Spis treści

Karta redakcyjna

Rozdział 1

Przypisy

Tytuł oryginału: BEHIND THE CANDELABRA: MY LIFE WITH LIBERACE

Przekład: MAGDALENA BUGAJSKA

Redaktor prowadzący: DOROTA KOMAN

Redakcja: IRMA IWASZKO

Korekta: DOROTA KOMAN, IRMA IWASZKO

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Łamanie: MANUFAKTURA

Zdjęcie na okładce © Martin Schoeller / AugustImages / EastNews
Zdjęcie na tyle okładki © Ron Galella / WireImage / Getty Images
Zdjęcie Autora © Handout / WireImage / Getty Images
Zdjęcie Liberacego na skrzydełku © Busacca / WireImage / Getty Images

Copyright © 1988, 2013 by Scott Thorson and Alex Thorleifson
Copyright © for the translation by Magdalena Bugajska
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2014

ISBN 978-83-63656-58-4

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a,
01-540 Warszawa
tel./faks: 48 22 839 91 27, 48 696 451 127
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Jedenastego listopada 1918 roku nagłówki gazet na całym świecie obwieściły: POKÓJ! Pierwsza wojna światowa, która miała położyć kres wszystkim wojnom, skończyła się. Amerykańscy żołnierze ruszyli do domu, a wraz z nimi pojawił się nowy pogląd na świat. W popularnej piosence padało pytanie: „Jak utrzymać ich na farmie po tym, gdy widzieli Paryż?”[1].

Nie było sposobu na zatrzymanie „na farmie” chłopaków, którzy walczyli w Europie. Amerykę ogarnęła miejska eksplozja, napędzana siłą rewolucji technicznej. Kobiety zrzuciły wąskie spódnice krępujące ruchy, nosiły się jak chłopczyce i objawiły jako nowa siła społeczna. Rozkwit gospodarki i więcej wolnego czasu przyczyniły się do wzrostu popularności nowych rozrywek, takich jak kino i radio. Postaci poruszające się po ekranie i głosy dochodzące z patefonów stojących w salonie niemal wyparły bohaterów wodewilu. Przemysł rozrywkowy już nigdy nie był taki sam. Wszystkie te wydarzenia miały wpływ na przyszłość Liberacego.

Milwaukee w stanie Wisconsin, miejsce jego narodzin, było spokojną prowincją, która powoli reagowała na wielkie wydarzenia w kraju i za granicą. Lokalni farmerzy i pracownicy floty handlowej Krainy Wielkich Jezior bardziej interesowali się pogodą niż wiadomościami ze świata. Większość mieszkańców stanowili potomkowie niemieckich imigrantów; bogobojni, chodzący do kościoła, ciężko pracujący luteranie, którzy w weekendy relaksowali się, pijąc piwo, z jakiego słynęło miasto. We wczesnych latach dwudziestego wieku Milwaukee zamieszkiwała spokojna, konserwatywna społeczność, do której człowiek mówiący o sobie „Pan Show Business” raczej nie pasował. Lee nigdy nie czuł, że należy do tego miejsca.

Lee przyszedł na świat 16 maja 1919 roku na przedmieściach West Allis. Już narodziny zwiastowały jego nieumiarkowanie. On ważył prawie sześć kilogramów, a malutki, pomarszczony bliźniak, ofiara zachłanności Lee w łonie matki, urodził się martwy. Frances Liberace nazwała synka Władziu, ze względu na swoich polskich przodków, i Valentino po filmowym idolu tamtej epoki. Gdy dorastał, wołano na niego Wally albo Walter, imionami, których nienawidził. Po dwudziestce zaczął występować na scenie jedynie pod nazwiskiem Liberace, przyjaciele mówili do niego Lee. Był trzecim dzieckiem w rodzinie, po bracie George’u i siostrze Angelinie. Najmłodszy brat, Rudolph, urodził się dopiero po dziesięciu latach. Cała czwórka odziedziczyła po matce niską, krępą sylwetkę, jej spiczasty podbródek i pokaźnych rozmiarów nos. Talent muzyczny mieli jednak po ojcu. Salvatore Liberace był muzykiem klasycznym, grał na waltorni w orkiestrze symfonicznej Milwaukee. Dźwięki były najwcześniejszymi wspomnieniami Lee – bogato brzmiąca muzyka orkiestry symfonicznej wydobywająca się z głośników drogiego adaptera na tle podniesionych głosów rodziców kłócących się o domowy budżet. Lee powiedział mi, że wybuchowy Salvatore i praktyczna Frances zupełnie do siebie nie pasowali.

Niespełna dwuletni Władziu z siostrą Angeline i bratem George’em
© Corbis / Fotochannels

Oprócz muzyki rodzina Liberace nie miała żadnych kulturalnych zainteresowań. Lee nie pamiętał, żeby kiedykolwiek w domu rozmawiano o sztuce, literaturze, teatrze, balecie, polityce krajowej albo międzynarodowej – chyba że bezpośrednio wiązały się z muzyką. Gdy dorósł, Lee również nie interesował się żadnym z tych tematów. Kiedy został wielką gwiazdą, otwarcie potępiał na przykład Eda Asnera czy Jane Fondę, którzy wykorzystywali swoją sławę dla wspierania konkretnych idei albo polityków.

Spoiwo rodziny Liberace stanowił katolicyzm. Frances była oddana trzem sprawom: kościołowi, dzieciom, ale przede wszystkim Lee. Uwielbiała go. George i Angelina odziedziczyli po ojcu talent muzyczny, ale to Lee, który zaczął grać na pianinie ze słuchu, gdy miał zaledwie cztery lata, był cudownym dzieckiem. Frances przyznała później, że jego talent potwierdził jej instynktowne przeświadczenie: Lee był wyjątkowy.

– Był najpiękniejszym dzieckiem na świecie – powiedziała mi wiele lat później. Od momentu narodzin Lee stał się jej faworytem. Wspominał, że jako dziecko czuł się najszczęśliwszy, siedząc u niej na kolanach. Wkrótce Frances zdecydowała, że powinien raczej siedzieć na stołku przy pianinie i ćwiczyć gamy.

– Od samego początku mnie cisnęła − wspominał Lee z goryczą. − Nigdy nie miałem szansy, żeby być dzieckiem. George uczył się grać na skrzypcach, a Angie brała lekcje pianina, ale starczyło im czasu, żeby wychodzić na dwór i się bawić. Mama nie wywierała na nich takiej presji jak na mnie. Ciągle tylko słyszałem: „Walter, natychmiast wracaj do domu! Musisz ćwiczyć!”.

Rodzina Liberace była biedna. Mieszkała w malutkim drewnianym domu z dwiema sypialniami i ledwo wiązała koniec z końcem, starając się wyżyć z marnej pensji ojca Lee, który zarabiał jako muzyk klasyczny. Jakimś cudem jednak Frances zawsze wynajdywała pieniądze, żeby zapłacić za lekcje muzyki Lee. Była zdeterminowaną, dumną kobietą, która marzyła o lepszym życiu dla swoich dzieci, a zwłaszcza dla Lee.

Później, w jakimś wywiadzie, Lee określił swoją rodzinę jako „typowo amerykańską”. Prywatnie, po kilku drinkach, opowiadał mi zupełnie inną historię, raczej rodem z oper mydlanych, które uwielbiał oglądać. W tak malutkim domu nie sposób było utrzymać czegokolwiek w tajemnicy. Lee, który słyszał, jak jego rodzice kłócą się późnymi wieczorami, wiedział, że ojciec „lubił się zabawić”. Mimo to doznał wielkiego wstrząsu, kiedy jego ojciec − Lee był wówczas nastolatkiem – zostawił rodzinę i „uwił gniazdko” z kobietą, która grała z nim w orkiestrze.

– Nigdy ojcu nie wybaczyłem – zwierzył mi się.

Kiedy Salvatore odszedł, Lee żywił urazę dłużej niż ktokolwiek inny. Nie odzywał się do niego aż do czasu, gdy ojciec był już stary i schorowany. Pomimo swojego ogromnego bogactwa Lee odmówił pokrycia kosztów jego leczenia. Ciężar ten spoczął na barkach odnoszącego znacznie mniejsze sukcesy George’a.

Mały Lee uwielbiał ojca i starał się zyskać jego aprobatę. Sytuacja zmieniła się po odejściu Salvatorego. Lee aż trząsł się z wściekłości na ojca. Nie chciał, by go z nim porównywano, nie chciał być podobny pod żadnym względem. Jedno tylko sprawiało, że czuł się wyjątkowo – muzyczny talent. Lee dużo myślał na ten temat i modlił się o swój talent, aż uwierzył, że zawdzięcza go boskiej interwencji, a nie genom; krótko mówiąc, był to dar od Boga.

Po tym, jak Salvatore porzucił rodzinę, Frances i dzieci znaleźli się w trudnej sytuacji. Po pierwsze, pensja ojca ledwo starczała na utrzymanie jednej rodziny, dla dwóch była stanowczo za skromna. Po drugie, jako gorliwa katoliczka Frances nie uznawała rozwodów. Jak twierdził Lee, nie zniosłaby skandalu i hańby, którą przyniósłby jej rozpad małżeństwa. Frances nie chciała, aby świat dowiedział się, że mąż zostawił ją dla innej kobiety. Czwórce swoich dzieci kazała trzymać to w tajemnicy przed towarzyszami zabaw, sąsiadami i przyjaciółmi. Był to pierwszy sekret Lee, ale na pewno nie ostatni. Od tamtej pory życie Lee zbudowane było na tajemnicach i niepełnej prawdzie.

Tak czy owak, cała czwórka dzieci państwa Liberace zapłaciła za problemy rodziców. Członkowie rodziny powiedzieli mi, że złość matki często skupiała się na Rudolphie. Rudy był dziesięć lat młodszy od Lee, ledwo poszedł do szkoły, gdy rodzina się rozpadła. W szczęśliwszym domu byłby zapewne ulubieńcem, ale Frances patrzyła na swoje najmłodsze dziecko i mówiła: „Nie powinieneś się urodzić. Byłeś wypadkiem przy pracy!”.

Z moich obserwacji wynika, że wszyscy w rodzinie Liberace padli ofiarą złości własnej matki. Byli przez nią zdominowani jako dzieci, a potem jako dorośli. Czasem widziałem, jak szturcha ich laską, żeby zwrócili na nią uwagę. Lee publicznie okazywał jej miłość, ale w życiu prywatnym matki unikał. Frances potrafiła ze słodkiej staruszki zamienić się w jednej chwili w bezlitosną zrzędę. Krzywiła się na widok papierosów i wyrywała je Lee z ust, tak jakby był małym chłopcem ukrywającym się za stodołą, a nie sześćdziesięcioletnim supergwiazdorem.

Ja również dorastałem w rozbitej rodzinie. Wówczas jednak społeczeństwo przestało już postrzegać rozwody czy adopcje jako coś dziwnego. Niestety, w czasach dzieciństwa Lee było inaczej. Rozstanie jego rodziców sprawiło, że czuł się zażenowany i zawstydzony. Sytuacja pogorszyła się jeszcze, gdy w życiu Frances Liberace pojawił się nowy mężczyzna. Alexander Casadonte, który później został jej drugim mężem, był starym przyjacielem rodziny. Autor artykułu opublikowanego w „Globe” twierdzi, że Frances zaczęła dzielić dom z Casadontem niedługo po tym, gdy wyprowadził się Salvatore. Według niego Frances żyła w nieformalnym związku z Casadontem przez szesnaście lat.

Kiedy pytałem go o tamte czasy, Lee nie chciał rozmawiać o mężczyźnie, który w 1943 roku został w myśl prawa jego ojczymem. Inni członkowie rodziny powiedzieli mi, że Frances znała Casadontego wystarczająco dobrze, na długo zanim go poślubiła, i że często pożyczała od niego pieniądze. Wspominają, że była z nim w zażyłym związku jeszcze przed ślubem. Jednak jego prawdziwe miejsce w historii rodziny pozostaje kolejnym sekretem Liberacego. Dopóki dzieci były małe, Frances starała się zachowywać pozory, że małżeństwo z Salvatorem trwa. Bezustannie ostrzegała, żeby nie rozmawiały z nikim o domowych sprawach. Jej zachowanie obudziło w Lee pasję do sekretów. Gdy już był dorosły, nigdy nie zdradzał, co tak naprawdę działo się za zamkniętymi drzwiami jego wielu luksusowych rezydencji.

Dzieciaki z rodziny Liberace bezustannie rywalizowały i nie dogadywały się ze sobą. Kiepska sytuacja finansowa zmusiła Frances do dokonywania wyborów i Lee dostawał więcej niż inni: porządniejsze ubrania, najlepszych nauczycieli muzyki, ładniejsze urodzinowe prezenty. Nierówne traktowanie sprawiało, że Angie, George i Rudolph czuli do niego niechęć. Jednakże niechęć ta była tylko jednym z wielu problemów, z którymi musiał borykać się młody Lee.

Mówił, że zawsze wiedział, iż różni się od swoich kolegów, ale nie potrafił określić tej różnicy słowami. Gdy miał dziesięć lat, zaczął podkochiwać się w nauczycielach. Przeraziło go to. W latach dwudziestych i trzydziestych mili ludzie z porządnych rodzin nie rozmawiali o seksie. Kobiety w ciąży siedziały w domu, a dzieciom wmawiano, że niemowlęta przynosi bocian. Jak większość chłopaków Lee zdobywał wiedzę o seksie na ulicy. A o gejach na ulicy nie mówiło się najlepiej. Homoseksualistów nazywano ciotami, pedziami albo zbokami – a to tylko kilka łagodniejszych określeń. Takie, które nie nadają się do druku, były o wiele bardziej obrazowe. Homoseksualizm uznawano za szczególnie wstydliwą odmianę choroby psychicznej.

Dlaczego ja? Lee zadawał sobie to pytanie, czując, że zasługuje na potępienie. Dlaczego jestem inny? Przyglądał się swojemu odbiciu w lustrze i zastanawiał, czy jego wygląd zdradza prawdziwą naturę. Tak naprawdę na zdjęciach wygląda raczej jak chórzysta niż potencjalny wyrzutek społeczny. Uświadomienie sobie, że jest gejem, załamało go. Uważał, że jest szalony, chory, że postradał zmysły, skoro podobają mu się mężczyźni. Starał się ignorować swój homoseksualizm, wypierać się go. Próbował zapomnieć o seksie. Jednak im bardziej się starał, tym większą obsesją stawała się ciekawość tajemnic seksu i własnej seksualności.

W tamtych czasach nikt nie wierzył, że można urodzić się homoseksualistą. Skłonności homoseksualne musiały wiązać się z czymś, co wydarzyło się we wczesnym dzieciństwie, jak różyczka albo świnka. Dały się uleczyć, jeśli ofiara wspierana przez kompetentnego lekarza naprawdę chciała się zmienić. Według teorii freudowskiej, homoseksualizm wynikał ze zbyt wielkiego przywiązania chłopca do matki i odczuwania wrogości wobec ojca. Freud utrzymywał, że w takich okolicznościach chłopiec buduje swoją osobowość, wzorując się na matce, i nabywa żeńskich reakcji i zachowań. Lee uważał, że ta teoria idealnie pasuje do jego przypadku. Miłość matki wspominał jako „całkowicie przytłaczającą i cholernie bliską kazirodztwu”. A jego niechęć do ojca – po tym, jak odszedł z domu – graniczyła z nienawiścią. Jeśli, jak twierdzili psychiatrzy, homoseksualizm był rezultatem okoliczności, w jakich upływa czyjeś dzieciństwo, rodzice Lee idealnie nadawali się do obwiniania ich za ten stan rzeczy. Nauczono chłopca, by trzymał sprawy rodzinne w tajemnicy. Teraz swoje sekrety chronił równie skutecznie.

Frances nigdy nie musiała stawić czoła prawdziwej naturze swojego syna. Nigdy też nie dowiedziała się, że Lee jednocześnie ją kochał i nienawidził. Pozostał jej ulubieńcem. Ciągle go dotykała, całowała, nieświadoma, że niemal się dusił podczas tych niechcianych czułości. Uciekał w grę na pianinie. Nikt, nawet Frances, nie przerywał ćwiczeń Lee.

Rano chodził do Wisconsin College of Music, gdzie był stypendystą, a potem uczęszczał na normalne lekcje w szkole publicznej. W domu był przed piętnastą, ćwiczył grę przez kilka godzin, jadł w pośpiechu kolację i wracał do szkoły. Tam przygrywał do niemych filmów, które wyświetlano w audytorium. Lee już cieszył się lokalną sławą jako muzyczny geniusz. Skoro nie potrafił być normalny, postanowił, że uczyni zaletę z bycia innym. Gdy zaczynał zdobywać popularność, uwierzył, że długie, samotne godziny spędzane na ćwiczeniach nie poszły na marne.

Miał czternaście lat, kiedy zgłosiła się do niego grupa starszych muzyków, którzy grali w okolicznych lokalach. Szukali dobrego pianisty. Lee był zachwycony. Ich propozycję uznał za szansę zarobienia porządnych pieniędzy zamiast kieszonkowego, które dostawał za występy w szkole. Lee miał już wtedy dość biedy. Chciał mieć porządne ubrania, własny samochód i lepszy dom.

Frances, którą później bardzo dobrze poznałem, była wściekła. Nie chciała, żeby jej dziecko zadawało się ze starszymi mężczyznami i grało po melinach. Ostrzegała Lee, że nie wiadomo, co się w takich miejscach dzieje. Marzyła, żeby został wielkim pianistą klasycznym, a tacy nie zaczynali od grania w spelunach.

Jak Lee pisał później w swoich dziennikach, rodzina Liberace wiecznie była spłukana. Wszyscy łapali się dorywczych zajęć, żeby wiązać koniec z końcem. Frances ustąpiła, gdy Lee przekonał ją, że potrzebują tych pieniędzy. Pozwoliła mu dołączyć do zespołu pod dwoma warunkami. Po pierwsze, miał kontynuować swoje studia z zakresu muzyki klasycznej. Oczekiwała, że będzie ćwiczył równie dużo jak dotychczas. Po drugie, nie chciała, żeby nazwisko Liberace zostało zbrukane występami w knajpach.

Lee rozpoczął więc karierę, używając pseudonimu Walter Busterkeys. Uwielbiał tę robotę, luźną atmosferę i poczucie wolności. Z rozkoszą wymykał się spod czujnego oka matki. Wspominał, że od początku czuł się komfortowo z zespołem i muzyką, którą grali. Chłopak, który zjadł zęby na muzyce klasycznej, odkrył w sobie nieposkromiony apetyt na muzykę rozrywkową. Jego umiejętność grania ze słuchu okazała się bardzo pomocna − na próby mógł poświęcać niewiele czasu.

Kiedy grał podczas projekcji niemych filmów, publiczność koncentrowała się na fabule, a nie na muzyce. W barach publika słuchała jego gry i chciała się dobrze bawić. Lee bardzo się to podobało; lubił dawać ludziom radość. A co ważniejsze, sam świetnie się bawił. Starsi członkowie zespołu stali się jego wzorami. Starał się z podobną nonszalancją jak oni podchodzić do alkoholu, papierosów i seksu. Pijacka, zadymiona atmosfera całkowicie uwiodła Lee. W jednej z knajp poznał pierwszego w swoim życiu homoseksualistę i – jak wspominał – ten mężczyzna również go uwiódł.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] How ‘Ya Gonna Keep ‘Em Down on the Farm? (After They’ve Seen Paree) – popularna amerykańska piosenka autorstwa Joe Younga i Sama M. Lewisa z muzyką Waltera Donaldsona, opublikowana w 1918 roku. (Wszystkie przypisy nieoznaczone inaczej pochodzą od tłumaczki).