Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Spis treści

4. Strona redakcyjna

5. DROGI CZYTELNIKU!

6. WIOSNA

1. Za morzem i na Kujawach

2. Do lasu

3. W świat

4. Okno z widokiem na teren po stoczni

5. Wyjechał do Francji i wrócił. Bogatszy

6. Jak dziadek Jan chałupę postawił i Piłsudskiego uratował. Bez bliższych szczegółów

7. Bolesław, ojciec Lecha. Feliksa, matka

8. Przysięga na krucyfiks

9. Poczęcie w obozie? Urodziny i śmierć na pewno w domu

10. Rówieśnik PRL-u

11. Rodzina

12. Szkoła

13. Pierwsza praca. Odrobek u bambra z sąsiedztwa

14. Szkoła średnia w Lipnie. Elektryk nie do końca jest elektrykiem, ale dom przestaje być domem

15. Lipno, Włocławek

16. Mechanik elektrykiem

17. Żona, rodzina, dzieci? Za wcześnie

18. Szeregowiec kapralem. Po raz pierwszy szumi wąs Wałęsy

19. Rodzina, praca, zabawa. A dziewczyny, jak to dziewczyny, „chcą i nie chcą”

20. Tragedia

7. LATO

1. W świat, czyli do Gdańska. Przypadkiem

2. Stoczniowiec numer 61 878

3. Szefuniu, Wodzuniu, ojciec duchowy i złowrogi cień przyszłości

4. Miłość w wielkim mieście

8. JESIEŃ

1. Ropa i iskra. Wymiana ekipy

2. Obrona przez atak

3. Dziecięcy wózek

4. 14 grudnia. Do dyrekcji i na Reichstag!

5. Walka

6. Dobieranie kart

7. Dzień drugi. Godzina siódma, okno po raz pierwszy

8. Dzień drugi. Godzina ósma, komenda po raz pierwszy, okno po raz drugi

Redakcja: Jacek Ring
Korekta: Jolanta Kłos, Kamila Recław
Projekt okładki: Krzysztof Rychter
Zdjęcie na okładce: © Stanisław Składanowski

Copyright © by Krzysztof Brożek, 2022
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2022

Dołożono wszelkich starań, aby zidentyfikować autorów zamieszczonych w książce zdjęć.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.
Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-8143-272-6

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

DROGI CZYTELNIKU!

Zaczynamy „Grę o wszystko”. Zanim zaczniesz czytać tekst, proszę, wybierz dwa motta, które według Ciebie najlepiej pasują do Lecha Wałęsy (lub Jego historii).

Potem, w trakcie czytania, możesz zmieniać oba cytaty, ile razy chcesz, ale zawsze pozostawiaj w swojej puli dwa.

Na koniec wygrywa ten gracz, który do końca „Gry wszystko” pozostał z najmniejszą lub największą (niepotrzebne skreślić) liczbą mott w puli.

I ja mu wtedy mówię, przed wyruszeniem w drogę trzeba zebrać drużynę.

Anonymous

Trudno wskazać miejsce, w którym zaczyna się rzeka.

Lech Wałęsa, Droga nadziei

Jestem prostym robotnikiem, w życiu nie przeczytałem książki.

Lech Wałęsa do Oriany Fallaci

I tak zostanę prezydentem PRL-u.

Lech Wałęsa

Jeśli chodzi o osobę L. Wałęsy padały stwierdzenia, że jest on postacią godną uwieńczenia w literaturze. Jest inteligentny, dowcipny, choć ma nieco przesadne wyobrażenie o sobie.

z donosu TW „Jacek”, marzec 1982 roku

Kto nadąża – jest ze mną i ja jestem z nim.

Lech Wałęsa, Droga nadziei

Wałęsa to enigmatyczny przywódca powiatowy, któremu woda sodowa uderzyła do głowy.

Lech Bądkowski, październik 1981 roku

Jestem za, a nawet przeciw.

Lech Wałęsa cytujący słowa Mieczysława Wachowskiego: „Przewodniczący jest za, a nawet przeciw”

Ja demokratycznie, półdemokratycznie, a nawet niedemokratycznie buduję demokrację.

Lech Wałęsa

Ja rzucam, a wy łapcie.

Lech Wałęsa

Im dłużej my przy piłce, tym krócej oni.

Kazimierz Górski

To, że źle robią, to już nie moja sprawa, ja jestem inspiratorem.

Lech Wałęsa

Jestem wprawdzie tylko kapralem, ale urodziłem się generałem, tyle że nie mam swojej armii.

Lech Wałęsa

Popełniłem świadomy błąd polityczny.

Lech Wałęsa w 1986 roku

Biorę jedną książkę, czytam dwie strony, rozumiem, co autor chce powiedzieć, sprawdzam na końcu, i jeśli nie zgadłem, szukam w środku, dlaczego się pomyliłem. Myślę: ja bym to zrobił tak, albo daję dwa warianty, tak albo tak musi on zrobić, ten bohater. I wtedy mówię sobie: Po co ja będę czytał, kiedy wiem, że ja już to wiem.

Lech Wałęsa do Ewy Berberyusz

Ja bardziej wyglądam na dyktatora, ale robię demokrację.

Lech Wałęsa

Lechu, jak możemy rozmawiać jak Polak z Polakiem, kiedy jeden z nas jest zdrajcą?

Andrzej Gwiazda podczas I Zjazdu

Miałem na myśli Jaruzelskiego.

Andrzej Gwiazda w wywiadzie z autorem

Kto wygra walkę? Mistrz szachowy czy mistrz bokserski?

Lech Wałęsa

Lech Wałęsa: Ja nie czytuję książek

Dziennikarz: Za to pan je pisze.

Lech Wałęsa: Ot, paradoks. Znów jestem inny niż inni.

Lech Wałęsa dla „Wprost”

Spodobało mi się to, co Chińczycy powiedzieli: nieważny jest kolor kota, ważne jest, jak ten kot jest skuteczny.

Lech Wałęsa

Lech Wałęsa zuch! Starczy na tych dwóch. Tutaj stoi Lech! Starczy i na trzech.

Bronisław Komorowski w 2008 roku

Mity i symbole powinny ustępować prawdzie. Ja mam ścisłe wykształcenie, a tam prawda jest istotna.

Antoni Mężydło

Zręczny to ja nie jestem, to fakt. Przystojny też nie. Tylko że znów intencje mam czyste.

Lech Wałęsa

Źle się stało, że dobrze się stało. To może odwrotnie, dobrze się stało, że źle się stało.

Lech Wałęsa

Miała być demokracja, a tu każdy wygaduje, co chce!

Lech Wałęsa

Mnie można zabić, ale nie pokonać.

Lech Wałęsa

Wodzu, ty jesteś wielki, i wszystko to, co ty mówiłeś, się sprawdziło.

Adam Michnik

Nie mogło być lepiej, to chciałem, żeby było śmieszniej.

Lech Wałęsa

Wy Wszyscy co uwierzyliscie sb a nie mnie jak rozliczycie krzywdy kiedy prawda zwycięży

internetowy wpis Lecha Wałęsy

Odpowiem wymijająco wprost.

Lech Wałęsa

– Pan mi kogoś przypomina. Ten profil, ten wąs.

– Piłsudskiego?

– Nie, Stalina.

Oriana Fallaci

Nie można mieć pretensji do Słońca, że kręci się wokół Ziemi.

Lech Wałęsa

Nie chcę, ale muszę.

(ewentualnie w oryginalnej wersji: Nie chcem, ale muszem)

Lech Wałęsa

Powinna być lewa noga i prawa noga. A ja będę pośrodku.

Lech Wałęsa

Szłem czy szedłem, ale doszedłem.

Lech Wałęsa o wygranej w 1991 roku

Czy ja kiedykolwiek mówiłem, że jego działalność z tamtych lat nie zasługuje na najwyższe uznanie? Mówiłem, że zasługuje, bo zasługuje.

Czy jednocześnie nie mówiłem, że jego działalność jako prezydenta z pierwszej połowy lat 90. (…) nie zasługuje na najwyższą naganę? Też mówiłem.

Ten drugi fakt nie przekreśla tego pierwszego.

Lech Kaczyński w 2006 roku

Nie chcę, ale muszę. Kręcę, mataczę, kluczę. Podaję sprzeczne informacje. Tak, to prawda. Problemem moim było i jest, że nie mogę często ujawniać dążenia ze strategicznego punktu. (…) więc pytany kluczę, odpowiadam maskująco, to powoduje podejrzenia i błędne oceny.

Lech Wałęsa w 2016 roku

Tonący brzytwy chwyta się byle czego.

Lech Wałęsa

Jedzie pan do Wałęsy? Znowu pan usłyszy tylko: Ja, ja, ja…

Stanisław Ciosek

Za sto lat w każdym mieście będzie mój pomnik.

Lech Wałęsa

Zmieniłem się o 360 stopni.

Lech Wałęsa w 2006 roku

Zrobię przeciwko wam wszystkim, będę się dalej kompromitował, zachęciliście mnie do tego.

Lech Wałęsa w 2009 roku

Pytanie polega na tym, kto miał rację. I znów z przykrością potwierdzam, że ja miałem rację.

Lech Wałęsa

Latarnia morska, której światło zobaczył cały świat.

Teresa Korycka Kwaśniewska na profilu Lecha Wałęsy

Nie chcę być wodzem, ale może będę musiał nim zostać. Wiele mam cech wspólnych z Piłsudskim, ale też się z nim różnię jak mistrz szachowy z mistrzem bokserskim.

Lech Wałęsa

Jak Pan w ogóle śmie mnie atakować? Atakowanie mnie, myślenie źle o mnie jest zbrodnią!

Lech Wałęsa

Prawda już została ustalona i żadne fakty jej nie zmienią.

Katarzyna Kolenda-Zaleska

Jedynie prawda jest ciekawa.

Józef Mackiewicz

Człowieku, rzucą ci twoje papiery.

Lech Wałęsa we Włocławku, 1980 rok

Dwójmyślenie (ang. doublethink) jest terminem pochodzącym z powieści George’a Orwella Rok 1984. W nowomowie oznaczającym umiejętność demonstrowania równoczesnej wiary w wiele poglądów.

z komentarza internauty

Są plusy dodatnie i plusy ujemne.

Lech Wałęsa

Ja myślę, że tę historię trzeba zostawić historykom. I to nie historykom pospiesznym i pochopnym, nie karierowiczom, tylko ludziom, którzy to pokażą po prostu na tle szerokiej perspektywy.

Arkadiusz Rybicki

Ja wiem, że ty wiesz, że ja wiem…

prof. Andrzej Paczkowski

Szatan wszystko poprzekręcał.

Lech Wałęsa

Historia to nauka o nieszczęściach ludzi.

Raymond Queneau

Przeważnie w decydujących momentach człowiek jest sam.

Lech Wałęsa, Droga nadziei

Ja już wybrałem. Państwo też?

To zaczynamy „Grę o wszystko”.

Będę mówił tak, jak mówię teraz. Powiem komuś: „Słuchaj, zapisz to”.

I z tego powinna powstać książka.

Ale nie nudna. Musi być interesująca. Musi obalać teorie.

Lech Wałęsa do Anny i Krystyny Bittenek

WIOSNA

Za morzem i na Kujawach

Stare, nie tyle pożółkłe czy sepiowe, ile raczej połamane i wyblakłe, fotografie z przełomu XIX i XX wieku, niektóre podklejone na grubych kartonikach. Napisy z tyłu fotografii po polsku, niemiecku i angielsku. Te robione jeszcze w Europie przedstawiają wąsatych mężczyzn w wysokich, ale z chłopska grubych butach, szarawych koszulach bez kołnierzyków i kapeluszach na głowie oraz kobiety w grubych spódnicach, białych i domyślnie kolorowych chustach. Z kolei te z angielskimi napisami przedstawiają mężczyzn w lichych, bo lichych, ale marynarkach, a kobiety w długich sukniach z wysokim stanem i bufiastymi rękawami.

Pomiędzy tymi fotografiami widać spisy pasażerskie statków wypływających z Hamburga, pełne polskich chłopów i chłopek z zaborów pruskiego i rosyjskiego. Na jednej z list w długim ciągu setek poprzekręcanych nazwisk jest Walensa Ignacy, Wloclawck, Russia. Na innych listach są Walense Wladyslawy, Czeslawy, Jany. Jedni ściągną do Ameryki rodzinę, drudzy będą pomagać tym, którzy pozostali na Kujawach, trzeci kiedyś tutaj powrócą, a po kolejnych słuch na zawsze zaginie.

Do lasu

Ponad pół wieku później kilkunastoletnia dziewczyna wychodzi z chałupy w Popowie. Izabela prowadzi za rękę pierwszego z trzech młodszych o kilka lat bosych chłopców – Edwarda, Stanisława i Lecha. Chałupa jest gliniana, bielona wapnem, a wokół niej na rozległym trawniku kłębi się stado kur i kaczek. Przed domem glinianka z wodą. Dziewczyna kieruje się za dom, poganiając idących za nią braci. Przejdą w pośpiechu kilkadziesiąt metrów przez wysoką trawę za domem i już są w zagajniku. Drzewa rosną na piasku, są rzadkie, więc cała grupka idzie głębiej w las, byle dalej od domu.

W świat

Kilka lat później ta sama dziewczyna z nieco starszymi już braćmi idzie polną drogą. Pomagają jej nieść walizkę, a może tylko pakunek, zawiniątko. Kiedy dochodzą do asfaltu, razem czekają przy słupku znaczącym przystanek. Nadjeżdża autobus, dziewczyna wsiada, a Edward, Stanisław i Lech jedną ręką wycierają łzy, a drugą machają na pożegnanie.

Okno z widokiem na teren po stoczni

Siedemdziesiąt lat później, styczeń 2020 roku. Lech Wałęsa siedzi w swoim obszernym gabinecie za dużym stołem. Odchylony do tyłu gestykuluje, wysoko podnosząc ręce. Ma na sobie popielaty podkoszulek z napisem „Konstytucja”, na podkoszulek swoim zwyczajem zarzucił czarną skórzaną kamizelkę przypominającą strój rybacki. W kamizelkę wpiął znaczek z Matką Boską. Na nos założył ciemne okulary przeciwsłoneczne przypominające te, które nosi Bono. Centralnie za jego głową wiszą skrzyżowane flagi Polski i Unii Europejskiej, a pomiędzy nimi obraz z Jezusem i jego uczniami podczas Ostatniej Wieczerzy. Zza głowy Jezusa wyrastają dorysowane na obrazie stoczniowe żurawie. Nad głową Lecha wisi prosty drewniany krzyż, a po lewej ręce widać kolejny element wystroju, portret Jana Pawła II. Piłsudski też jest, ale nieco dalej.

– Z mlekiem matki wyssałem przeciwieństwo do komunizmu. (…) A więc walczyłem zawsze, od urodzenia szukałem okazji, aby dołożyć komunie – mówi mi podczas wywiadu.

No to przynajmniej jedno już mamy za sobą. Wiemy, od kiedy Lech Wałęsa walczył z komuną. Urodził się 29 września 1943 roku.

Wyjechał do Francji i wrócił. Bogatszy

Ale jego historia zaczyna się wcześniej niż w 1943 roku. Tradycja i rodzinne opowieści wspominają Mateusza Wałęsę z przełomu XVIII i XIX wieku. Z kolei w latach osiemdziesiątych XX wieku zamknięty w Arłamowie Wałęsa cofnie się jeszcze dalej, do Henryka Walezego, szesnastowiecznego króla Polski i Francji, a nawet do Walensa, cesarza rzymskiego z IV wieku. Wcześniej już chyba się nie da.

Reszta rodziny Lecha Wałęsy, jego ojcowie i wujkowie, nie mówią o Walezym ani Walensie. Dumni są z kogoś, kto sto kilkadziesiąt lat wcześniej przybył z Francji. Mateusz Wałęsa w okolicach rozbiorów przyjeżdża do Popowa, przywożąc dużą jak na te okolice fortunę. Kupuje piętnaście mórg ziemi. Jedna morga to tyle, ile oracz idący za koniem czy wołem może zaorać od rana do południa. Jedna morga to tyle, ile chłop pańszczyźniany obrobi w jeden dzień. Morga różni się w zależności od ukształtowania terenu, zaawansowania narzędzi rolniczych czy charakteru upraw. Jedna morga to około jednej trzeciej dzisiejszego hektara. Ale w innych stronach to hektar. Jeśli to pruska morga, a taka najpewniej obowiązywała w tamtych stronach, to byłoby pół hektara, czyli Mateusz miałby jakieś siedem hektarów. Siedemset arów, a jeszcze inaczej – piętnaście akrów, a jeden akr to znowu tyle, ile wół może zaorać w ciągu jednego dnia – jakkolwiek by liczyć, wychodzi dwa tygodnie na obrobienie całego pola Mateusza Wałęsy. Nie jest to jakiś ogromny majątek, ale jak na te tereny całkiem spory. Wystarczy, aby mieć wolant (fr. volante), czyli lekki odkryty pojazd dwu- lub czterokołowy, jedno- lub dwukonny. Ze stangretem lub bez. Stać go i na nieliczną służbę w małym dworku oraz ludzi do pracy w folwarku. Do tego karczma przekazana karczmarzowi w dzierżawę. Czyli Żydowi w pacht, który okolicznym chłopom dawał towary na bórg, a panu oddawał należną mu arendę. Ale to wszystko było jeszcze w końcu XVIII wieku, nawet przed Kościuszką czy Napoleonem. Minął szmat czasu.

Bo już na przełomie XIX i XX wieku Wałęsowie najczęściej z Kujaw wyjeżdżają, ich przekręcone nazwisko widzimy w książkach pokładowych statków płynących z Europy do Stanów Zjednoczonych. Wyjeżdżano wtedy masowo za chlebem, ale też, zwłaszcza im bliżej 1914 roku, uciekając przed długoletnią służbą wojskową i nadciągającą wojną.

I tak 12 marca 1907 roku na statku „Pretoria” należącym do American Line przybywają do Nowego Jorku zapisani jako WALENSA FRANCISZKA i WALENSA CZESLAW, WLOCLAVEK, RUSSIA. Franciszka ma lat trzydzieści sześć, a Czesław pięć, matka i syn.

Walensa Ignacy płynie w 1909 roku, również statkiem „Pretoria” z Hamburga. Do Hamburga bogatsi chłopi docierają pociągiem, a kto nie ma pieniędzy – piechotą. Zaokrętowanie odbywa się w piątek wieczorem, statek wypływa w sobotę. Statki, po długich tygodniach podróży, zawijają do Ellis Island na południe od centrum Nowego Jorku. Tam przyjezdni przechodzą badania i kwarantannę.

W 1912 mamy prawdziwy wysyp Walensów: Walensa Warlair (?!) z „Walcawka” w państwie o nazwie „Rusfia” na statku „Rojndam” należącym do Holland-American Line, Walensa Wladislaw na „Ryndam” (chyba chodzi o „Rojndam”) i jeszcze dwóch Władysławów (jeden jako Wladysklaw) z Wloclawka i Krasincy. Walensa Jan na „Ryndam” oraz Walensa Waclaw i Wiktoria na statku „Rotterdam” – wszyscy oni z Golaszewa w guberni włocławskiej. Wreszcie w 1914 roku jest i Wałęsa z samego Popowa, rodzinnej wioski Lecha Wałęsy, na liście pasażerów statku „Adriatic”. Statek zatrzymuje się w Liverpoolu, skąd rusza w dalszą drogę 28 marca, do Nowego Jorku przybywa 5 czerwca. Walensa Jan ma osiemnaście lat. Jest kawalerem, do Ameryki płynie pewnie jako pierwszy z rodziny, ucieka przed nadchodzącą wojną i powołaniem do wojska. Jako jeden z nielicznych pasażerów podaje do rubryki „czyta/pisze” twierdząco „Yes/Yes”.

Jak dziadek Jan chałupę postawił i Piłsudskiego uratował. Bez bliższych szczegółów

Walensego Jana w Popowie już nie ma. Ale w Popowie zostaje inny Jan Wałęsa, być może kuzyn tamtego z Ameryki, a na pewno wnuk Mateusza, obecnie właściciel resztówki z dawnego dużego majątku. On też był za granicą, we Francji jak dziadek, i też, jak dziadek, wrócił na stałe do Popowa. Wałęsa Lech napisze w Drodze nadziei, że „Dziadek Jan w pamięci swej wnuczki Izabeli, mojej siostry, pozostał jako wesoły, z sumiastym wąsem staruszek, który lubił chodzić od jednego syna do drugiego. Niezbyt chętnie go przyjmowano, bo gdy siadał przy piecu lub na ławeczce przed chałupą, zaczynał snuć opowieści o eskapadach do miast zachodniej Europy, do kasyn gry, o zabawach i licznych podbojach miłosnych”[1]. Jak napisze Roger Boyes: „był ostatnim z pańskich Wałęsów, ostatnim, który był w posiadaniu biblioteki, służącego. (…) Ale stracił całą ziemię”. Przywołuje też jednego z najstarszych wówczas żyjących mieszkańców Popowa, Kazimierza Pawłowskiego: „Zwykł grywać w karty na pieniądze i dużo pić w karczmie w Chalinie. Dlatego musiał wyprzedawać ziemię. Jego synowie byli jednak inni. Bolesław (ojciec Lecha) pozostał z małym kawałkiem ziemi, wystarczającym na posadzenie ziemniaków i hodowanie kurcząt”[2].

W okolicy Popowa żyje pani Regina Śniadecka, starsza kuzynka Lecha Wałęsy. Są krewnymi po dziadkach ich matek z rodziny Kamińskich. Właściwie wszyscy rozmówcy z tej okolicy twierdzą, że jeśli ktoś dobrze zna rodzinę Wałęsów, do tego tę najstarszą, sprzed wojny, to tylko ona.

Idę do niej. Jej malutki domek stoi pośrodku wielkiego pola słoneczników i zboża. Mimo że mam już ponad pięćdziesiąt lat, pani Regina każdy nowy wątek rozpoczyna zawołaniem: „Słuchaj, dzieciaku!”.

– Słuchaj, dzieciaku! Ta chata, w której jesteśmy, ma już ze dwieście lat.

Rozglądam się z zaciekawieniem. Nie jestem pewny, czy może mieć aż dwieście lat, ale z pewnością pamięta XIX wiek. Dom jest niski, przysadzisty, ma bardzo grube mury i kiedyś głębokie piwnice. W rogu kuchni z pewnością stał wielki piec, który ogrzewał wszystkie izby. Po drugiej stronie sieni mieszkały zwierzęta. Wokół domu sad i bardzo dobra ziemia, na słoneczniki, kukurydzę, rzepak, buraki, zboże. Wszystko razem, według Reginy Śniadeckiej, odkupił od rodziny Wałęsów jej dziadek Łabiszewski. A więc to tu jest serce dawnego majątku Mateusza Wałęsy z Francji?

– Tak, to była ta dobra ziemia po dziedzicach. Ale jak odkupił od nich mój dziadek, to Leszka dziadek Jan kupił „Duklinę” w Popowie, trzydzieści morgów. Ale to była bardzo słaba ziemia. Dlatego oni hodowali kury. I miał do tego piętnastu synów!

Hulaszczego Jana wciąż pamiętają we wsi. Jego barwne opowieści z przygód w Polsce i Francji jedni mają za fascynujące historie, inni za konfabulacje gaduły i pijusa. Roger Boyes pisze: „Mieszkańcy Popowa raczej gardzili Wałęsami z powodu ich kiepskiej gospodarki i zmiennych obyczajów”[3]. Niechęć miejscowych chłopów do tej rodziny bierze się z dwoistości Wałęsów początku XX wieku – z jednej strony to wciąż resztówka należąca ongiś do bogacza, z drugiej – postrzegani są jako ci, którzy stracili ziemię i zmarnowali taką dobrą gospodarkę.

Sumiaste wąsy ma współczesny Janowi Piłsudski i będzie miał za pięćdziesiąt lat jego wnuczek Lech. Na razie jednak punktem odniesienia dla Jana jest Marszałek, tym ważniejszym, że w opowieściach Jana – oprócz kasyn i kobiet – jest i bohaterski wyczyn na polu bitwy. Otóż Jan – według niego samego – miał w czasie wojny światowej uratować Komendanta od śmierci. Według Jana stało się to w czasie walk z Armią Czerwoną o Warszawę w 1920 roku, ale według historyków w tym czasie Piłsudskiego w tych okolicach nie było. Historia to jedno, a wiejskie opowieści jowialnego Jana to drugie. W jego wersji kozacy gonią Komendanta przez pola, a wtedy pomysłowy Jan zarzuca mu na plecy kobiecy strój i każe uciekać, a kozakom pokazuje mylny kierunek. Czy tak było naprawdę? Mimo że sam Lech Wałęsa (piórem spisujących mu pierwszą autobiografię Andrzeja Drzycimskiego i Adama Kinaszewskiego) w to powątpiewa, to jednak każe zapisać: „W każdym razie w domu dziadka Jana był kult Marszałka, a przez długi czas w moim domu rodzinnym było gdzieś stare, podniszczone zdjęcie Józefa Piłsudskiego, w wojskowych butach z cholewami i w płaszczu, ze stojącym obok dziadkiem Janem”![4] Te dwa nazwiska, Wałęsy i Piłsudskiego koło siebie, jeszcze nie raz powrócą.

Bolesław, ojciec Lecha. Feliksa, matka

Jan, aby wyżywić powiększającą się gromadkę dzieci, wyprzedaje po kawałku dawne pole dziadka Mateusza. Jego najstarsi synowie, Edward i Stefan, walczą w wojnie roku 1920, jeden z nich dostaje się do niewoli, a drugi ginie. Trzej młodsi, Zygmunt, Bolesław i Stanisław, dorastają w czasie wojny, a w latach międzywojennych uprawiają resztki ziemi pozostałe po Janie. Urodzony w 1908 roku Bolesław ma jeszcze wprawdzie sześć mórg, około trzech hektarów ziemi, ale to już nie ta dawna, urodzajna ziemia Mateusza. Teraz bracia gospodarują na piaskach i glinach pod lasem, z dala od centrum Popowa. Wszyscy trzej muszą dorabiać ciesielką, a małej, braterskiej brygadzie przewodzi środkowy Bolesław.

Z kolei matka Lecha to Feliksa z domu Kamińska, która pochodzi według Drogi nadziei z pobliskiej Pokrzywnicy, dziś to chyba Pokrzywnik w powiecie Lipno. Rodzina Kamińskich to nawet bardziej rodzina Dobrzynieckich, bo matka Feliksy z domu Dobrzyniecka była bardzo niezależną kobietą, która wyszła za Kamińskiego, ale miała głębokie poczucie wyższości rodu Dobrzynieckich[5]. Potrójnie zresztą zamężna; jak by to powiedziano w rodzinach szlacheckich: Zofia Dobrzyniecka, primo voto Łacińska (po mężu Józefie), secundo voto Nowak (po Andrzeju) i tertio voto Kamińska (po Leopoldzie). Siostra Wiktorii, Walerii, Scholastyki oraz Władysława i Marcelego. Dwukrotna wdowa (jeszcze w Stanach Zjednoczonych), córkę Feliksę ma z trzecim mężem. Dzieci z poprzednich małżeństw (z Łacińskim i z Nowakiem[6]: Tadeusz, Janina, Maria, Genowefa, Antoni) zostały za oceanem. Ona zdecydowała się na powrót do Polski, na wieś, ale nie do końca tutaj pasuje. W rodzinnym domu gromadzi duży jak na wiejskie warunki zbiór książek, a dla córki na pewno snuje lepsze plany niż wyjście za zubożałego chłopa Wałęsę bez własnej chałupy. W jej rodzinie zdarzają się i nauczyciele, i księża. Lech Wałęsa pamięta zdjęcie dziadków z Pokrzywnicy: dziadek Kamiński w garniturze z kamizelką i pod krawatem, a babka w „miastowej” sukni.

Regina Śniadecka mówi:

– Leszka matka to jest Kamieńszczanka i moja matka to Kamieńszczanka z Ruszkowa, tylko nie rodzone siostry, ale stryjeczne kuzynki. Ojciec mojej matki dał mojej matce swój herb i dziewięćdziesiąt morgów. A ojciec matki Leszka był z Pokrzywnicy, z tego biednego Kamieńskiego rodu.

Może i z biedniejszej gałęzi rodu Kamieńskich, bez herbu i ziemi, ale miastowi Kamieńscy też uważają, że małżeństwo z wiejskim gospodarzem to mezalians. Mimo to matka w końcu pozwala upartej siedemnastoletniej Feliksie wyjść za dwudziestopięcioletniego Bolesława Wałęsę. Ten na uboczu wsi Popowo buduje małą chatę z drewna i gliny. Dwie małe izby mieszkalne i oborę pokrywa słomianym dachem.

Po ślubie Bolesław nadal jeździ po okolicy, pracując przy stawianiu domów i budynków gospodarczych. Na jednym ze zdjęć pozuje z braćmi na tle właśnie budowanego domu. Stoi wyprostowany w spodniach wpuszczonych w buty z cholewkami, ze wzrokiem intensywnie wpatrzonym w obiektyw. „Patrząc na to zdjęcie – mówi Izabela – widzę tatę, jak gdyby to było jeszcze wczoraj. (…) Ojciec w domu był łagodny, bardzo dbał o nas”[7].

Najstarsza córka, Izabela, rodzi się w 1934 roku. Mieszkają w chatce między lasem, stawem a sadem. Las i staw są stare, sad dopiero co sadzony, jabłonie, wiśnie i śliwy, to, co najłatwiej rośnie, będą owocowały dopiero za dwa, trzy lata. Dopiero dla ich dzieci będzie to wspominany z dzieciństwa zagajnik. „Było to ulubione miejsce zabaw dzieci”. W 1937 roku rodzi się Edward, a dwa lata później, tuż przed wybuchem wojny, Stanisław. Lech przyjdzie na świat już w jej trakcie w 1943 roku.

Przysięga na krucyfiks

Ale zanim przyszła wojna, złożono dziwną przysięgę. Podobno.

Sierpień 1939 roku. Najmłodszy z braci, Bolesław, jedzie ze starszym o cztery lata Stanisławem do kościoła w Sobowie. Stanisław wciąż jest kawalerem, a Bolesław już ojcem z trójką dzieci. W kościele Stanisław przysięga Bolesławowi na krucyfiks, że w razie śmierci Bolesława zaopiekuje się jego rodziną. Teraz mogą iść na wojnę.

Obaj trafiają do wojsk, które biorą udział w pierwszej wielkiej bitwie II wojny światowej. Od 1 do 3 września Armia „Modlin” dowodzona przez generała Emila Krukowicza-Przedrzymirskiego broni granicy z Prusami Wschodnimi i przejścia Niemców w stronę Warszawy. Po bitwie bracia dostają się do niewoli, ale jako szeregowcy szybko wracają do domu.

Izabela pamięta, że ojciec po powrocie często wyjeżdżał do pobliskich większych miejscowości. Najprawdopodobniej w pobliżu domu bił świnie, a w mieście sprzedawał mięso. „(…) u nas w domu był stale ruch: bito świnie, pędzono bimber, przychodzili ludzie na spotkania, szli wówczas do naszej maleńkiej obórki; nieraz niosłam tam koce, widocznie nocowali”[8].

Dlaczego Bolesław wrócił z kampanii wrześniowej i obozu jenieckiego do domu, a jego brat Stanisław po powrocie musi się ukrywać? Nie wiadomo. W każdym razie Edward i Izabela, starsze rodzeństwo Lecha, pamiętają go ukrywającego się w ich gospodarstwie. Ośmioletnia Iza i pięcioletni Edward pamiętają też, że często „stoją na warcie”: „Kiedy tylko widzieliśmy, że ktoś zbliża się do gospodarstwa, biegliśmy do domu i pukaliśmy w drzwi”[9].

Jednak na niewiele to się zdaje; Edward później powie, że ktoś doniósł. Niemcy przychodzą i wyciągają Stanisława na podwórko. „(…) zmusili go, by pokazał, gdzie ukrywaliśmy beczkę pełną mięsa. Widziałem na własne oczy, jak go torturowali” – mówi Edward[10].

Nie słychać jednak nic o tym, by w tym dniu trafił do więzienia czy obozu. Owszem, trafi tam, ale nieco później, już razem z ojcem Lecha Bolesławem.

Poczęcie w obozie? Urodziny i śmierć na pewno w domu

Gdzieś na jesieni albo wczesną zimą 1942 roku Niemcy robią obławę i zabierają mężczyzn z Popowa i okolic. Zabierają też Stanisława i Bolesława, najpierw do pobliskiego dworku w Chalinie, gdzie biją ich, o czym jeszcze długo będzie świadczyć krew na ścianach, a potem wywożą w dwie strony. Stanisław, może jeszcze za tamto ukrywanie się i nielegalne mięso, pójdzie do transportu. Pociąg pojedzie do Niemiec, a Stanisław powie później, że do dojechał aż do Dachau. Twierdzi, że uciekł z transportu dosłownie „spod bramy” Dachau. Tam, w okolicy, jakoby spotkał ładną Niemkę pracującą u bauera, z którą miał romans, a z Niemiec do Polski wrócił w 1945 roku w mundurze gestapowca. Życie pisze najbardziej nieprawdopodobne scenariusze, ale też czas wojny nie sprzyja ich weryfikacji.

Tymczasem Bolesław trafił na roboty przymusowe koło Lipna, a potem do lokalnego obozu pracy w Młyńcu. Ich krewny, ojciec Reginy Śniadeckiej, aresztowany w tej samej obławie, miał mniej szczęścia.

Regina Śniadecka wspomina:

– Niemcy zamordowali ojca, pamiętam, jak byłam taka malutka. – Pokazuje mi ręką wysokość od ziemi. – Niemcy go prowadzili tą drogą. – Wskazuje za okno, na drogę schowaną za słonecznikami. – U nas znaleźli trochę ospy, matka chowała świniaki. Tu w rogu kuchni wykopali jamę, tam chowali mięso i dzieci karmili. I wzięli go na okopy do Lipna i w Lipnie go zamordowali. Rozstrzelali w 1944 roku.

Ciało oddali rodzinie. Leżał w pokoju, w którym teraz siedzimy, na prowizorycznym katafalku. Regina Śniadecka mówi mi, że matka chciała, by dzieci zapamiętały tatę i zapamiętały, kto to zrobił.

– Zawołała do nas: Chodźta, tatę przywitajta! A ja byłam najgorzej bojąca. I ja schowałam się głową za piec. I ja go nie przywitałam. I pochowali go na cmentarzu w Sobowie.

Jeśli Edward, starszy brat Lecha, nie myli się w swych dziecięcych wspomnieniach, w okolicach Bożego Narodzenia 1942 roku Feliksa idzie odwiedzić w obozie męża Bolesława. Edward wspomina to tak:

– Pod koniec roku czterdziestego drugiego, kiedy miałem sześć lat, matka otrzymała od Niemców pozwolenie na odwiedzenie męża w obozie. Zabrała mnie z sobą. Szliśmy przez dwa dni, ponieważ Niemcy nie pozwoliliby nam jechać autobusem ani nawet furmanką. Rankiem dotarliśmy do Młyńca. Kiedy stamtąd wyszła, była tak szczęśliwa, taka zmieniona. Kochali się tej nocy i po dziewięciu miesiącach, dwudziestego dziewiątego września czterdziestego trzeciego roku, urodził się Leszek.

Czy to prawda? Skoro tak, to pięcioletni wówczas Edward musiałby czekać gdzieś na matkę, jeśli nie na mrozie, to może u poproszonych o opiekę nad dzieckiem ludzi, być może mieszkających w pobliżu obozu. A może to tylko kolejna niesprawdzona rodzinna legenda? W końcu starsza od niego, ośmioletnia wówczas Izabela urodziny Lecha pamięta inaczej:

„To było w tym czasie, jak tatę zabierano z domu. Była zima. Mama chodziła już w ciąży z Leszkiem. Po ojca przyjechała żandarmeria na koniach. (…) Uciekła z Edwardem do lasu, wróciliśmy do domu, jak taty już nie było”[11]. Byłby to więc nie koniec 1942 roku, ale początek 1943. W każdym razie to była ta niezwykle ciężka zima, kiedy na wschodzie ważyły się losy wojny.

Dwudziestego dziewiątego września 1943 roku o godzinie 3.30 rodzi się Lech. Poród odbiera matka Feliksy, babka Kamińska. „Był duży, ważył pięć kilogramów. Jak go mama zobaczyła, tę wielką jego głowę, powiedziała do babci: – Kiedyś będzie z niego wielki i sławny człowiek”[12].

Kolejna rodzinna opowieść. Zdaje się, że tak jak i wiele innych przekazów, pochodzi od dziewięcioletniej wówczas Izabeli, najstarszego dziecka Feliksy i Bolesława.

Bolesław wraca z obozu do domu w 1945 roku, właściwie tylko po to, żeby umrzeć. Wynędzniały, chory na płuca, leży w łóżku, nie mając siły wstać. Powoli dociera do niego, że nieuchronnie zbliża się śmierć. Prosi, aby zawołać jego brata Stanisława. Kiedy ten wraca z pracy we młynie, staje wraz z Feliksą przy łóżku. Czy Bolesław przypomina mu złożoną cztery lata wcześniej przysięgę na krucyfiks, nie wiadomo. W każdym razie „uroczyście zobowiązał go do opieki nad nami” – wspomina Izabela. A do żony, według Izabeli, mówi: „Dbaj o Leszka i Edwarda, szczególnie o Leszka, bo z niego największą będziesz miała pociechę”. Jeszcze tej samej nocy, o 3.00 woła żonę: „Pobudź dzieci i wynieś je z domu – i umarł”[13].

Jest rok 1945. Z Feliksą pozostaje czwórka półsierot. Izabela ma jedenaście lat, Edward osiem, Stanisław sześć, Lech – półtora roku. Tylko Izabela pamięta te szczęśliwe dni z całą rodziną, jeszcze sprzed wojny. „Był taki dobry dla nas, pogodny, albo te Boże Narodzenia, pełne szczęścia i radości rodzinnej”. Stanisław i Edward pamiętają już tylko ojca z czasu wojny, obozu i śmierci, a Lech w ogóle zapomniał.

W 1946 roku Feliksa wychodzi za Stanisława, brata Bolesława. W dniu ślubu matki ze stryjem Izabela woła młodszych braci i wychodzi z nimi z domu. Idą przez sad, pola.

„Ten nowy ślub był zgrzytem dla nas – całą trójkę chłopców wyprowadziłam do lasu, chowaliśmy się, nie chcieliśmy Stanisława za ojczyma. Nie mogłam wybaczyć mamie, że wyszła za mąż, chciałam, żeby była tylko z nami, dalibyśmy sobie radę”[14]. Całą trójką idą do pobliskiego lasu, coraz głębiej i głębiej.

Jeszcze tego samego roku rodzi się pierwszy syn Feliksy i Stanisława, Tadeusz. Potem, w 1947 roku Zygmunt, a w 1951 Wojciech. Pierwszy z tej trójki, Tadeusz, rodzi się dokładnie w rocznicę śmierci Bolesława, 13 czerwca 1946 roku. A w jego pierwsze urodziny, i podobno jeszcze kilka kolejnych, Izabela znowu bierze za ręce młodszych braci i wyprowadza ich z domu. Tym razem jednak nie w stronę lasu. Idą siedem kilometrów do Sobowa na grób ojca. I siedem kilometrów z powrotem. Matka Feliksa, ojczym Stanisław i młodsze dzieci obchodzą urodziny Tadzia, a Izabela i trzech starszych chłopców są w tym czasie na grobie ojca Bolesława. Podobno, bo to kolejna rodzinna opowieść.

Rówieśnik PRL-u

Lech Wałęsa w młodości mógł jeszcze odczuwać nieprzychylne czy pogardliwe nastawienie niektórych sąsiadów do rodziny dziadka Jana, ale dla niego świat Jana Wałęsy już nie istnieje. Dla dziecka dziesięć, dwadzieścia lat wstecz to prawie wieczność, a w Polsce przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych to cała epoka. Zabory, w których rodzili się rodzice; rewolucjoniści i legioniści; panowie i chłopi; żydowscy karczmarze i handlarze – wszystko to odeszło, zostało przekreślone w czasie niemieckiej okupacji i pierwszych lat stalinizmu.

Urodzony w 1943 roku Lech w PRL wchodzi od zera, bez ojca, którego prawie nie pamięta, bez śladu dawnego rodzinnego majątku, bez starych porządków. Gdzieś daleko, w stolicy, w województwie, w powiecie, podobno rodzi się nowy świat, ale tu, w Popowie, jest tylko monotonne, ciężkie życie w biednym gospodarstwie.

„Mieliśmy małe gospodarstwo. Kto podrósł – szedł do szkół, uciekał z domu, a robota spadała na następnego w kolejce. Najciężej pracowałem między ósmym a czternastym rokiem życia – wspomina Lech Wałęsa w Drodze nadziei. – Była to prymitywna praca, jak to w ubogim gospodarstwie. Zimą co najmniej dwie godziny dziennie ciąłem sieczkę dla bydła”[15].

Siedzący przede mną w 2020 roku Lech Wałęsa gestykuluje szeroko rękami, jakby chciał złapać w powietrzu i przyciągnąć do siebie jakieś wspomnienia z dzieciństwa, przykłady. W końcu chwyta i rzuca przede mną taki obraz:

– Nie wiem, czy pan zna wieś z tamtych czasów. Kiedy się miało pięć lat, gęsi się pasało. Kiedy dziesięć lat, krowę. Potem inne prace rolnicze. I w związku z tym już tam trzeba było podejmować decyzje. Kiedy krowie dać, kiedy wygonić gęsi, w tamtym czasie tak nas to życie kształtowało[16].

Jagoda Jakubowska, szkolna koleżanka Lecha, pamięta ojczyma Stanisława, który przychodził z Popowa do Chalina sprzedawać jajka:

– Ojciec jego dwa razy w tygodniu nosił ze dwadzieścia jajek na sprzedaż do sklepu do Chalina i oni się z tych jajek utrzymywali. Bo oni mieli ze trzy, cztery morgi takich samych piasków.

Regina Śniadecka opowiada:

– Leszek jest czterdziesty trzeci rocznik, a ja trzydziesty siódmy. Leszek tu przychodził do nas, ale moja matka zawsze nas rozganiała. Roboty dużo, matka wołała: „Regina spać, rano do roboty trzeba!”. A Leszek, jak był młody, to był taki „te-te-te” rozbiegany, rozedrgany. – Pani Regina odgrywa przede mną obraz młodego Leszka, trzęsąc tułowiem i rękami.

Lubili się z kuzynką, ale nie było czasu na wspólne zabawy, najwyżej na krótką rozmowę, śmiech. I jej rodzice, i jego gnali ich do roboty. Ale Leszek przychodził do Śniadeckich, kiedy tylko mógł. Gdy Lech podrośnie, będą się widywać na wiejskich zabawach, ale każde w swoim gronie, w końcu Regina jest starsza o sześć lat. Z jego licznych braci jeszcze tylko Zysiek (Zygmunt) równie często będzie zachodził do domu kuzynki.

Regina Śniadecka mówi:

– Leszek jak był młody, to był zawsze taki chudy „Wałęsiak”. Ale jak teraz widzę go w telewizji, to już jest taki „tłusty kardaś”, podobny już do Kamińskich.

W okolicy jest jeszcze kościół, ale nie w Popowie, tylko w Sobowie, do którego chodzi się na niedzielną sumę siedem kilometrów w jedną i siedem w drugą stronę. Przez większą część roku boso.

I szkoła. Na bosaka do szkoły w Chalinie cztery kilometry tam i cztery z powrotem, a wakacje spędzane na miedzy przy pilnowaniu krów. Przewiązywanie, przekołkowanie pasącego się bydła, pilnowanie, żeby nie weszło w szkodę.

I radio słuchane wieczorami, o tej porze, kiedy zwierzęta już śpią, a ludzie jeszcze nie. To radio z lat pięćdziesiątych, sześćdziesiątych to jedyna oznaka postępu technicznego, który się dokonał w wielkim świecie i rzeczywiście zawitał pod strzechy. Bo w wielu miejscach tużpowojennego kraju radio zjawi się wcześniej od elektryczności. Tranzystorowe, słuchane przy lampach naftowych. Do Popowa elektryczność przychodzi dopiero w 1957 roku, kiedy Lech ma już trzynaście lat.

Radio w tamtych czasach zawładnęło umysłami ludzi, z jednej strony idzie tą drogą nachalna propaganda socjalistycznego państwa, z drugiej – z drewnianego pudełka płyną zagłuszane, trzeszczące, ale zachłannie nasłuchiwane głosy z zakazanego Zachodu, z popularnych wtedy Sekcji Polskiej BBC w Londynie, nadającej od 1939 roku, czy Głosu Ameryki, nadawanego od 1942 roku. To radio, i to rozdwojenie przekazu będą towarzyszyć Polakom, nie tylko Wałęsie, przez cały PRL.

„Ten nawyk wieczornego słuchania z radia wiadomości ze świata pozostał mi do dziś”[17].

Rodzina

„W domu było wiele przemocy, ale dzieci powszechnie akceptowały ten stan” – pisze w biografii Lecha Wałęsy Roger Boyes, ale żadne wypowiedzi rodzeństwa Lecha tego nie potwierdzają. Ta opinia to raczej stereotypowy obraz powojennej Polski według Amerykanina, tym bardziej że w następnym zdaniu Boyes uogólnia: „Dla wiejskich dzieci w Polsce była to po prostu norma”. Z tych ogólnikowych stwierdzeń wywodzi tezę o tym, skąd się wzięła późniejsza cecha Lecha – podejrzliwość. Podejrzliwość, że ktoś chce cię oszukać, coś ci zabrać, wysadzić cię z siodła. „Podejrzliwość, tak charakterystyczna dla Lecha Wałęsy, prawdopodobnie miała swoje źródło w tym niełatwym, krnąbrnym dzieciństwie”[18]. Może w rodzinie było mało czasu dla dzieci, pewnie było dużo pracy od najmłodszych lat, ale o przemocy nie wspomina żadne z dzieci Bolesława czy później Stanisława.

„To nie był ojciec i nigdy się z tym nie pogodziliśmy. Teraz muszę przyznać, że nie zawsze miałam rację i że na swój sposób Stanisław dbał o nas. Zawsze jednak od ojczyma inaczej bolało, nawet jeśli się na to zasłużyło. Bolało podwójnie” – wspomina w Drodze nadziei Izabela.

Upór Izabeli przynosi owoce. Według Tadeusza, pierwszego z synów Feliksy i Stanisława, mniej więcej do dziesiątego roku życia Lech zwraca się do Stanisława: „Tato”. Potem, za namową Izabeli i starszych braci, mówi już tylko „Wujku”.

– To nie jest twój tata – tłumaczy mu Izabela.

Ale szanować go trzeba. „Obowiązywały zasady: starszego trzeba szanować (…) Nie wolno było podnieść na niego głosu, a nie daj Boże ręki” – wspomina z kolei Lech Wałęsa.

Ojczym Stanisław to ani pykający fajeczkę i fantazjujący dziadek Jan, ani zapamiętany jako ciepły, kochający Bolesław. Stanisław jest inny. Zamknięty w sobie, mrukliwy w kontaktach z sąsiadami, surowy dla synów. Jego rodzone dzieci, Tadeusz, Zygmunt i Wojciech, mówią, że dla nich był nawet surowszy. Mówił raz, ale potem już nie powtarzał. Walczył też z krnąbrną pasierbicą Izabelą oraz z buntowanymi przez nią Edwardem, Stanisławem i Lechem. Tylko dla Feliksy miał i respekt, i czułość. Ufał jej mądrości. Często radził się jej, pytał, słuchał.

Rodzeństwo wspomina Lecha jako podobnie upartego jak ojczym. „Jak się zagniewał lub obraził, zakładał ręce do tyłu i do nikogo się nie odzywał, «rozmyślał». Z Edwardem i Stanisławem mówiliśmy o nim «nasz sołtys» – powie Izabela w książce Droga nadziei. – Lech bardzo kochał mamę i nie pozwalał jej skrzywdzić; potrafił już jako dziecko przygadać coś ojczymowi, chociaż był najmłodszy. Był najbardziej odważny, otwarty i niezastrachany”[19].

Lech Wałęsa w Drodze nadziei opisuje sytuację, którą zapamiętał na całe życie. Rodzice wieczorem długo planują, jak rozegrać wizytę Stanisława w urzędzie. Stanisław stoi przed Feliksą i odgrywa scenę: przyjdzie do urzędu, zapuka, otworzy drzwi. Mówi, co powie. Feliksa go poprawia. Razem dyskutują, jak poprowadzić rozmowę. Lech Wałęsa komentuje to tak: skończy się tym, że „sekretarka w urzędzie obleje cię kawą i wszystkie ustalenia wezmą w łeb. Jeszcze cię ofuknie”.

„Byli za słabi, żeby wydeptać w życiu własną ścieżkę. Nawet jeśli była to sprawa z niesumiennym listonoszem. (…) Dla nich był reprezentantem świata zewnętrznego, urzędowego. I to już było dla nich problemem”. Wałęsa widzi tę słabość u rodziców, ale w przyszłości sam będzie krytykowany za podobną uległość wobec władzy, czy to kierownika w zakładzie pracy, czy generała Wojciecha Jaruzelskiego.

Młody Wałęsa zauważa też, pewnie nieco z zazdrością, że dorośli, matka i ojczym, potrafią ze sobą trzymać, nie zważając na jego uczucia. Wspomina, że kiedyś się kłócili. On próbował się wtrącić, uspokoić ich. Wtedy oboje, zgodnie, ofuknęli go: „to nie twoja sprawa”. Zrobiło mu się smutno. Zrozumie to kiedyś, jak dorośnie.

Raz na kilka miesięcy w domu jest kłopotliwe święto. Dla dzieci święto, dla matki kłopotliwe. Przychodzi, jak to się w Polsce mówiło, „paczka z Hameryki”. To Janina Brolewicz, córka z poprzedniego małżeństwa babki Kamińskiej, pomaga w ten sposób swej młodszej, przyrodniej siostrze. Najczęściej w paczce są ubrania, z czego najbardziej cieszy się Izabela, i jedzenie, z czego cieszą się bracia. Feliksa ze Stanisławem doceniają pomoc, ale też trochę im to ciąży. Rodzina, jak wiele innych, chłopskich, w tym czasie, korzysta także z pomocy programu UNRRA[20], ale tylko zaraz po wojnie, bo rząd Rzeczypospolitej Polskiej, pod naciskiem ZSRR, szybko odmawia przyjmowania pomocy od imperialistów. Dzieci, które zdążą jeszcze skorzystać z paczek UNRRA, przez całe życie będą wspominały charakterystyczny smak mleka skondensowanego czy w proszku. Podobnie jak z innymi smakami z dzieciństwa, które w nieoczekiwanych momentach wracają i przypominają o nieuchronności czasu i ulotności pamięci. „Dziś nawet nie wiem, jak dzieciom przekazać doświadczenia swojego życia w dzieciństwie, trudno im to zrozumieć. Czy ktoś uwierzy, że na przednówku nie było chleba? Nieraz nie widziało się go przez dwa miesiące. Dziś zresztą miałbym ochotę na taki placek – podpłomyk, ale w mieście nikt nie potrafi go upiec” – wspomina Lech Wałęsa w Drodze nadziei. Ale nie tylko smak podpłomyka uleciał wraz z tamtym pokoleniem. Bo czy dziś ktoś wie, co to był przednówek? Piąta pora roku, koniec zimy, a jeszcze przed wiosną, kiedy kończył się zapas zboża i mąki, krowy dawały mniej mleka, ziemniaki w kopcach były już pomarszczone, dobrze chociaż, że jeszcze nie zgniłe, a do następnych zbiorów było daleko.

„Pierwszy raz po chleb szedłem, gdy miałem chyba osiem lat. Z Popowa do Dobrzynia nad Wisłą, do piekarni było dziewięć kilometrów, polnymi drogami. Szedłem sobie, rozglądałem się, patrzyłem na kwiatki i ptaszki, posiedziałem na polu – jak doszedłem, chleba już nie było. Wróciłem z niczym”[21].

Codzienne śniadanie, nie tylko na przednówku, to mleczna zupa. To danie zostanie z nim na zawsze, będzie je jadł nawet w Belwederze. „Chleb posmarowany masłem czy smalcem to święto” – wspomina. Bogatsze śniadanie, ale dopiero po wykopkach, to ziemniaki w zacierce zrobionej na wodzie lub, w bogatszej wersji, na mleku.

Zacierka z ziemniaków na mleku

- Ziemniaki pokrojone w kostkę, gotowane na wodzie, posolone. Odcedzamy.

- Z wody i garstki mąki zagniatamy ciasto (jeśli ma być na bogato, może być i jajko).

- Ciasto zagotowujemy w wodzie, odcedzamy, studzimy. Nieco przeschnięte szarpiemy na kawałki lub ścieramy na tarce, mieszamy z ugotowanymi ziemniakami.

- Znów zalewamy wodą (lub mlekiem), gotujemy.

W jeszcze bogatszej wersji może być jakiś tłuszcz zwierzęcy, najczęściej słonina ze skwarkami, a nawet mięso, wówczas na kujawskiej wsi jest to najczęściej udko kurczaka lub kaczki. Ewentualnie pokrojona w kostkę marchewka. Ale w wersji ubogiej tylko tyle: ziemniaki, mąka i woda lub mleko.

„Jedna krowa musiała wykarmić nas wszystkich”. W lecie i na jesieni więcej mięsa, do tego jajka z kurnika, grzyby z lasu, owoce z sadu, „(…) no i ryby, które łowiłem sam koszykiem w stawie tuż przy domu”[22].

Szkoła

Babka Kamińska umiera, a Lech idzie do szkoły; kończy się pewien okres w życiu młodego Wałęsy. Idzie do szkoły do Chalina, w ślad za starszym rodzeństwem. Szkoła podstawowa działa w starym dworku z połowy XIX wieku. Kiedy w Chalinie pytam, gdzie była stara szkoła, mężczyzna na rowerze mówi, żebym jechał za nim. Prowadzi mnie dróżkami między dawnymi budynkami PGR-u w stronę gęstego parku. Dziś to właściwie jest zapuszczony i zaśmiecony półlas. Po kilku krokach między drzewami wyłaniają się ruiny eklektycznego dworku. Można jeszcze dostrzec zarys schodów, okien, zwaloną na ziemię kolumnę. Dach jest już zapadnięty. Mieszkaniec Chalina mówi, że jeszcze jakieś dziesięć lat temu można tam było wejść. Jako uczniowie buszowali po pustym dworze. Dziś już strach choćby podejść bliżej murów.

To ten sam dworek, do którego w 1942 roku Niemcy spędzili aresztowanych poprzedniej nocy okolicznych chłopów, w tym Bolesława i Stanisława Wałęsów. W 1950 roku krwi na ścianach już nie ma, są klasy, ławki, tablice, godło, pewnie i podobizna Bieruta. Dworek jednak szybko płonie i dzieci z nauczycielami przenoszą się do pobliskiego domu wynajętego od miejscowej rodziny.

Pani Jadwiga Jakubowska, przez całe życie bardziej znana jako Jagoda, koleżanka Lecha Wałęsy z klasy, mieszka w samym centrum Chalina, tuż koło nowego budynku szkoły. Lubi wspominać tamte czasy, choć dla jej rodziny były trudne. W czasie wojny za śmierć niemieckiego żołnierza w pobliskich Łagiewnikach rozstrzelano dziesięciu Polaków, w tym jej ojca. Na miejscu kaźni teraz stoi pomnik.

– Moja mama była wdową, wyszła drugi raz za mąż i mieszkaliśmy tu, w tym małym domku. Mnie w czasie wojny Niemcy zabili ojca, a Leszkowi też. Chodziłam razem z nim do szkoły siedem lat. W szkole naszą pierwszą wychowawczynią była pani Halinka Matuszewska. Jakie to były czasy, chodziliśmy do szkoły na bosaka, nawet jak się miało jedne buciki, to się oszczędzało.

– Duża była wasza klasa?

– Jak zaczynaliśmy, to liczyła dwadzieścia cztery osoby.

Jak to po wojnie, w klasie zdarzały się różne roczniki dzieci. Pani Jadwiga mówi też, że nie wszyscy z tych, którzy zaczynali, doszli do siódmej klasy:

– Jak ja kończyłam siódmą klasę, to takie chłopaki kończyli, co powinni ze trzy lata wcześniej skończyć. Chociaż mieliśmy bardzo dobrych nauczycieli, pomagali nam. Pani Matuszewska uczyła języka polskiego i historii, a pan Matuszewski uczył matematyki.

– A Lech z czego był dobry? – pytam.

– On był przeciętny – odpowiada[23].

Wałęsa przyznaje, że jako takie wyniki miał dzięki matce. „Matka skutecznie kontrolowała moje postępy”. Wielu kolegów zostaje w klasie na następny rok lub wręcz przerywa naukę, ale on idzie dalej. „W szkole polski, rysunki czy muzyka szły mi kulawo, ale w matematyce do piątej klasy – do kiedy przykładałem się do nauki – byłem najlepszy”[24].

Spotkany w Chalinie mężczyzna na rowerze, który pokazał mi dawną szkołę i park, jest bardzo uczynny, koniecznie chce mi jeszcze pokazać otoczenie dworu. Po pożarze i przeniesieniu szkoły do innego budynku nauczyciele z uczniami wciąż tu przychodzą albo na wycieczki, albo na lekcje wuefu. Obchodzimy budynek dookoła, na tyłach dworu mężczyzna pokazuje mi stromy spadek terenu. Tam było zejście do jeziora. To z tych wycieczek pani Jadwiga nawet lepiej pamięta Leszka.

– Pamiętam, że wesoły był chłopak, aktywny, w piłkę grali. Jak to młody chłopak, to pobili się, to pograli – mówi pani Jagoda, uśmiechając się do wspomnień.

Zatem piłka. Tyle że wtedy piłka to szmacianka albo nawet „włosianka”. Szmacianka ze starych szmat zawijanych i ubijanych w twardy kokon, na zewnątrz uformowana przez stare pończochy, przynajmniej taką, ciężką i twardą jak kamień, pokazywał mi w swoim chorzowskim mieszkaniu Gerard Cieślik.

Oprócz piłki w wiejskich szkołach królują zbijak, berek czy skakanie przez trzymaną z jednej strony i wirującą wokół centralnie ustawionej osoby skakankę. Te najprostsze gry wywołują wiele krzyków, śmiechu i emocji, wygrywał ten, kto z grupy przetrwał najdłużej. Pani Jagoda pamięta, że Lech często wygrywał.

Pierwszy sportowy sukces przynosi Lechowi Wałęsie jeszcze inna dyscyplina, do tego indywidualna „Wychowawca szkolny (…) pasjonował się łucznictwem i pod jego kierunkiem postanowiłem i ja spróbować. Na zawodach powiatowych zająłem trzecie miejsce, wygrywając prawdziwą skórzaną piłkę”[25]. Skórzaną piłką to już całkiem inaczej się grało.

Wokół Popowa, Ruszkowa, Sobowa, Chalina jest i woda. W okolicy płynie Drwęca, jednak największą atrakcją są niewielkie, ale bardzo liczne jeziorka Pojezierza Dobrzyńskiego. Najbliższe to Jezioro Chalińskie, tuż za szkołą, to, do którego schodzi się stromym zejściem z podworskiego parku. Około stuhektarowe, na ogół dość płytkie, ale miejscami ma ponad trzy metry głębokości. „Latem pędziliśmy nad jezioro, gdzie wypływało się na głębię, aż do utraty tchu. (…) zimą, gdy zamarzły stawy, a potem spękały, skakaliśmy po krach, a pod nami pięć metrów lodowatej wody. Taka próba odwagi. Wygrywał ten, kto dotarł najdalej od brzegu”[26]. Pani Lewandowska, koleżanka z klasy Wałęsy, przywoływana przez Edwarda Szczesiaka, wspomina, że najdalej z klasy wypływał Lech[27]. Pani Jagoda też to pamięta, wypływał najdalej, tak, że nauczycielka zawsze musiała wołać, żeby wracał.

I tak już w życiu jest, w opinii grupy wygrywa ten, kto dotrze najdalej.

Pierwsza praca. Odrobek u bambra z sąsiedztwa

Odrobek. Oprócz pracy w rodzinnym gospodarstwie dzieci muszą pracować także u innych gospodarzy. Według starego przelicznika, pochodzącego jeszcze z czasów pańszczyzny: cztery dni pracy na polu bogatszego gospodarza pozwala na skorzystanie z jego konia przez jeden dzień. Dzięki temu można zaorać czy zabronować własne pole czy zwieźć plony. Ale zwykle taki odrobek jest ciężki, jeszcze cięższy niż u siebie.

Starszy brat Lecha Stanisław powiedział w 1980 roku reporterowi Jerzemu Surdykowskiemu: „Po podstawówce przez trzy lata robiłem za parobka u co większych bambrów, żeby te nasze cztery i pół hektara było czym obsiać i obrobić. Konia nie mieliśmy. Za dzień pracy konia, człowiek robił u bambra cztery dni”[28].

I Stanisław, i Lech zamiast siedem lat będą chodzili do podstawówki osiem.

„Miałem kłopoty już w szkole podstawowej – powie Lech Wałęsa w 1980 roku Ewie Berberyusz – nawet z księdzem, z nauczycielami. Raz, pamiętam, kierownik szkoły kij połamał na mojej głowie”[29]. Z kolei mieszkanka Chalina Henryka Sadowska przypomina sobie, że ostatnią, siódmą klasę „z nieznanych jej przyczyn” Lech Wałęsa powtarzał. A zapamiętała go dobrze, bo „była jedną z jego sympatii”[30].

Wikipedia podaje, że Lech Wałęsa „w 1950 rozpoczął naukę w szkole podstawowej. W 1959 rozpoczął naukę w Zasadniczej Szkole Zawodowej w Lipnie”[31]. Według portalu Nasza Klasa Wałęsa chodził do ZSZ w Lipnie w latach 1958–1961[32]. Oficjalne biogramy na stronie Instytutu Lecha Wałęsy[33] oraz Encyklopedii Solidarności[34] o podstawówce milczą. Jeśliby więc do szkoły podstawowej chodził w latach 1950–1958, to by znaczyło, że siedmioletnią podstawówkę rzeczywiście ukończył w osiem lat.

Mam przed sobą chyba najlepszą rozmówczynię, by o to zapytać. Pani Jagoda, jego szkolna koleżanka, w pewnym sensie potwierdza te wyliczenia, ale kręci głową, tłumacząc, że to było jeszcze inaczej.

– On wtedy skończył siódmą klasę, ale mu jakoś rodzice mówili, żeby… – Nie bardzo wie, jak to powiedzieć.

Chodzi jej o to, że w rodzinach z tej okolicy często zdarzało się, że rodzice wręcz chcieli, by syn został w szkole rok, dwa lata dłużej. Po siedmioletniej podstawówce, w wieku czternastu lat, był za młody na prawdziwą pracę, a do średnich szkół było za daleko i dojazdy dużo kosztowały. A tak, jeśli zostanie w szkole ten rok, dwa, to i do szkoły na miejscu jeszcze pochodzi, i w gospodarce pomoże, i do pracy u bogatego gospodarza na odrobek pójdzie. Tak było ze starszym bratem Lecha Stanisławem, tak było i z młodszym Lechem.

Pani Jagoda Jakubowska wspomina:

– Jak myśmy byli takie dzieciaki z czwartej klasy, to już chodziliśmy do takiego bogatego gospodarza Czachorowskiego z Ruszkowa na zarobek. Zarobić parę złotych. I on [Lech] skończył ze mną siódmą klasę, jeszcze mam go gdzieś na zdjęciu, a potem jeszcze jeden rok powtarzał. Ale nie to, że nie zdał, tylko chodził jeszcze jeden rok i dopiero później poszedł do szkoły do Lipna.

Pani Jagoda dobrze rozumie zabiegi rodziców kierujących przyszłością dzieci, bo i ją one dotknęły. Dyrektor Matuszewski długo namawiał matkę, żeby posłała zdolną córkę do Włocławka, do szkoły pedagogicznej. Zostać nauczycielką, być taką, jak jej ukochana pani od polskiego, to było jej marzenie. Ale nie, potrzebna była w gospodarstwie i poszła do pobliskiego Dobrzynia do szkoły rolniczej.

Taka była lokalna tradycja. Zanim Stanisław i Lech pójdą w świat, popracują jeszcze ciężko na gospodarce, a potem ich obowiązki przejmą młodsi bracia: Tadeusz, Zygmunt i Wojciech.

Regina Śniadecka, kuzynka Wałęsy, ujmuje to krócej i dosadniej:

– To była bida te Wałęsy, każdy dostał kawałek ziemi i musiał pobudować jakiś domek. Żeby obrobić ziemię, chodzili na robotę do Czachorowskich.

Kiedy Stanisław i Lech będą starsi, pójdą do pracy w cegielni Michalskiego. Zwykle praca w takich wiejskich cegielniach jest jeszcze cięższa niż na roli; noszenie mokrych cegieł na długie dechy, na których mają schnąć, wyrywa ręce w nadgarstkach. Wyschnięte są już lżejsze, ale wtedy bierze się ich więcej i wychodzi na to samo.

Szkoła średnia w Lipnie. Elektryk nie do końca jest elektrykiem, ale dom przestaje być domem

Jest rok 1958. Lech kończy szkołę podstawową. Oboje z matką wiedzą, co dalej. Pójdzie w ślad za starszym Stanisławem do zasadniczej szkoły zawodowej w pobliskim Lipnie. Trzydzieści kilometrów PKS-em od domu. W pobliżu są jeszcze Sierpc, Dobrzyń nad Wisłą, ale Lipno jest już sprawdzone. Miejscowa szkoła zawodowa ma klasę mechanizacji rolnictwa. A wokół jest wiele POM-ów, które potrzebują ludzi do pracy w PGR-ach.

Państwowe ośrodki maszynowe to zakłady, które mają maszyny rolnicze, wtedy głównie traktory, później także kombajny. Świadczą usługi licznym na Pomorzu PGR-om. Pozostawione przez dawnych niemieckich właścicieli ziemie, a także te odebrane co bogatszym polskich chłopom, to teraz wielohektarowe państwowe gospodarstwa. Dlatego kształcąca mechaników maszyn rolniczych zawodówka w Lipnie daje pewną pracę. Może nie najlepszą, ale dla kogoś, kto nie zamierza stąd wyjeżdżać, jest dobrym wyborem. Osiem godzin pracy w POM-ie lub PGR-ze, a potem obróbka własnego pola.

– Sam pan podjął decyzję o szkole średniej, o wyjeździe do internatu? – pytam Lecha Wałęsę podczas wywiadu w styczniu 2020 roku.

– Tak, tylko trzeba pamiętać, że były ograniczenia, przede wszystkim materialne. Rodzice nie byli w stanie płacić mi za dojeżdżanie, a nawet z mojej wioski nie było dobrego dojazdu. Najbliżej było Lipno i Włocławek, więc szkoły po podstawówce trzeba było poszukać gdzieś tutaj – mówi mi.

Jerzy Surdykowski, dziennikarz „Życia Literackiego”, jest w stoczni podczas strajku w sierpniu 1980 roku. Potem, od września, przyjeżdża regularnie do Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego w Gdańsku, by rozmawiać z Lechem Wałęsą. W październiku i listopadzie 1980 roku wybiera się na Kujawy, w jego rodzinne strony. Przedtem prosi go o jakieś namiary na rodzinę. I tu spotyka go zaskoczenie. Jerzy Surdykowski mówi mi w 2020 roku, że trudno mu było wtedy coś wyciągnąć od Wałęsy, jakby się wstydził rodzinnych stron.

– Wałęsa kłamał bezczelnie – śmieje się. – Ja go pytałem, jakich ma krewnych i gdzie. A on: „Nie mam żadnych krewnych!”. Ale dotarłem do nich i były bardzo fajne rozmowy.

Niezniechęcony, a może tym bardziej ciekawy, jedzie. Trafia między innymi do zespołu szkół w Lipnie, rozmawia z ówczesnym dyrektorem. Ten pokazuje mu dokumenty uczniów przyjętych do szkoły. Wtedy, na jesieni 1980 roku, Surdykowski wynotowuje: „Na stronie 375 wielkiej księgi wpis: «Wałęsa Lech, syn Felicji i Bolesława, narodowość polska, zawód ojca – rolnik, przyjęty do szkoły na podstawie świadectwa. Pierwszy września 1959 roku»”[35] (a nieco wyżej, na stronie 335 znajduje nazwisko Stanisława Wałęsy, starszego brata, który uczęszczał do tej samej szkoły kilka lat wcześniej).

Szkoła leży na skraju miasta w dużym podworskim parku. „U wejścia do parku z wysokiego wzgórza panowała nad okolicą figura św. Antoniego. Święty Antoni miał chyba ochraniać mieszkańców Lipna, a zwłaszcza młode dziewczęta od zarazy, jaką byli uczniowie zawodówki. Szkoła nie cieszyła się w mieście najlepszą opinią” – przyznaje sam Wałęsa. Jej poziom jest typowo zawodowy, na potrzeby przyszłego pracownika POM-u: „Przedmioty ogólne – język polski, matematyka, historia czy geografia – wszystko tylko w zarysie, na poziomie niestwarzającym trudności. (…) Najciekawsze dla mnie były zajęcia w dobrze wyposażonych warsztatach szkolnych, gdzie, mogę powiedzieć, nauczyłem się fachu. (…) Niestety, i trzeba to przyznać, najgorzej szła mi nauka historii”[36] – napisze.

„Szkoła zawodowa kształciła uczniów, którzy mieszkali w internatach, gdzie obowiązywały surowe reguły (…) Wałęsa okazał się biegły w części zajęć związanych z mechaniką i otrzymywał lepsze od przeciętnych oceny z matematyki, wychowania fizycznego i – ku zdumieniu wszystkich – z zachowania, mimo że był nieustannie upominany za palenie, noszenie czapki w kieszeni i za impertynencję”. Angielski biograf Wałęsy Roger Boyes chyba nieco z przesadą twierdzi, że to dzięki temu, iż „był w internacie kimś w rodzaju przywódcy gangu i udawało mu się utrzymywać tam porządek, co doceniali nauczyciele”[37].

Lech Wałęsa w Drodze nadziei wspomina, że z większości przedmiotów wychodził „na «dostatecznie». Na świadectwie ukończenia szkoły są dwie czwórki: z gospodarstwa przedsiębiorstwa i z przysposobienia fizycznego, oraz piątka ze sprawowania. Z tym sprawowaniem miałem jednak po drodze kłopoty, kilkakrotnie na radzie pedagogicznej krytykowano moje ekscesy. Często urywałem się z kolegami z internatu (…) do miasta. Przyłapywano nas tam na paleniu papierosów (…) Nadszarpniętą opinię «palacza i rozrabiacza» starałem się zrehabilitować w dniach, kiedy w internacie przypadał mój dyżur»”[38].

Jerzy Surdykowski w 1980 roku siedział w gabinecie dyrektora Zespołu Szkół Zawodowych w Lipnie, czytał i przepisywał do reporterskiego notatnika wpis wychowawcy z internatu z 17 listopada 1960 roku: „Wałęsa Lech – rozrabiacz i palacz”, a z 26 stycznia 1961 roku: „Młodzież wychodzi do miasta bez nakrycia głowy, między innymi wychowanek Wałęsa z gołą głową i czapką w kieszeni. Propozycja obniżenia oceny ze sprawowania”[39].

Inny z przepytanych przez Surdykowskiego wychowawców z internatu ma lepsze wspomnienia: „Dobrze go pamiętam. Stanowczy, ale spokojny. Jak coś chciał zrobić, to zrobił. Zdolnościami specjalnymi nie wyróżniał się. Dobry był w zasadzie. Pogodny. Koleżeński”[40].

Surdykowski spotyka się też z Józefem Wyckem, kolegą Wałęsy z internatu, który mu mówi: „Co ja tam będę opowiadał. Na dach za facjatę żeśmy kurzyć chodzili”. W tym wieku nie jest to jakieś wielkie przewinienie, ale nałóg na lata pozostanie.

Z dokumentów szkoły reporter wynotowuje jeszcze: „Wałęsa Lech, członek ZMS, postawa moralno-polityczna właściwa. Należy do LPŻ”. Skrót ZMS oznacza Związek Młodzieży Socjalistycznej, a LPŻ to Liga Przyjaciół Żołnierza.

– Nie przyznaje się do tego, ale był członkiem ZMS-u. No, ale wtedy wszyscy byli. Cała jego klasa pewnie była – mówi mi dzisiaj Surdykowski.

Zanim reporter pożegna się z dyrektorem w Lipnie, ogląda jeszcze zdjęcia szkoły z lat sześćdziesiątych. Na fasadzie budynku wisi napis: „Niech żyje nieśmiertelna idea marksizmu-leninizmu”.

W połowie lat osiemdziesiątych, przy okazji wywiadu do Drogi nadziei, Lech Wałęsa także patrzy na swoje zdjęcia z tego okresu. W przyszkolnym parku stoi on, trzech kolegów, pewnie z klasy lub internatu, i dwie koleżanki. Może z innej szkoły w Lipnie, w każdym razie rówieśniczki. Lech Wałęsa, patrząc na jedno z nich, zauważa: „Mam na sobie mocno u dołu zwężone spodnie, jasną koszulę z zawiązaną pod szyją chustką-apaszką. (…) w pozach niedbałość, wystylizowana na «wiejskie bikiniarstwo»”. A co do dziewcząt, wydaje się bardziej „do przodu” niż jego koledzy. „(…) tu miałem najwięcej fantazji. Prawie na wszystkich ujęciach trzymam blisko siebie to jedną, to drugą dziewczynę, a pozostali koledzy bardziej statystują. Dziewczyny wyraźnie wyrywają się z zaborczych objęć, chcą i nie chcą”[41].

„Dziewczyny chcą i nie chcą” to dylemat nie tylko Lecha Wałęsy, ale u niego samego jeszcze kilka razy powróci.

Lech Wałęsa ocenia swój i kolegów ze zdjęcia wiek na siedemnaście lat. Jeśli jest wiosna 1960, to jest to druga klasa szkoły, jeśli jesień – trzecia, ostatnia. Tak czy owak, powoli kończy szkołę i niedługo pójdzie do pracy. Na koniec tego okresu sam siebie podsumowuje tak: „Jedno, co uderza, to moja niemała pewność siebie, widoczna w gestach i postawie”.

Zespół szkół w Lipnie ma kilka różnych specjalizacji: mechanik, mechanik rolnictwa, elektryk, kowal (zapewne przemysłowy) oraz kowal-ślusarz. Profile prowadzone są naprzemiennie, nie każdy w każdym roku. Co prawda w 1958 roku jest pierwsza klasa o profilu elektrycznym, ale ówczesne drobiazgowe notatki Surdykowskiego przynoszą kolejną zagadkę.

Protokół z egzaminu końcowego:

- Język polski „Moja praca w warsztatach szkolnych i próba jej oceny” – dostateczny.

- Praktyczna nauka zawodu: „Część ruchoma i stała piłki do cięcia metali” – dostateczny.

- Piątki tylko ze sprawowania (mimo wszystko) i ze sportu.

- Specjalność: mechanik rolniczy.

- Ocena ogólna: dostateczny.

Lipno, Włocławek

A więc to nie klasa elektryczna, tylko mechanizacji rolnictwa? To by się zgadzało – w 1959 roku w ZSZ Lipno nie było klasy elektrycznej, za to były: kowalstwo (wychowawca Jan Sieciński), mechanik (wychowawczyni Ewa Pogorzelska) i mechanik rolniczy właśnie (L. Ziemlewicz)[42].

Przeglądając na Naszej Klasie przeważnie puste profile klas szkoły w Lipnie, nieoczekiwanie trafiam na zakładkę klasy elektrycznej z lat 1958–1961. Jakiś anonimowy internauta napisał w 2008 roku: „to hanba klasa leszka naszego PREZYDENTA, i pusto. Wstyd”[43].

Ale nie ma racji. Ja, może bez większego przekonania, lecz bardziej z reporterskiego obowiązku szukam dalej i – niespodzianka. Na profilu klasy „mechanik” jest czwórka dawnych uczniów, w tym… Lech Wałęsa! Jest dokładnie tak, jak tego chcą uparte notatki Surdykowskiego. A więc Lech Wałęsa nie jest elektrykiem z wykształcenia, choć na pewno zostanie – w przyszłości – elektrykiem z zawodu.

Ale jest jeszcze coś. W tym okresie pojawia się pewna luka w oficjalnym życiorysie Lecha Wałęsy.

– Rodzice nie byli w stanie płacić mi za dojeżdżanie, a nawet z mojej wioski nie było dobrego dojazdu. Najbliżej było Lipno i Włocławek, więc szkoły po podstawówce trzeba było poszukać gdzieś tutaj – powiedział mi Lech Wałęsa w lutym 2020 roku.

– Często pan wracał do domu w czasie nauki w Lipnie, kiedy zamieszkał pan już w internacie? – pytam, chociaż w momencie wywiadu jeszcze nie wiedziałem o Domu Młodzieży we Włocławku.

– W niedziele internat nie był czynny, trzeba było więc jechać do domu, chociażby po to, żeby jeść[44] – odpowiedział mi wymijająco Lech Wałęsa.

Nie do końca to prawda, bo oprócz internatu w Lipnie i rodzinnego domu było wtedy w jego życiu jeszcze jedno miejsce. Państwowy Dom Młodzieży we Włocławku. Tuż po wojnie w całej Polsce było dużo takich ośrodków. Były jeszcze państwowe domy dzieci, ale PDM-y były nieco innymi placówkami. W tym trudnym, powojennym okresie pełniły różne funkcje, po części były domami dla powojennych sierot. Jednak częściej pomagały biedniejszym i wielodzietnym rodzinom, rozdzielając pomoc, głównie materialną, trochę jak dzisiejsze MOPS-y, a także prowadziły szkoły z internatami dla młodzieży trudnej, z problemami. W historii tego konkretnego ośrodka we Włocławku napisano, że został utworzony w 1945 roku i jest „przeznaczony dla chłopców niedostosowanych społecznie w wieku od 14 do 18 lat”[45].

Lech Wałęsa o tej placówce nie wspomina, ale wygląda na to, że on raz mieszkał tam, a raz w internacie w Lipnie.

Państwowy Dom Młodzieży im. Jana Kilińskiego we Włocławku założony został w 1945 roku. Stanisław, starszy brat Lecha, wyraźnie o nim wspomina w 1980 roku w rozmowie z Jerzym Surdykowskim: „Takiej biedy i takiego życia nikt dziś nie pamięta. Nawet lepiej, że się nie pamięta, bo po co? Jak zrozumieć, że komuś nie starczyło nawet na to, żeby dzieci posłać do szkoły, choć szkoła bezpłatna. Na portki nie starczało, na zeszyty i ołówek. Trochę «ciocia UNRRA» pomagała, ale tylko dlatego fachu można było się wyuczyć, że wziął nas pod opiekę ten Państwowy Dom Młodzieży, dawali ubranie, zapomogi, bezpłatny internat. Raz nawet na wycieczkę zawieźli…”[46]. Nie mówi, że chodzi o PDM we Włocławku, ale to jedyna taka placówka w okolicy. Paweł Zyzak w 2007 roku otrzymał pismo z Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego (nowa nazwa PDM we Włocławku) przy ulicy Leśnej 24, w którym MOW przyznaje jedynie: że „Lech Wałęsa (…) figuruje w ewidencji wychowanków Państwowego Domu Młodzieży im. Jana Kilińskiego we Włocławku. Pan Lech Wałęsa przybył do Państwowego Domu Młodzieży dnia 01.11.1958 r. i umieszczony został w internacie Zasadniczej Szkoły Mechanizacji Rolnictwa w Lipnie”[47].

Anonimowa mieszkanka Łochocina miała doprecyzować, że młody Lech Wałęsa do PDM-u dojeżdża w weekendy, kiedy zamknięty jest internat szkoły w Lipnie.

Najprawdopodobniej było tak, że ich ambitna matka Feliksa chciała wychować i wykształcić synów, żeby nie musieli żyć z tego kawałka lichej ziemi, którą mieli do podziału na sześciu synów i córkę. Jak w latach czterdziestych z zawstydzeniem otwierała paczkę od Janiny, przyrodniej siostry z Ameryki, tak pod koniec lat pięćdziesiątych starała się o pomoc dla dzieci w najbliższym PDM-ie. Innym, choć pośrednim dowodem na to, że Lech Wałęsa, jeśli nie mieszka regularnie w weekendy w PDM-ie we Włocławku, to przynajmniej często tam nocuje, jest ten, że kiedy w 1990 roku zostaje prezydentem, funkcjonariusze Urzędu Ochrony Państwa przyjeżdżają i zabierają dokumenty dotyczące Lecha Wałęsy z Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Lipnie i Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego we Włocławku. Dziś ZSZ w Lipnie zdobi tablica poświęcona najbardziej znanemu wychowankowi szkoły („W tej szkole uczył się Lech Wałęsa – laureat pokojowej Nagrody Nobla – Lipno 1990”), a on sam dość dużo i ciepło pisze o niej w Drodze nadziei, natomiast MOW w pobliskim Włocławku takiej tablicy nie ma. Na pierwszej stronie portalu Zespołu Szkół Technicznych w Lipnie wisi zdjęcie, na którym dumnie stoi Lech Wałęsa[48], natomiast strona MOW we Włocławku jest nad wyraz skromna, a najsłynniejszy mieszkaniec tutejszego internatu woli mówić, że co tydzień w piątek wracał do domu.

Mechanik elektrykiem

Że z tylu różnych dróg przez życie każdy ma prawo wybrać…

Stanisław Staszewski, Bal kreślarzy

Rok 1961.

„Wraz z balem szkolnym na zakończenie nauki kończył się również etap beztroskiego życia i trzeba było podjąć normalną pracę zawodową”[49]. Osiemnastoletni Lech Wałęsa po skończeniu szkoły wraca w pobliskie strony, ale już nie do domu.

„Znalazłem się od razu w pobliskim POM-ie w Łochocinie. Brakowało elektryka, więc przyjęto mnie na to stanowisko”[50]. Pamiętamy, że młody Wałęsa ukończył klasę „mechanik rolniczy” i po egzaminie końcowym otrzymał specjalność mechanik rolnictwa. Ale to nic dziwnego, że został teraz elektrykiem, ówczesne maszyny rolnicze mają prostą budowę, mechanika i elektryka na tym poziomie są łatwe w obsłudze. Sami rolnicy potrafią zrobić wiele rzeczy przy swych maszynach, a co dopiero pracownicy POM-ów, i ten pierwszy angaż ustawia Lecha Wałęsę na resztę życia jako elektryka.

Późniejsi jego koledzy z Gdańska i Wolnych Związków Zawodowych będą podzieleni w tej sprawie. Andrzej Bulc, również pracujący przez jakiś czas jako elektryk na wydziale W-4 w stoczni (potem, po ukończeniu technikum, jako elektronik), powie, że Lech Wałęsa nie był elektrykiem, a jeśli już, to tylko do dwunastu woltów, czyli z uprawnieniami do wymiany żarówki w samochodzie. Ale inny kolega Lecha Wałęsy z WZZ i sąsiad ze Stogów Józef Drogoń (również elektryk i technik łączności) tłumaczy mi, że o uprawnieniach elektryka nie decyduje szkoła:

– Powiem tak, nie miało znaczenia, czy był elektryk z wykształcenia czy nie. Ważne, że miał uprawnienia.

– Jakie?

– SEP-owskie[51]. W wielu zawodach jest tak, że nie musisz być elektrykiem, żeby mieć uprawnienia SEP. Mechanizacja rolnictwa, okej, ale zdał egzamin w SEP i mając te uprawnienia, mógł pracować jako elektryk. Żartowano, że to był elektryk na dwanaście woltów, bo reperował maszyny rolnicze, samochody. Ale nie ma czegoś takiego jak uprawnienia na dwanaście woltów, są uprawnienia do jednego kilowata i uprawnienia powyżej jednego kilowata. Ten do jednego kilowata może robić wszystkie urządzenia, a z uprawnieniami powyżej również sieci energetyczne. Wtedy zdawało się takie egzaminy w dwóch miejscach w Gdańsku, ale mógł je zdać jeszcze u siebie. Jak przyjechał do Gdańska, to mógł mieć uprawnienia, i dostał w stoczni pracę elektryka.

Łochocin, miejsce pierwszej pracy Lecha Wałęsy, leży na dobrze mu znanej trasie z Lipna do Włocławka. Około dwudziestu kilometrów od rodzinnego domu, do którego coraz rzadziej zagląda. Kiedy Oriana Fallaci w 1980 roku pyta Wałęsę o jego religijność, on w odpowiedzi przywołuje właśnie ten czas pomiędzy Lipnem a Łochocinem, między końcem szkoły a podjęciem pierwszej pracy w POM-ie:

„Zawsze był pan taki religijny?

– Tak, tak. Zawsze. Mam na to świadków, proszę spytać biskupa! Także w szkole! (…) Tylko między siedemnastym a osiemnastym rokiem życia oddaliłem się od wiary. I zacząłem używać życia. Prywatki, dziewczyny, alkohol. Potem coś się wydarzyło. Któregoś dnia przemarzłem, byłem zmęczony i szukałem miejsca, w którym mógłbym usiąść. A ponieważ w okolicy był tylko kościół, wszedłem do środka. Usiadłem w ławce, w cieple i od razu poczułem się tak dobrze, że od tej chwili przestałem być obibokiem. Nie żebym teraz był aniołem, co to, to nie. Anioły nie istnieją, a ja nie jestem aniołem, raczej diabłem. Ale codziennie rano chodzę do kościoła, przyjmuję komunię, a jeśli mam na sumieniu jakieś grzeszki, przystępuję do spowiedzi. Mówię tak, bo w sumie jestem porządnym człowiekiem, nie mam sobie nic do zarzucenia. W całym swoim życiu upiłem się tylko dwa razy, za pierwszym razem podczas służby wojskowej, a za drugim w zawodówce. A jeśli chodzi o dziewczyny…”[52].

Lech Wałęsa, zdjęcie legitymacyjne z lat sześćdziesiątych. Ze zbiorów IPN

Może jednak było nieco inaczej? Przy okazji kolejnej wersji autobiografii, wydanej w 2007 roku, Lech Wałęsa ten wstrząs duchowy przenosi na inny czas i inne miejsce. Już nie osiemnaście lat i nie Łochocin. „Gdzieś między dwudziestym a dwudziestym piątym rokiem życia sporo grzeszyłem. Puściłem się w młodość, w zabawę. Kiedyś, bardzo zmęczony, chcąc gdzieś odpocząć, wszedłem do kościoła przy dworcu w Gdańsku. (…) Od tamtego czasu nie opuściłem ani jednej mszy niedzielnej czy świątecznej”[53].

A po latach, klucząc w wywiadach i gubiąc tropy, jak z kapelusza wyciąga tę albo inną wersję. Przykładowo w 1980 roku mówi Jerzemu Surdykowskiemu, że w młodości chciał być księdzem, aby „robić ludziom dobrze” (podobnie Orianie Fallaci w 1981 roku). Jeśli jesteśmy już przy tej chyba najmniej prawdopodobnej wersji życia Wałęsy, w autobiografii Droga nadziei (z 1984 i 1990 roku) o możliwości zostania księdzem nie wspomina ani słowem, za to w Drodze do wolności z 1991 roku pisze, że nie tyle chciał, ile miał zostać księdzem: „Ja też byłem brany pod uwagę jako przyszły ksiądz, ale jakoś nie ciągnęło mnie, zwłaszcza kiedy zobaczyłem, że są na świecie dziewczyny”[54].

No właśnie, dziewczyny.

Ale zanim dojdziemy do dziewczyn, warto wspomnieć, że takie „wariantowe” traktowanie swej biografii zostanie Lechowi Wałęsie na zawsze. Stąd będą liczne, często sprzeczne, wersje wydarzeń z jego życia.

Żona, rodzina, dzieci? Za wcześnie

…każdy ma prawo wybrać źle.

Stanisław Staszewski, Bal kreślarzy

W okresie pracy Lecha Wałęsy w POM-ie Łochocin (oraz pomijanej we wspomnieniach filii w pobliskim Lubinie) w jego życiu pojawia się Wanda.

W tym samym Łochocinie, niedaleko POM-u, mieszka z rodzicami Leszek Śmiechowski. Zna dobrze Lecha, widuje go codziennie popołudniami, po pracy, a w weekendy na zabawach w okolicznych wsiach. Zabawy jak zabawy, zawsze jakiś alkohol, czasem bójka, ale przede wszystkim muzyka i dziewczyny. Na jednej z takich zabaw Lech Wałęsa poznaje Wandę.

Wanda ma dopiero 19 lat, jest szczupła, ma ciemne włosy. Mieszka na granicy Łochocina i Chełmicy, w przysiółku nazywanym Cyprianka. Za drogą Lipno–Włocławek z Łochocina do Cyprianki jest jakieś trzy i pół kilometra, ale na skróty, polami i laskiem, już tylko nieco ponad dwa. Leszek Śmiechowski mieszka przy głównej drodze i kilka razy w tygodniu wita się z Lechem, jak ten idzie od POM-u i za jego domem skręca na Cypriankę. Cześć, cześć, na takiej małej wsi każdy wie, do której panny chodzi kawaler.

Lech Wałęsa też ma 19 lat i chyba jak każdego młodzieńca w tym wieku przeraża go myśl o ożenku, dzieciach. Pamiętająca tę parę sąsiadka Wandy Halina Podgórska mówi mi, że to Wanda chciała poważniejszego związku. Miała wtedy ciężki okres. Przeniosła się do Cyprianki, żeby opiekować się niedołężnymi dziadkami, a w rodzinnym domu miała jeszcze ciężko chorą matkę. I tak biegała od jednego domu do drugiego. Mimo tych obowiązków oraz różnic w podejściu do przyszłości młodzi często się spotykają, przeważnie wieczorami, po pracy Lecha. Wanda zachodzi w ciążę. Mimo to Wałęsa nie chce się żenić. A kiedy się rozstają, Lech Wałęsa stara się o przeniesienie do filii POM-u Łochocin w Lubinie. To jakieś dwadzieścia kilometrów na północ od Łochocina, za Lipnem. Śmieszna odległość jak na ucieczkę od przeszłości, ale w wiejskich warunkach może i jest to całkiem daleko. Tym bardziej że w drodze do Lubina, mijając Lipno i jadąc na Kikół, trzeba skręcić w szczere pola i dopiero po kilku kilometrach jest mała wieś wciśnięta między całkiem spore jezioro i las. W gąszczu polnych dróg i plątaniny przysiółków lepiej zapytać o drogę miejscowych. Muszę przyznać, że jak na tę okolicę to koniec świata.

Wanda jeszcze po raz ostatni próbuje wpłynąć na Lecha. Podobno za namową sąsiadek z Cyprianki jedzie do Popowa, do matki Lecha. Odnajduje dom Wałęsów. Jak wygląda ich rozmowa, nie wiemy. Na pewno nic nie uzyskuje.

Wałęsa dosłownie zaszywa się w małym zakładzie na odludziu. Prosto po pracy wraca do kwatery pracowniczej, małego pokoiku na strychu nad budynkiem POM-u. Z czasem wynajmuje pokoik na poddaszu pobliskiego prywatnego domu. Zachodzi też do położonego naprzeciw POM-u gospodarstwa państwa Matyjasików. Kupuje mleko, owoce, a przy okazji zagaduje do ich córki. Ale jest chyba jeszcze za wcześnie na romans po kłopotach z Łochocina.

Pracownicy POM-u i mieszkańcy Lubina pamiętają, że Wałęsa większość czasu po pracy spędza u siebie na poddaszu. Czasem tylko przyjeżdża do niego rówieśnik na motorze. Milicjant. Podobno kuzyn albo jakiś dalszy krewny.

Z jednym z pracowników POM-u po pracy wychodzi na ryby nad pobliskie stawy, jeziorka, których jest tutaj zatrzęsienie. Ta woda to jedyna rozrywka w okolicy. Woda będzie też przyczyną pierwszej tragedii w jego dorosłym życiu.

W 1963 roku rodzi się syn Wandy Grzegorz. Wanda już wie, że będzie go wychowywać sama. Tymczasem Lech dostaje powołanie do wojska, z ulgą rzuca pracę w Lubinie i wyjeżdża do jednostki wojskowej w Koszalinie.

Szeregowiec kapralem. Po raz pierwszy szumi wąs Wałęsy

Kolejnym etapem życia Lecha Wałęsy, wtedy bardzo typowym dla 19-latków, a szczególnie chłopskich czy robotniczych synów, jest wojsko. Sam Lech Wałęsa o tym okresie mówi bardzo oszczędnie, można powiedzieć, że wręcz go omija. „Po dwóch latach pracy powołany zostałem do wojska. W 1965 roku wróciłem w rodzinne strony”[55]. Dwa zdania, koniec i kropka. Ale nie dla biografów. Jako rekrut, a z zawodu elektryk, trafia do batalionu łączności 8. Dywizji Zmechanizowanej w Koszalinie. Rok po Wałęsie do jednostki trafia Henryk Parol z Gdańska, rocznik 1944. Kilka lat później będą sąsiadami na gdańskim osiedlu Stogi. Kiedy na Stogach pytam o Henryka Parola, napotkany mężczyzna od razu wie, o kogo chodzi. Mówi:

– Pan Henryk, kolega Wałęsy z wojska, taki wysoki, lekko zgarbiony, będzie tu gdzieś szedł z reklamówką do sklepu, w kożuszku, zobaczy pan.

I rzeczywiście, opis jest tak celny, że poznaję go od razu. W moją stronę idzie wysoki, lekko zgarbiony mężczyzna w kożuszku z reklamówką w ręce. Kiedy zagaduję, uśmiecha się.

– Byłem z nim w wojsku. Ja poszedłem w sześćdziesiątym czwartym roku na jesienny pobór, a on już był rok. To była „opelotka”, bateria przeciwlotnicza. Jak ja przyszedłem, on już był kapralem. I spotkaliśmy się w baterii. Był moim dowódcą przez chwilę, na młodym roczniku, na unitarce, czyli okresie przed przysięgą. Poszedłem w październiku, a w grudniu miałem przysięgę. I wtedy był moim dowódcą.

Wałęsa w wojsku bardzo szybko się aklimatyzuje, po pierwszych kilku miesiącach unitarki zostaje wytypowany do odbycia przeszkolenia w Szkole Podoficerów i Młodszych Specjalistów Wojsk Łączności nr 10 w Świeciu. W tym niewielkim mieście nad Wisłą ze starym zamkiem krzyżackich komturów nie jest już zwykłym szeregowcem. Jest elewem, słuchaczem szkoły wojskowej, co prawda dla najniższych stopni podoficerskich, ale w przypadku poborowego to i tak bardzo dużo.

Moi rozmówcy, późniejsi współpracownicy Wałęsy z lat osiemdziesiątych, podkreślają ten awans. Jerzy Surdykowski o tym okresie pisze: „opinia z wojska jak nagły przebłysk przyszłości: «Inteligentny. Chętny do nauki. Stanowczy. Znakomity dowódca»”[56]. Skąd ten cytowany w książce Surdykowskiego tekst? Tym razem w swoich Notatkach gdańskich nie podał źródła, jak w przypadku dokumentów szkoły w Lipnie, a dziś już nie pamięta, skąd wziął ten cytat. W każdym razie w trakcie odbywania zasadniczej służby Lech Wałęsa doszedł do kaprala, co jest pewnym osiągnięciem.

Według Andrzeja Celińskiego, współpracownika KOR-u (Komitet Obrony Robotników) i doradcy Wałęsy z lat osiemdziesiątych, „ten kapral to był dla niego bardzo dużo. Kaprala w zasadniczej służbie wojskowej dostawali chłopcy po maturze. Bez matury kaprala się nie dostawało. Bardzo rzadko się dostawało i kapral to było najwięcej, co można było dostać po wyjściu z wojska, z poboru. To był bardzo wysoki stopień wojskowy. Ze starszym szeregowym na ogół się z wojska wychodziło. Dla niego to był ogromny zaszczyt. (…) Mówiono, że był świetnym żołnierzem. (…) Był użyteczny, umiał coś zrobić. Miał potrzebę przywództwa. Nie bał się”[57].

– Jak go pan pamięta? – pytam Henryka Parola.

– Tyle, co ja pamiętam, to go pamiętam z dobrej strony. Był dowódcą baterii młodego rocznika. Byliśmy podzieleni na działa, a jedno działo obsługiwało siedmiu ludzi. Kilka dział i była bateria. Na unitarce chodziliśmy na strzelania na plac. Przygotowywał nas do przysięgi. Rano, jak się wstało, to była zaprawa. Nikomu krzywdy nie robił, za mocno nie ganiał. A po przysiędze były strzelania morskie, na poligon jeździliśmy.

Henryk Parol zapamiętał jeszcze jeden anegdotyczny szczegół. Kiedy młode wojsko miało dyżur w kuchni, najczęściej przy obieraniu ziemniaków, Wałęsa lubił znienacka wejść do kuchni i krzyknąć:

– Co tak szumi?

W odpowiedzi młode wojsko krzyczało ile sił w gardłach:

– Wąs Wałęsy!!![58]

Bo już miał wąsy. A wąsy w wojsku, podobnie jak dłuższe włosy, był przywilejem starszego wojska, świadczyły o stażu i pozycji. Był z nich dumny nie mniej niż później z belek kaprala.

Ale już mało prawdopodobna jest scena, którą opisuje sam Wałęsa. Twierdzi, że podczas uroczystości nadania awansów zauważa go sam generał. „Popatrzył i mruknął coś na temat podobieństwa do «dziadka» Piłsudskiego – nosiłem już wówczas wąsy i chyba byłem do niego podobny”[59].

Wałęsie w wojsku bardzo przydaje się doświadczenie z internatu. Pamięta, żeby żyć dobrze i z podwładnymi, i z przełożonymi.

Wokół pobytu Wałęsy w wojsku narośnie potem kilka mitów lub podejrzeń. Najwięcej związanych z osobą kapitana Władysława Iwańca. W 1981 i 1982 roku, niedługo przed wprowadzeniem stanu wojennego i już po wprowadzeniu, do sprawy jego służby wojskowej powróci generał Wojciech Jaruzelski. Przywoła do siebie właśnie owego bezpośredniego przełożonego Wałęsy. W listopadzie 1981 roku zaaranżuje ich spotkanie na terenie Urzędu Rady Ministrów, a po 13 grudnia 1981 roku tego samego Iwańca, już jako pułkownika, wyśle do internowanego Lecha Wałęsy. Natomiast w swej książce z 1992 roku zatytułowanej Stan wojenny. Dlaczego przytoczy opinię kapitana o Lechu Wałęsie: był „dobrym żołnierzem – kapralem, dowódcą drużyny. Miał duży wpływ na swoich kolegów, był takim nieformalnym liderem. Jeśli czasem należało przeprowadzić jakąś niepopularną sprawę, dowódca plutonu korzystał z pomocy Wałęsy. I to z powodzeniem”[60].

Rodzina, praca, zabawa. A dziewczyny, jak to dziewczyny, „chcą i nie chcą”

„W 1965 roku wróciłem w rodzinne strony. Podjąłem pracę w tym samym POM-ie, z tym że w filii w Leniach, bliżej domu. Pusto już się w nim zrobiło, Izabela po technikum wyszła za mąż i wyjechała do Sochaczewa, gdzie pracowała w stołówce zakładowej. Edward też się szybko usamodzielnił (…). Byłem teraz najstarszy w domu”[61].

Edward próbuje zatrudnić się w dalekim Olsztynie, później przenosi się do Łodzi. A Stanisław toruje drogę dla Lecha. Po podstawówce i ciężkiej pracy u swoich i obcych kończy zawodówkę w Lipnie, potem idzie do wojska i wyjeżdża do Gdańska. Ostatecznie osiada w Bydgoszczy. W rodzinnym domu w Popowie mieszka teraz trzech młodszych braci z drugiego małżeństwa matki. To zbliża Lecha do Tadeusza, Zygmunta i Wojciecha. Kiedy Lech wraca z wojska, chłopcy mają odpowiednio dziewiętnaście, osiemnaście i czternaście lat. Z Tadeuszem i Zygmuntem chodzi na okoliczne wiejskie zabawy. Najmłodszy, najspokojniejszy i chorowity Wojtek nie bierze udziału w ich eskapadach, ale starsi pozostają pod wpływem Lecha. Rodzice, a szczególnie matka Feliksa, nie są tym zachwyceni.

Sam Lech po powrocie z wojska popracuje jeszcze rok na wsi, w pobliżu domu rodziców. Asfaltową drogą ma do nich dziesięć kilometrów, polnymi nawet mniej. Może nie jest jeszcze gotowy na ostateczne opuszczenie rodzinnego gniazda, krąży więc wokół Popowa. W okolicznych wioskach robi fuchy – naprawia maszyny rolnicze, pralki, radia czy bardzo wtedy popularne wśród młodych kawalerów motocykle. „Wieś płaciła w naturze, najczęściej w alkoholu, za drobne usługi. Im kto był zdolniejszy i bardziej wszechstronny, tym większy miał mir w okolicy, jako złota rączka, człowiek, który poratuje w biedzie, a i dziewczyny łaskawszym okiem na niego patrzyły (…). W POM-ie uchodziłem za fachowca najlepszego w okolicy, no, gdzieś w promieniu dwudziestu, trzydziestu kilometrów. A więc jak na warunki wiejskie – prawie najlepszy w świecie. (…) Przyjeżdżali do mnie albo ja jechałem. Byłem kimś, oswoiłem świat”[62].

W 1980 roku Jerzy Surdykowski w rodzinnej okolicy Lecha Wałęsy wypytuje o niego. Rozmawia między innymi z wciąż mieszkającym w Dobrzyniu Wojciechem, najmłodszym bratem Wałęsy. Zaczyna, jak na młodego reportera pisma „Literatura”, a jednocześnie członka koła zakładowego PZPR przystało, w następujący sposób:

„A więc jaki był wtedy, kiedy podobno hartuje się stal? Pytam braci, okolicznych ludzi, współtowarzyszy pracy z obu POM-ów (…).

– Dobry był – mówi najmłodszy Wojtek. – Uważający. Zawsze na grób ojca wpadł, z księdzem Płaciszewskim pogadał…

– Religijny, tak jak teraz? Co dzień do komunii?

– Skądże! Taki jak wszystkie młode chłopaki. (…) do panny jednej tu chodził, Jadwiga jej było, teraz jest z jakimś leśnikiem”.

Opowieść Wojciecha niby się rozwija, ale zaraz urywa. Bo w tekście Surdykowskiego puenta należy do głównego bohatera reportażu:

„Co ja chciałem? – zastanawia się sam Lech. – Ja zawsze chciałem robić ludziom dobrze. Księdzem na przykład chciałem zostać.

– I czemu wyszło inaczej?

– Będąc księdzem, nie da się ludziom robić dobrze”[63].

Te lakoniczne wypowiedzi i przeskoki z lat sześćdziesiątych do roku 1980, z Wojtka do Lecha, z dziewczyny do księdza, to być może styl Surdykowskiego. Ale może powoli to już jest ten Lech Wałęsa, który później będzie wymykał się rozmówcom, współpracownikom czy historykom.

Na razie jest rok 1966. Ostatni rok Wałęsy przed wyjazdem z rodzinnych stron. Lenie Wielkie, wbrew nazwie, to mała wioska tuż nad Wisłą. A Państwowy Ośrodek Maszynowy to niewielki zakład, większość prac toczy się na zewnątrz, w polach lub w nieogrzewanych, garażach, pakamerach i przybudówkach. W zależności od pogody w kurzu lub błocie. Pracownicy przez cały dzień chodzą w gumiakach, drelichach oraz w uniwersalnych, znanych w całym „kręgu kulturowym” od Łaby po Syberię kufajkach, inaczej waciakach. Umorusani smarami. Sam Wałęsa w Drodze nadziei opisuje to tak: „Roboczy drelich, wyłachany do ostateczności, na głowie nieodłączny berecik z fasonem, polegającym na dwu wgłębieniach po bokach”. Te dwa wgłębienia po obu stronach robi się delikatnym muśnięciem palcami. Młodsi pracownicy dbają jeszcze o jeden szczegół: antenka na środku berecika nie może sterczeć centralnie. Beret musi być nieco asymetrycznie przesunięty na bok, niedbale, zawadiacko. Do tego alkohol, nieodzowny składnik ówczesnych zakładów, a już POM-ów i PGR-ów szczególnie. „Na zapleczu pakamera, gdzie między szafkami na odzież można było «na szybko» wypić ćwiartkę po robocie albo w trakcie”[64].

Po pracy Lech Wałęsa idzie do siebie, w Łochocinie i Leniach są to kwatery wynajmowane u miejscowych chłopów. Po pracy najczęściej przebiera się w marynarkę, w czym chyba trochę bezwiednie naśladuje i swego ojca, którego prawie nie poznał, i ojczyma. Ich zamiłowanie do marynarek zapamiętano w Lipnie, Wałęsę w marynarce pamiętają też we wszystkich trzech pomowskich wioskach. Je obiad, a po obiedzie wychodzi na dobrze sobie znaną drogę z Włocławka do Lipna. Siada na skraju drogi lub założywszy ręce do tyłu, spaceruje wte i wewte. Zamyślony. Tak go zapamiętało starsze rodzeństwo jeszcze z rodzinnego domu i tak go pamiętają tutaj. Tak go pamięta Leszek Śmiechowski z Łochocina, Zdzisław Czachorowski z Sobowa czy kierownik Kamiński z POM-u. Niekoniecznie chce być sam, po prostu tutaj, na wsi droga to miejsce spotkań. Reszta wiejskiej kawalerki też po obiedzie wychodzi z domów czy kwater i idzie na drogę. Na piechotę, rowerami czy motocyklami. Pod wieczór ze wszystkich stron terkoczą jawy, wuefemki czy stare, jeszcze wojenne dekawki. Zaczynają się rozmowy, zaczepki, wymiana informacji. O pracy, wojsku, dziewczynach, sobotniej zabawie.

Te wiejskie zabawy w okolicach Chalina i Dobrzynia pamięta niedawna koleżanka Lecha ze szkoły Jagoda Jakubowska:

– Najpierw grali dla dzieci, z godzinę pograli, potem pożegnali małe dzieci, poszły do domu. Potem dorośli. Bilety się kupowało, był bufet, alkohol. Remiza, co niedziela były zabawy. Też w innych miejscowościach. Ludzie byli biedni, ale tak się bardziej szanowali.

Regina, kuzynka Lecha, mówi mi, że wtedy na potańcówkach przeważały zespoły z tradycyjnymi instrumentami – akordeon, skrzypce, trąbka. Jesteśmy na Kujawach, więc kujawiak: na początku jako chodzony, potem coraz szybszy, aż do wirowania. Na takie zabawy najlepszy był akordeon, można było na nim zagrać i ludowe, i nowoczesne melodie. Gitara to była nowość, a z nią na kujawską wieś dotarł big beat. Jeśli orkiestra potrafi zagrać, to na żywo lecą Czerwone Gitary (Nie zadzieraj nosa lub Nikt na świecie nie wie, że się kocham w Ewie), Niebiesko-Czarni (Hej, tam w dolinie, hej, tam przy młynie) czy Karin Stanek (Autostop, Chłopiec z gitarą byłby dla mnie parą).

„Jak wchodziłem na zabawę, robił się szum: Wałęsa idzie, orkiestra grała, litr na stół. Pieniądze miałem, wszyscy mnie znali, bo każdemu coś tam zrobiłem, szybkie roboty, takie, których nikt nie chciał brać”[65].

Ściśle rzecz biorąc, szum robił się nie tyle na zabawie, ile po niej, bo miejscowe chłopaki lubią bitkę, „Wałęsiaki” też. Jako najbardziej zadziornego zapamiętano Zygmunta, młodszego brata Lecha. Bo na zabawy chodzili najczęściej we dwóch, przynajmniej oni byli najbardziej widoczni. Najmłodszy syn Bolesława i średni Stanisława. W 1966 roku Lech ma dwadzieścia trzy lata, a Zygmunt osiemnaście. Matka Feliksa jest zła, że Lech ciągnie za sobą na zabawy młodszego brata zwanego w rodzinie Zyśkiem.

Kuzynka Regina ma już wtedy trzydzieści lat, na zabawy chodzi głównie w swojej wsi, ale i tu często widuje obu kuzynów.

– Na zabawy tu chodziliśmy, do remizy, która pobudowana jest na naszym polu. – Pokazuje przez okno pole, za którym stoi budynek remizy. – Muzyki grają, młodzież się schodzi, tańczą. Kapela nie za duża, Grzegurski gra na harmonii, drugi na skrzypcach, a młodzi hulają. Leszek przychodził i bracia jego, szczególnie Zysiek. Leszek był chudy, dobry chłopok, ale taki „te-te-te”! – Regina znowu naśladuje Lecha, jak ten trzęsie się i trajkoce. Ciągle rozbiegany, cały czas coś mówi, ciężko mu przerwać. Lubiła go, ale przyznaje, że ciężko się z nim rozmawiało.

W okresie pracy w Leniach w życiu Lecha Wałęsy pojawia się Jadwiga, dziewczyna miastowa, bo z pobliskiego Dobrzynia. Często do niej jeździ, chyba jest gotowy się ustatkować, może nawet ożenić. Ale Jadwiga P. nie śpieszy się, nie daje znać, czy się jej podoba czy nie. Zwodzi go.

Sam Lech Wałęsa tę znajomość wspomina tak:

„Doszła do tego sprawa z dziewczyną. Miłość – niemiłość, sprawa, w którą brnąłem bez przekonania i coraz głębiej. Chyba była mądrą dziewczyną, bo to ona, nie ja, podjęła w końcu decyzję za nas oboje. I zerwała ze mną. Wyjechała. Żal, nie żal, w każdym razie poczucie pustki, samotności, w oczach wszystkich od dawna uchodziliśmy za żelazną parę i teraz ona «puszczała mnie w trąbę». Cios w ambicję. I taki odruch: wyjechać gdziekolwiek, byle dalej stąd”[66].

Wyjeżdża. Ale czy powodem wyjazdu było tylko „puszczenie w trąbę” przez Jadwigę, która wyszła za leśnika?

Tragedia

Jestem w Cypriance, w maleńkim domku pod lasem u pani Haliny Podgórskiej. Wysoki próg, jedna mała izba: jednocześnie kuchnia, sypialnia i pokój. Wielki piec, wersalka zaścielona po wiejsku, na wysoko, kołdrami i poduszkami, do tego stół z radiem i świętymi obrazkami. Mały kundelek leżący w progu.

Nie jestem pewien, co usłyszę, nie chcę też z miejsca wypytywać o szczegóły. Na początku w ogóle nie pada nazwisko Wałęsy, dla pani Haliny ważniejsza jest opowieść o koleżance Wandzie i jej synku Grzesiu.

15 czerwca 1967 roku, upalnego dnia, około południa, od lasu biegło chyba troje, czworo dzieci. Krzyczały, padały jakieś niezrozumiałe, ale niepokojące słowa, jakby wołały o pomoc. Trójka pobiegła dalej, do swojego domu, tylko najmłodszy z nich, Krzysiu, podbiegł do pani Haliny.

– Korpalscy mieszkali tam, a te starsze dzieciaki wszystkie uciekły, tylko ten najmniejszy chłopaczek tak leciał i krzyczał: „O mój Bozie! O mój Bozie!”. On miał chyba ze cztery czy pięć latek. Krzysiu Korpalski. A ja wyleciałam z domu i mówię: „Krzysiu, a co się stało?”. „Grzesiu się utopił!”, woła do mnie.

Mówi mi, że lepiej zrozumiem, jak mi pokaże to miejsce. Wychodzimy z domu, idziemy na tył budynku. Tuż za domem zaczyna się zagajnik, który po kilkudziesięciu metrach zagęszcza się w las. Ale też niezbyt gęsty, mizerne sosenki rosnące na piasku, jakieś karłowate krzewy. Przypomina las na nadmorskich wydmach.

Pani Halina idzie bardzo wolno, pytam, czy nie chciałaby zawrócić, ale ona mówi, że chce mi pokazać to miejsce. Przystaje, zastanawiam się, czy nie pomyliła kierunków, ale po chwili wchodzimy na szerszy dukt bez drzew.

– Tu taka ścieżka była z Łochocina. – Pokazuje kierunek laską, a właściwie kijem, który wzięła sprzed domu.

– Czyli to tędy na skróty chodziło się z Łochocina do Cyprianki? – Domyślam się, że to ten skrót, który pokazywał mi w Łochocinie Leszek Śmiechowski.

– Tak, lasem. Rowerem ludzie jeździli. Nie trzeba jechać przez Chełmicę. A staw będzie zaraz za drogą.

Idziemy jeszcze pięćdziesiąt metrów, gdy zatrzymuje się i pokazuje nieco gęściejszy zagajnik.

– Ja tu nie byłam już dawno. O, widzi pan ten dołek. Widzi pan, teraz wszystko pozarastane.

– Widzę – przytakuję, chociaż nie dostrzegam żadnej wody.

– Tu był sztuczny staw, czysta woda była. Tu ludzie kąpać się przychodzili, ja tu też przychodziłam.

Rzeczywiście, między gęstymi drzewami jest okrągła podmokła niecka szeroka na kilkadziesiąt metrów i głęboka na niewiele ponad metr. Kiedyś mogła być wypełniona wodą, do dziś rosną tu tylko bagienne rośliny. Halina Podgórska pokazuje na pionowy brzeg i tłumaczy. Wtedy tutaj przybiegła razem z Krzysiem, który ją zaalarmował. Zobaczyła dziecko na wodzie, jakieś dwa, trzy metry od brzegu. Pływało twarzą do dołu.

– Złapałam takiego kija, długiego, taką tyczkę i go tak dociągłam za koszulkę. Ta koszulka na nim się tak gibała na wodzie. Woda do pasa mi była.

Kiedy wyciągnęła go na brzeg, chłopiec nie dawał już oznak życia. Od utonięcia musiało minąć co najmniej dziesięć, piętnaście minut. Jeśli dzieci pobiegły do wsi od razu, to droga zajęła im pięć, sześć minut, ona biegła kolejne kilka minut, potem jeszcze wyciągała ciało z wody. Zanim zdążyła się zastanowić, co dalej robić, od wsi przybiegli następni mieszkańcy. Wszyscy byli zrozpaczeni, sama była w szoku, dlatego nawet nie pamięta, czy już w tej pierwszej grupie była Wanda. Jeśli była w domu, to pewnie tak, bo mieszkała naprzeciw, nie mogła nie słyszeć krzyków dzieci.

Pogrzeb był wielkim wydarzeniem. Dobrowolscy, bogaci gospodarze, dali najpiękniejszego konia i wóz. Z Cyprianki do kościoła w Chełmicy jest ze dwa kilometry, całą drogę od domu do kościoła szedł tłum ludzi.

Dopiero teraz pada nazwisko Wałęsy. Halina Podgórska:

– Na tym pogrzebie był Wałęsa, ale ona już nie chciała się [z nim] widzieć, bo płakała.

Według Haliny Podgórskiej podszedł do Wandy, ale go odtrąciła i już więcej tego dnia nie podchodził. Ludzie patrzyli na niego ciekawym okiem, pokazywali tym, którzy nie wiedzieli, kto to. Sąsiedzi Wandy wiedzieli, że to ojciec Grzesia, a inni znali go z pobliskiego Łochocina. Tym lepiej zapamiętali ten gest Wandy i jeszcze to, że na cmentarzu poszedł na koniec tłumu, za drzewo. Na oczach miał ciemne okulary.

– Pani go wtedy znała? – pytam

– Znałam go. Znałam – mówi.

– Ale czy znała go pani wcześniej, wiedziała, kim jest? Czy pani go pierwszy raz zobaczyła na pogrzebie? – dopytuję.

– Nie. Wcześniej. On tu przyjeżdżał do niej. Jak ona później w ciąży była, on już nie przychodził. I ona dzieciaka chowała te cztery latka. Wtedy już nie przyjeżdżał. A ten chłopaczek był chrześniakiem mojego męża. Jadzia była chrzestną, ale ona też już dawno nie żyje.

– Jaka Jadzia?

– Jadwiga Graboszczanka, która była żoną Śmiechowskiego Heńka. (…) My nawet rodzina jesteśmy – wylicza Halina Podgórska[67].

Wszyscy, o których mówi mi Halina Podgórska, wiedzieli, że to Wałęsa, elektryk z Łochocina. Rodziny Korpalskich, Lewandowskich, Podgórskich, Mechowskich z Cyprianki. Rodzina Śmiechowskich z Łochocina.

Wiadomość o tragedii w Cypriance rozchodzi się po okolicy, z Cyprianki do Popowa jest około trzydziestu kilometrów. O ile Feliksa, matka Lecha Wałęsy, wiedziała o ciąży Wandy, o tyle nie mam pewności, co dotarło do rodziny o tragedii i pogrzebie. Pytam więc o to Reginę, kuzynkę Lecha. Dotąd bardzo gadatliwa, cały czas barwnie opowiadała, dużo się przy tym śmiejąc, jednak po tym pytaniu posmutniała.

– Coś mi się o uszy obiło, że Wałęsa miał dzieciaka – mówi w końcu, jakby nie swoim zwykłym, śpiewnym głosem.

– Pamięta pani, kiedy to było? – pytam.

– Jeszcze zanim się ożenił. Ale nie wiem, co to za dziecko.

– I co z tym dzieckiem? – trochę ciągnę, bo widzę, że tym razem nie jest zbyt rozmowna.

– Że podobno utopiony – odpowiada. – Nie w stawie, tylko w jeziorku. Ale nie byłam na pogrzebie. Kiedyś jak tak dziecioki za dużo rozmawiali albo się o co pytali, to ojciec krzyczał: „Lekcje odrobiłeś? Do roboty!”.

– Ale pani wtedy miała już ponad dwadzieścia lat – zwracam uwagę.

– Ale też nie było za dużo o tym rozmowy – kończy temat.

Niedługo po pogrzebie Wanda wychodzi za mąż, a zaraz potem wyjeżdża na drugi koniec Polski, na południe, gdzie mieszka do dziś.

A Lech Wałęsa wyjedzie na północ, do Gdańska.

LATO

W świat, czyli do Gdańska. Przypadkiem

Lech Wałęsa sam napisze o tym okresie swego życia, że: „Był i wstyd przed matką. Ona jakby czego oczekiwała ode mnie, miałem coś spełnić. Lata mijały, nic wielkiego nie spełniałem, grałem z życiem na czas, za długo. Miałem już dwadzieścia cztery lata.

I wtedy to popołudnie. W POM-ie sprawę odejścia załatwiłem krótko, bez sentymentów. Przyszedłem do domu, nie chciałem mówić, że podejmuję jakąś ważną decyzję, sam jej nie byłem pewien. Więc powiedziałem tylko, że gdzieś pojadę się przewietrzyć. Wziąłem pieniądze, płaszcz i ruszyłem na stację kolejową w Dobrzyniu”.

Nie wiemy, jaki dzień ma na myśli, kiedy pisze:

„Myślami wracam do tego popołudnia, kiedy uświadomiłem sobie nagle beznadziejność tego wszystkiego”. A zaraz potem: „I teraz – dlaczego na Wybrzeże? Wtedy wydało mi się, że jadę tam, bo przypasował mi pociąg, najbliższy był do Gdyni, przez Gdańsk”[68].

Jeśli pociągiem prosto do Gdańska, to na pewno miejscem wyjazdu nie był Dobrzyń nad Wisłą, bo nie ma tam ani torów, ani stacji kolejowej. Odpada też Płock, a tym samym pobliski Sierpc, które nie mają połączeń z Gdańskiem. Najbardziej prawdopodobny jest Włocławek. Stamtąd jedzie pociąg przez Toruń do Trójmiasta.

„Tam było morze, wspomnienie ze szkolnej wycieczki, czegoś rozległego, przestronnego, swobody. I wielkie miasto, port, przygoda. (…) wiedziony instynktem, tak jak węgorz, dążyłem, czułem, że tam, w tym wielkim skupisku ludzi jest źródło mojej siły, że tam się odnajdę albo rozpłynę”[69].

Ale o szczegóły najlepiej spytać samego Lecha Wałęsę.

– Skąd decyzja o wyjeździe do Gdańska? – pytam go w lutym 2020 roku.

– Po szkole wróciłem do pracy na terenie, gdzie się urodziłem, ale tam się coraz bardziej dusiłem. Ja byłem człowiekiem z inicjatywą, człowiekiem, który chciał korzystać z rozwoju cywilizacyjnego. Interesowałem się maszynerią, ciągnikami, samolotami, radiem, i to wszystko powodowało, że w mojej okolicy miałem małe możliwości. Dlatego pewnego dnia rzuciłem klucze, kupiłem bilet do Gdyni, ale znalazłem się w Gdańsku.

– Wysiadł pan w Gdańsku zamiast w Gdyni?

– Przypadkiem. Bardzo chciało mi się pić, a nie było Warsu w pociągu. Ogłoszono, że pociąg będzie stał, więc wysiadłem i poszedłem na herbatkę. Po czym pociąg odjechał, a ja zostałem w Gdańsku. I jestem tutaj ponad pięćdziesiąt lat.

– Znał pan już Gdańsk?

– Byłem na koniec podstawówki. Na koniec roku szkoły jeździły na wycieczki. My też pojechaliśmy, do Gdańska. Pamiętam, że tak już gdzieś od Tczewa było czuć ryby. Tak śmierdziało, że Gdańsk mi się wtedy nie spodobał. Ale kiedy przyjechałem drugi raz, to może coś się zmieniło, a może wiatr był z innej strony, już mi nie śmierdziało. A dzisiaj Gdańsk to miasto mojego wyboru i nie byłbym w stanie żyć gdzie indziej.

– A stocznia? To też pana pierwsza decyzja? Czy może była inna możliwość?

– Kiedy ten pociąg mi uciekł, to myślałem, co tu robić. Pieniędzy nie było za dużo w kieszeni. Wtedy było tu trochę inaczej, ale bardzo podobnie. Schody wyjściowe z peronów na miasto. Wychodzę i trafiam na kumpla, z którym chodziłem do podstawówki. Mówię, że uciekł mi pociąg. Co mam teraz zrobić? A on pokazał na stocznię. Widać ją było z dworca. Mówi mi: „Słuchaj, dzisiaj jest już za późno – bo to było po południu – jutro pójdziesz, widzisz ten blok? Zgłoś się, zatrudnią cię. Wciąż potrzebują robotników, pracowników”. Przespałem się na jakiejś kwaterze we Wrzeszczu.

– Ale mówi pan, że wybrał pociąg do Gdyni. Tam chciał pan szukać pracy?

– Nie wiem dlaczego, ale wybierałem Gdynię. Nie wiem, czym się kierowałem.

– Może nowocześniejsze miasto?

– Może.

– Na jak długo miał pan pieniądze? Jak długo pan mógł szukać pracy?

– Na kilka dni. Może biednie mógłbym dożyć ze dwa tygodnie[70].

W Drodze nadziei Lech Wałęsa pisze, że tym kolegą, który pokazał mu stocznię, był Tadeusz ze szkoły w Lipnie[71]. Ale Jerzy Surdykowski, idący śladami Lecha Wałęsy w październiku 1980 roku, mówi mi jeszcze coś innego, choć go o to nie pytałem.

– [Wałęsa jest] może najbardziej podobny do Stanisława. Przy czym Stanisław to był taki typ oblatanego robotnika, który zdawał sobie sprawę, jak to jest w tym PRL-u. Stanisław go zresztą namówił, żeby przyjechał do stoczni.

– Kto kogo namówił? – pytam zaskoczony.

– No Stanisław Lecha. Potem się ożenił w Bydgoszczy. Ale on był pierwszy w Gdańsku i on wciągnął Lecha do stoczni. I wciągnął go do Gdańska[72].

To byłoby nawet logiczne. Może po niepowodzeniach, jakie spotkały Lecha w 1967 roku w rodzinnych stronach, Stanisław powiedział mu: przyjedź do mnie, do Gdańska. Albo matka podpowiedziała to obu braciom. Tylko po co ta wersja z pociągiem z Dobrzynia, który nie ma stacji; wagonem Warsu, którego nie było w składzie do Gdańska; konduktorem i kolegą Tadkiem? Trzeba jednak przyznać, że jest bardziej filmowa, więc zostaje.

Stoczniowiec numer 61 878

„Ten pierwszy raz, gdy wszedłem do Stoczni w 1967 roku, poczułem się tam strasznie zagubiony. Ja – złota rączka z POM-u! Po tych kilku latach spędzonych wśród starych gratów, samochodów, które rozbierałem do ostatniej śrubki, będąc człowiekiem, który wszystko lubi poznać – byłem dobrym fachowcem. Kiedy jednak wszedłem na wydział, a potem zaprowadzili mnie po raz pierwszy na statek, kiedy zbłądziłem na kilku piętrach prowizorycznych konstrukcji w ładowniach i nie mogłem trafić do wyjścia – poczułem, że jestem tutaj jednym z wielu tysięcy. Było to przykre, ale nie mogłem się cofnąć, nie znoszę się cofać”[73].

Lech Wałęsa zostaje przyjęty do wydziału W-4 jako elektryk. W-4 to wyposażenie statków. W wydziale pracują głównie elektrycy i ślusarze. Niezły wydział, bo to dużo lepsza praca niż ta, którą mają kowale okrętowi czy malarze. Kowalstwo jest niezwykle ciężkie, a malarze ciągle są w trujących oparach farb kładzionych na setkach metrów kwadratowych podłóg i ścian statku. Wałęsa, jako mało doświadczony, wykonuje najprostsze prace: „Oczywiście praca frycowa, na początku, jak w moim przypadku – rozciąganie kabli (…)”[74]. Z czasem również je „zarabia”, czyli rozcina i łączy, ale na razie łączenie to praca dla bardziej doświadczonych kolegów. Roger Boyes przytacza słowa jednego z nich, który musiał znać nie tylko Wałęsę, ale i jego rodzinę, a teraz dziwi się, jak bardzo Wałęsa się zmienił.

„Klął jak szewc, rzucał soczyste wiązanki, których nauczył się w wojsku, i wyglądało, że nie ma czasu na kościół. Gdyby jego ojczym Stanisław dowiedział się o tym, wlałby mu, to pewne”[75]. Raczej jednak nie, Lech ma już ponad dwadzieścia pięć lat.

Dzień stoczniowca takiego jak Lech Wałęsa to hotel pracowniczy, praca, hotel pracowniczy. Raz na jakiś czas mało wyszukane rozrywki. Rzadkie wyjazdy w rodzinne strony. Pobudka o 6.00. 7.00 – podbita karta na bramie, potem prowizoryczna szatnia ze starych wagonów kolejowych. Wspomina, że wtedy stoczniowiec „bez śniadania zasuwał do dziewiątej, machnął sobie papieroska, a wysiłek ogromny”. O 9.00 przerwa śniadaniowa. Nie ma miejsca, aby chociaż przysiąść, więc najczęściej zostają na statku. Ci pracujący na lądzie okupują nieliczne kioski z bułkami. Długie kolejki stoją i czekają na swoją kolej, a kiedy już podchodzą do lady, ekspedientka kroi wielkim nożem bułkę, w to wkłada plaster pasztetu, czasem ogórek, i następny! Szybko, szybko, bo kolejka ogromna. Przerwa się przeciąga, odbije się to na akordzie, czyli wypłacie. Bułka w rękę i biegiem z powrotem do roboty.

„Dwa lata stażu w stoczni to był okres próby sił. Kto wytrzymał dwa lata, miał szansę, że w stoczni będzie pracował”. Akord – słowo klucz. Niby socjalizm i „każdemu według potrzeb”, ale w takich zakładach, z których państwo mogło wydusić dolary za sprzedane statki, węgiel, stal, panują reguły czysto kapitalistyczne, nawet bardziej takie z dziewiętnastowiecznego kapitalizmu. Chcesz zarobić – zrezygnuj z pensji, idź na akord. Albo, oprócz pensji, na nadgodziny. Wszyscy tyrają. Młodzi, bo mają niskie podstawy, za to cieszą się jeszcze zdrowiem. Starsi, bo mają rodziny na utrzymaniu; jak mówi Wałęsa, oni najwięcej „chapali”. Do tego papierosy, alkohol. Bo kartki z poświadczeniem wyrobionego akordu nie zawsze są zamieniane na pieniądze. „To była stoczniowa waluta przyjmowana przez wszystkich”. Również, a może najczęściej, w okalających stocznię knajpach. Restauracja U Kubickiego, bary Pod Kaprem i Pod Kasztanami.

Bar Pod Kasztanami był dokładnie naprzeciw stoczni, naprzeciw bramy numer dwa. Wystarczyło przejść wielki plac z zajezdnią tramwajową i wejść między drzewa. Park to za dużo powiedziane, już raczej kilka drzew zasłaniających stoły po południu oblegane przez wychodzących z pierwszej zmiany stoczniowców. Mniej więcej w tym miejscu, gdzie teraz jest bar Filip, po drugiej stronie ulicy Jana z Kolna. Pod Kasztanami jeszcze wróci w tej opowieści.

Po robocie, jeśli ktoś nie idzie do baru, to wraca do hotelu robotniczego. Najgorszy jest ten przy Klonowica. Obok siebie stoją trzy budynki: męski, żeński i rodzinny. Oczywiście najgorszy jest ten dla samotnych mężczyzn. Zniszczone drzwi, odrapane ściany, zapadnięte metalowe łóżka. „Nic tam nie było, wypalona trawa, wyrzucone butelki. Po każdej wypłacie: wódka, dziewczyny (…) Brudna podłoga, ściany, kulawy stół, dwa krzesła, dobrze, jeśli mają po trzy nogi. (…) tam można było przespać, spić się”[76]. Każdy po jakimś czasie szukał kwatery na mieście, najlepiej we dwóch, trzech kolegów.

Praca jest ciężka. Alkoholizm duży. Satysfakcji mało. Stabilizacji żadnej.

Lech Wałęsa pracuje w brygadzie Alojzego Mosińskiego. Dwadzieścia kilka lat później Mosiński powie: „Roboty na statku nie znał. Z początku musiałem go trochę przypilnować. (…) Był pojętny i chętny do roboty. (…) Gadulski, wszystkiego ciekawy”[77]. Kolega z wydziału Wałęsy Józef Szyler mówi jednak, że: „Mosiński nie akceptował Wałęsy jako fachowca, ale też jako człowieka. Wyrażał się o nim per «uzurpator» (…) bo Wałęsa cały czas: «ja, ja, ja»”[78].

Henryk Jagielski też jest elektrykiem na W-4. Tyle że nie na statku, lecz w hali wydziału. Elektryk-nawijacz, pracuje przy silnikach. Dlatego Wałęsę z tego pierwszego okresu zna słabo, chociaż go kojarzy. Pamięta jednak dobrze przywoływanego brygadzistę:

– Mosiński to był nadmistrz. Pracował w stoczni jeszcze przed wojną. To był bardzo porządny człowiek, tyle że tchórz. Był w porządku, ale bał się. Uciszał mnie na przykład: Heniek, mów cicho![79]

Może stąd ta zachowawcza wypowiedź Mosińskiego na potrzeby książki Droga nadziei oraz ta śmielsza, prywatna, do Józefa Szylera.

W Drodze nadziei Lech Wałęsa o pierwszych dwóch latach w wydziale pisze: „W mojej brygadzie przyjaźniłem się wtedy z Henrykiem Lenarciakiem (…)”[80]. Ale sam Lenarciak w 1990 roku mówi Szczesiakowi: „Z pierwszego okresu niewiele o nim mogę powiedzieć. (…) Raczej cichy chłopak. Nie wyróżniał się. Czasami zabierał głos na zebraniach, ale nie za ostro”[81].

W rozmowie ze mną o tym okresie sprzed strajku 1970 roku Lech Wałęsa mówi:

– Byłem z rodziny, która była antykomunistyczna. Rodzice dyskutowali, ludzie odwiedzali się na wsi, słuchałem tych dyskusji, te opowiadania, że zostaliśmy zdradzeni w 1939 i 1945 roku, te tęsknoty do wolnej Polski. I słuchając tych opowieści, człowiek coraz bardziej ustawiał się anty. Z myślą, że może naszemu pokoleniu uda się odzyskać to, co stracili nasi poprzednicy. I tak wychowany walczyłem wszędzie, gdzie można było walczyć. Oczywiście, najpierw w prosty, dziecinny sposób: jakieś hasła pisałem na murach, a potem już w stoczni na statkach jakieś napisy kredą, pisane teksty antykomunistyczne[82].

Mało to konkretne przykłady, ale w tamtych czasach większość Polaków była co najmniej sceptycznie nastawiona do władzy i ustroju.

Henryk Jagielski zapamiętał Lecha Wałęsę sprzed 1970 roku również jako gracza, broń Boże nie politycznego, ale takiego zwykłego, rekreacyjnego.

– Często grał w ping-ponga po godzinach – mówi mi.

– Gdzie? – pytam.

– Na terenie stoczni. Mieliśmy dwa stoły czy trzy. Na wydziale czy nawet w szatni. W warcaby też grał z kolegami. Warcaby były na świetlicy, bo jak przychodzili na śniadanie czy narady, to można było zagrać, na stole leżały.

– Dobry był?

– Raczej nie, tak grał, bo grał.

– A przy okazji, jak już mówimy o grze. Czy widział pan, że Wałęsa grał w totolotka?

– Tak, miał kilku kolegów, to była taka spółdzielnia. Mówi, że zawsze wygrywał, ale nigdy nie wygrał. To było z pięciu, sześciu kolegów z wydziału.

– Ale potem mówił, że dużo wygrywał?

– Nie, nie, nigdy nie wygrał[83].

Wacław Suswał, też z W-4, wspomina:

– Mówiąc szczerze, dwanaście lat pracowałem z Wałęsą na jednym wydziale, chociaż na różnych jednostkach, ale ja się interesowałem turystyką i działałem w krwiodawstwie, a oni grali w totka, całkiem inne historie. To nie było towarzystwo, z którego byłbym dumny[84].

Szefuniu, Wodzuniu, ojciec duchowy i złowrogi cień przyszłości

Wałęsa, jak wielu jego kolegów, po kilku miesiącach ucieka z hotelu. W kilku znajdują pokój na ulicy Kartuskiej 28, w stojącej do dzisiaj małej kamieniczce. Niedaleko centrum, zaledwie dwa kilometry do stoczni, dwadzieścia minut piechotą idąc przez Świerczewskiego (dziś Nowe Ogrody), koło komendy miejskiej MO, sądu, szpitala i siedziby Rady Narodowej. Tramwajem jeszcze szybciej, dwa, trzy przystanki. W przyziemiu kamienicy mieszka z czterema kolegami, za oknem mają torowisko, stąd od samego rana huk tramwajów jadących z Siedlec i Suchanina. W dni powszednie nawet nie przeszkadzają, wręcz przeciwnie, budzą do pracy. Gorzej w niedziele.

W kamieniczce mieszka rodzina Królów: pan Król, pani Królowa i ich córki, Królewny. Wałęsa wspomina, że z kolegami pomagają rodzinie w domowych czynnościach, Królowi w bieleniu ścian, Królowej w sobotnim myciu podłóg, a najstarszą Królewnę odprowadzają na zabawę taneczną i z niej przyprowadzają.

Król, z wykształcenia agronom, słucha Radia Wolna Europa. „Przypominał mi tym mego ojczyma”. Dużo dyskutują, obaj to uwielbiają. Wałęsa mówi do niego „szefuniu”, a on „rewanżował mu się”, mówiąc „wodzuniu”. Widać, że brakowało Wałęsie takich ludzi i rozmów w wiejskim POM-ie.

„Kwatera na Kartuskiej sąsiadowała z budynkiem dobrze znanym i cieszącym się ponurą sławą w Gdańsku, gdzie mieścił się dzielnicowy urząd bezpieczeństwa. Zatrudnieni tam tajniacy mieszkali w okolicznych domach, w tym jeden nad mieszkaniem, które zajmowałem z kolegami. Po latach, w zupełnie innej roli, spotkałem tego właśnie człowieka jako członka mojej obstawy, przyklejonej do mnie po wyjściu z internowania. Był jednym z tych, którzy nie odstępowali mnie na krok, jeżdżąc za mną do pracy i z pracy, na weekendy, na ryby i do lasu. Przez niego przekazuję do dziś pozdrowienia dla moich dawnych gospodarzy – i, jak kiedyś sprawdziłem, wywiązuje się z tego zadania skrupulatnie”[85] – napisze po latach.

Rzeczywiście, jest to część miasta, gdzie w latach sześćdziesiątych mieszka wielu funkcjonariuszy MO i SB. Na ulicy Świerczewskiego, czyli właściwie przedłużeniu Kartuskiej, mieści się komenda miejska MO, a w jej budynku, z tyłu na parterze, są pomieszczenia SB. Natomiast nieco dalej w stronę centrum, zaraz za wiaduktem Hucisko, stoi ponury gmach wojewódzkiej komendy MO z mniej rzucającym się budynkiem SB z boku (na lewo, w głąb wewnętrznego podwórka). Pomiędzy nimi, mniej więcej pośrodku, jest osiedle. Stare, jeszcze przedwojenne kamienice stoją przy stromych uliczkach pnących się na Biskupią Górkę. W tych kamieniczkach także mieszka wielu ówczesnych esbeków, adresy ulic Biskupia, Na Stoku często przewijają się w kartotekach funkcjonariuszy. Na samej Biskupiej Górce mieści się ośrodek szkoleniowy MO. Zarówno komenda miejska na Świerczewskiego, jak i komenda wojewódzka na Okopowej powrócą niedługo, bo już w 1970 roku.

Lech Wałęsa mieszka u Królów między 1967 a 1969 rokiem.

W tym okresie w życiu Lecha Wałęsy pojawia się jeszcze jeden człowiek, który będzie przy nim przez najbliższe… trzydzieści lat. Pójdzie za nim aż do Belwederu.

Na końcu ulicy Kartuskiej stoi kościół pod wezwaniem św. Franciszka, przez gdańszczan zwany „na Emaus”. W parafii mieszka młody ksiądz Franciszek Cybula. Cybula to nie jest jego rodowe nazwisko. Jego ojciec Karol Mandrysz został powołany do Wehrmachtu, wprawdzie nie jako Kaszub, co na tych terenach było powszechne, ale Ślązak. Zginął w 1944. W czasie wojny Cybula stracił też matkę, która zmarła na tyfus. Czteroletni Franciszek został przygarnięty przez Melanię i Leona Cybulów, bezdzietne, bardzo religijne małżeństwo. Ksiądz Cybula wspomina, że kiedy budził się późno w nocy, widział ojczyma, jak wciąż klęczy przy łóżku z różańcem w ręku. Sam poszedł do seminarium, najpierw w Pelplinie, potem w Gdańsku. Seminarium w Pelplinie jest uważane za stojące na wysokim poziomie, na przykład ksiądz Henryk Jankowski jako bardzo słaby uczeń i bez poparcia swego proboszcza nie został do niego przyjęty. Część seminarzystów została jednak przeniesiona do nowego seminarium w Gdańsku, wśród nich jest Franciszek Cybula. Nowo utworzone seminarium jest uważane za gorsze, ale świeża diecezja gdańska potrzebuje kleryków, więc nie jest tak wybredna jak w Pelplinie.

W czerwcu 1967 roku Wałęsa zaczyna pracę w stoczni, a ksiądz Franciszek Cybula przyjmuje święcenia kapłańskie. Jego pierwszą parafią jest właśnie Emaus. W 1969 roku Wałęsa idzie do niego do spowiedzi przedślubnej. Taka spowiedź niekoniecznie musi być szczególną spowiedzią, to zależy od samego narzeczonego, czasem od księdza. Ale dla Wałęsy najwidoczniej jest. Potwierdza to Danuta Wałęsa w swojej biografii: „Nie wiem, z czego spowiadał się mąż przed ślubem, nie wiem, o czym oni wtedy rozmawiali, ale po tym, jak mąż we wrześniu [1980 roku] odnalazł księdza Cybulę, zaczął się systematycznie spowiadać tylko u niego. W ten sposób ksiądz Cybula został jego spowiednikiem”[86].

W 1980 roku Lech Wałęsa będzie chodził do spowiedzi u księdza Cybuli w parafii na Przymorzu, a w 1990 zabierze go do Belwederu.

Miłość w wielkim mieście

Najpierw jest falstart, to jeszcze nie ta właściwa kobieta.

Lala. Egzotyczne imię. Może i powinno wzbudzić podejrzenie, ale czy dla młodego chłopaka to najważniejsze? Akurat tę krótką i burzliwą miłość Wałęsa opisuje szeroko jak żadną poprzednią. Podczas jakiegoś wypadu z kolegami do lokalu poznaje Lalę, która mówi, że jej ojciec to tak wysoko postawiony gość, że „lepiej, jeśli o tym tak od razu nie będę wiedział”.

Nie może być gorszy – dla Lali zostaje dyrektorem małego zakładu, ale to tylko „na początek”. Tak sobie przedstawieni ruszają w miasto. „Gdańsk oferuje mi od razu swoje najlepsze owoce – pomyślałem i nie żałowałem forsy na wspólne szaleństwa, które narastały dzień po dniu”[87].

Kiedy dziś pytam Lecha Wałęsę, jakie miał wtedy rozrywki, kluby, gdzie chodził jako kawaler, jakiej słuchał muzyki, macha tylko zniecierpliwiony ręką.

– Daj pan jakieś ciekawe pytanie! – denerwuje się.

A to przecież końcówka lat sześćdziesiątych. W Gdańsku nie brakuje barów, nocnych lokali, a nawet dobrych klubów muzycznych. Najważniejszy z nich, i jeden z najważniejszych w kraju, to Rudy Kot na Garncarskiej. Tu po raz pierwszy w Polsce zagrano big beat. Tutaj gra zespół nazywany polskimi Beatlesami, Pięciolinie, które niedługo zmienią nazwę na Czerwone Gitary. Klasyczny skład: Krzysztof Klenczon (mieszka tuż obok, na Olszynce), Bernard Dornowski, Jerzy Kossela i Jerzy Skrzypczak. Jeszcze bliżej Kartuskiej, bo w klubie Żak przy Wałach Jagiellońskich 1 działa Teatr Bim-Bom, gdzie występują Bogumił Kobiela, Jacek Fedorowicz, Wowo Bielecki (a przed śmiercią występował tu Zbigniew Cybulski).

Ślub Lecha i Danuty Wałęsów (8.11.1969). Reprodukcja. Fot. Erazm Ciołek / Forum

Lech Wałęsa dziś niechętnie wraca do tego czasu, ale w autobiografii pisze: „codziennie łamałem sobie głowę, czym Lali zaimponować”. Wieczory należą więc do nich, lecz rano trzeba iść do pracy. Wychodzi ze swego pokoiku w przyziemiu kamieniczki na ulicy Kartuskiej i biegnie bocznymi uliczkami w stronę dworca, na skróty do stoczni. Na ulicy Zagrodowej widzi Lalę roznoszącą butelki z mlekiem. Ona milczy. On mówi tylko, że właśnie biegnie do stoczni. Czy umawiają się na wieczór? Nawet gdyby, to, jak napisał, „czar prysł”.

Znowu wracają zwykłe, szare dni. Do pracy i z pracy. Rozmowy z „szefuniem” o tym, co wczoraj w nocy powiedzieli w Wolnej Europie. Pomoc Królowej w sobotnich porządkach. Wyjście po bułki i papierosy.

A jak było z Danutą?

– Kiedy zobaczył pan ją pierwszy raz, od razu pan pomyślał, że chciałby się z nią spotykać? – pytam.

– Dziewczyn trochę miałem przedtem, ale zostały na tamtych terenach, z których pochodzę. Teraz trzeba było szukać bliżej. Kwaterę miałem na Kartuskiej. W drodze do stoczni musiałem przechodzić ulicą Kartuską, potem Świerczewskiego, a tam był taki kiosk z kwiatami – mówi mi.

– Od razu, za pierwszym razem się panu spodobała, kiedy pan ją zobaczył?

Chwilę się zastanawia.

– Wie pan, trudno to dziś powiedzieć, ale raczej tak, raczej od razu mi się spodobała.

W Drodze nadziei wspominał: „(…) kiedy znad kiosku z kwiatami popatrzyła na mnie bystra buzia z piwnymi oczami i długimi włosami spiętymi w warkocz – zapamiętałem na długo ten nieco zaczepny, ale miękki, dziewczęcy gest”[88].

To była kwiaciarnia Orchidea przy Świerczewskiego, naprzeciw szpitala wojewódzkiego. Niedaleko od kwatery na Kartuskiej, zaledwie trzy minuty spacerem.

Lechowi Wałęsie nie daje spokoju pamięć o spotkanej przypadkowo dziewczynie. Sprawę ułatwia fakt, że wie, gdzie zawsze ją może spotkać. Wraca tam więc pod byle pretekstem. Pyta o książkę, którą widzi na ladzie, pyta, czy mógłby pożyczyć, dzięki temu znów ma po co wrócić za kilka dni.

– A ona też szybko zwróciła na pana uwagę? – jestem ciekawy.

– To trzeba by się jej pytać. Podchodziłem do niej kilka razy, rozmieniałem jakieś pieniądze.

Danuta Wałęsa w Drodze nadziei tak wspomina te pierwsze spotkania z przyszłym mężem: „Pamiętam dokładnie: było to 14 października 1968 roku. Zapisałam sobie w kalendarzu. Podobał mi się. Przyszedł rozmienić pieniądze. Spieszył się bardzo. Po tygodniu przyszedł znowu, zaczęliśmy chodzić ze sobą. A zaczęło się od tego, że pożyczył ode mnie książkę, oddał ją po paru dniach. (…) Akurat wychodziłam – spytał, czy może mnie odprowadzić”[89].

Chociaż, chociaż… w autobiografii z 2011 roku napisze, że wcale jej się tak od razu nie podobał: „Przyszedł rozmienić pieniądze. Następnego dnia przyszedł ponownie, jakby z wdzięczności, i przyniósł gumę do żucia. W ogóle mnie wtedy nie zainteresował. Ba, śmieszyła mnie ta guma do żucia”[90].

Mirka, bo imienia Danuta będzie używać później, z domu Gołoś, ma zaledwie 19 lat. Pochodzi z Kolonii Krypy. Kolonia to maleńki przysiółek równie małej wioski Krypy w niewielkiej gminie Liw koło Węgrowa na Mazowszu. Druga z dziewięciorga rodzeństwa. Razem z Lechem będą mieli ośmioro dzieci. Podobnie jak Lech Wałęsa ma za sobą ciężką pracę w gospodarstwie rodziców i u bogatszych gospodarzy w okolicy.

W Gdańsku jest zaledwie od 1968 roku. Przyjeżdża tu w lutym za namową starszej siostry Krysi. „Na autobus pekaesu odprowadzała mnie mama. Miała łzy w oczach. Nim zatrzasnęły się drzwi, powiedziałam do niej: «Mamo! Ja już tu nie wrócę!» (…) moje pragnienie wyrwania się stamtąd było tak ogromne, że te słowa wypowiedziane do mamy jakby same przeszły mi przez usta. I one się sprawdziły”[91].

Na początek zatrzymuje się u ciotki w Gdańsku-Brzeźnie. W dwupokojowym mieszkaniu w bloku przerobionym z hotelu robotniczego mieszka ciotka, jej mąż, trójka ich dzieci i Danuta. Potem przenosi się do ciotki Zofii na ulicy Żabi Kruk. Śpi na rozkładanym łóżku polowym, ale to mieszkanie jest w samym centrum miasta, naprzeciwko kolejki Gdańsk-Śródmieście, skąd do kwiaciarni na Świerczewskiego ma zaledwie piętnaście minut spacerem.

Danuta, jeszcze wtedy Mirka, stojąc za ladą pośród kwiatów, obserwuje przechodniów na Świerczewskiego. Od centrum, codziennie o tej samej porze po południu przechodzi ten stoczniowiec, który już kilka razy do niej zachodził. „Na pierwszy rzut oka był takim tajemniczym facetem. Mogłam go obserwować – i obserwowałam. Obserwowałam go, jak idzie ciągle zamyślony, lekko wycofany. On zawsze był taki skupiony, tajemniczy. Zastanawiałam się, dlaczego taki jest. Może ta jego tajemniczość mnie zaintrygowała?”[92]

„Na imię miała Mirka, ale ja wolałem jej drugie imię Danuta” – napisze Lech Wałęsa. Zaczął tak do niej mówić, kiedy zgodziła się na pierwsze spotkanie. Spacery z Danutą są inne niż wypady z Lalą. Nie szaleją po knajpach, to nie styl Danuty. Paradoksalnie stwarza to młodym jeszcze większe trudności: on nie może jej zaprosić do siebie na kwaterę, choć to zaledwie po drugiej stronie ulicy, wystarczy tylko przejść torowisko. Tym bardziej ona nie może go przyjmować w mieszkaniu ciotki, wtedy jeszcze w Brzeźnie. Dobrze chociaż, że to dosyć daleko, z drugiej strony miasta, tramwajem jedzie się co najmniej pół godziny; można je spędzić razem, siedząc obok siebie i patrząc na Gdańsk. Chodzą też do kina.

– Jakie wybieraliście filmy? – pytam z czystej ciekawości.

– Ja stawiałem na przypadek. Przypadkowe. Ale nie na nudne, bo szkoda było grosza – mówi mi Lech Wałęsa. – Chodziliśmy do różnych kin. Kino Leningrad, kino Kameralne. Ale to dawne czasy… Daj pan ciekawe pytania! – znowu się irytuje, nie da się naciągnąć na wspominki, i to jakiemuś obcemu facetowi.

Muszę sam sobie sprawdzić. W 1968 roku wchodzi na ekrany kin Żywot Mateusza Witolda Leszczyńskiego. Obsypany nagrodami, ale trochę filozoficzny, nudny. Z zagranicznych filmów w 1968 roku powstała słynna 2001. Odyseja kosmiczna Stanleya Kubricka, ale ona na polskie ekrany wejdzie dopiero 31 grudnia 1990 roku, kiedy Lech Wałęsa od dziewięciu dni będzie… prezydentem Polski. Też odpada. Może więc jakieś filmy z poprzedniego roku? Na przykład Westerplatte Stanisława Różewicza, jesteśmy przecież w Gdańsku, a do tego polska premiera tego filmu ma miejsce właśnie we wspomnianym przez Wałęsę kinie Leningrad przy Długiej. Albo Wszystko na sprzedaż Andrzeja Wajdy z Danielem Olbrychskim, Zbigniewem Cybulskim, Bogumiłem Kobielą, Andrzejem Łapickim oraz Elżbietą Czyżewską i Beatą Tyszkiewicz, ówczesnymi gwiazdami polskiego kina. Tak, na ten film można postawić w ciemno, że jeśli nie Lech, to na pewno Danuta chciała pójść. No i jest jeszcze tak zwana kinematografia radziecka, powszechnie królująca w polskich kinach. Może więc popularna komedia Eldara Riazanowa Zakręt szczęścia?

Danuta w autobiografii z 2011 roku: „Pewnego dnia odprowadził mnie do domu. I właśnie wtedy zaiskrzyło. Zaczęliśmy chodzić ze sobą na poważnie. Na potańcówki nie chodziliśmy, bo nie było nas stać. Spacerowaliśmy po Gdańsku. Szła zima i nie mając gdzie się podziać, chodziliśmy do kina «Leningrad»”[93].

Bingo! Jeśli kino Leningrad, to z pewnością byli na Wszystkim na sprzedaż i Zakręcie szczęścia.

Życie Lecha Wałęsy zmieniło się w jednym, ale jakże ważnym szczególe. Jest zakochany. Prosto po pracy idzie do domu, łapie chwilę drzemki, wstaje, by zdążyć przed 18.00 pod Orchideę. Danuta zamyka kwiaciarnię i razem idą na miasto, a potem on odwozi ją do Brzeźna. Danuta w 1984 roku: „Można powiedzieć, że w tym pierwszym okresie istnieliśmy tylko dla siebie. Był bardzo poważnym człowiekiem, zawsze zamyślony, zawsze zrównoważony. Trudno było wydobyć z niego, co myśli. (…) To była moja pierwsza miłość i tak już pozostało”[94].

Po latach, w 2011 roku, napisze już mniej romantycznie, że zdaniem męża to ona go chciała, ona mu się oświadczyła. Ale, jak każda żona, wie swoje. Siostra Lecha Izabela opowiedziała Danucie w tajemnicy o wizycie Lecha w rodzinnym domu w styczniu 1969 roku. Lech przywiózł i pokazał mamie zdjęcia swojej dziewczyny. Mówi matce, że to Danuta, z którą chodzi i się ożeni. Jest to pewnie dla niego ważne, bo w jakiś sposób przekreśla jego poprzednie perypetie miłosne i zmywa dawne łzy matki. Do Gdańska wraca spokojniejszy. Pewnie wie też, że tym razem nie może tego zepsuć. A że jest uparty, musi się udać.

A może to jednak Lech ma rację? Bo wprawdzie on mówił o niej jako o przyszłej żonie, ale to ona zdecydowała o ślubie. We wrześniu 1969 roku jadą razem, już jako para, na ślub siostry Danuty, Krysi. Kościół w Węgrowie, potem wesele. Danuta, patrząc na siostrę, podejmuje szybką decyzję. Oni też się pobiorą, prawie teraz, zaraz. Brzmi trochę jak romantyczny film, ale ta decyzja wynika również z prozy życia. Ten sam kościół, w którym pospiesznie dają na zapowiedzi (już na 8 listopada), ta sama suknia panny młodej. Ze starszej siostry pasuje na Danutę. Brakuje tylko garnituru i obrączek. No i kłopot dla rodziców, po jednym weselu zaraz drugie, ale i temu można zaradzić, bo to drugie będzie dużo skromniejsze.

Wracają do Gdańska. Wtedy dopiero, po zapowiedziach, Danuta po raz pierwszy idzie do kwatery Lecha, „żeby zobaczyć, jak chłopcy mieszkają”. Jak wspomina w 2011, nie dostała pierścionka zaręczynowego, a na obrączki zrzucają się oboje. Obrączki wybiera Lech, wkładając je w sklepie na swój palec. „Sądząc po puncach, pochodziły ze Związku Radzieckiego”. Radzieckie złoto w ówczesnych czasach to najczęściej złoto próby około 585; dwanaście–czternaście karatów, czyli nieco ponad pięćdziesiąt procent złota.

Miesiąc po ślubie siostry Danuty wracają do rodzinnego domu Gołosiów w Kolonii Krypy i do węgrowskiego kościoła. W sobotę 8 listopada 1969 roku biorą ślub.

„Małżeństwo z Danutą przyszło tak jakoś naturalnie. Miałem inne dziewczyny, bardziej mi «pasowały», a jednak ożeniłem się właśnie z nią. Zastanowiłem się dopiero, jak zagrali mi marsza weselnego”[95].

Danuta jest praktyczną osobą, o 11.00 mają ślub cywilny, potem biegną do fotografa, gdzie robią sobie i zdjęcia ślubne, i do nowego dowodu osobistego. O 17.00 tego samego dnia mają ślub kościelny, potem skromne przyjęcie w domu rodzinnym w Krypach. 10 listopada, w poniedziałek, jeszcze szybko do urzędu w Liwie po nowy dowód osobisty i 11 listopada są już z powrotem w Gdańsku. Właśnie nadchodzi „zima stulecia” 1969/1970.

Zdaje się, że na ślubie i weselu nie było matki ani ojczyma Lecha ani nikogo ze strony Wałęsów. Lech nawet nie ma swojego świadka, świadkowie są ze strony rodziny Danuty. Jak napisze Roger Boyes: „Surowe, wiejskie wychowanie Danuty nie różniło się wiele od doświadczenia Wałęsy i on sam czuł się lepiej w towarzystwie jej braci (dwóch z nich wylądowało w więzieniu za napad) i sióstr niż swoich braci przyrodnich”[96].

Ale później matka Lecha polubi synową, i to z wzajemnością, będzie jej też wdzięczna. „Teściowa okazała się bardzo dobrym człowiekiem”. Z kolei Feliksa mówi Danucie, że ta ma „dobry wpływ na jej synka, że to dzięki mnie on jest, jaki jest”[97].

Po ślubie przez jakiś czas mieszkają jeszcze osobno. Lech zostaje na swojej kwaterze, a Danuta przenosi się z ciotką Zofią na ulicę Rzeźnicką, zresztą bardzo blisko Żabiego Kruku, gdzie wcześniej mieszkały. Można powiedzieć, że jedną przecznicę bliżej Lecha.

„Stocznia w tamtych czasach wynajmowała kwatery także dla młodych małżeństw. I wkrótce mąż dostał pokój w kilkupiętrowej przedwojennej kamienicy przy Malczewskiego. (…) Mieszkaliśmy tam od listopada 1969 do kwietnia 1970 roku” – wspomina Danuta[98]. Stocznia nie tyle wynajmuje, ile daje dodatek do wypłaty osobom niekorzystającym z hotelu robotniczego, który można wykorzystać na część opłaty za wynajem pokoju czy mieszkania na mieście. Ulica Malczewskiego leży w dzielnicy Siedlce, ale nadal na przedłużeniu Kartuskiej i Świerczewskiego, zaledwie pół kilometra od byłej kwatery Lecha. Warunki na Malczewskiego, nawet jak na tamte czasy, są złe. Pokój dla małżonków znajdował się za przechodnim pokojem pani P. Drzwi bez szyby, otwór zasłonięty jedynie materiałem. Wspólna toaleta w korytarzu, łazienki brak. „Myliśmy się w miskach. (…) Aby się wykąpać, chodziliśmy do łaźni miejskiej albo do cioci”[99]. Do tego pani P. wrzeszczy na syna, przeklina i podsłuchuje młodych małżonków.

Niedługo się wyprowadzają, tym razem już dalej, na ulicę Beethovena w dzielnicy Suchanino. Znowu przedwojenny dom. „Druga pani P.”, jak ją nazywa Danuta, prowadzi mały zakład fryzjerski i jest o wiele milsza od poprzedniej. Przy domu jest ogródek, a Wałęsowie mieszkają na poddaszu. Toaleta również znajduje się na korytarzu, a pokój jest nieogrzewany. Danuta pamięta, że Lech jest świadkiem na bierzmowaniu syna gospodyni, a ona pomaga jej w ogródku. Lech Wałęsa te przeprowadzki kwituje krótkim wspomnieniem poniewierki po „chłodnych i przypadkowych miejscach”. Beethovena zapamięta nieco inaczej niż Danuta, że owszem, był świadkiem na bierzmowaniu syna fryzjerki, ale w ogródku pomagał on.

Matka Feliksa, zadowolona z ustatkowania się syna, prosi Lecha, aby wziął do siebie najmłodszego brata, Wojtka. Z siódemki jej dzieci jeszcze tylko on spędza matce sen z powiek. Inne, już po ślubie czy wojsku, mieszkają i pracują w różnych miastach. Wojtek od małego jest chory na cukrzycę, chciałaby, aby znalazł sobie mieszkanie i pracę w mieście, gdzie łatwiej o przychodnie i lekarzy. Wojtek, młodszy od Wałęsy o osiem lat, ale prawie rówieśnik Danuty, zamieszkuje z nimi w jednym pokoju na poddaszu. Wspólnie mają też pomysł na mały biznes, biorą w ajencję kiosk przy ulicy Ojcowskiej. To wąska uliczka z gęstą szeregową zabudową. Dwa rzędy sklejonych ze sobą przedziwnych parterowych domków z wysokimi poddaszami. Za dziesięć lat, w sierpniu 1980 roku, na jednym z tych poddaszy trzej młodzi stoczniowcy, Jerzy Borowczak, Bogdan Felski i Ludwik Prądzyński, będą ustalali szczegóły rozpoczęcia strajku w Stoczni Gdańskiej. Lech Wałęsa spóźni się około czterech godzin, ale w końcu też przyjdzie. Ten strajk w 1980 roku wypali nadspodziewanie dobrze, ale pomysł z kioskiem w 1969 roku nie.

Danuta i Wojtek pracują w kiosku na zmianę. „Wojtek narobił manka i trzeba było jeszcze spłacać długi. (…) W ten sposób zakończyła się moja druga, a zarazem ostatnia praca zarobkowa” – napisze Danuta[100].

Mimo trudności ten czas jest dobrze wspominany przez młodych małżonków. 1970 to dla Lecha Wałęsy dobry rok, a dla jego biografii wyraźna cezura. Po pracy w trzech wiejskich POM-ach całkiem niedawno został stoczniowcem w Gdańsku. Po kilku niezbyt udanych romansach znajduje miłość swego życia. W październiku 1970 roku rodzi mu się pierwszy syn, Bogdan. Ale jest to też koniec lata w naszym umownym kalendarzu biografii. Powoli nadchodzi pierwsza w jego życiu jesień, szara i beznadziejna, która skończy się ostrym atakiem zimy.

Danuta wspomina, że stojąc w oknie szpitala, wśród innych kobiet z porodówki krzyczących do swych mężów na dole, krzyczy i ona. Rozdziela je przecież od mężów podwójna szyba i trzy wysokie piętra. Stojący na dole mężowie, zadzierając do góry głowy, krzyczą do swych kobiet. Ale ten jeden, jej, „stał jakiś taki smutny. Ja, mając to malutkie dziecko, powinnam myśleć o sobie i o dziecku. A myślałam o tym, że on tam stoi, i zastanawiałam się, dlaczego jest smutny, zamiast się cieszyć, zamiast podtrzymywać mnie na duchu. Gdy on poszedł, a ja wróciłam na salę, wydaje mi się, że się rozpłakałam. (…) Myślę, że przeraziła go rzeczywistość”[101].

Zanim Danuta wyjdzie ze szpitala, Wałęsa idzie do urzędu stanu cywilnego z zaświadczeniem o urodzeniu syna. Jako imię podaje Bogdan, na drugie Bolesław. Bolesław wiadomo, po ojcu, którego nie pamięta. A Bogdan? Danuta w pierwszej chwili jest zła, że nie zapytał jej o zdanie. Jak wspomina: „Nie mam pojęcia dlaczego Bogdan. (…) Z czasem polubiłam to imię”[102].

Chrzest Bogdana odbywa się w kościele Franciszkanów na tak zwany Emaus, w Gdańsku-Siedlcach. Po kościele chrzciny w wynajmowanym pokoiku. Znowu jest chyba tylko rodzina Gołosiów, bo chrzestna para Bogdana to matka Danuty i jej siostra Zofia, u której Danuta mieszkała przed ślubem. „Chrzciny były skromne. (…) Mąż nie zarabiał dużo. Trudno mi powiedzieć ile. Już nie pamiętam. Może tysiąc dwieście złotych? Może tysiąc czterysta?” – wspomina na zakończenie tego pierwszego etapu małżeństwa Danuta[103].

29 września 1970 roku Lech Wałęsa kończy dwadzieścia siedem lat. Nadchodzi jesień i zima, a wraz z nią piekielne zimno w nieogrzewanym pokoiku na poddaszu u „drugiej pani P.”, fryzjerki przy Beethovena.

JESIEŃ

Czasem trzy dni starczą za całą dekadę, a jeden dzień może zaważyć na reszcie życia.

Lech Wałęsa ma dwadzieścia siedem lat, od trzech pracuje w Stoczni im. Lenina.

Ropa i iskra. Wymiana ekipy

Trzy dni grudnia 1970 roku na Wybrzeżu (14, 15 i 16) nie wzięły się z niczego.

Bogdan Lis mówi mi obrazowo, że robotnicy traktowani byli jak niewolnicy na polu bawełny. Tylko do roboty, potem nadgodziny, byle jakie jedzenie, bo pustki w sklepach, sen i znowu do roboty. Siermiężny, gomułkowski socjalizm był strawny przez kilka lat, kiedy ludzie po prostu cieszyli się tym, że po 1956 roku ustały stalinowskie represje. Z czasem na miejsce tej ulgi przychodzi zmęczenie i pytanie, jak długo jeszcze odbudowująca się Polska będzie tak traktować swoich obywateli. Ciężka praca bez odpowiedniego wynagrodzenia, bez mieszkań i bez towarów na półkach. Socjalistyczna Polska ledwo dyszy. Z jednej strony coraz więcej ludności potrzebującej czegoś więcej niż hotel robotniczy i zupa. Z drugiej – izolacja i coraz większy dystans do zachodniego świata, do tego drenowanie kraju przez ZSRR. Dla Zachodu złotówka jest nic niewarta, na Wschodzie w 1964 roku zostaje wprowadzona oszukańcza waluta – rubel transferowy. Wysyłanie statków, węgla, stali, żywności za ruble transferowe do nigdy nienasyconego smoka ze Wschodu to jak zamienianie inkaskiego złota na hiszpańskie szklane koraliki. Żeby zarobić jakieś realne pieniądze, władza szuka kontrahentów w krajach innych niż socjalistyczne, najczęściej tak zwanych rozwijających się, jak Brazylia czy Indie. Ministrowie podpisują nierealne kontrakty na dostawę statków, a stocznia wciąż zasysa kolejne setki robotników, których po krótkim przygotowaniu wysyła na kadłuby w dokach. Na jednym statku potrafi pracować tysiąc robotników, w jednym czasie blacharze, malarze, stolarze, elektrycy, wyposażeniowcy, wszyscy na akord, wszyscy w pośpiechu. Przerwy śniadaniowe na statku, toaleta na statku, suszenie mokrych i przepoconych ubrań na statku. Nadgodziny do późnej nocy, kilka godzin snu, pajda chleba zawinięta w papier, termos z herbatą i od bladego świtu znowu na statek.

W tej sytuacji dochodzi do tragedii. 13 grudnia 1967 roku, jak co dzień, setki robotników różnych wydziałów na wyścigi wykańczało statek przeznaczony dla Rosjan. Jacek Kaczmarski napisze potem:

Wykańczaliśmy jednostkę

Plan się walił – liczył czas.

A tych paru pracowało tam – na dnie.

Spawacze pracują nisko pod pokładem. Agregat podający im prąd warczy, a w pewnej chwili krztusi się i milknie. Jedni powiedzą potem, że w dalekim od spawaczy miejscu został odłączony przewód paliwowy, bo chciano uszczelnić przecieki. Inni, że ktoś tuż przy wejściu do agregatu zbytnio ten przewód skrócił. Jeszcze inni, że odkręcony został zawór przy samym agregacie. Ropa zalewa świece, zapala się, wybucha, a rozlewając po statku – liże płomieniami podłogi i ściany grodzi, spodnie i buty ludzi. Pracujący przy agregacie stoczniowiec oblany ropą zamienia się w pochodnię i pali żywcem. Jego śmierć i tak będzie mniej bolesna, bo szybka.

Ci pracujący wyżej uciekają na pokład, zamykając za sobą grodzie, aby pożar się nie rozprzestrzeniał. Jednocześnie odcinają dwudziestu jeden kolegom jedyną drogę ucieczki. Zamknięci pod pokładem ludzie biegną do maszynowni, tam chcą przeczekać, zanim przyjdzie pomoc. Stukają młotkami w sufit i ściany, aby ratownicy wiedzieli, gdzie mają ich szukać. Ale metalowe wnętrze statku szybko zamienia się w rozpalony piec, a powietrza jest coraz mniej.

Stoczniowa straż pożarna jeździ wzdłuż doków, bo nie ma dokładnych informacji, gdzie stoi statek, do którego mają wezwanie. Do tego, kiedy już docierają na miejsce, okazuje się, że brakuje im odpowiedniego sprzętu.

Zebrani wokół stoczniowcy gotowi są wycinać otwór w kadłubie statku, aby uwolnić kolegów, ale dyrekcja na to nie pozwala. Brakuje dokładnych planów statku i jeśli spawacze się pomylą, mogą trafić palnikami na zbiorniki z paliwem. Wtedy statek i wszystko wokół wyleci w powietrze.

Jacek Kaczmarski – może za podawaną potem z ust do ust plotką – śpiewa:

Wtedy wojsko zawezwali

I ratować zakazali –

Kula w łeb, kto zechce w rękę palnik wziąć![104]

Dyrekcja dzwoni do Warszawy. W maszynowni jest coraz mniej tlenu, za to temperatura coraz wyższa. Stukot bijących spod pokładu młotów jest coraz rzadszy i słabszy. W końcu ci na górze nie słyszą już nic. Minuty płyną, Warszawa umywa ręce. Wnętrze statku płonie jeszcze długo. Tak długo, aż w zamkniętych na głucho poziomach wypali się cały tlen.

Długie śledztwo nie wykazało winnych, ale sumienie gryzło. Dyrekcja podnosi nieco stawki godzinowe. Adaptuje też stary budynek służący na początku XX wieku jako magazyn pruskich torped na pomieszczenie BHP. Mają się tu odbywać szkolenia, by w przyszłości nie doszło do podobnej tragedii. Poprawiają się też nieco warunki pracy, jest więcej ubrań roboczych czy narzędzi. Potem otwiera się także stołówka pracownicza.

Zaraz po tragedii z grudnia 1967 roku przychodzi Marzec ‘68. To, co na Zachodzie oznacza burzliwą, ale i radosną rewolucję społeczną i obyczajową, u nas jest głównie pałowaniem studentów. Niestety do akcji Milicji Obywatelskiej i ORMO (Ochotniczych Rezerw MO) w wielu miastach dołączają także robotnicy, szczególnie z dużych zakładów pracy. Rządowe media mówią o nich „aktyw” i chwalą za poczucie odpowiedzialności za państwo. Dostają biało-czerwone lub czerwone opaski na rękawy płaszczy (w wielu miejscach Polski mimo marca prószy śnieg) i gumowe pały lub długie, wyginające się w ręce węże. Ze stoczni nie ma ich wielu, ale niesmak pozostaje.

Lech Wałęsa w Drodze nadziei pisze, że „premia za gotowość pałowania młodzieży wynosiła wtedy po dwa tysiące na głowę”[105]. Jeśli tak, to tyle, co dobra stoczniowa pensja. Podobnie jest w każdym dużym zakładzie Polski. Mieczysław Gil z Nowej Huty w Krakowie wspomina: „Huta była wtedy bastionem robotników, wykorzystywanych do rozpędzania tych studentów. To się nazywało Milicja Robotnicza, chodzili z opaskami na rękawach”[106]. Gil sam ma w Krakowie siostrę studentkę, nie wychodzi z zakładu i nie wsiada do podstawianych przez milicję ciężarówek. Ale jest dużo takich, co wzięli te gumowe pały i wsiedli do autokarów, które zawiozły ich na teren uniwersytetu.

Lech Wałęsa mówi, że jednego dnia widzi w szatni pręgi na plecach studenta odbywającego praktyki w stoczni. Bierze go i pokazuje innym. „Patrzcie, co ONI robią naszym dzieciom!” – mówi.

Obrona przez atak

W tym smutnym okresie późnej gomułkowszczyzny władza jeszcze dolewa oliwy do ognia. 30 listopada 1970 roku Biuro Polityczne Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej postanawia wprowadzić drastyczne podwyżki cen, które ogłasza z dnia na dzień, a właściwie w nocy. Do tego tuż przed świętami Bożego Narodzenia. Partyjni notable wiedzą, że to musi się skończyć protestami robotników. Dlatego jednocześnie z decyzją o podwyżkach władze przygotowują swoiste „działania osłonowe”, nie tyle dla obywateli, ile dla siebie. Wyprowadzają więc do przodu pionki w postaci milicji, a za nimi przesuwają o wiele cięższe figury – SB, ZOMO (Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej) i wojsko. Przygotowują swe pozycje nie tyle do odparcia spodziewanej rewolty społeczeństwa, ile do bezwzględnego jej stłumienia. To jak szachowa obrona sycylijska przez atak, gdzie statystycznie najczęściej wygrywa ten, kto wysunie środkowego pionka na centralne pole. Albo w mocniejszym wariancie obrony sycylijskiej smoczej, gdzie do pionka szybko doskakuje skoczek. Agresywnie i dobrze grający gracz ma wtedy około pięćdziesięciu czterech procent szans na wygranie partii. Władza w PRL-u ma pewnie jeszcze więcej.

Podstawą prawną działań władzy (jeśli można tu mówić o prawie) ma być tajne rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z 9 grudnia 1970 nr 0010/70 powołującego Sprawę Operacyjnego Rozpracowania (czyli w skrócie SOR) o kryptonimie „JESIEŃ”[107]. I tak w ramach tej operacji MSW postawiło w gotowości Milicję Obywatelską, ZOMO i Służbę Bezpieczeństwa. Do Gdańska przyjechały zastępy ze szkoły milicyjnej MO w Słupsku. Z kolei 8 grudnia swoje nowe procedury wprowadza Ministerstwo Obrony Narodowej, co pokazuje, że od samego początku władza zamierzała użyć do pacyfikacji żołnierzy. Na czele MON stoi generał Wojciech Jaruzelski, młody ambitny dowódca, sprawdzony już w 1968 roku. W owym burzliwym roku generał brał aktywny udział w antyżydowskich czystkach w wojsku, splamił też mundur i honor polskiego żołnierza, dowodząc polską częścią Operacji Dunaj, czyli pacyfikacji Praskiej Wiosny. Jego 2. Armia Wojska Polskiego, specjalnie sformowana dla celów pacyfikacji, była największą po Rosjanach siłą interweniującą w Czechosłowacji. Teraz, w 1970 roku, już jako minister obrony narodowej, jest pewnym ogniwem przygotowywanej „stabilizacji” sytuacji, czyli represji.

11 grudnia w stan gotowości postawiono Jednostki Nadwiślańskie MSW, przeznaczone głównie do ochrony rządu i kierownictwa Partii oraz ich rodzin. Można powiedzieć, że władza robotnicza była gotowa na szok, jaki przygotowała dla swoich robotników. „Zapewne wielu z Was zginie, ale jest to poświęcenie, na które jestem gotów” – mógłby powiedzieć za (a właściwie przed) Lordem Farquaadem ze Shreka Władysław Gomułka.

Wieczór 12 grudnia, sobota. Najlepszy dzień tygodnia na wprowadzenie podwyżek. Zakłady pracy już zamknięte, ludzie siedzą w domach, jutro rano pójdą do kościoła na msze. Będą szeptać, a nawet lamentować i rozpaczać, ale nie przerwą pracy, nie zawiążą komitetów strajkowych.

Dziecięcy wózek

Dziecięcy wózek, jak każde „dobro” w PRL-u, trzeba sobie wystać w kolejce, często nocnej lub przynajmniej od wczesnego ranka, zanim otworzą sklepy. Albo – kolejne słowo klucz – załatwić. Jak lodówkę, pralkę franię czy później automatyczną, telewizor – na przykład czarno-biały neptun 411 czy później kolorowy rubin.

„W poniedziałek nie było mnie w Stoczni. Wziąłem dzień wolny, chciałem kupić wózek dla pierworodnego – Bogdana. We wtorek przyszedłem do pracy jak wszyscy, normalnie” – pisze Wałęsa w Drodze nadziei[108].

Podobnie pamięta to Danuta Wałęsa: „W poniedziałek 14 grudnia, gdy w Stoczni zaczął się strajk, męża nie było w pracy. Miał wolne. Pojechał na rynek kupić używany wózek dla dziecka”[109].

Henryk Jagielski z kolei mówi mi, że 14 grudnia 1970 roku, w poniedziałek, pierwszy dzień strajku, Wałęsa w pracy był, tyle że nie przystąpił do protestu.

– Pierwszego dnia Wałęsa nie wyszedł z nami. Ale pracował. Pracował i był! I dlatego został wybrany do Rady. Dyrekcja przewidziała, że strajk będzie trwał długo i chcieli wybrać „swoich” – przekonuje mnie[110].

Uwaga, spoiler! Rację mają… obaj. Jak to możliwe? Wyjaśni się później.

Roger Boyes, raczej za tekstem Drogi nadziei, powtarza, że Wałęsa idzie w delegacji do dyrekcji 15 grudnia, we wtorek. O poniedziałku w ogóle nie wspomina.

Ponad rok później, 15 lutego 1971 roku, wyjdzie w Gdańsku tajne zarządzenie (numeru brak) o powołaniu przez Komendę Wojewódzką Milicji Obywatelskiej – Służbę Bezpieczeństwa (na podstawie pisma z Departamentu III MSW w Warszawie) „zespołu do ankietyzacji osób represjonowanych w zajściach grudniowych”[111]. Zespół ten działa z kolei poprzez „projekt badawczy” zespołu złożonego z socjologów: docenta doktora habilitowanego Stanisława Miki i doktora Witolda Morawskiego z Uniwersytetu Warszawskiego oraz doktora Zbigniewa Sufina i doktora Krzysztofa Ostrowskiego z Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Naukowcy mają dostać dostęp do części materiału zebranego przez MO i SB podczas zajść i po zajściach: „Istotnym zagadnieniem warunkującym w dużym stopniu uzyskanie pełnej analizy przyczyn, charakteru i skutków wydarzeń grudniowych – jest udostępnienie Zespołowi Badawczemu wyselekcjonowanych materiałów Sł. Bezpieczeństwa”[112]. Krótko mówiąc, socjologowie mają pomóc zrozumieć władzy tak wielki wybuch niezadowolenia robotników.

Ankiety mają ocenić zachowanie setek osób w dniach 14–16 grudnia 1970 roku, a tłem do tej oceny mają być informacje o ich wcześniejszej postawie, przynależności do organizacji, opinii z miejsca pracy, sytuacji materialnej itp. Przy Lechu Wałęsie ankieterzy odnotowali (nie wiemy, na podstawie jakich źródeł), że zarabia 2,2 tysiąca złotych miesięcznie, co daje siedemset trzydzieści złotych na osobę w rodzinie, mieszka w pokoju sublokatorskim przy ulicy Beethovena 30, od 11 czerwca 1961 do 13 maja 1967 roku zatrudniony był w POM-ie w Łochocinie (na ten okres przypadają też jego praca w filiach POM-u oraz służba wojskowa), w okresie pracy w stoczni należy do ZMS (Związek Młodzieży Socjalistycznej) oraz związków zawodowych, gdzie jest „mężem zaufania do spraw BHP w Wydz. [Wydziałowej] Radzie W-4”. Ponadto „udzielał się społecznie w pracach organizacji ZMS – aktywny członek. Nie występował wrogo p-ko PRL”.

Na pytania o udział w strajku grudniowym, począwszy od 14 grudnia 1970 roku, tekst ankiety podaje, co następuje: „Brał bezpośredni udział w zajściach ulicznych przed KW PZPR i Komendą Miejską MO. Był jednym z kierowników demonstracji ulicznej. Należał do wszystkich komitetów strajkowych, jakie istniały na terenie stoczni i na Wydz. W-4, brał udział w opracowaniu postulatów, petycji, komunikatów przez radiowęzeł. Był delegatem na spotkanie z tow. Gierkiem. Jego działalność po zajściach grudniowych miała charakter pozytywny. Zaprzestał działalności od 19 XII”[113].

Wybiegliśmy trochę w przyszłość, ale widać, że ankieta nie rozstrzyga wątpliwości, czy Lech Wałęsa był w pracy 14 grudnia, a tym bardziej co wtedy robił. Ankiety innych stoczniowców czasem wymieniają ich aktywność w danym dniu (jeśli była odnotowana na przykład dzięki zatrzymaniu przez MO), ale też często opisują ich aktywność ogólnie, bez dat. Jednak zastanawia sformułowanie „Należał do wszystkich komitetów strajkowych, jakie istniały na terenie Stoczni i na Wydz. W-4”: wiemy, że już pierwszego dnia takie komitety wybierano na przykład w wydziałach. Gdyby był w takim komitecie, to prawdą okazałoby się, że był w pracy, a jednocześnie nie wyszedł wraz z innymi stoczniowcami na miasto. Ale ankieterzy z zespołów badawczych na pewno nie mają dostępu do wszystkich materiałów SB, stąd ich mała precyzja opisu i ogólnikowość.

Ale najdziwniejsze rzeczy o Lechu Wałęsie w tym pierwszym dniu strajku opowiada mi Józef Drogoń. W 1970 roku chodzi do szkoły podstawowej. Jego ojciec pracuje w stoczni i mały Józef przeżywa te dni nie mniej niż dorośli. Sam zresztą, pomimo zakazów w szkole i w domu, biega do centrum Gdańska, żeby zobaczyć zamieszki. W 1979 roku, już po wojsku, przyjdzie i powie, że chce „pomagać przy WZZ-ach”. Od tego czasu będzie należał do „grupy Wałęsy ze Stogów”. W latach osiemdziesiątych napisze tekst i będzie z niego korzystał podczas prac nad swoją wspomnieniową książką, która w okrojonej wersji wyjdzie w Stanach Zjednoczonych. W 2010 roku udostępnia mi swe teksty. Fragment dotyczący Lecha Wałęsy 14 grudnia dosłownie brzmi tak: „Byłem bardzo dociekliwy. Pytałem go, dlaczego działa, skąd taki pomysł, czy jest zgodny z prawem itp. Był zaskoczony, bo go chyba nikt o to nie pytał. Dla mnie pytania były ważne, bo chciałem się zorientować, o co chodzi z tą ulotką WZZ. Tłumaczył mi po swojemu. Opowiadał o udziale w wydarzeniach 1970 r., że zaangażował się dopiero drugiego dnia, bo pierwszy dzień przeleżał na statku, że został zwolniony z pracy w stoczni w 1976 r. (…)”[114] i tak dalej [podkreślenie moje].

Kiedy czytam taki tekst, zawsze się zastanawiam, jak go można zweryfikować. Po chwili przypominam sobie, że przecież Józef Drogoń podarował mi też niewielką książeczkę, którą wydał w czasie, kiedy był na emigracji w Stanach Zjednoczonych (w latach 1989–1992). Czytałem ją, ale akurat na ten okres nie zwróciłem uwagi, bardziej interesowały mnie wydarzenia, w których autor brał udział w latach osiemdziesiątych. Odnajduję książkę i szukam, czy w niej znajdę coś o roku 1970. Jest. Józef Drogoń opisuje swoje pierwsze spotkanie w domu Wałęsów (to samo co wyżej), Lech mówi mu, żeby przeszli na ty, opowiada o sobie: „Dowiedziałem się wtedy, że kiedy Lech przyjechał na Wybrzeże, podjął pracę w Stoczni Gdańskiej jako kawaler. (…) W grudniu w roku 1970-tym mając już jedno dziecko brał udział w strajku. W pierwszym dniu, opowiadał Lech, byłem niezaangażowany. Leżałem gdzieś na statku, nie wiedząc, co się dzieje. Dopiero na drugi dzień zaangażowałem się przy organizacji”[115].

Książka Józefa Drogonia pod tytułem (nomen omen) Wałęsa, jakiego nie znamy wyszła w 1989 roku w wydawnictwie Wici w Chicago. W Polsce jest zupełnie nieznana. Józef Drogoń mówi mi, że wydawca, Polonus osiadły w USA, wyciął mu kilka fragmentów, które uznał za nie do końca odpowiadające powadze „Wielkiego Polaka”, ale ten akurat nie wzbudził jego większych wątpliwości. A i Drogoń nie miał zamiaru szkodzić dobremu imieniu Wałęsy; przeciwnie, chciał się pochwalić, że był z nim kiedyś blisko i mu pomagał. W ten sposób, trochę niechcący, stworzył wiarygodne źródło, które jednak przeczy oficjalnej narracji Lecha Wałęsy. Ten rozdział zakończę tym, że kilkadziesiąt stron dalej sam Lech rozstrzygnie te wątpliwości, zresztą na swoją niekorzyść.

14 grudnia. Do dyrekcji i na Reichstag!

Strajk w stoczni zaczął się 14 grudnia. Ale jeszcze 13 grudnia o godzinie 1.15 w nocy patrol MO w Choszcznie zapisuje notatkę, że na murze miejscowej szkoły widzi napis: „precz z podwyżką, precz z Gomułką, huje pierdolone” (pisownia oryginalna)[116].

Jednak sam strajk w stoczni rozpoczyna się o godzinie 6.00. Stoczniowa elita, tak zwane esy, czyli wydziały silnikowe S-3 i S-4, przychodzą do pracy, ale nie przebierają się i nie wychodzą na stanowiska. Chcą strajku. Wałęsa wspomina, raczej z opowiadań, bo 14 grudnia sam mówi, że go w pracy nie ma, że informację o strajku po stoczni „rozwożą” kierowcy wózków elektrycznych. Podczas przerwy śniadaniowej jeżdżą po wszystkich wydziałach z baniakami kawy oraz informacjami, który wydział stoi. Trzeba przyznać, że to bardzo filmowa scena.

Henryk Jagielski mówi mi, że na W-4 też się w tym dniu nie przebierali. Jak wielu kolegów z wydziału czeka. Byli też tacy, którzy się przebrali i poszli na statek. Ci, którzy jednak poszli do pracy, wracają ze statków do wydziału o 9.00, na przerwę śniadaniową. Na przerwie rozgorzała dyskusja, a kiedy przerwa się kończy, stoczniowcy na większości wydziałów już wiedzą, co mają robić. Wybierają swych delegatów do dyrekcji.

Alfons Suszek jest jednym z kierowników w brygadzie wydziału W-4. Wspomina:

– Na wydziale, w czasie strajku (…) ludzie wrócili ze statku (…). W czasie śniadania na świetlicy zebrał się cały wydział i już na statek nie wrócili i inne wydziały już stanęły, a kierownik polecił, by załoga została na wydziale. (…) Ja jako majster byłem odpowiedzialny za tych wszystkich ludzi i byłem zainteresowany, by było jak najmniej poszkodowanych. Na wydziale był wybrany komitet wydziałowy strajkowy, który ustalał postulaty do międzywydziałowego komitetu strajkowego, który się zbierał w dyrekcji. W tym wydziałowym komitecie byli między innymi Lenarciak, Wałęsa, ja, i jeszcze kilka osób. Łącznikami między wydziałowym komitetem strajkowym a dyrekcją był Lenarciak i Wałęsa[117].

Nie jestem pewny, czy Alfons Suszek na pewno mówi o 14 grudnia, o który go zapytałem, czy może od razu przeskakuje do 15. Może innym historykom coś podpowie jego dalsza relacja:

– A zatem wszedł pan do komitetu strajkowego wydziałowego. Byli tam Lenarciak i Wałęsa. Pamięta pan, o czym rozmawialiście, kto był aktywny, co postulowaliście? – pytam, bo wiem, że takie szczegóły więcej powiedzą niż ogólna refleksja.

– Trzyosobowa delegacja [prosiła mnie] abym był uczestnikiem i gwarantem tego spotkania. Wyraziłem zgodę.

– A kto konkretnie poszedł do dyrektora?

– Nie do dyrektora, tylko do kierownika wydziału. A kierownik wydziału znowu przekazywał do [swojego] szefostwa albo do dyrekcji.

To by się zgadzało z tym, co mówi Jagielski:

– Rada poszła do dyrektora. Z naszego wydziału był Wałęsa. Suszek nie był [ponieważ był tylko u kierownika wydziału].

Jednak większość rozmówców jako delegatów całej stoczni, idących na rozmowy do dyrekcji stoczni, wspomina Edwarda Nowickiego z wydziału S oraz Jana Subdę. Wałęsa nie został zapamiętany.

Tyle Alfons Suszek i Henryk Jagielski o samym początku strajku. Zaraz potem ich drogi się rozeszły. Suszek opisał procedurę tworzenia i składania postulatów do dyrekcji. Ale w tym samym czasie duża grupa stoczniowców, w tym Henryk Jagielski, wychodzi na miasto. To ci, co wiedzą, gdzie jest prawdziwy wróg. Nie dyrektor stoczni wprowadził podwyżki i nie on je może cofnąć.

Celem wzburzonych stoczniowców jest „Reichstag”, czyli Komitet Wojewódzki PZPR przy ulicy Wały Jagiellońskie. Nieco ponad kilometr od stoczni, akurat tyle, aby tłum zdążył się scalić w manifestację, a gardła rozgrzać okrzykami: „Cofnąć podwyżki! Chcemy chleba!”.

Zanim dojdą do połowy drogi, śpiewają już Międzynarodówkę, na początek dosyć wolny i uroczysty wstęp:

Wyklęty powstań, ludu ziemi,

Powstańcie, których dręczy głód.

Myśl nowa blaski promiennymi

Dziś wiedzie nas na bój, na trud.

Potem z całych sił refren:

Bój to jest nasz ostatni,

Krwawy skończy się trud,

Gdy związek nasz bratni

Ogarnie ludzki ród[118].

Całkiem pasuje w tych okolicznościach a i wróg powinien usłyszeć, kto tu jest prawdziwym robotnikiem. A potem jeszcze echa nie tak dawnej wojny – Marsz Gwardii Ludowej!

My ze spalonych wsi,

My z głodujących miast.

Za głód, za krew, za lata łez

Już zemsty nadszedł czas!

Więc zarepetuj broń

I w serce wroga mierz!

Dudni już krok, milionów krok,

Brzmi partyzancki śpiew[119].

Stoczniowcy znają te słowa ze szkolnych zajęć z muzyki, gdzie Marsz Gwardii Ludowej jest żelaznym punktem programu aż do 1989 roku.

Andrzej Bulc jeszcze uczy się w technikum. Szkoła zamknięta, dyrektor i nauczyciele pilnują, żeby nikt nie wyszedł. Ale po lekcjach, wiadomo, trzeba biec do centrum, zobaczyć, co się dzieje. Na komitet napiera tłum stoczniowców, próbują go podpalić, ale nie bardzo im to wychodzi. Uda się dopiero następnego dnia. Za dworcem, ale jeszcze przed Huciskiem, na niewielkim wzgórzu widzi charakterystycznie ubranego człowieka. Jest wysoki, na głowie ma czapę ze zwisającym na ramię lisim ogonem. Stojąc na wzgórzu, jak Jagiełło pod Grunwaldem, kieruje walką. Stoczniowcy rzucają butelkami z benzyną w stojące w pobliżu samochody wojskowe. Są to głównie pojazdy opancerzone i wielkie budy z plandekami. Przywiozły żołnierzy albo czekają na zatrzymanych robotników.

Kiedy w stoczni dyrektor tłumaczy delegatom, że w jego gestii nie leży cofnięcie podwyżek, tłum pod komitetem żąda rozmów z I sekretarzem PZPR w Gdańsku. Ten nie wychodzi. Zamiast przed robotnikami staje sekretarz do spraw organizacyjnych Zenon Jundziłł. Prosi, by stoczniowcy wybrali delegację, którą zaprasza do budynku. Tłum boi się, że ci szybko zostaną aresztowani.

Stoczniowcy zajmują milicyjną nyskę z nagłośnieniem. Tłoczą się do środka z czystej ciekawości, jak wygląda taki pojazd. Pierwsi odważniejsi zaczynają przemawiać do mikrofonu, a ich głos przez tuby na dachu samochodu płynie nad tłumem. Liderzy demonstracji krzyczą: jutro zbieramy się na wiec tutaj, pod komitetem. A teraz wracamy pod stocznię i przekazujemy to pozostałym kolegom. Potem jedziemy po studentów.

Henryk Jagielski:

– To nie była nyska, tylko star. Wszyscy z niego przemawiali, i Nowicki, i Jędrzejewski, i Subda. Ja też byłem przez chwilę w tym radiowozie, ale tam było bardzo ciasno.

Do nyski czy stara wskakuje Jan Subda, jeden z inicjatorów strajku. Woła: „Nie ma się co łudzić, partia nam nie da ani chleba, ani masła. Wracamy na stocznię po kolegów i idziemy do studentów po pomoc!”[120].

Andrzej Bulc razem z kolegą okrąża „Reichstag”. Z tyłu budynku widzą otwierane na wyższych piętrach okna. Ktoś wyrzuca z nich długie, czerwone chodniki ściągnięte z korytarzy. Po tych chodnikach niezdarnie ewakuują się pracownicy komitetu. Widzą próby podpalenia budynku, ale boją się wyjść frontowymi drzwiami.

Nagle kordon milicji idący od strony budynku NOT zaczyna strzelać. Tutaj jest mniej stoczniowców, ale i ci z desperacją ruszają na milicjantów. Ktoś krzyczy „Zabili naszego kolegę!” i wali zrozpaczony łomem po drzwiach i szybach.

Po mieście, pośród zamieszek, chodzi też inny gdański uczeń, Józef Drogoń. Dyrektor kazał zamknąć szkołę i do czasu uspokojenia sytuacji na ulicach zatrzymać uczniów w budynku. Ale Józek z kolegą uciekli przez okno. Słyszeli, że w mieście strzelają do stoczniowców, a ojciec Józefa pracuje w stoczni.

„Około jedenastej byłem na Hucisku. Ludzie atakowali most nad torami, by się dostać pod komendę milicji i areszt. Ludzie mieli biało-czerwone flagi, rzucali kamieniami. Spod dworca widziałem, jak latał helikopter i zrzucał petardy i gaz łzawiący”.

Potem widzi jeszcze spalone samochody, unieruchomione transportery opancerzone, rozbite sklepy. Do domu wraca po 15.00. Ojciec nie wróci na noc. Razem z matką, pracującą w ZREMB-ie, będą czekali na niego do następnego dnia.

„Mówił, że został dlatego, bo rano strzelali do robotników i dla zasady trzeba było w stoczni zostać. Opowiadał, że w nocy do stoczni przyjechała milicja i wszystkich, którzy byli przy bramie, pobito pałami. To wszystko zapadło mi w pamięć, choć nie rozumiałem tego, co się wydarzyło. Ale od tego czasu odczuwałem wewnętrzny przymus, by zrozumieć, by się jak najwięcej dowiedzieć. Słuchałem radia Wolna Europa. W 1975/76 zacząłem robić własne nadajniki radiowe na fale średnie i UKF”[121].

I Andrzej Bulc, i Józef Drogoń spotkają się za kilka lat z Lechem Wałęsą w Wolnych Związkach Zawodowych.

Część stoczniowców tworzy na gorąco patrole porządkowe. Próbują zapobiec rabowaniu, zatrzymują korzystających z okazji ludzi, każą odnieść towar, a dla pewności nawet spisują ich personalia. Nie chcą, by strajk został przedstawiony jako chuligańskie zamieszki.

Likwidują też kordon wokół budynku komitetu, ruszają z powrotem do stoczni. Na czele nyska, ale… brakuje w niej paliwa. Trzeba pchać, szkoda takiego profesjonalnego nagłośnienia.

Pod bramą numer dwa liderzy powtarzają apel o jutrzejszym oblężeniu komitetu, a potem tłum idzie do studentów. Też niedaleko, dwa i pół kilometra, ale samochód bez benzyny trzeba pchać, więc zmieniają się. Pod politechniką wyłamują bramę, odpychają prorektora i apelują do studentów. Ci jednak milczą.

Henryk Jagielski:

– Pytali: „A gdzie wy byliście w tysiąc dziewięćset sześćdziesiątym ósmym roku?”.

Część studentów jednak mówi: „Nie teraz. Wyrzucą nas. Dołączymy wieczorem”.

Rzeczywiście, zorganizują wiec o 17.00, a część na następny dzień dołączy do demonstrantów na mieście.

Kolumna stoczniowców i mieszkańców Gdańska idzie jeszcze pod Radio Gdańsk, żąda nadania w eter informacji o strajku. Kiedy wracają, na wiadukcie Błędnik zostają zaatakowani przez ZOMO, ale rozrywają ich kordon i idą dalej. Tłum z początkowego tysiąca, który wyszedł ze stoczni, liczy już 10 tysięcy; dołączają stoczniowcy ze Stoczni Północnej i Portu. Ludzie przekazują sobie też informację, że milicja aresztowała „tych trzech” z nyski. Jutro rano trzeba ich odbić, a potem – znów na komitet! Tym razem na pewno zapłonie.

Walka

Mimo powrotu dużej części stoczniowców do zakładu w mieście do późnego wieczora trwają walki. Biorą w nich udział nie tylko stoczniowcy, ale i robotnicy z innych zakładów pracy, mieszkańcy Gdańska, studenci, młodzież. Główne walki trwają w okolicach Dworca Głównego. Manifestanci w sile około 6 tysięcy ludzi zbudowali barykadę i walczą z zomowcami nacierającymi spod Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Na wózkach akumulatorowych dowożą kamienie z pobliskiego placu budowy. Waldemar Marczak, w ZOMO zaledwie od 1 września 1970 roku, ucieka przed około trzystuosobową grupą, w której „przejawiali się młodzi cywile (długowłosi)” wołający: „hitlerowcy, gestapowcy!”. W zawiłych słowach raportu pisze, że: „Podczas tego wycofywania zostałem w biegu uderzony nie wiem czym, utraciłem przytomność padając przez bliżej nieokreślony przedmiot w wodę, podczas czego uzyskałem chwilowo przytomność, i spostrzegłem, że jakiś funkcjonariusz podtrzymał mnię, i dalej straciłem przytomność, którą odzyskałem w szpitalu”[122].

Reakcje robotników były skrajnie różne, od prób linczu na mundurowych po chronienie tych już złapanych. Takiej huśtawki emocji doświadczył żołnierz, kapral Ryszard Tofil: „Obrywano mi kieszenie, szukając dokumentów. (…) słyszałem krzyki: «zobaczyć, czy ma książeczkę partyjną», «jeżeli tak, to powiesić». Na szczęście nie miałem ich przy sobie. Co chwilę ktoś podskakiwał i zadawano mi razy, wyrwano broń. (…) Podleciało do mnie kilku osobników i wyrwało mnie z tego otoczenia, jeden z nich wcisnął mi ponownie do ręki broń, słyszałem, że ktoś mówił «nie bój się, choć [sic!] z nami». Podleciał jeszcze jakiś mężczyzna schwycił mnie za szalik, skrzyżował go i usiłował mnie nim dusić, lecz został odepchnięty”[123].

Kapitan Antoni Rauch, dowódca transportera opancerzonego TOPAS, również doświadcza naraz piekła i ocalenia. Manifestanci kierują zdobycznego stara w stronę jego pojazdu, w tym czasie inni wpychają wyrwany znak drogowy w gąsienice. Pojazd kręci się bezradnie w kółko, a manifestanci wspinają się na niego i przez właz wrzucają wystrzeliwane przez ZOMO i zebrane z ulicy pociski dymne. Żołnierze wyskakują z pojazdu, a kapitan zostaje powalony na chodnik. „Rozłożonego na ziemi trzymano mnie za włosy, ręce, nogi i bito. Jeden z osobników trzymał mnie za gardło i wrzeszczał: «Dajcie noża, to chuja zarżniemy». W grono atakujących mnie wpadło 3–4 robotników stoczni, krzycząc: «Dajcie spokój to nasz», po czym wyrwali mnie oprawcom i zaprowadzili do stojącego naprzeciwko dworca tramwaju”[124].

Jeden z milicjantów uciekł przed tłumem pod komitetem partii na ulicę. Niedaleko niego na chodniku stał „uczeń z tornistrem na plecach. Patrzył. (…) Milicjant pałką pobił chłopca. Chłopiec przewrócił się, leżał na plecach, twarzą ku górze, a milicjant buciorem stanął mu na szyi. Wtedy rozległy się krzyki kobiet: «O Boże, dziecko, za co dziecko?». I ludzie ruszyli na tego milicjanta, przewrócili go na ziemię, darli na nim mundur, bili go i kopali, za tego chłopca z tornistrem, którego teraz ktoś z tłumu niósł na rękach, a z rozpiętego tornistra wylatywały zeszyty, wiatr przewracał kartki, padały pod nogi. Gdy zawyła karetka pogotowia, tłum się rozstąpił. Lekarz wyskoczył, wyciągnęli nosze – najpierw chłopiec (…) potem lekarz schylił się nad tą bestią, na którą teraz ludzie pluli, bronili człowiekowi w białym fartuchu dostępu. «To morderca!» – krzyczeli. Ale doktor wziął i jego na nosze i wsadził do tej samej karetki. Wołał w tłum: «Jestem lekarzem, muszę każdego ratować!»”[125].

Szeregowy Andrzej Wróbel ze szkoły milicyjnej w Słupsku trafia do Szpitala Morskiego w Gdyni. „W szpitalu nikt nie kwapił się do udzielenia szybkiej pomocy. Pielęgniarki mówiły: ludobójcy, mordercy, strzelaliście do ludzi, to teraz cierpcie”[126].

Dobieranie kart

14 grudnia władza widzi, że najburzliwsze wystąpienia w kraju będą miały miejsce na Wybrzeżu. Dobiera więc dodatkowe karty z esbeckich talii innych województw. Do Gdańska przyjeżdża trzech esbeków z Katowic, czterech z pobliskiej Bydgoszczy i trzech z Koszalina oraz aż sześciu ze spokojnego, bo mało uprzemysłowionego, Olsztyna. Podobno są też z Bielska-Białej, Lublina. Olsztyński zaciąg okaże się jednak najefektywniejszy. Wśród olsztynian są kapitanowie Henryk Rapczyński i Edward Graczyk[127]. Właśnie ci dwaj okażą się w naszej historii asami wyciągniętymi z rękawa.

Na razie uzupełniają i tak już szeroką talię kart trzymaną w rękach władzy. Pułkownik Jerzy Andrzejewski, komendant wojewódzki MO w Gdańsku, i jego zastępca do spraw SB pułkownik Władysław Jaworski wiedzą jednak, że nadchodzi trudna rozgrywka. Szczególnie dla Wydziału III zajmującego się opozycją. Główne postaci Wydziału III to naczelnik podpułkownik Jan Kujawa oraz jego najlepsi pracownicy: Wojciech Raniewicz, Zenon Ratkiewicz i Czesław Wojtalik (chociaż akurat u tego ostatniego z przydatnością do służby bywało różnie). Na terenie samej stoczni mają swego człowieka, emerytowanego esbeka kapitana Józefa Dąbka pseudonim „Madziar”. Po przejściu na emeryturę zostaje rezydentem w stoczni, gdzie jest łącznikiem między etatowymi funkcjonariuszami a zakładowymi tajnymi współpracownikami. Wspomagać ich mają inne wydziały, jak Wydział „B” – obserwacyjny, czy Wydział „T” – techniki. Oczywiście na pierwszej linii frontu są gdańscy milicjanci i zomowcy, czyli „bijące serce partii”, a także słuchacze szkoły milicyjnej ze Słupska oraz wojsko. Ale mózgiem operacji są „cywile”, nieumundurowani funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa.

Przyjezdni mieszkają w hotelu Jantar na Długim Targu oraz w milicyjnym ośrodku na Biskupiej Górce. Z powodu ogromnej liczby zatrzymywanych i wzywanych rozmowy są przeprowadzane nie tylko na Okopowej, ale i w hotelowych pokojach. Przesłuchania zatrzymanych odbywają się w komendzie wojewódzkiej, choć część „rozmów profilaktycznych” w Jantarze[128].

Ale przyjazd takiej dużej liczby funkcjonariuszy z całego kraju to nie tylko obowiązki. W połączeniu ze stresującą pracą mamy wybuchową mieszankę. Esbecy nocami odreagowują stres, szaleją w hotelach i knajpach. Wyjazd służbowy traktują jak integracyjny, piją na umór, awanturują się.

M., jeden z gdańskich esbeków (w UB jeszcze od lat czterdziestych), pierwszego dnia strajku nie zostaje wpuszczony na teren stoczni. Jest zaskoczony skalą wystąpień. Ale jako doświadczony esbek ma swoje metody, wchodzi. Idzie na każdy wiec, gdzie słucha przemawiających.

– Mieliśmy zrobić rozpoznanie, czego dotyczą żądania. O co chodzi – tłumaczy.

Po pierwszym szoku, w tłumie przed dyrekcją i na wydziałach odnajduje swoich informatorów. W tym burzliwym czasie nie wszyscy chcą z nim rozmawiać. Jeden jednak, Czesław S., jest lojalny wobec swego prowadzącego. „Nadaje mi postulaty” – mówi M.

M. kontaktuje się z naczelnikiem Wydziału III, pułkownikiem Kujawą. Dzięki temu do komendy wojewódzkiej MO płyną pierwsze meldunki.

M. razem ze stoczniowcami wychodzi na miasto. Razem z nimi idzie przed komitet wojewódzki partii. Razem z nimi krzyczy, ale przede wszystkim obserwuje. Zapamiętuje twarze, imiona, zachowanie. Podsłuchuje rozmowy.

Od strony Stoczni Północnej nadchodzą nowi manifestanci. W 2010 roku M. twierdzi, że to młodzi funkcjonariusze z Departamentu I MSW przebrani za robotników. Twierdzi, że tego dowiedział się dopiero później, kiedy już wrócił na Okopową.

– Departamentu pierwszego? Wywiad? – pytam zaskoczony.

– Mieli sprowokować stoczniowców. Chodziło o wymianę władzy – mówi z naciskiem.

Szczegóły, szczegóły! Jeśli mam uwierzyć w to, co mówi, musi podać więcej szczegółów. Inaczej nadal będę z powątpiewaniem kręcił głową, co go denerwuje. Ale nie jestem tu po to, aby słuchać bajek byłego esbeka.

– Kto dostawał pana meldunki?

– Tylko Kujawa [naczelnik Wydziału III], nad nim Leśniewski Daniel [nie znajduję takiego funkcjonariusza], a potem Pożoga [Władysław, pierwszy zastępca komendanta wojewódzkiego MO do spraw SB w Gdańsku].

Czyli wysoko, a Pożoga na pewno miał kontakt z MSW w Warszawie.

– Kto był w komitecie strajkowym? – pytam jeszcze, żeby sprawdzić jego wiedzę o tym strajku.

– Górski Leszek, Wałęsa i jakiś oficer. Najmądrzejszy był ten Górski, inżynier – mówi.

Trochę mało, nie wymienił Nowickiego, Subdy, Kazimierza Szołocha, ale trzeba przyznać, że te składy zmieniały się jak w kalejdoskopie. Jednak to, że M. mówi o Górskim jako „Leszku”, w dużym stopniu uwiarygadnia jego relację. Górski w rzeczywistości ma na imię Jerzy, ale używał drugiego imienia Lesław, więc koledzy mogli do niego mówić Leszek. I takie imię pewnie słyszy tajniak idący wraz ze stoczniowcami w tłumie. A na marginesie: TW „Bolek” w późniejszych donosach też będzie używał imienia Lesław na opisanie Górskiego, natomiast SB, rozpracowując go, założy mu teczkę na „Jerzy Lesław Górski”.

Teza o tym, że część władzy wykorzystała (a nawet sprowokowała) robotnicze protesty, powtarza się często. Same podwyżki i brutalne zachowanie milicji były wystarczającymi powodami wybuchu. A funkcjonariusz M. opowiada tylko o kuchni, o tym, jak to zostało podkręcone.

Tymczasem kończy się pierwszy dzień strajku. Nie kończy się jednak dzień pracy esbeka. Na ulicach trwają walki, musi tam być, obserwować. Zwija go patrol milicji i wraz z innymi zatrzymanymi odstawia na komendę. Dopiero tu może się ujawnić, wrócić do swoich, spotkać z naczelnikiem Kujawą i złożyć raport z całego dnia.

Dzień drugi. Godzina siódma, okno po raz pierwszy

Wtorek, 15 grudnia, znowu 6.00. Stoczniowcy przychodzą do pracy, ale już prawie nikt nie przebiera się w robocze ubrania. A jeśli się przebierają, to głównie dlatego, żeby podczas spodziewanych walk nie zniszczyć swoich. Pamiętają o kaskach, co bardziej krewcy biorą w ręce rurki, łomy, a w kieszenie śruby. Podobnie dzieje się w dziesiątkach zakładów Trójmiasta: Stoczni Północnej, Unimorze, Elmorze, Zrembie, Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni.

Od samego rana część stoczniowców zbiera się przed budynkiem dyrekcji. Jednak więcej jest tych, których nie interesują rozmowy z dyrekcją, wybierają się wprost do komitetu partii i komendy miejskiej MO. Z okien dyrekcji do tłumu przemawia wielu stoczniowców, a wśród nich jest także Wałęsa. Pamiętają go między innymi Henryk Jagielski oraz Bogusław Gołąb. Przemawiający nie są członkami komitetu strajkowego, raczej jest tak, że każdy chętny mówi, co chce.

W 2020 roku pytam Lecha Wałęsę, jak pamięta ten dzień. Być może nawet kluczowy dla całego swego przyszłego życia.

– Tamta akcja, co zameldowałem się do dyrektora w siedemdziesiątym roku, to było tak: tłum się zebrał i śpiewał, jak to strajkujący tłum. W pewnym momencie dyrektor otworzył okno na pierwszym czy drugim piętrze i mówi: „O co wam chodzi? Niech ktoś przyjdzie i powie mi, o co chodzi. Nie ma chętnych. Wszyscy stchórzyli albo…” – szuka słowa. Jego opowieść jest jak zawsze barwna, plastyczna, ale też bardzo ogólnikowa. Wreszcie wyciąga rękę w górę, jakby się zgłaszał na lekcji do odpowiedzi, i kontynuuje:

– No to ja! Zasuwam i mówię mu, o co chodzi. Zgłosiłem dwa postulaty: uwolnić więźniów i cofnąć ceny. On odpowiada: „To są rzeczy poza moimi możliwościami”. Więc ja czy on (już nie pamiętam) odpowiada do ludzi: „Te postulaty, które są zgłoszone, są poza możliwościami dyrektora”. Więc tłum się wściekł i idziemy! Zakręca za bramą i idzie na miasto.

– Kiedy pan mówi „uwolnić więźniów”, ma pan zapewne na myśli: uwolnić kolegów stoczniowców zatrzymanych dzień wcześniej? – dopytuję.

– Tak jest! Bo dzień wcześniej zamknięto paru ludzi[129] – mówi mi w 2020 roku Wałęsa.

Józef Szyler z W-4 też stoi w tłumie pod oknami dyrekcji. Słucha przemawiających z okna. Po latach mówi mi:

– Gdy przyszliśmy we wtorek do pracy, okazało się, że nie ma komitetu strajkowego z poniedziałku. Zostali w nocy aresztowani przez bezpiekę. Dyrekcja stoczni nie chciała interweniować w tej sprawie. Wałęsa rzucił hasło, by iść i ich odbić.

– Wałęsa rzucił taką propozycję? – dziwię się.

– Tak, z okna dyrekcji. Wałęsa był i dwóch innych gości. Potem się zrobiło pięciu czy sześciu. Ludzie jeszcze zaśpiewali Międzynarodówkę, a później poszli. Było to około dziewiątej.

W rzeczywistości wyszli znacznie wcześniej, około 7.00, ale dla mnie większym zaskoczeniem jest wiadomość, że Wałęsa według Szyllera również nawoływał do pójścia do komendy miejskiej MO, gdzie przetrzymywano aresztowanych. Do tego robił to z okna. Nikt więcej jednak mi tego nie potwierdza.

A więc jest 7.00. Część stoczniowców stoi przed budynkiem dyrekcji, a część wychodzi na miasto. Najkrótszą drogą, przez bramę numer dwa. Przed budynkiem dyrekcji zostaje może tysiąc, może 2 tysiące stoczniowców. Natomiast na miasto wychodzą 4 tysiące, masa chłopa, a wiadomo, że dołączą do nich i inne zakłady oraz młodzież szkolna. Po wczorajszych walkach dziś będzie z pewnością jeszcze bardziej bojowo.

Gdzie w tym czasie jest Wałęsa, w którym tłumie? Pytam go o to. Mówi, że w momencie wyjścia stoczniowców z zakładu jest jeszcze u dyrektora. Ale właśnie pośpiesznie wychodzi.

Lech Wałęsa opowiada:

– Kiedy wychodziliśmy, dyrektor mówił: „Zróbcie wszystko, bo dojdzie do tragedii. Jak pójdą na miasto”.

– To był dyrektor…?

– Żaczek. Dyrektor Żaczek. I tak zasugerował: „Jak wam się uda, to my zapłacimy”. Ja jakoś nie mogę tego jego zdania przypomnieć sobie dokładnie. Ale to była taka sugestia: załatwimy z wami, jak zatrzymacie to.

– Ale to była sugestia w takim sensie, że da podwyżki stoczniowcom czy że odwdzięczy się konkretnie panu? – próbuję uściślić.

– Nie pamiętam, ale coś takiego.

– Dyrektor Żaczek?

Kiwa głową. Próbuję jeszcze dopytać, kto z nim był w tamtej chwili u dyrektora Żaczka. Kręci głową, nie pamięta. A może był sam, z własnej inicjatywy?

Niepamięć, ludzka rzecz. Ale raczej nie jest tam sam. Wczoraj go jeszcze nie było w pracy, dziś jest dopiero 7.00 i sam negocjuje z dyrektorem? W dyrekcji musi być ktoś jeszcze, choćby z poniedziałkowego komitetu.

Stoczniowiec Marian Zieliński w czerwcu 1981 roku relacjonował, że tego ranka w budynku dyrekcji było „około dwunastu, czternastu osób” z Rady Delegatów, która zastąpiła radę wybraną dzień wcześniej, złożoną głównie ze stoczniowców członków partii. Pamięta, że większość nowych delegatów mówiła przez okno, a wszyscy razem byli u dyrektora. Nie podaje jednak żadnych nazwisk[130]. Ale dyrektor też nie jest sam. W różnych relacjach wspominani są jego zastępcy oraz sekretarz zakładowy PZPR, z pewnością wśród przedstawicieli stoczni przewijających się przez gabinet dyrektora są też funkcjonariusze SB, a konkretnie ci, którzy na co dzień „opiekują się” stocznią. Pojawia się istotne pytanie. Czyja była oferta mówiąca o odwdzięczeniu się za zatrzymanie tłumu? I jak niby Wałęsa miałby to zrobić?

Dzień drugi. Godzina ósma, komenda po raz pierwszy, okno po raz drugi

Tymczasem stoczniowcy już wychodzą na miasto. Henryk Jagielski pytany, kogo pamięta z czoła pochodu, odpowiada:

– Wydaje mi się, że wszyscy byli aktywni i wszyscy zasługują na wyróżnienie. Indywidualnie to można powiedzieć, że był Markowski „Bonanza”, który opanował czołg i ruszył nim na ZOMO, Wacek Cieślak, który zabrał łom ze sobą, Jasiu Jasiński. Pod stocznią rozprawiliśmy się z grupką zomowców i poszliśmy dalej. Ludzie przychodzili już z całego Gdańska, zakłady pracy były nieczynne.

Pięćdziesiąt lat później, w lutym 2020 roku, siedzę w gabinecie Lecha Wałęsy i słucham jego wspomnień z tego marszu na miasto. Lech Wałęsa ożywia się, widać, że wciąga się w tę opowieść, jakby to było wczoraj:

– No i teraz tak: tłum już ruszył, a ja szybko ich doganiam. Na wysokości drogi na PKS i Zieleniaka [który był wtedy] budowany[131]. Tam dogoniłem tłum i wychodzę naprzód, pięć metrów do dziesięciu, ręka do góry. – Lech Wałęsa znów wyciąga rękę jak prymus w klasie rwący się do odpowiedzi i po chwili kontynuuje: – Wołam do milicjantów przed nami: „Wycofać się, wycofać!”. I oni wycofują się, nie atakują nas! A tym z tyłu [stoczniowcom] mówię: „Nie rzucać! Idziemy po więźniów”[132].

Widzę Wałęsę znanego z 1980 roku, kiedy tłumy śledzą każdy jego gest i słowo. Ale to, co mówi o 15 grudnia 1970 roku, nie do końca jest prawdą. Ani nie mógł jednym gestem wycofać milicji, ani powstrzymać przed walką stoczniowców. Manifestacja idzie w stronę Dworca Głównego, gdzie dochodzi do pierwszych starć z milicją oraz elewami – słuchaczami słupskiej szkoły milicyjnej. Niedoszli milicjanci wycofują się i rozpraszają. Część z nich trafia do szpitala. Lekarze, oprócz złamań i potłuczeń, stwierdzają u nich coś jeszcze: i milicjanci, i młodzi adepci zdradzają objawy zażywania (być może przymusowego) nieznanych środków psychotropowych. Tej diagnozy nie wpisują w kartoteki, ale zeznają dziesięć lat później przez solidarnościową komisją[133]. Stoczniowcy, po pierwszej udanej potyczce, idą w stronę Komitetu Wojewódzkiego PZPR i tu tłum jest już na tyle duży, że może się rozdzielić. Jedna część zostaje pod komitetem, aby rozliczyć się z partią, a druga idzie do komendy miejskiej MO na Świerczewskiego, aby uwolnić aresztowanych kolegów. Jedno miejsce od drugiego dzieli zaledwie trzysta metrów, pomiędzy nimi jest tylko wiadukt nad torami zwany Hucisko. Widzą się nawzajem, mogą sobie nawet w razie potrzeby pomóc. Stoczniowcy, którzy zostali pod komitetem, chwytają kilkunastu milicjantów i pod eskortą wysyłają ich jako jeńców do stoczni.

Joanna Wojciechowicz jest młodą absolwentką architektury. Pracuje w miejskim wydziale architektury mieszczącym się w tym samym budynku co Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Akurat naprzeciw Huciska, z oknami na ulicę Świerczewskiego, tam gdzie komenda miejska MO. Kierownictwo każe urzędnikom odejść od okien, ale Wojciechowicz stoi i patrzy jak urzeczona.

– Do końca życia będę pamiętała: jeszcze było ciemno, pusto, a ten tłum szedł przez Hucisko. Krzyczeli: „Chcemy chleba!”, ale to był taki pomruk. Byli jeszcze daleko od tego Huciska, ale to się już czuło, to takie było niesamowite, fantastyczne – mówi mi i słyszę, że ten rok 1970 wywarł na niej nawet większe wrażenie niż 1980, kiedy sama już była działaczką opozycji.

Tymczasem Lech Wałęsa tak opisuje mi swoją drogę pod komendę MO:

– Wołam do milicjantów przed nami: „Wycofać się, wycofać!”. I oni wycofują się, nie atakują nas! A tym z tyłu [stoczniowcom]: „Nie rzucać! Idziemy po więźniów”. I takim sposobem, tych wypychając, a tamtych zatrzymując, dyskutując, udało mi się wejść, nie zauważyłem jak, na komendę na Świerczewskiego. Jak jestem na Świerczewskiego, to myślę, cholera! Ale ja miałem wtedy dobry komputer! Szybko myślę i mówię: „Panowie, kto tu rządzi?! Do dowódcy!”. Więc zaprowadzili mnie na trzecie piętro. No i jeden z tych szefów mówi: „O co wam chodzi, do cholery, przecież jesteśmy drogówką! Po co do nas przychodzicie?!”[134].

Jak Lech Wałęsa dostał się na komendę – to pytanie zadaje sobie wielu ludzi już od lat. Charakterystyczne jest, że to, co powiedział mi w 2020 roku, jest prawie dokładną kalką jego wypowiedzi powtarzaną od lat osiemdziesiątych do dzisiaj. Zawsze prawie te same słowa. I zawsze po nich zostaje to samo pytanie. Jeśli prowadził agresywny tłum, to JAK sam wszedł do komendy, tym bardziej że zrobił to w sposób: „nie zauważyłem jak”?

W 1984 roku pisał o tym tak: „Biegnę. Dogoniłem tę grupę milicjantów. Mówię do nich, żeby się wycofali. Przecież pod Stocznią przed chwilą było mniej więcej tylu milicjantów i dostali od nas. Po co mają dostać i oni. (…) Oni słuchają, jak gadam. Nie zauważyłem, jak wszedłem do komendy milicji na Świerczewskiego. Pomyślałem sobie – skoro tu jestem, to dowiem się, kto tu dowodzi. Odpowiedziano mi, że na trzecim piętrze jest gabinet dowodzenia”[135].

Chwileczkę, chwileczkę! – jak to mawia nasz bohater. Tutaj znowu musimy sprawdzić, co mówią inni uczestnicy. Ci, którzy doszli już pod komendę, próbują dostać się do budynku. Komenda jest zamknięta na cztery spusty, drzwi od środka zamknięte, w korytarzu naprzeciw drzwi pozycje zajmują funkcjonariusze w kaskach i z ostrą amunicją. Naprzeciw budynku są jakieś wykopy. Stoczniowcy zbierają z ulicy płyty, gruz, bruk, z kieszeni wyciągają śruby. Walą tym po oknach komendy. Zaczyna się regularne oblężenie. A Lech Wałęsa jest w środku twierdzy.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

[1] L. Wałęsa Droga nadziei, Kraków 1990, s. 14.

[2] R. Boyes, Nagi prezydent. Życie polityczne Lecha Wałęsy, 1995, s. 13.

[3] Tamże.

[4] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 13.

[5] Według portalu Geni.com jej nazwisko panieńskie to nie Dobrzyniecka (jak podano na s. 15 w Drodze nadziei, a za nią w innych publikacjach), ale Dobrzeniecka, jak podają portale genealogiczne przedstawiające między innymi drzewa genealogiczne dzieci Zofii urodzonych w USA: Zofia Dobrzeniecka, ur. 19 listopada 1873 roku, córka Józefa przybyłego z Winnicy na dzisiejszej Ukrainie, por. https://www.geni.com/people/Zofia-Łacińska/6000000031976743946 [dostęp: 13.03.2020].

[6] Według portalu Geni.com nie Andrzej Nowak, ale Andrzej Nowakowski, por. https://www.geni.com/people/Andrzej-Nowakowski/6000000040439141986 [dostęp: 13.03.2020].

[7] L. Wałęsa, dz. cyt., s. 15.

[8] Tamże, s. 18.

[9] R. Boyes, dz. cyt., s. 16.

[10] Tamże.

[11] L. Wałęsa, dz. cyt., s. 18.

[12] Tamże.

[13] Tamże, s. 19.

[14] Tamże.

[15] Tamże, s. 21.

[16] Wywiad autora z L. Wałęsą, 27.01.2020.

[17] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 22.

[18] R. Boyes, dz. cyt., s. 21.

[19] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 19.

[20] UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration), program pomocowy dla państw Europy po II wojnie światowej, finansowany głównie przez USA.

[21] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 22.

[22] Tamże.

[23] Wywiad autora z Jadwigą (Jagodą).

[24] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 24.

[25] Tamże.

[26] Tamże.

[27] E. Szczesiak, Dookoła życiorysu, w: Lech Wałęsa, wstępem opatrzył B. Geremek Gdańsk 1990, s. 22.

[28] J. Surdykowski, Notatki gdańskie, Szczecin 1991, s. 60.

[29] E. Berberyusz, Pierwsze wejście, Warszawa 1984, s. 43.

[30] P. Zyzak, Lech Wałęsa. Idea i historia, Warszawa 2017, s. 46.

[31] Lech Wałęsa, Wikipedia.pl, https://pl.wikipedia.org/wiki/Lech_Wałęsa [dostęp: 14.03.2020].

[32] NK.pl, https://nk.pl/szkola/6920/klasy [dostęp: 14.03.2020] [portal obecnie nieaktywny].

[33] Fundator – biografia, https://ilw.org.pl/pl/fundator/biografia [dostęp: 14.03.2020].

[34] Lech Wałęsa, Encysol.pl, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/19308,Walesa-Lech.html [dostęp: 14.03.2020].

[35] J. Surdykowski, dz. cyt., s. 60.

[36] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 25.

[37] R. Boyes, dz. cyt., s. 29.

[38] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 25.

[39] J. Surdykowski, dz. cyt., s. 60.

[40] Tamże, s. 61.

[41] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 26.

[42] Profil szkoły na Naszej Klasie, https://nk.pl/szkola/6920/klasy [dostęp 14.03.2020].

[43] Klasa elektryczna 1958–1961 na Naszej Klasie, https://nk.pl/szkola/6920/klasa/129/forum/1 [dostęp: 14.03.2020].

[44] Wywiad autora z L. Wałęsą, luty 2020.

[45] Strona internetowa MOW, http://www.mow.wloclawek.pl/index.php/historia#imageno=0 [dostęp: 14.03.2020].

[46] J. Surdykowski, dz. cyt., s. 60.

[47] P. Zyzak, dz. cyt., s. 59.

[48] Strona internetowa Zespołu Szkół Technicznych w Lipnie, http://zstlipno.opx.pl/ [dostęp: 14.03.2020].

[49] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 26.

[50] Tamże.

[51] SEP – Stowarzyszenie Elektryków Polskich, przeprowadzające egzaminy zawodowe i nadające uprawnienia.

[52] O. Fallaci, Wywiad z władzą, Warszawa 2012, s. 433–434.

[53] L. Wałęsa, Moja III RP, Warszawa 2007, s. 118.

[54] L. Wałęsa, Droga do wolności, Warszawa 1991, s. 284.

[55] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 26.

[56] J. Surdykowski, dz. cyt., s. 62.

[57] P. Zyzak, dz. cyt., s. 68.

[58] Wywiad autora z H. Parolem, 2020.

[59] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 26.

[60] W. Jaruzelski, Stan wojenny. Dlaczego, Warszawa 1992, s. 59.

[61] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 26.

[62] Tamże.

[63] J. Surdykowski, dz. cyt., s. 61.

[64] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 27.

[65] Tamże.

[66] Tamże, s. 28.

[67] Wywiad autora z H. Podgórską, 2020.

[68] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 27–28.

[69] Tamże, s. 28.

[70] Wywiad autora z L. Wałęsą, 27.01.2020.

[71] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 37.

[72] Rozmowa autora z J. Surdykowskim, Kraków, luty 2020.

[73] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 41.

[74] Tamże, s. 42.

[75] R. Boyes, dz. cyt., s. 29.

[76] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 44–45.

[77] E. Szczesiak, dz. cyt., s. 27.

[78] P. Zyzak, dz. cyt., s. 80.

[79] Niepublikowany wywiad autora z H. Jagielskim, 26.01.2020.

[80] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 49.

[81] E. Szczesiak, dz. cyt., s. 27.

[82] Wywiad autora z L. Wałęsą, luty 2020.

[83] Tamże.

[84] Wywiad autora z W. Suswałem, 2010.

[85] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 46.

[86] D. Wałęsa, Marzenia i tajemnice, Kraków 2011, s. 134.

[87] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 46.

[88] Tamże, s. 47.

[89] Tamże.

[90] D. Wałęsa, dz. cyt., s. 38.

[91] Tamże, s. 33.

[92] Tamże, s. 38.

[93] Tamże, s. 39.

[94] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., wypowiedź Danuty, s. 47.

[95] Tamże, s. 47.

[96] R. Boyes, dz. cyt., s. 44.

[97] D. Wałęsa, dz. cyt., s. 41.

[98] Tamże, s. 50.

[99] Tamże, s. 51.

[100] Tamże, s. 53.

[101] Tamże, s. 61.

[102] Tamże, s. 62.

[103] D. Wałęsa, dz. cyt., s. 63.

[104] J. Kaczmarski, M/S Maria Konopnicka, cytaty za Kaczmarski.art.pl https://www.kaczmarski.art.pl/tworczosc/wiersze/ms-maria-konopnicka/ [dostęp: 21.03.2020].

[105] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 49.

[106] G. Surdy, K. Brożek, Z Solidarnością do końca, Kraków 2020, s. 6.

[107] BU IPN Gd 003/14, t. 4, k. 3.

[108] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 56.

[109] D. Wałęsa, dz. cyt., s. 64.

[110] Niepublikowany wywiad autora z Henrykiem Jagielskim, 26.01.2020.

[111] Zarządzenie I zastępcy Komendanta Wojewódzkiego MO w Gdańsku ds. Służby Bezpieczeństwa płk. mgr. W. Pożogi z 15.02.1971.

[112] Pismo inspektora Wydz. IV Dep. III MSW kpt. W. Krola z 21.01.1971.

[113] Wszystkie cytaty z ankiety: Ankieta osoby badanej – Lech Wałęsa, k. 125 i następne. W przypadku Wałęsy zachowały się dwie wersje takiej ankiety: jedna, prawdopodobnie pierwsza, wypełniona jest niedbałym pismem, druga – bardziej starannie wypełniona, jakby przepisana. Obie zawierają prawie ten sam tekst.

[114] Tekst wspomnieniowy J. Drogonia, w zbiorach autora.

[115] J. Drogoń, Wałęsa, jakiego nie znamy, Chicago 1989, s. 19.

[116] Za Kalendarium Grudnia: https://polskiemiesiace.ipn.gov.pl/mie/wszystkie-wydarzenia/grudzien-1970/112493,Grudzien-1970.html [dostęp: 21.03.2020].

[117] Wywiad autora z A. Suszkiem, 2008.

[118] Oryginalnie tekst brzmi „Bój to będzie ostatni”, ale władza w PRL-u nawet Międzynarodówkę ocenzurowała i zmieniła na „Bój to jest nasz ostatni”.

[119] Muzyka i słowa W. Zieleńczyk pseud. „Dziula” (1920–1943), członkini Gwardii Ludowej.

[120] B. Szczepuła, Alina. Miłość w cieniu polityki, Warszawa 2013.

[121] Fragment niepublikowanych wspomnień J. Drogonia, użyczonych autorowi, s. 2.

[122] Notatka służbowa W. Marczaka z 22.12.1970, IPN Gd 05/53 t. 1.

[123] Notatka służbowa kpr. R. Tofila.

[124] Notatka służbowa kpt. A. Raucha.

[125] B. Seidler, Kto kazał strzelać. Grudzień ’70, Gdańsk 2011, s. 56.

[126] Notatka służbowa A. Wróbla z 22.12.1970, PN Gd 05/53, t. 1.

[127] „Wykaz pracowników operacyjnych spoza województwa gdańskiego. Tajne”, BU IPN Gd 003/14, t. 48.

[128] Na podstawie wywiadów P. Pizły i K. Brożka z gdańskimi esbekami, między innymi J. Stachowiakiem, E. Misztalem, 2008–2012.

[129] Wywiad autora z L. Wałęsą, 26.01.2020.

[130] Relacja M. Zielińskiego w czerwcu 1981, za: Grudzień 1970, Paryż 1986, s. 43.

[131] Wysoki biurowiec o zielonej barwie stojący naprzeciwko stoczni.

[132] Wywiad autora z L. Wałęsą, 26.01.2020.

[133] Grudzień 1970, dz. cyt., s. 43 i n.

[134] Wywiad autora z L. Wałęsą, 26.01.2020.

[135] L. Wałęsa, Droga nadziei, dz. cyt., s. 58.