mateusz Torbus

Redaktorki prowadzące wydanie 2024

Dorota Gruszka

Justyna Tomska

Redakcja

Anna Szulczyńska

Korekta

Katarzyna Onderka

Zrealizowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Copyright © 2011, 2015, 2018, 2021, 2024 by The Czeslaw Milosz Estate. All rights reserved

Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2024

ISBN 978-83-240-6954-5

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2024

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Jan Żaborowski

Czesław Miłosz
Przypis po latach*

Widzę wewnętrzną logikę łączącą moje wiersze napisane w wieku lat dwudziestu z wierszami mego wieku dojrzałego i starości, aż po późny tom To, który ukazał się w roku 2000. Jest to jednak logika wymykająca się mędrkowaniom. Wierzę mocno w bierność poety, który wiersz otrzymuje w darze od sił jemu nie znanych i ma zawsze pamiętać, że dzieło, które stworzył, nie jest jego zasługą. Zarazem jednak jego umysł i wola muszą zachować czujną wrażliwość na to, co go otacza. Ponieważ byłem świadkiem scen horroru w moim stuleciu, nie mogłem uciec od nich w dziedzinę „poezji czystej”, jak to doradzali niektórzy spadkobiercy francuskiego symbolizmu. Co prawda nasza gniewna reakcja na nieludzkość naszych czasów rzadko znajdowała wyraz w tekstach o trwałej wartości artystycznej, nawet jeżeli niektóre z moich wierszy pozostają jako świadectwo.

Moje wychowanie katolickie wpoiło mi szacunek dla wszelkich rzeczy widzialnych, które łączy godna ciągłego podziwu właściwość bycia, czyli esse. Myślę, że zdrowiem poezji jest jej dążność do uchwycenia tak wiele z rzeczywistości, jak to tylko możliwe. Mając do wyboru pomiędzy sztuką subiektywną i sztuką obiektywną, głosowałbym za tą drugą, chociaż co to jest, teoria nie powie, i trzeba szukać odpowiedzi samemu, we własnym warsztacie. Mam nadzieję, że moja praktyka potwierdza moje zasadnicze opcje.

Historia dwudziestego wieku zachęcała wielu poetów do szukania obrazów, które by przekazały ich moralny protest. A przecie bardzo trudno jest zachować wiedzę o ciężarze faktów i nie ulec pokusie przekształcenia się w reportera. Potrzebna jest pewna przebiegłość w dobieraniu środków i rodzaj destylacji materiału, aby uzyskać dystans pozwalający na kontemplację rzeczy tego świata bez złudzeń. Nie przesadzę, utrzymując, że taka kontemplacja zyskiwała dla mnie wymiar religijny. W ten też sposób moja poezja uczestniczyła w sprawach ludzkich tego historycznego okresu, w którym wypadło żyć mnie i moim współczesnym.

Kraków, maj 2001

* Przypis po latach otwierał pierwszy tom Wierszy Czesława Miłosza (Kraków 2001) w serii jego Dzieł zebranych [przyp. red.].

Poemat
o czasie zastygłym
1933

Opowieść

Pośrodku zmilitaryzowanego kraju, w mieście, którego ulicami

przeciągały krzyki nacjonalistycznych pochodów, młody człowiek

przeprowadzał badania nad istotą kształtu, jego powstaniem i trwaniem.

Chciał użyć w tym celu wszystkich pięciu zmysłów,

ale władza ich trwała tylko we śnie. Kończyła się ze świtaniem.

Rakiety wybuchały z trzaskiem na tle nieba.

Mur spiętrzony blokami różowo tętnił w dnie imienin prezydenta.

Lata odmierzane różnymi gatunkami kobiet przemijały. Czasem na ulicy

pod nogi upadała przeszłość, skacząca jak ryba rozcięta.

Aby w jednym mistycznym olśnieniu poznać serie obrazów, które ciało żywe

plus metal puszczony w ruch stwarza,

trzeba przymrużać oczy,

patrzeć na rzeczy z ich zewnętrznej strony.

Elementem może stać się również twarz wesołego murarza,

bezpieczniejszy jednak jest inny, mniej z życiem ludzi złączony.

Niebo pękało o świcie, ukazując bezwstydnie mięso słońca.

Ziemia, poryta tunelami, wstrząsana dreszczem pierwszych pociągów, syczała.

Modlitwa, opar nieznany, coraz częściej dymiła

z zakątków laboratorium, ukrytego w symetrii ciała.

Pewnego dnia godła państwa porwał wiatr na strzępy.

Nazajutrz rano proletariat śpiewał na placach, czasem gdzieś błyskał pojedyńczy strzał.

Badacz kształtów na wąskich schodach swego domu

leżał z zaskrzepłą szyją. Rudy kogut, złota masa wygięta w półksiężyc,

nad jego głową chrypiąc, trzepotał i piał.

Na cześć pieniądza

I

Prokuratorze, w wielkim życia boju, jedna siła ciebie i mnie sprzęgła.

Bryły dni spadły nam na głowy. Ciężkie, ostre, jak bryły węgla.

Aby zdobyć mięso i chleb, śmiech dla dziecka i suknie dla żony

oskarżałeś w ponurej sali, słysząc oddech tłumu przyśpieszony.

Na zielonych suknach stał krzyż. Z ścian w promieniu słońca błyszczał orzeł.

Głosem bij! Na beret złoty wieniec. Wieniec z monet, prokuratorze!

II

Czyje ręce grzebały w złocie świątyń Egiptu? Czyje ręce

sypały w skrzynie namiestników rzymskich prowincyj

talenty srebra, obole i piastry?

Czyje ręce błogosławiły pieniądzom

złożonym w skarbcach banku Świętego Jerzego

w Genui, w wieku piętnastym?

Stada niewolników kolanami wybijały rytm

po lądach i wodach ziemi przechodziły armie

po to, abyśmy dziś do ust palonych przez wstyd

podnieśli zwitek banknotów, który ogrzewa i karmi.

Prokuratorze, idzie pusta noc, na naszych oczach leży ślepa noc symboliczna

a z magnetycznych pól, jak martwy posąg na koniu

cwałuje wśród chrzęstu lat

prawda nielogiczna.

Rano

Piękna jest ziemia

piękne są chmury

piękny jest dzień

a świt olbrzymi

tak śpiewał człowiek patrząc w dół na miasto

w którym bateria stu kominów dymi.

A chleb na stole stał się tajemnicą

od jego widoku pulsowało czoło

człowiek podniósłszy ramiona wysoko

śmiał się, w koszuli tańczył naokoło.

Smak chleba światła słońca przypomina

gdy jesz – chleb może wystrzelić promieniem

idąc do pracy człowiek poczuł miłość

i mówił o niej ulicznym kamieniom.

Kocham materię, która jest tylko lustrem wirującym.

Kocham ruch mojej krwi jedyną świata przyczynę.

Wierzę w zniszczalność wszystkiego co istnieje.

Aby nie zgubić drogi, mam na ręku siną mapę żył.

Sprawca

Płonąc idzie w strumieniu drgających liter, klarnetów, maszyn mających tempo prędsze od bicia serca

odciętych głów, płacht jedwabnych i staje przed niebem

pięści ku niemu wznosząc złączone, ściśnięte.

Wierzący upadają plackiem, bo myślą, że monstrancja tak świeci

a to świecą palce, palce ostre świecą przyjaciele.

Przecina oświetlone żółto domy, rozłamuje mur na pstre połowy,

w zamyśleniu spogląda na ciekący z komórek wielkiego plastra miód:

dreszcze fortepianów, płacze dzieci, stuk uderzającej o podłogę głowy.

Jest to jedyny pejzaż dostarczający wzruszeń.

Podziwia czaszkę brata z kształtu podobną do jaja,

co dzień odgarnia z czoła spieniony, czarny włos

aż wreszcie pewnego dnia zakłada wielki nabój dynamitu

i dziwi się, że potem wszystko wybucha niby wodotrysk.

Z otwartą gębą śledzi chmury. W nich zawisły

globusy, kodeksy karne, martwe koty przewrócone na wznak, lokomobile.

Krążą w kłębie obłoków, jak śmiecie w kałuży,

podczas gdy nisko na ziemi łopoce sztandar o kolorze romantycznej róży

i długi sznur eszelonów

pełznie po zarosłych torach.

Przeciwko nim

Z powodu procesu Blachowskiego, zabójcy Gastona Koehler-Badin

To jest ziemia płaska i uboga

– dla podróżnych z Moskwy do Berlina

kolonia francuskich kapitałów

eksploatowane tereny.

Nam ten kraj – wieńcem na karabinach.

My ten kraj

pięścią

podniesiemy.

Tu jest nędza. Tu jest krzyk głodnych mas.

Tu jest rozpacz, co ściska gardło.

... W ciemnych dymach i w groźny czas

dniem i nocą

huczał

Żyrardów.

Mocno w rękach od 23-go roku

trzyma zakłady

„Comptoir de l’industrie cotonnière”

W 26-ym lokaut, 3000 ludzi wyrzuconych –

Niech zdycha polskie bydło

– Miliony panom Boussac!

W ciemnych izbach co noc szeptała gniewna czerń

ale szpicle wszędzie dotarli.

Buntownicy – w więzienny mur.

Córki wygnał na ulicę głód.

W zgniłych izbach synkowie pomarli.

Dziś

jeśli prasa pisze o Żyrardowie

nie wierzcie jej. Prasa łże.

Ani teraz ni potem

ostrożni redaktorowie

nie napiszą

jak jest

co i gdzie.

Nieraz

dobrze napuchły portfele grzecznych ministrów,

jedwabnymi banknotami

płacono prasowym koncernom.

Sztabom złota w kasach pancernych

hymn, cześć, chwała nade wszystko.

Niebo ciche jak przed lat tysiącem

na twarz sypie reflektory światła.

Pod tym niebem, w XX wieku

życie trudne i prawda niełatwa.

Dysk

Nad rzeką o żółtej wodzie leży miasto, którego oddech głęboki

pompują fabryki co dzień w mosiężne zastygłe obłoki,

krzyk ludzi, szum transparentów, syczenie prażonych metali

bez ustanku idzie szeroko w drganiach powietrznej fali.

Kompanie policji przechodzą. Lufy o hełmy łomocą,

rewolucyjne wezwania ktoś na murach wypisuje nocą,

nauczyciele co rano mówią o czci dla ojczyzny – o chwale niepodległości

wieczorem jęczą w barach, rozważając gorycz swej małości,

lotnik, symbol niesłychany, leci pod kątem 45° do poziomu miasta pochylony,

cieszy go szum aeroplanu, ale on też nie jest wyzwolony.

Patrzę, słucham, przechodzę ulicami

patrzę, słucham, ulicami toczą się ubrane w narodowe barwy czołgi,

może za kilka lat gaz zielone pola poplami,

może za kilka lat spłoną miasta od Renu do Wołgi.

Patrzę, słucham.

Aby wynaleźć formy, godne czasu moich synów,

aby w dłoni odważać lśniący dysk najpiękniejszych hymnów

i rzucić...

W pola mgły, w huk wodospadów przyszłości.

Luli

Łącząc zdania lub linie na płótnie, trzeba wiedzieć, że nie zamkną w sobie firmamentu. Nawet wznosząc się fokkerem na wysokość 5000 metrów – płyniesz na dnie świata jak na dnie okrętu. Malutkie twoje prace i niegodne twego życia dzieła, jeżeli je porównasz z szybkością krwi gnającej po tętnicach. Dlatego wiem, że od pracy nad zaczętym obrazem wolisz samotną włóczęgę po nadrzecznych ponurych dzielnicach. Tam patrzysz na galary z piaskiem, słuchasz śpiewów i z wysokości bulwaru oglądasz posiłek robotników pod przęsłami mostów. Wtedy ty niepodległy krążysz nad swą opuszczoną głową, jak prymitywny duch wyobrażony przez wyznawców prosto. Znowu rozważasz wizje znikomości. Ciało rozkładasz. Na geometryczne figury, płaty i łączysz je nowym sposobem. Rozdzierasz za nogi proroków, a szyje pęknięte krwawo dymią ci w myślach jak ziemia przecięta stalowym dziobem. Życie własne niczego już ci nie przesłania – chcesz ornamenty z poległych ułożyć na chropawych płaszczyznach ziemskiej kuli. A w domach, pod którymi przechodzisz z pięściami zaciśniętymi w kieszeniach, dzieciom matki jak tobie twoja 20 lat temu śpiewają luli do snu, luli.

Pora

Ostro dymiły równiny, wklęsłe jak sine misy. Na ich krawędziach ognie, salwy, reflektory.

Słońce przerażająco siarczane szybko przebiegało pola.

Grzbiet gościńców często od naporu pękał.

Wtedy wysypywały się za nurt pogruchotane tabory,

opadały krzywo armaty, stawały dęba konie w podartych popręgach.

Na przedmieściach. Na przedmieściach, gdzie domy zaryglowane milczały,

zatrzymał się tank. Każdy hełm załogi na śmierdzącej masie krwi i potu pływa.

Jeżeli nie naprawią motoru w ciągu godziny –

Więc klęczą, ręce drgają od gorączki. W piach cieknie ruda oliwa.

Odmierza czas.

W miasteczku żydowskim, w środku Białej Rusi, w którym pół ludności

w dniu zwycięstwa wyrżnięto,

tańczyli na rynku. Każdy żołnierz miał złoty zegarek.

Burdele trzęsły się. Harmonikę głuszył wrzask.

Było święto.

To obrazy z 20-go roku. Wychodzi patrzeć na defilady

wśród powiewających flag obywatel polskiej rzeczypospolitej.

Dwanaście lat upłynęło. Błyszczą wojska. Grają orkiestry. Rozkwitły sady.

Ogromny dzień prostopadły – trwa – obłokami przemyty.

Już pora

już pora spojrzeć na lata.

Stoją rzędem lata przeszłe jak łuski po wystrzelanych nabojach.

Historio

Historio lat następnych

w spazmie

jak konający otwierając i zamykając palce rąk

przystaje nagle

ten

kto ciebie pojął.

Ląd
(wizje)

I

Wiatr z północy. Wiatr z północo-zachodu.

Pięść zorzy w chmurach zbitych nurzała mdłe palce świateł

i okiennice wyły. I gwizdał drut telefonu

i lampy ciepłem kloszów zataczały koła

nad fosforyczną grzywą niskiego ogrodu

topolami, jesionami pchanego w dół, w przepaście czarnych olch.

Pamiętam ziemię gniecioną ciężkimi obłokami w dnie i w noce.

Przelatywał po niej wiatr, obracając ciężkie skrzydła wiatraków.

To była smutna ziemia, surowa północna ziemia

owinięta drogami wchodzącymi zawsze na wzgórza,

pełna jezior, nad którymi kwiliły stada nisko kołujących ptaków,

pełna rąk, którymi spłynęły ziarna deszczów, jesieni i łez.

Nie bój się gwiazd, choć były świadkami twoich upokorzeń.

Ani jarów pamięci, choć ich dno niewiadome nikomu,

ani zła. Bo człowiek nas usprawiedliwi.

Albo czas. Patrz: mamy po dwadzieścia kilka lat, a już przypomnieć nie umiesz,

czy to jaśmin wybuchał i kwitł? Czy to noce rozłamywał świt czerwony od krakania wron?

Czy to huczała pieśń? Czy może byliśmy szczęśliwi?

O czwartej gwizd nad archipelagiem pięciu jezior.

Lokomotywy bez ustanku wyprzedzają dym na leśnych torach,

z rannej mgły komin tartaku ziewając powstaje,

nad gruszkami terpentyniarni słychać trzask motoru – –

– – – taki jest ranek

taki jest ranek ścięty u swojej podstawy

bezwładnie położony jak belka w sortowni

obok tysięcy innych. I tylko sen, i tylko rosy w trawach

i tylko szept w izbach baraków, i flet w wiosenne noce nad brzegami wód

o ludzkiej doli i o życiu twoim ci przypomni

i włosy wiatr przewieje dmąc na południo-wschód.

II

Flagi z łopotem nad czarne domy

szły nieruchomo w powietrzu rannym,

ich szelest suchy więźniom w uszy bił

ich szmer klaszczący więźniom był znajomy.

Tak szumiał kiedyś nad dziecinną głową

las, ogromnymi sosnami podarty,

tak biegł obłoków pochód nieustanny

i szeptał księżyc i w puszczach wył tartak.

W celi zamknięci słuchali w skupieniu

głosów obchodu państwowego święta,

kraj pełen cierpień, które się nie zmienią,

rykiem trąb klaskał po żelaznych prętach,

potem noc pruły pijane gwiazdozbiory

pod jej ciężarem wginało się miasto

i ptak żałobnie zakrzyczał u krat

w łunach – czerwonych – brzasku –

Na wielkiej górze stoi ministerium

szron niebieskawy do jasnych szyb przywarł.

W szklanych pokojach kołują rozmowy

i dym i ognie holenderskich cygar.

Mateczka miała ręce sine z lęku,

sekwestratorzy opisali krowy,

co wieczór chudą i maleńką ręką

sprawdzała krzywe kolumienki cyfr.

Któż by tu myślał o starej babinie!

Stąd widać Polskę przez teleskop praw –

Wiatr z Wisły wiejąc, szybowce na linie

podbija w górę nad obłoków gmach –

mruczą w powietrzu nowe R. W. D.

i oddychamy patosem lotniska.

Jedno jest serce a miłości dwie:

Do ludzi – dalsza. Do bagnetów – bliska.

III

Obok nasypów, po których gna, zawsze pochylony, wagon elektrycznej kolei

domy gwintem podwórzy śrubowały w sen.

Noc w jaśminach i śpiewach szumiała, szumiała

jak muł czarny w tunelach bełkocących dren.

„Ziemia do kwiatów, ziemiaaa, ziemia, ziemia”

ten smutny krzyk przekupniów toczy wiosenne wieczory

i dzwoni w bryły powietrza, i miesza stygnące kolory

u stóp bloków wpatrzonych w prostokąty cienia.

Kręci się czarne koło, wiruje na pustym oknie

i bije z niego melodia, i nad nim drga membrana.

Twarz o złotawych wargach żarzy się ciemnym ogniem.

Jak balon targa się w górę skurczami nagłymi wstrząsana.

Myślicielowi ciemno. Biegł po wielkich bieżniach świata.

Słońce na czarnych wodach nad jego nagim karkiem wstawało.

A na nadrzecznych drzewach wycinał znak magiczny,

symbol nieprzemijania – serce przebite strzałą.

Myślicielowi ciemno. Jego ciężka głowa opada w tył.

Błędy, które popełnił, na oczach leżą jak na oczach umarłego monety.

Już nie pamięta strumieni górskich, z których pił.

Ani kurzawy winnic, ani słów poety.

IV

Nad lasem sieką powietrze cietrzewie,

śniegi parują w wieczornym połysku

i dom podchodzi obracając węgły,

do jezior nad mokry lód.

W izbie jej włosy czesano na ławie,

jej głowę matka przytulała nisko

pod piersi wolno puszczone w koszulę,

do brzucha znowu wzdętego przez płód.

Nowe zielone wiosny nadbiegną.

Białe kolana z szumem przejdą wody – –

rękami córka oczy przeciera.

Za lasami gwizdał tartak. Za wzgórzami lodów pękających huk.

I wrzask w powietrze tłukł

hurra! bili chłopcy śnieżkami. Hurra! hurra!

Ojczyzna

Długie surmy poziomo ponad horyzontem

Ku wargom wznoszą się powoli.

Lasy wżarte w niebo uciszone.

Drogi zgięte jak ramiona mątew.

Kołysane, układane w rękach

Surmy do góry grają.

Nas spokojnych i męskich, i twardych

żałobnie i prosto witają.

Upadamy w piachy dróg. Trawy szarpiemy. Boli.

Melodia huczy w lasach. Parzy niby witriolej.

Dom młodzieńców

Nasz dom jest wbity białym kubem w ciemność gorzką

Windziarz śpiewa ruskie piosenki i gra na mandolinie

Czy naprawdę kiedyś młodość nasza wspaniała przeminie

Czy raczej przeminie ziemia i pusty, olbrzymi nieboskłon?

Nasz dom pachnie ciałem, młodym ciałem brązowego połysku

Świeci kroplami potu i łuną świateł rozgrzanych

Rano na płaskim tarasie słońce wschodzące witamy

I zamiast rannej modlitwy sypiemy dziesiątek dysków.

Jesteśmy bardzo braterscy. Wszystkie zawiłe przygody

Z dni rewolucji nad Wołgą i nawet sny

Mówimy sobie szczerze. Patrzymy w oczy. Jak lny

Niebieskie są oczy nasze w twarzach znaczonych Wschodem.

Wyzwoleni z miłości, która jakże ginie

Od powiewu tej wojny, która nas wydała

Wiemy, że wszelka prawda jest niedoskonała

A piękne są surowo połączone linie.

Nasz dom jest wbity białym kubem w ciemność gorzką

Tańczą maleńkie dziewczynki w beku tang.

Czy przeminie ziemia? Czy przeminie olbrzymi nieboskłon?

Nie. Przeminąć trzeba nam.

Na śmierć młodego mężczyzny

Mając dwadzieścia lat i leżąc w ciemności późnej

Leniwi od snu o gwiazdach i siana świeżego stogach

Wpadamy czasem w wir i nagle ogarnia nas trwoga

I szybko bić zaczynają tętnice splecione na mózgu.

Widzimy wtedy nasz koniec. O świcie śnieg poorany

Napływa pod senne okna, szczelnie czymś czarnym zakryte –

Gromnice palą się mdło. Ktoś z książki modlitwy czyta

A my chrapiemy, rzęzimy, długo i ciężko konamy.

Gdy obraz taki przychodzi młodzieńcom, których wysmukłe

Ciała są pełne pogoni i pocałunków pachnących

Patrzą na ręce swoje, dziś crawlem po wodach prące

Na nogi – skrzydła biegaczy. To wszystko stanie się próchnem.

Siłę ogromną śmierci, jej urok i przerażenie

Zrozumieć tylko ci, którzy są piękni, mogą.

O z jakąż dla życia miłością i złorzeczeniem Bogu

Usta do lufy przykładał poeta Sergiusz Jesienin!

Ten, który tutaj leży, z młodości silnej był dumny

I z nami na czarnych rzekach witał zbielały piach

I jak po grzywach piany, tak płynął po swoich dniach

W których na równi cenny był świt i ryży półmrok.

Dzisiaj, gdy chcemy go uczcić, inne niech będzie żegnanie

Niż bicie w dzwony upiorne i rytmy marszów Szopena.

Niechaj przed nami biała i lśniąca stanie arena

A na niej lekki i szybki będzie trzepotał nasz taniec.

Zamiast chryzantem w wieńcach spleciemy swe twarde ciała

W uścisku walki i błyszczeć będzie na torsie pot

Bo chociaż zwisa nad nami śmierci olbrzymi młot

Wiemy, że nigdy śmierć jak życie nie jest wspaniała.

Zakończenie

Dzieci tupocą. Górzysta ulica.

Rankami łuny obracają skrzydła w ciszy sypiących się śniegów.

Byłem i nie ma mnie. Ptaki górą z krzykiem przeleciały.

Śmiech lokomotyw

echem.

Życie. Jego groza dopóty szarpie usta

aż wydrze z nich okrzyk triumfalny

i miłość powstaje, poprzednio nieznana

do ludzkich dzieł, do niezliczonych kształtów ciał,

do tajemnic cierpienia.

Nieś ziemio dalej swoje wątłe miasta.

Między tobą i mną przestrzeń powstaje burzliwa.

I widzę krążąc nad tobą, za tobą:

jadłem parują sosnowe stoły,

dzieci górzystą ulicą do szkoły

idą.

Wiersze rozproszone
1930—1935

Kompozycja

biała i barokowa złocona i kręta

nawa leży i szumi

żagle chorągwi zwinięte

i wielkie chóry zawisłe pod kopułą

drzewo ciemne dębowe zakuło

z chórów wysokich spojrzyj w tłumy

tętnią spokojnie

na brązowej ambonie mnich w brązowym habicie z białym sznurem

kazanie ma o wojnie

którą wiedziemy ze światem

i długo bije we mnie echo:

bracia moi śmierć jest wielkim grzechem

dzwony dzwony wybuchły

pons christi pons christi

pons pons chriiisti

rozdarły się kurtyny z trzaskiem

patrzcie – jesteśmy w teatrze

pierwsza odsłona owoc i męskie ciało

druga odsłona świeci nocą dostałą

trzecia uderza z łoskotem w oczy nam

i miłość sentymentalną rzuca w chaosie plam.

1930

Podróż

na moście auto zatrzymamy w cienie spojrzymy

kłamliwym giętkim rzekę oplączemy rymem

i wśród zielonych pagórków które balladą są

wspomnieniem rozżarzonym zapalimy lont

ciemna przesłoni nas chmura

dwory ponad dolinami nawisłe

ojczyzna tu

ach miły to tylko ty

kłamstwem są wszelkie wzniesienia na wysokość

pustka nad nami króluje

i pęd ku losom dalekim.

1930

Fragmenty z poematu — buffo

Pachnący liliami pan, w lśniącym, czerwonym cylindrze

I z pękiem rudych storczyków włożonych do butonierki

Przyszedł do majstra Adolfa, którego lipiec tak przygrzał

Że ciągnął od siódmej rano z zielonej, pękatej manierki.

– Majstrze Adolfie. – Potrzeba trumny wykwintnej i mocnej

Bowiem przyjaciel nasz umarł i gnić już nawet zaczął

Przestań więc patrzeć w butelkę zmętniałym okiem miłośnie

Poszukaj dobrych desek – niechaj się w cieple nie spaczą. –

– Nie paczą się deski, panie. W trumnach jest dosyć wilgoci

Gdy z trupa pocieknie sok – deski dębowe przepoi –

Zrobimy trupowi poduszkę ze świeżych trocin –

I będzie mu wygodnie, jakby we własnym pokoju.

– Słuchaj majstrze Adolfie – trumny nie maluj na brąz

Ale niech będzie pąsowa jako wiosenne świtanie

Krzyża na wieku nie dawaj, bo my jesteśmy poganie

A zamiast niego trzy srebrne podkowy w jedno zwiąż. –

– A wieko ma być na zawiasach – jak w opowieściach Poego

Aby umarły usiąść wygodnie i łatwo mógł

Kiedy nad głową posłyszy czołgów miarowy stuk

I warkot samolotów niosących chwałę złego. –

Teraz chodź, by zdjąć miarę i śpiesz się, śpiesz z robotą.

– Panie, tego nie trzeba – znam dobrze jego wymiar.

Robiłem mu przecie łóżko z hebanu bitego złotem,

Gdy kupił Michaud i chciał ją godnie przyjąć.

Przed domem posypano ulicę zwiędłym ajerem,

Bo przyjaciele mówili, że raz się przecież umiera.

Na szóstym piętrze leży. Saksofon od beku mdleje,

Muzykom od senności oczy dziwnie maleją.

Nie można ni chwili ciszy, nie można mruczeć brewiarza,

Bo niespokojne prawdy na martwej odnajdzie się twarzy.

Czeszą, czeszą fryzjerzy włosy czarne i lepkie,

Golą zakrzepłe bruzdy i gorączkowo szepczą.

Możecie spokojnie panowie. Możecie nawet zaciąć.

Zupełnie grzeczny, łagodny jest ten wasz dobry pacjent.

Toaleta gotowa. Frak barwy palonej cegły,

Gwiazda Sowietów Birmy i krzyż żołnierzy poległych.

Nagroda za bieg stu metrów na amsterdamskim stadionie

Obrzmienie nozdrzy. Wargi krzywo spięte. Koniec.

1931

Wiersze dla opętanych

Młodzieniec:

Jeżeli nie wierzę w Boga, który miłosiernie

Zakrywa oczy dłonią

To na pewno wierzę w Szatana, ostre ciernie

Przydającego skroniom.

Wędruję z nim przez miasta i płynę po wodach

Jak z dobrym bratem

Już mi nie świeci twoja uroda

Nad poematem.

Gdy młode ręce na wiosłach śpiewnych

Mocno opieram

On wtedy piękny, smagły i gniewny

Czuwa nad sterem.

Zasiada ze mną koło stolika

W wielkiej kawiarni

I pokazuje okno – tam znika

Wieczoru karmin.

Gdy twoje piersi całuję nocą

Siada na łożu

Brwi jego ostre groźnie łopocą

Jak czarny orzeł.

Wiem, że mnie czeka, a kiedy świtem

Odejdę cicho

Szeleści za mną pomiędzy żytem

I rani pychą.

I on to sprawia, że czasem znowu

Pacierze wołam

Wtedy połyska, w ciemnościach blisko

Swym białym czołem.

Dziewczyna:

Boję się ciebie, boję

O mój miły jesteś opętany

Nie widzisz mnie, nie widzisz mnie

Pięści krwawisz o nieznane ściany.

Moje ręce chcą plecy twe pieścić

Moje nogi chcą ciebie oplatać

Moje usta nad oczu twych kwiatem

Chcą jak motyl trzepotać i latać.

A ty gnasz z przyjacielem złym

Z władcą ciężkiej, bluźnierczej modlitwy

Aż upadniesz wśród zgiełku bitwy

I śmierci przesłoni cię dym.

1931

Wam

Gładzą senne pośladki i czasem językiem

Po wargach zapieczonych niespokojnie lizną

Albo nam pocałunki nużące jak likier

Sączą, spragnione uda rozchylając z wizgiem.

Mówią o Pittigrillem i o Chestertonie

I o tym, co ostatnio napisał Boy-mędrzec

Panowie rozpaczliwie pocierają dłonie

Szepcząc, że kryzys jednak na równi jest wszędzie.

I sidłają nas młodych w ostrożniutkie pęta

Krążymy w ich salonach ubrani we fraki

Oklaskują nam wiersze i chwalą talenta

Prowadzą po sypialniach zdobionych ze smakiem.

A my ciągle myślimy o wichrze surowym

Który kiedyś te wieże nieprawości złamie

O ludziach, którym dano będzie wyhodować

Powagę życia twardą i prostą jak kamień.

A my już upadamy. I jeszcze do wschodu

Obracamy swe oczy. Ale przecie ziemia

Zaspokoić naszego nie potrafi głodu.

Z przeklętego jesteśmy bowiem pokolenia.

1931

Jeszcze wiersz o Ojczyźnie

Nad brzegami niebieskiego Niemna

I Niewiaży o wodzie czarnej

Zasiewają jasnowłosi chłopi

Ciężkie pszenicy ziarna.

Koszą łąki, których zieleń jest

Największą radością świata

I wierzą, że dobry Bóg

Jak jastrząb w niebiosach lata.

Chłopcy w skwarne południa tętniącym tabunem

Konie jadą pławić na rozlewach

I radosne zawodzą śpiewy

W grzywy gniadych biją jak we struny.

A w niedzielne wieczory muzykę

Słychać w wielkiej nadrzecznej dolinie

To wychodzą dziewczęta i chłopcy

Tańczyć na gegużynė.

Ziemi tej urodziwej

Nie każdy godny

Z jej dolin spływa

Zapach łagodny.

Ci, których serce nie ma prostoty

Nie wnijdą do niej

Konno za szybkim szaraka lotem

Już nie pogonią.

Rzeką o świcie leciutkim czółnem

Nie będą sunąć

Już nie usłyszą, jak dzwoni północ

Na nieba strunach.

Nad brzegami niebieskiego Niemna

I Niewiaży o wodzie czarnej

Zasiewają jasnowłosi chłopi

Ciężkie pszenicy ziarna.

1931

Tabu

Bądźcie pękiem wygiętych linii o połysku różowych obłoków!

należy zamknąć wszystkie tamy na rzece żalu,

nauczymy się razem ostrych, wysokich skoków

i biegu. Chociaż słowa palą

nieostrożnych, mówić będziemy najpiękniejsze,

jakie zna mowa, rozsądnie powściągana.

Gdy życia naszego dotykać wspomnieniem,

przebiega dreszcz po plecach, jak od szeleszczących jedwabi,

– tabu.

Rana

zieleniejącego świata

co dzień pulsuje

białym wrzodem słońca.

Namalujmy pod oczami czarne koła smutku,

gdyż oślepiające płaszczyzny wirują i blaskiem rażą.

Układamy bukiety z kaktusów rzeczywistości,

bukiety, bukiety,

jak z lelij. –

1931

4 wymiary

Przepłynąwszy akwarium świata

Konspiratorzy

Dotknęli pyszczkami szyby horyzontu.

Aby posiąść liry ukryte za nią

Krążyli, przykładając niegolone brody

Na wprost nieruchomego księżyca.

Zmęczeni wypłynęli w górę.

Na wznak.

Długie nosy czerpały tlen religii.

Ołowiana powierzchnia nie marszczyła się wcale.

Na ich plecach jaskółki ulepiły gniazda

I wylatywały co dzień o świcie w dół, by gnać

za wysmukłym tramwajem.

Odyseja dobiegała końca.

1931

Twarz mężczyzny

Tu łubin czarny a tu len, a tu zasiano ciężki nard.

Znad zieloności twoja twarz i znad mglistości plama warg.

Jak w wściekłym filmie Dżingischanów wyrasta skośnie twarz nad mieczem

Tak ty w dziewięciu myślach swoich światu wielkiemu przeczysz

I jest ci myśl o Ukrainie, i jest ci myśl o latach wojny

Sześć krajobrazów, które znasz, i jeden – którego nie pojmiesz

Napięte jak wody rozlane. Spokojne jak wody wezbrane.

Na mroku twoje oblicze.

Otwierasz sosnowe drzwi. Na rzekę, gdzie płyną kry –

Tragicznym krzykiem krzyczysz.

1931

Teatr pcheł

Świt jest. Z wolna powstaje z mgły 30 mostów

Rzeka w ocembrowaniach szumi brudną wodą.

Auta wiozą jarzyny. Dymem opleciony

Słup nieba ponad miastem i błyszczą cysterny.

Czterech ludzi na pustym bulwarze.

Czarne płaszcze wiatr zimny rozwiewa.

Odwracają od siebie twarze.

Szepcą w kołnierz, a wiatr gasi szept.

I

Gdy mamusia mnie pieściła i do snu układała pod kołderką,

Bałem się huku armat za oknami.

Śpij, mówiła

I nie wiedziała wcale, nie,

O, nie wiedziała wcale,

Że chcę mieć bębenek z ludzkiej skóry,

Bębenek murzyńskich czarodziejów,

Nie wiedzą matki, jak się stajemy wodzami:

Laur na czole wyrasta nagle,

Czoła naiwne swoim cieniem plami.

II

Oto walczysz, mocno zaciskasz paznokcie na żyłach swojej ręki i myślisz

ze trwogą, i boisz się, czy starczy ci perwersji mózgu, by stworzyć to, co

pragniesz, by było stworzone.

Śledzisz ruch swego ciała, a kaszel napełnia serce twe przerażeniem.

Jeżeli gruźlica rozerwie twe kurczowo zwarte szczęki, wtedy będziesz pasem

transmisji, który opadł z kół.

III

Silny szron w trawach nogi czerwone palił.

Trąby z brzozowego drzewa grały po niskich borach,

Zabijałem żmije ciosem bata

I czekałem, aż bydło można przygnać do wioski,

A wieczorem

Wszyscy patrzyliśmy na fotografię, przysłaną

Przez brata

Z Ameryki.

Miał tam auto i nosił krawat na co dzień,

O, jakże musiał być szczęśliwy.

A kiedy zacząłem pracować w kopalni potasu (okręg Mulhouse), posłałem

do domu fotografię, gdzie uśmiechałem się przy Citroënie.

Citroën był na płótnie, Citroën był na płótnie.

IV

Stajesz się bardziej mądry, prawie doskonały, gdy na skrwawione

twarze umiesz patrzeć bez kurczowego uśmiechu, tłumiącego ból!

Jeżeli stuk twoich kroków dostarcza ci największej radości – to

czar dni prostopadłych, które mijasz, idąc, zasłuchany w spokojny, piękny rytm oddechu.

Lira nocy i czas utracony, niegodne potrącenia twym palcem,

choć dzwonią jak szkło.

Ty skręcasz pukiel swoich szorstkich, rdzawych włosów, a to jest

struna lutni i jedyna aureola nad czołem.

Ludzie podnieśli głowy.

Dotknęła ich głów wypukłość nieba nagle

I spostrzegli swe wyciągnięte kształty jak w zwierciadle,

W soczewce, sklejonej z niebieskawych szkieł,

A przez nią miliony oczu

Śledziły, podziwiały, patrzyły

Na teatr pcheł.

1932

Wiosna 1932

1932 rok. Wiosna. Nad miastem łuna.

Koła obracają się, tłoki międlą przestrzeń, biegną bez końca szprychy

na wszystkich piętrach domów drgają gramofony.

Stoisz na dnia barykadach.

Nad tobą musuje obłok jak las granatami prażony

i noc

powoli

spada.

Złotousty

w koszuli niezmienianej od dwóch tygodni

w butach cuchnących, z zarostem ryżym

obliczasz swoje życie i życie tych, którzy idą ulicami

i tych, którzy śpią na dworcach

i tych, którzy bardziej niż ty są głodni

ziemię oglądasz z nieznanych lotnikom wyżyn.

Ciężko

stać się jednym z wielu milionów

trudno

zrozumieć, że życie twoje tylko drobny pył.

W wieńcach, wstęgach powieje wiatr przyszłości

miasta w słońcu zieleni będą rosły

ziemia stanie się najszczęśliwszą planetą

ale wtedy już nie będziesz żył.

Pozdrawiaj dalekie czasy

nocą szepcz do zaryglowanych drzwi

do izb wstrząsanych przez serc cichy stuk

do ludzi nieświadomych, wsłuchanych w rytm krwi:

wielka, piękna ziemia pod wami

wielka, krwawa leży u waszych nóg.

1932

Brzytwy

O ósmej rano brzytwy z chrupotem prą w zarostach

na czwartym piętrze domu świeższego od mrozu.

Nowego paroksyzmu młody esteta dostał

gdy ryczał pod prysznicem wywalając ozór.

Śnieg na górach soczysty, dymią włochate konie.

Że pozostaje tylko materia do badania

i tylko jej ciekawa tajemnica

któż mógłby powiedzieć: dobrze to czy źle?

Na szczęście jeszcze niebo skórą i mięsem przesłania

Kobieta wzdłuż rozdarta.

Usta moje ssie

pijawka ziemi, która natychmiast po zgonie

spadnie w wody nicości przerażającej mózg.

Dzieje

dzieje

takie były dzieje człowieka.

Czas jak koń z lekkim śmiechem nad urwiskiem niósł.

Ludzie na ziemi

Nad rzeką, która nisko mijała zielona

W upale rannych godzin ścierali pot z twarzy

Ludzie pełni popłochu. I na gór obszarze

Zbierali – nie wiem – owies, ryż czy winogrona.

A jeśli ktoś ubywał, wstępowali nowi,

Aby ciałem umarłym wykarmić maliny.

Po pracy, na strzelnice nieśli karabiny,

Śpiewając do wieczora silni i grobowi.

Ziemia jak okręt ręką dziecinną puszczony

Albo pancernik ślepy z wytrutą załogą

Gnała. I człowiek szukał porachunku z sobą,

Budując krzyże katedr, na front eszelony

Żegnając. A noc każda ludziom upływała

Na snach, w których mazali drzwi domów czarną krwią

I męcząc się szeptali: człowiek nas oczyści.

W świecie przyszłym będziemy istnieć, wiekuiści.

1933

Epigramat

Przychodzi czas, który bez przebaczenia

Zamyka ręką ust rozległy krzyk

I to co było hymnem złego wrzenia

Jest szeptem w niemym przerażeniu bitw.

Jak Lermontow klasyczną strofą skuty

Swój gniew kołysał w czułym wdzięku gier,

Piać nam wypadło na pochwałę knuta

W bluzę wpinając orła, młot i sierp.

2 strofy

I

Była już jesień. Nad wzgórzami wrzosów,

Nad mglistym lasem, nad jeziorem stał

Głos trąbki srebrny jak o szkło trącanie.

Psy zawodziły goniąc za zwierzyną,

Z leszczyn trzęsionych opadał szum.

Piękności świata nie zdołam przytłumić

I nic nie umiem już jej przeciwstawić.

Tak nam znaczono, żeby piękność sławić

I minąć w blasku którejś z nocnych łun.

W miastach, gdzie rankiem wchodzą w szare rzeki

Stadami mosty i płuczą kopyta

I gdzie gołębie na wieżach katedry

Szeleszczą – szliśmy czarem przerażeni.

Dymami dzielnic w słońce wspięta trwała

Jak koń ściągnięta wędzidłem kamieni

Szeroka, piękna ojczysta i krwawa

Ziemia przez ludzi zdobyta.

II

Postawcie miasto pod wysoką chmurą

Lane w betonie czy kute w kamieniu

I tysiąc ulic jak pejzaż z awionu

Obróćcie –

Już doskonały, niemal obojętny

Ogarnia mózg doskonałość celu:

Z portów ruszają powietrzne okręty

A żołnierz w hełmie i krótkim szynelu

Żegna wał kwiatów. To, co kiedyś było

Krótką przygodą, staje się klasyczne.

I niepodległość ludzka się wyraża

W tym, że mniej chleba, a więcej żelaza.

Daina

Za siódmym śniegiem, gdzie gną się jesiony

I śladem lis jeziorne biele tnie –

Włos ukochanej na rdzę przetopiony

Powlekał ściany metalowej mgle.

Wszystko, jak w bystrym pędzie okrętów

Upłynąć chciało za las i brzegi gór –

Więc już samotni, ze światłem zdmuchniętym

Słyszeli krwi ogłuszający nurt.

Tylko jej oczy, obyczajem sowy,

Pod skrą jego szyi cofały się wstecz,

A język, liżąc puch na węzłach głowy,

Spełniał bezładnie niewstrzymaną rzecz.

Jakby naprawdę pomóc komu zdołał

Na chciwość mózgu ten cielesny prąd,

Przelatywali nad ziemią aniołem,

Co miał dwie głowy, czworo nóg i rąk.

A może jednak zabrakło im skrzydeł,

Dlatego rankiem w którejś wiosce spadł.

Cichnie w pościeli. Przez okno patrzą, widzą:

Czerwone pnie. Topory. Dym idzie z chat.

1934

W tym właśnie kraju

Gon ogarów co rana słychać z puszcz dalekich,

A miłości co przeszły jak liście tu leżą.

Kłaniamy się księżycom, zorzom, nietoperzom

I płyniemy po ziemi jak niebem gwiazd rzeki.

Dym wiosek białoruskich łuny krwi przecina

I świat jak łza wstrzymana za gardło nas dławi,

Tak oto, choć szaleństwa byliśmy ciekawi,

Litwa nam jest początek i Litwa jest finał.

Niespokojni, myślący o martwych profilach,

O słowach karminowych, elegiach mozolnych

Tu staliśmy się piękni i od siebie wolni

I czas swój szlifujemy jak pęknięty brylant.

Kobiety nasze w izbach równo, cicho dyszą

I sfory, nasze sfory gnają wzgórzem obłym.

Zagramy im na rogu i oto są modły

Dla ludzi, w sprawiedliwej zastygniętych pysze.

To co pisałem

To co pisałem, nagle się wydało

błazeństwem. Znaleźć nie mogłem wyrazów.

Patrzyłem na świat olbrzymi, tętniący,

z łokciami o kamienną poręcz opartymi.

Płynęły rzeki, pruły chmurę żagle,

mdlały zachody. Wszystkie piękne kraje,

wszystkie istoty, których pożądałem,

wzeszły na niebo jak wielkie księżyce.

W te lampy dziwne ruchome wpatrzony,

licząc ich łuki astrologiczne,

szeptałem: świecie, giń, litości, tonę.

Żadna na piękność nie wystarczy mowa.

Widziałem w sobie rozległe doliny

i mogłem stopą brązem uskrzydloną

iść ponad nimi na szczudłach z powietrza.

Ale to gasło, noc niespamiętana.

Paryż, 1934

Moja podróż po Czechach

Ach, ten poranek był optymistyczny

jak łza koniaku, albo lekki poród.

Z Pragi, w uśmiechach akacji żywicznych

podróżowałem wśród trzasku buforów.

Wełtawa szumiąc za mostów spiętrzeniem

pod wapieniami prycha biało-sina

i czułem w ustach leciutkie wzruszenie

ja, amalgamat Żyda i Litwina.

Tu nie dosięgną hitlerowskie pęta,

daleko Polska, gdzie też czasem biją.

O laime mano, szczęście delikwenta!

(jednak pogodnie wspominałem i ją).

Tak uniesiony vlakiem blyskavicznym

dym zobaczyłem. Stoi miasto Plzeń.

A pod tym miastem kopią robotnicy

rów dla szwadronu wypiętego w cień.

Dla Petra Breughla

Matko moja, wieczności, straszne twoje oko,

kiedy wody, obłoki i otchłanie śledzi

i bielmem przesłonięte drzemie pod powłoką

dymów skłębionych nisko nad rzekami z miedzi.

Spadają czarne żagle, rozdziera się wnętrze,

chór obłąkanych ryczy z okrętów szpitalnych

i ze stadami kruków kraczących na wietrze

dźwięk harmonik uderza o jutlandzkie palmy.

List 1/ I 1935 r.

Jerzy, Jerzy, ty niedobry synu, poeto bojaźliwy, przyjacielu krzywdzony,

pozwól, abym ci pisał o tej przepaści,

o złotym progu, gdzie palce bose czują ogień snu.

Nie bój się, że naszą rozmowę inni zrozumieją,

czymże oni są, czymże są,

już opadają w dół z krzykiem nieświadomości,

jak robactwo przepowiedziane przez Michała Anioła –

w ich oczach szklane światło, w ich rękach osłabłe bronie,

ich głowy w dół odwrócone na dno wiekuistość woła.

Jerzy, Jerzy, czyż to jest pycha, kiedy wiara nam się odsłania

i łaska nie widzenia, ale dotykania

do praw i dziejów, które w ludziach śpią?

Grzeszny, nędzny i nagi jestem przed tym, który włada

i w czarny piach, w surowe wody rzuca mną.

Módl się, Jerzy. Dziękuj, że ci przeczuwać dano

to, co nadejdzie, jak noc nadchodzi po dniu.

Na wielkiej pomorskiej równinie będziesz sanitariuszem umarłych,

pod prześcieradłami spalone twarze przyjaciół znajdować będziesz,

pod zasłonami utkanymi z lnu, polskiego lnu.

A to nie będzie zdarzenie, jakiego boją się kobiety, aby im towarzyszy nocy nie zabrano,

ani nieszczęście narodów, którego lękać się trzeba.

Ale wielkich tajemnic wyjaśnienie,

czerwona puszcza rozdarta przez sine płomienie,

ażeby spełnił się ogień, dotychczas niewytłumaczony,

ten, co we śnie nas dogania.

Jestem na pomoście jasnym, ten pomost między dzieciństwem i młodością się rozpina

i spełnia się jakaś nadzieja dziecinna,

gdzieś, w dawnym kraju jesieni urodzona,

między rozlane czarnoziemu błota,

gdzie nad wodami osiny trzepotały,

jak ptaki z gwarem wyciągały szyje

i teraz jeszcze ich wrzawa się pieni,

pióra kłębem lecą, liście upadają.

Spomiędzy nich podniosłem jastrzębia małego,

moją wiarę, nie umiem jej utulić.

Czym odpłacić, czym zgłuszyć, czym uspokoić

krzyk przeraźliwy jej

gloria, gloria kwili w miast i lasów szumie.

Wieczorze mój drapieżny zgaśnij, mówię, nocy moja dniej –

A trzeba było przejść przez pełne jabłek sady

przez lata niskich dymów, pisania poezji,

przez jakąś ulicę Boufałłową, ulicę Dobrą,

albo rue Lepic spadzistą –

aż matka krzyż czarny wyszyje na koszuli, żeby od śmierci chronił,

słodki chleb wypiecze, żeby nas karmił,

ręką żylastą da znak, żeby syn przepadł.

Już wiatr lecąc po pustej ziemi suche trawy czesze,

kołem idzie słoneczko nad pustym ugorem.

Nic nie uciszy ptaka, co słów nie rozumie.

Wielkie jastrzębie lecą nad krainą czystą.

Bieg

Zeszedłem bosą nogą na ziemię zakrytą wielkimi śniegami od jednej granicy widnokręgu do drugiej, i kiedy zaczynałem swój bieg, dawne słońce zachodziło, zamknięte w wianek kruków. Ciepłe ruczaje, rozgrzane oddechem i łzami wiernych podróżnych, zamarzały na nowo, i na śniegu cienkie szkliwo błyszczało pod czerwoną chmurą. Wtedy wyruszyli ze swoich domów nieprzyjaciele rannego łosia i zmęczonego człowieka, a nieśli zatrute pociski, wierząc mocno, że dosięgną nimi wszystkich słabych i opuszczonych. Moje stopy, stworzone dla ścieżek w burzliwych ogrodach wiosny, albo dla wody jezior, co kołysze karawanami wysp, grzęzły głęboko, i lód różowił się jakby od krwi. Umiałem już jednak nie patrzeć na ślad, jaki zostaje za mną, bo mój czas był krótszy niż czas moich ojców, i dziadów. Słyszałem za sobą pogoń i nawoływanie, a mój własny głos, dołączony do tego chóru, może przypominał głos nienawiści, a może modlitwy. Ile razy podniosłem głowę, mogłem jeszcze oglądać szerokie niebo pełne gwiazd. Ono jednak nie zmieniło się wcale, chociaż czekałem chwili, kiedy na śnieżne pola spadnie grad rozpalonych kamieni. Myśliwi z tego nieba wróżyli powodzenie gonitwy. Spotkałem sarnę ślepą, nieświadomą grozy, i przez jedno mgnienie pieściłem ją, namawiając, aby uciekała w inne strony, tam gdzie światło jest łagodniejsze i między zielenią mieszka szczęście zwierząt. Zauważyłem, że mnie nie rozumie, więc uciekałem dalej sam, drogą, którą wyżłobiło, wiele lat temu, kilku samotnych. Oddech mścicieli był jednak coraz bliżej, a ich łuczywo błyszczało nad moimi plecami. W ostatniej tej próbie, półjęcząc, dopadłem małego lasku sinych brzóz, przysypanego wydmą. Ukląkłem ze zmęczenia i odgarniając chrusty, spostrzegłem, że jestem w ogrodzie Hesperyd. Jabłka przeświecały przez bryły lodu jak drobne osy w bursztynie, a winogrona zmieniły się w sople, podobne do tych, jakie zdarzają się na brzegach wodospadu. Byłem naprawdę szczęśliwy, ale nie umiałem już mówić ni płakać. Obejmowałem tylko rękami martwe owoce i zdaje się, że znalazłem na którymś z nich odbicie swego uśmiechu i to był prawdziwy uśmiech olimpijczyka.

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Czesław Miłosz Przypis po latach*

Poemat o czasie zastygłym. 1933

Opowieść

Na cześć pieniądza

Rano

Sprawca

Przeciwko nim

Dysk

Luli

Pora

Ląd (wizje)

Ojczyzna

Dom młodzieńców

Na śmierć młodego mężczyzny

Zakończenie

Wiersze rozproszone. 1930—1935

Kompozycja

Podróż

Fragmenty z poematu — buffo

Wiersze dla opętanych

Wam

Jeszcze wiersz o Ojczyźnie

Tabu

4 wymiary

Twarz mężczyzny

Teatr pcheł

Wiosna 1932

Brzytwy

Ludzie na ziemi

Epigramat

2 strofy

Daina

W tym właśnie kraju

To co pisałem

Moja podróż po Czechach

Dla Petra Breughla

List 1/ I 1935 r.

Bieg

Trzy zimy. 1936

Ptaki

Pieśń

Bramy arsenału

Hymn

Elegia

O młodszym bracie

O książce

Świty

* * * (Ty silna noc...)

Kołysanka

Z wierszy bałtyckich (przekład z Kazimierza Boruty)

Krajobraz bałtycki

Miłość z daleka

Kobieta z bałtyckiego brzegu

Pieśń wiatrów bałtyckich

Wieczorem wiatr...

Dialog

Powolna rzeka

Posąg małżonków

Obłoki

Symfonia listopadowa (przekład z Oskara Miłosza)

Awanturnik (przekład z Patryka de La Tour du Pin)

Roki

Do księdza Ch.

Wiersze rozproszone. 1937—1944

Wiersze 1937 roku

Wcielenie

Głowy

Komin

Dytyramb

* * * (Piękna jesteś ojczyzno moja, Europo...)

20 lutego 1938 roku

Brama wieczoru

Brama poranku

Ballada mazowiecka

Modlitwa wigilijna

Jak władcy

Wrześniowy poemat

Piosenka o wiośnie 1939 roku

Szedłem dzisiaj przez ogród

Na plaży

Do poezji

Kolęda

Pieśń niedobrych synów

Głosy biednych ludzi

Do Skylesa

Na literata warszawskiego

Panu J.T. – DEDYKACJA

Morał

Przyrodzie – pogróżka

Na dobrą noc

Ocalenie. 1945

Przedmowa

Ucieczka

W mojej ojczyźnie

Fragment

Pieśń Levallois

Siena

Spotkanie

Piosenka na jedną strunę

Powrót

Postój zimowy

W malignie 1939

Miasto

Rzeka

Książka z ruin

Równina

Błądząc

Podróż

Baśń wigilijna

Kraina poezji

Piosenka pasterska

Dzień tworzenia

Ranek

Walc

Campo di Fiori

Świat, Poema naiwne

Droga

Furtka

Ganek

Jadalnia

Schody

Obrazki

Ojciec w bibliotece

Zaklęcia ojca

Z okna

Ojciec objaśnia

Przypowieść o maku

Przy piwoniach

Wiara

Nadzieja

Miłość

Wyprawa do lasu

Królestwo ptaków

Trwoga

Odnalezienie

Słońce

Głosy biednych ludzi

Piosenka o końcu świata

Pieśń obywatela

Biedny poeta

St. Ign. Witkiewicz

Biedny chrześcijanin patrzy na getto

Na pewną ksiąźkę

Przedmieście

Pieśni Adriana Zielińskiego

Los

Życzenie

Skarga dam minionego czasu

* * * (Upadli w ciemność pogardy...)

Pożegnanie

W Warszawie

Wiersze rozproszone. 1948—1952

Warsztat Grafiki Ludowej (El Taller de Grafica Popular)

* * * (Smutne pticzki wiecznej wiosny...)

Do Alberta Einsteina (fragmenty)

Do Laury

Antygona

Notatnik: Pennsylvania

Sobie samemu do sztambucha na nowy rok 1950

Notatnik: Dordogne

Notatnik: Europa

Niech nigdy

Pożegnanie

Światło dzienne 1953

Do Jonathana Swifta

Piosenka o porcelanie

Dziecię Europy

Portret z połowy XX wieku

Naród

Do polityka

Siegfried i Erika

Dwaj w Rzymie

Trzy chóry z nie napisanego dramatu „Hiroszima”

Na śpiew ptaka nad brzegami Potomaku

Narodziny

Rodzina

Ocean

Koncert

Podróż

Pałac moich muz

Dzień i noc

Odbicia

Central Park

Pamięci Teresy Żarnower

O duchu praw

Legenda

Przypomnienie

Grób matki

Myśl o Azji

Do Tadeusza Różewicza, poety

Nie ma wzroku

Na małą murzynkę grającą chopina

Leć niżej, słodki rydwanie (negro spiritual)

Dla mego ludu (przekład z poezji murzyńskiej: Margaret Walker)

Nianigo* w niebie (przekład z poezji murzyńskiej: Luis Palés Matos)

Jaszczurka (przekład z poezji murzyńskiej: K.E. Ingram)

Doświadczenie (przekład z poezji murzyńskiej: Bruce McM. Wright)

Ziemia

Traktat moralny

Toast

Kolędnicy

Żuławy

W praojcach swoich pogrzebani

Który skrzywdziłeś

Na śmierć Tadeusza Borowskiego

Poeta

Paryż 1951

Faust warszawski

Zoile

Mittelbergheim

Wiersze rozproszone. 1953—1954

Notatnik: Brzegi Lemanu

* * * (W metrze paryskim kartki rozcinałem...)

Esse

Królowie śpią

Traktat poetycki. 1957

Od Autora

Wstęp

I. Piękne czasy

II. Stolica

III. Duch Dziejów

IV. Natura

Oda

Wiersze rozproszone. 1957—1961

Pomyłka

Jak można zapomnieć

Jakże obrzydliwe

Młodzi polscy poeci

Elegia na kłopoty z polszczyzną

Rozmowa pomiędzy Św. Antropologią, Św. Teologią i człowiekiem

Król Popiel i inne wiersze. 1962

Król Popiel

Sroczość

Nauki

Nie więcej

Oda do ptaka

Szczęście

Co było wielkie

Powinien, nie powinien

Co znaczy

Heraklit

Portret grecki

Rozmowy na Wielkanoc 1620 roku

Mistrz

Z chłopa król

Na ścięcie damy dworu

Rozmowa płocha

Pokój

W Mediolanie

Ballada

Kroniki miasteczka Pornic

Zamek Sinobrodego

Galipaud

Dziedzice

Wandejczycy

Madonna Ocalenia

Słowacki

Loukianoff

British War Cemetery

Pornic

Album snów

Kresy

Po ziemi naszej

Gucio zaczarowany. 1965

Była zima

Gucio zaczarowany

Zmieniał się język

Nigdy od ciebie, miasto

Rzeki maleją

Ustawią tam ekrany

Po drugiej stronie

I świeciło to miasto

Te korytarze

Trzy rozmowy o cywilizacji

Sentencje

Dużo śpię

Dytyramb

Wiersze rozproszone. 1967—1968

Zapisane wczesnym rankiem

Strukturalista

Do Robinsona Jeffersa

Miasto bez imienia. 1969

Rok

Miasto bez imienia

Kiedy księżyc

Veni Creator

Okno

Słowa

Na trąbach i na cytrze

Jak było

W drodze

Kronika

Jakże znosiłeś

Na brzegu

Ktokolwiek

Biel

Źródło

Twierdzenie i odpowiedź

Im więcej

Zapisane wczesnym rankiem mową niezwiązaną

Rady

Zaklęcie

Ars poetica?

Twój głos

Wyźsze argumenty na rzecz dyscypliny zaczerpnięte z przemówienia na Radzie Powszechnego Państwa w roku 2068

Wyspa

Kiedy byłem mały

Sposób

Moja wierna mowo

Wiersze rozproszone. 1969—1978

List

Prośba

Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada. 1974

Zadanie

Ryba

Godzina

Przypowieść

Lektury

Œconomia divina

Wieść

Przed krajobrazem

Ile świetnych zamiarów

L’accélération de l’histoire

Natrafiłem na to

Elegia dla N.N.

Zaśpiew

Wezwanie

Kiedy mówiłem

Przywołanie do porządku

Władca Albanii

Nie tak

Tak mało

O aniołach

Pory roku

Dar

Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada

I. Posłuchanie

II. Pamiętnik naturalisty

III. Lauda

Piosenka wielkopostna

Piosenka zamorska

IV. Nad miastami

V. Mała pauza

VI. Oskarźyciel

VII. Dzwony w zimie

Hymn o Perle. 1982

I. Hymn o Perle

Hymn o Perle

II. Czarodziejska góra

Czarodziejska góra

Widok

Caesarea

Studium samotności

Udane życie

Upadek

Pokusa

Sekretarze

Dowód

Podziw

Idea

Chagrin

Filina

Czytając japońskiego poetę Issa (1763—1828)

Zdania

III. Ciemne i zakryte

Do mojej natury

Odstąp ode mnie

Przed Majestatem

Stan poetycki

Skrzynka

Piosenka

Odległość

Kiedy po długim życiu

Pielgrzymując

O zaranku

Portal

Bez powodu

IV. Osobny zeszyt (1977—1979)

Osobny zeszyt: Przez galerie luster

Osobny zeszyt: Kartki dotyczące lat niepodległości

Osobny zeszyt: Gwiazda Piołun

Gwiazda Piołun

V. Kabir

W świętych sadzawkach

Do kogo mam pójść

Klejnot przepadł

Przyjacielu, na Niego czekaj

Przyjacielu, to ciało

Wędrowałem

Wewnątrz tego glinianego garnka

Opowiedz mi, łabędziu

Śmieję się, kiedy słyszę

Bawiłam się

Cierpię

VI. Rue Descartes

Rue Descartes

Rachunek

Rzeki

Do Józefa Sadzika

Pod koniec dwudziestego wieku

Wiersze rozproszone. 1982

Do Lecha Wałęsy

Nieobjęta ziemia. 1984

Od Autora

Epigrafy (Nasze życie...), (Człowiek niech będzie szlachetny...)

„Ogród Ziemskich Rozkoszy”

Ogród ziemskich Rozkoszy

1. Lato

2. Kula

3. Raj

4. Ziemia

5. Jeszcze ziemia

6. Piekło

Po wygnaniu

Haftki gorsetu

(W wielkim mieście...)

Epigraf (Przeprowadzam poważną operację...)

(Lubowała się w krawieckich sukniach...)

(Tafty szeleszczące...)

(Kilkaset innych parków...)

(Naprawdę, co chciałem im powiedzieć?...)

Epigrafy (Jeżeli tedy nie uczynisz się...), (Nie ma i nie może być...)

Annalena

Żółty rower

Z D.H. Lawrence’a: Mistyk

Z D.H. Lawrence’a: Człowiek z Tyru

Z D.H. Lawrence’a: Pax

Niewyrażone

(Żeby napisać mądry wiersz...)

(Labirynt...)

Epigrafy (Rytm jest najwyższym wyrazem...), (A może sztuka...)

W głąb drzewa

(Od młodości starałem się...)

( Jaka będzie poezja...)

Poznanie dobra i zła

Zima

(Poczynając od moich lat wczesnych...)

(Oczywiście, że literatura...)

(Wyzwalałem się...)

( Jedno mnie może tylko obchodzi...)

(Strach mojej wczesnej młodości...)

(Nie mógłbym tak długo...)

( Język literatury...)

(Służyłeś czasowi...)

(Skąd bierze się moja pokora?...)

Z Walta Whitmana: Iskry spod koła

Z Walta Whitmana: Cudy

Z Walta Whitmana: Kawaleria przechodzi rzekę w bród

Z Walta Whitmana: Biwak na zboczu góry

Z Walta Whitmana: Do lokomotywy w zimie

Nieobjęta ziemia

(W mojej świadomości...)

(Czarny wysoki bór...)

Chłopiec

(Śniła mi się podróż...)

(Prawie wszystkie moje podróże...)

W mieście Salem

1913

(Otrzymane właśnie zdjęcia...)

O świcie

W południe

Powrót do Krakowa w roku 1880

Miasto wiwatowało

Przygotowanie

Świat i sprawiedliwość

(Rabbi Levi powiedział...)

( Jak można tak żyć...)

(Si Dieu aura pitié...)

(„Nie mogłam mieć lepszego życia...”)

(Któż mnie upewni...)

(Co jest samym sednem...)

Epigraf

(Nie lubię zachodniego sposobu myślenia...)

(Wśród niedo-prawdy...)

(Polska. Dlaczego tylko...)

(Bluszczowatość polskiego języka...)

(Wiele zawdzięczam mojej szkole...)

(Trudność ustawienia głosu...)

(Czy brak zmysłu formy...)

(Mitologie nieszczęsnych...)

(Komunizm dał literaturze...)

Świadomość

Świadomość

( Jaki z ciebie pożytek?...)

(W fazie pośredniej...)

Epigraf

(To nieprawda...)

(Jest jeden tylko wielki temat...)

(Wyobrażenia ludzi o życiu po śmierci...)

Epigraf

(Jeżeli bramy ciemności...)

O modlitwie

Epigraf

(Mój zmarły przyjaciel...)

(Gdyby tortury...)

Epigraf

(W 1984 Orwella...)

Epigrafy

(Słynny fragment Wyznań...)

(Nie człowieka to rzecz...)

(Dwa problemy...)

(Koronując się na króla...)

(U źródeł choroby...)

Ja, On, Ona

(W fotelu fryzjerskim...)

(Jedni rodzą się od razu uczłowieczeni...)

(Czy kocham Boga?...)

Ksiądz Ch., po latach

Epigrafy

(A zatem całe Stworzenie...)

(Pokora. Kobieta...)

(Ulepione są...)

Wtajemniczenie

Elegia dla Ygrek Zet

Anka

(Możliwie najgorsze wychowanie seksualne...)

(Przecie to wszystko działo się...)

(Tendresse. Wolę to słowo...)

(Budzić się rano...)

(Zawsze mamy nadzieję...)

(Okrucieństwo spojrzenia...)

(Co znaczy zbawienie...)

Z Walta Whitmana: Wy, zbrodniarze na rozprawach w sądzie

Z Walta Whitmana: My obaj

Z Walta Whitmana: O, żyć zawsze i zawsze umierać

Z Walta Whitmana: Kiedy ocean życia zabierał mnie w odpływie

Z Walta Whitmana: Kim ostatecznie jestem

Z Walta Whitmana: Czy nigdy na ciebie nie przyszła godzina

Z Walta Whitmana: Ostatnia inwokacja

(Modlitwy ludzi...)

(Myślę o codziennym życiu...)

(Potrzebne i użyteczne było pojęcie grzechu...)

(Zmartwychwstanie...)

(Tak wyraźne uświadomienie sobie...)

(Kościół...)

(Widok starych, wyblakłych, mamroczących...)

(Zatoka barwy roztopionej cyny...)

(Tortury konania przez tygodnie...)

(Przyzwoity człowiek nie może wierzyć...)

Teodycea

Epigraf

List Józefa Czapskiego, 4 III 1983

(Cud według Simone Weil...)

(Wiek dwudziesty...)

(Poczucie sprawiedliwości...)

(Pamięć wewnętrzna...)

(Ponieważ brak jej wiary...)

(Nie wiemy, jakie są piekła...)

(Możliwe, a nawet najłatwiejsze...)

Epigraf

(Zadowolenie z samego siebie...)

(Jeszcze jeden obraz siebie...)

(Czy wiesz, jakie są...)

(Nie jestem, kim jestem...)

(Filozofii wolności...)

Przypowieść Sołowjowa

Stół

Stół I

Stół II

Epigrafy

(Bezustanne dążenie umysłu...)

(Co myślałem w mieście Kyoto?...)

(W Kyoto byłem szczęśliwy...)

(O życie, o wejście...)

Mojość

Epigraf

Dziękczynny

Epigraf

(Czy mogłem się spodziewać...)

(Oto jest życie...)

(Tak, to jest pełnia...)

(Przyroda mnie szybko nudzi...)

(Ależ przedmiotem mojej kontemplacji...)

(Życie cywilizacji było...)

(Frans Post...)

(Co robi grzeczny chłopczyk...)

(Miłość życia, pasja życia...)

Poeta siedemdziesięcioletni

(Zamieszkać w zdaniu...)

Wiersze rozproszone. 1984—1985

Do Heloizy

* * * (Nie opuszczaj mnie, duchu lekki, dajmonionie żywiony...)

Literatura polska

Kroniki. 1987

I. Sezon

Sezon

To jedno

W słoju

Portret z kotem

Maria Magdalena i ja

Czaszka

(O bezgraniczny, o niewyczerpany...)

Wyznanie

Rozmowa o sławie

Jak powinno być w niebie

Na pożegnanie mojej żony Janiny

CaffÉ Greco

Stare kobiety

Epitafium

Moce

Ale książki

Argument

II. Dla Heraklita (1984—1985)

(Te głosy, które przeze mnie mówiły...)

Wstęp

Monarchowie

Rok 1911

La Belle Époque (1912)

Ziemskie pokarmy

Portrety sukien (1912)

Tytanik (1912)

Pierwsze wykonanie (1913)

Le Transsibérien

Za Uralem (1913)

Droga północna (1913)

Trytony (1913—1923)

Jasny umysł (1913)

Trwoga — sen (1918)

Pan Anusewicz (1922)

Bernardynka (1928)

Rodowód

Bryczką o zmierzchu (1930)

Przypowieść chasydzka

Z notatnika oficera Rudolfa Groethe (1944)

Rok 1945

Z nią (1985)

Sześć wykładów wierszem

Wykład I

Wykład II

Wykład III

Wykład IV

Wykład V

Wykład VI

Wiersze rozproszone. 1988—1990

Do zespołu „Tygodnika Powszechnego”

ONA, KOT I SPODNIE [Wdowiec]

* * * (Wezwałaś mnie i tutaj jestem...)

Dalsze okolice. 1991

Kuźnia

Adam i Ewa

Wieczór

Stwarzanie świata

Linnaeus

W muzyce

Wcielony

Filologija

One

A jednak

W Yale

I. Rozmowa

II. Pan de Balzac

III. Turner

IV. Constable

V. Corot

Beinecke Library

Oset, pokrzywa

Zgoda

Przybytek

Dalsze okolice

Czytając Notatnik Anny Kamieńskiej

Młodość

Uczestnik

Fotografia

Trwałość

Albo — Albo

Dwa wiersze

Rozmowa z Jeanne

Wiersz na koniec stulecia

Pająk

Dawno i daleko

Następca

Zbieranie moreli

Medytacja

Na plaży

Powrót

* * * (Szerokie palce hawajskiej paproci...)

Dobranoc

1 grudnia

Dante

Sens

Kazia

Dom filozofa

Zen codzienny

Wiersze rozproszone. 1992

Do Jerzego Turowicza na jego osiemdziesiąte urodziny

Na brzegu rzeki. 1994

Sprawozdanie

Odczyt

W pewnym wieku

Capri

Litwa, po pięćdziesięciu dwóch latach

Bogini

Dwór

Pewna okolica

To lubię

Kto?

Miasto młodości

Łąka

Do dajmoniona

Ściana muzeum

Biografia artysty

Realizm

Jeszcze jedna sprzeczność

Tłumacząc Annę Świrszczyńską na wyspie Morza Karaibskiego

Do Allena Ginsberga

Pierson College

Po osiemdziesiątce

Człowiek-mucha

Przeszłość

Platońskie dialogi

Rozbieranie Justyny

Dlaczego?

Sarajewo

Emeryt

Suknia w groszki

Wanda

Ten świat

Eheu!

Do Pani Profesor w obronie honoru kota i nie tylko

Leszek Kołakowski Udręczenie

Jan Andrzej Kłoczowski OP Hiobowe zabawy?

Wołacz

Sala

Zdarzenia gdzie indziej

Po odcierpieniu

Ciało

W Szetejniach

Wiersze z tomu Piesek przydrożny. 1997

Nie mój

Też lubiłem

Dzień stworzenia

Blisko

Biegają

Niemożliwe

Pelikany (COSTA RICA)

Kula (Costa Rica)

Nazwa

Sny

Brie

Roztropność

Osobny zeszyt — kartki odnalezione

Zaćmienia

Helenka

Religia Helenki

Yokimura

Drzewo

Wiersze rozproszone. 1999—2000

Istnienie?

Blisko istnienia

To. 2000

I

To

Do leszczyny

Nie rozumiem

Mój dziadek Zygmunt Kunat

Jezioro

Po podróży

Głowa

Zapomnij

W mieście

II

Uczciwe opisanie samego siebie nad szklanką whisky na lotnisku, dajmy na to w Minneapolis

Na moje 88 urodziny

Bieg

Nad strumieniem

O!

O! Gustav Klimt (1862—1918), Judyta (szczegół), Österreichische Gallerie, Wiedeń

O! Salvator Rosa (1615—1673), Pejzaż z postaciami, Yale University Gallery

O! Edward Hopper (1882—1967), Pokój hotelowy, Thyssen Collection, Lugano

Gdziekolwiek

Voyeur

Tak zwane życie

Przepis

W czarnej rozpaczy

Przykład

Obudzony

Zanurzeni

Vipera berus

Texas

Sztukmistrz

Wy, pokonani

Okazy

Rok 1900

To jasne

Własne tajemnice

Jeżeli

III

Przemilczane strefy

Ze szkodą

Wybierając wiersze Jarosława Iwaszkiewicza na wieczór jego poezji

Oda Na osiemdziesiąte urodziny Jana Pawła II

Czego nauczyłem się od Jeanne Hersch?

Przeciwieństwo

Zdziechowski

Przeciwko poezji Filipa Larkina

Na śmierć poety

O nierówności ludzi

Krawat Aleksandra Wata

Do poety Roberta Lowella

Pastele Degasa

Sicilia sive insula Mirandae

O poezji, z powodu telefonów po śmierci Herberta

Unde malum

Różewicz

IV

Ogrodnik

Jeden i wiele

Alkoholik wstępuje w bramę niebios

Obrzęd

Osoby

W parafii

Modlitwa

Daemones

Po

Jasności promieniste

Wiersze rozproszone. 2001

Na urodziny Błońskiego

Druga przestrzeń. 2002

I

Druga przestrzeń

Późna dojrzałość

Jeżeli nie ma

W Krakowie

Oprawa

Werki

Przewaga

Mistrz mego rzemiosła

Pobyt

Emigrować

O starych kobietach

Koleżanka

Lokator

Anioł Stróż

Piękna nieznajoma

Wbrew naturze

Powinienem teraz

Wysokie tarasy

Nieprzystosowanie

Wysłuchaj

Uczeni

Przekupnie

Kufer

„Ja”

Degradacja

Wiek nowy

Oczy

Notatnik

Człowiek wielopiętrowy

II

Ksiądz Seweryn

1. Kawki na wieźy

2. Teofil

3. Kasia

4. Jak mogłeś

5. Karawele

6. Obecność

7. Dziecko

8. Leonia

9. A jeźeli

10. Przeraźenie

11. Cesarz Konstantyn

Traktat teologiczny

1. Takiego traktatu

2. Poeta, którego ochrzczono

3. Nie jestem

4. Przepraszam

5. Obciążenie

6. Na próźno

7. Mnie zawsze podobał się

8. Aleź tak, pamiętam

9. Nie z frywolności

10. Czytaliśmy w katechizmie

11. Według Mickiewicza

12. Tak więc Ewa

13. Nie moźna się dziwić

14. Coś się narodził

15. Religię bierzemy

16. Tak naprawdę

17. Dlaczego nie przyznać

18. Gdybym nie posiadł

19. No tak, trzeba umierać

20. Granica

21. Żeby wreszcie

22. Miejcie zrozumienie

23. Piękna Pani

IV

Czeladnik

I. (Między trawnikami Marienbadu...)

II. (Myślę o Wenecji powracającej jak muzyczny motyw...)

III. (Uwierzyłem, że to, co mówi, jest prawdą...)

IV. (W liście do Christiana Gaussa opisuje swój sezon w Czerei...)

V. (Byłem bardzo młody, kiedy przygnębiała mnie wiecznie trwająca materia...)

VI. (Przez wiele popołudni w bibliotece Sorbony...)

VII. (Noty dyplomatyczne pisane wykwintną francuszczyzną...)

VIII. (Religia przestała być dla mnie narodowym obrzędem...)

IX. (Długo szukałem, jakie dla mnie przygotowano zadanie...)

V

Metamorfozy

Orfeusz i Eurydyka. 2002

Stojąc na płytach chodnika przy wejściu do Hadesu

Wiersze ostatnie. 2006

I

Obecność

Do Natury

* * * (Przybywam z innej fazy tej w której mieszkałem...)

Pan Syruć

W garnizonowym mieście

* * * (W Wilnie kwitną bzy...)

Wstydzę się

* * * (Nie wyjawiać co zabronione...)

Dziewięćdziesięcioletni poeta podpisuje swoje książki

Bez dajmoniona

Żywotnik

II

W tumanie

Jedno zdanie

Pan od matematyki

Żółw

Leonor Fini

Księżniczka

* * * (miejsca nawiedzone...)

Mara: Wielość

Historie ludzkie

IV

Niebiańskie

Późna starość

* * * (Nieogarniony żywioł...)

Co mnie

Stary człowiek ogląda TV

Flet szczurołapa

Normalizacja

* * * (Materializm, owszem...)

Głos

W depresji

Dobroć

V

Jak mogłem

Niebo

* * * (Modlę się do mego podręcznego boga...)

Na cześć księdza Baki

Antegor

Syn arcykapłana

Jeżeli

* * * (Obróceni twarzami ku Niemu...)

Sanctificetur

O zbawieniu

Od wydawcy