© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Wydawca: Damian Strzeszewski

Redaktor prowadzący: Ewa Jaworska

Redaktor merytoryczny: Zespół

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Agata Muszalska

Ilustracja na okładce: Agencja Shutterstock

Rysunki: Paulina Sroczyńska-Mingiacchi

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. II uaktualnione - 2 dodruk)

Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6496-4

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Spis treści

Wstęp

1. Postawa człowieka i jej rozwój – Maria Borkowska

Zmiany krzywizn kręgosłupa w życiu człowieka

2. Czynniki wpływające na rozwój postawy – Maria Borkowska, Izabela Gelleta

Rozwój ruchowy dziecka

Ważny trening

Co jeszcze wpływa na postawę

3. Wady postawy – Maria Borkowska

4. Ogólne zasady wykonywania ćwiczeń w warunkach domowych – Maria Borkowska

5. Zestaw ćwiczeń dla dzieci z wadami postawy i z obniżonym napięciem mięśniowym (w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym) – Izabela Gelleta

6. Boczne skrzywienia kręgosłupa – skoliozy – Maria Borkowska

Rozwój bocznego skrzywienia kręgosłupa

Leczenie

7. Tryb życia dzieci z wadami postawy i bocznymi skrzywieniami kręgosłupa – Maria Borkowska

Utrzymywanie prawidłowych pozycji ciała

Spanie i odpoczynek

Odżywianie

Noszenie książek

Sport i lekcje wychowania fizycznego

Pobyt w szkole i w domu

Inne uwagi i zalecenia

8. Zestaw ćwiczeń korekcyjnych dla dzieci z bocznymi skrzywieniami kręgosłupa oraz wadami postawy (typu plecy płaskie i plecy wklęsłe) – Izabela Gelleta

9. Młodzieńcza kifoza – choroba Scheuermanna, jałowa martwica kręgosłupa – Maria Borkowska

10. Tryb życia dzieci z młodzieńczą kifozą – Maria Borkowska

11. Zestaw ćwiczeń korekcyjnych dla dzieci z chorobą scheuermanna (plecami okrągłymi i okrągło-wklęsłymi) – Izabela Gelleta

12. Budowa i rozwój stóp – Maria Borkowska

Rozwój sprawności stóp

13. Płaskostopie. zapobieganie płaskostopiu – Maria Borkowska

Trzy stopnie płaskostopia

Przyczyny płaskostopia

Prawidłowe obciążanie stóp

Jak ćwiczyć

14. Wpływ obuwia na stopy – Maria Borkowska, Izabela Gelleta

Cechy prawidłowego i wygodnego obuwia dla wszystkich bez względu na wiek

15. Wady kolan: koślawość i szpotawość – Maria Borkowska

16. Elementy postępowania korekcyjnego w wadach kończyn dolnych i stóp – Izabela Gelleta

Zestaw ćwiczeń polecanych w profilaktyce i korekcji stóp płasko-koślawych

17. Ćwiczenia relaksacyjne – Maria Borkowska

Pozycje, w których uzyskuje się ogólne rozluźnienie

Ćwiczenia rozluźniające miejscowo

Ćwiczenia uniwersalne

WSTĘP

Z roku na rok coraz więcej osób ze schorzeniami narządu ruchu zgłasza się do poradni rehabilitacyjnych. Większość pacjentów stanowią dzieci i młodzież z wadami postawy, kręgosłupa i stóp. W przyszłości powiększą oni grupę osób dorosłych mających problemy z układem ruchu. Dolegliwości, głównie bólowe, które pojawiają się w wieku dojrzałym, bardzo często są powiązane z niezauważonymi schorzeniami rozpoczynającym się w wieku dziecięcym lub młodzieńczym. Potwierdzają to badania naukowe.

Mimo że nasza wiedza o procesach fizjologicznych i czynnikach wpływających niekorzystnie na zdrowie jest coraz większa, dotychczas nie udało się w sposób znaczący zmienić istniejącego stanu. Tym bardziej pilną potrzebą staje się podejmowanie działań profilaktycznych. Trzeba je rozpoczynać jak najwcześniej.

W rozwoju każdego z nas największe znaczenie mają wprawdzie czynniki genetyczne przekazywane przez rodziców, ale organizm rośnie i rozwija się tak, jak mu na to pozwalają warunki i środowisko. Rozpowszechniony obecnie tryb życia, w głównej mierze siedzący i pozbawiony spontanicznej aktywności ruchowej, przyczynia się wprawdzie do lepszego rozwoju intelektualnego (dzieci mają dostęp do zabawek edukacyjnych, komputerów, telewizji, szybkich środków komunikacji), lecz z całą pewnością nie wpływa dobrze na rozwój narządu ruchu i sprawność fizyczną człowieka.

Wszystkim osobom wychowującym dzieci i młodzież i opiekującym się nimi powinny być znane nie tylko potrzeby rosnącego organizmu, ale także pierwsze sygnały rozpoczynających się nieprawidłowości i sposoby przeciwdziałania im.

Opieka zdrowotna nad dziećmi i młodzieżą to wspólna troska wielu osób: rodziców, opiekunów w żłobkach, nauczycieli w przedszkolach i szkołach, tak samo jak i lekarzy różnych specjalności. Do lekarzy należy rozpoznanie i ustalenie planu postępowania, do instruktorów gimnastyki leczniczej dobranie ćwiczeń, nauka i kontrola poprawności ich wykonywania. Natomiast stworzenie dzieciom i młodzieży odpowiednich warunków, nadzorowanie przebiegu ćwiczeń i przestrzegania zaleceń jest zadaniem rodziców i opiekunów. Trzeba też pamiętać, że bez zaangażowania pacjentów wszelkie działania będą bezowocne. Większość pracy odbywa się bowiem już poza placówkami służby zdrowia.

Oddając do rąk czytelników niniejszą publikację, opartą na najnowszej wiedzy medycznej o rozwoju ruchowym i jego zaburzeniach oraz wieloletnich własnych doświadczeniach praktycznych, mamy nadzieję, że przyczyni się ona do lepszego zrozumienia zasad postępowania w profilaktyce i leczeniu wad postawy, kręgosłupa i stóp.

Poruszane przez nas zagadnienia są bardzo złożone. Doczekały się już wielu obszernych i wnikliwych opracowań naukowych. W pełni zdajemy sobie sprawę z tego, że zwięzłe i zrozumiałe opisanie tych problemów jest bardzo trudne. Przedstawienie tak wielu czynników niekorzystnie wpływających na rozwój postawy, kręgosłupa i stóp może zrodzić w czytelnikach obawy. Naszym celem nie jest jednak straszenie, lecz zwrócenie uwagi na wszystkie niebezpieczeństwa i podanie sposobów jak najwcześniejszego i właściwego reagowania na nie bez szkody dla narządu ruchu. Tak rozumiana profilaktyka powinna przynieść dobre efekty.

W niniejszej publikacji, w kolejnych rozdziałach, omawiamy poszczególne zagadnienia związane z postawą ciała oraz proponujemy ćwiczenia do wykonywania w warunkach domowych. Zestawy ćwiczeń są obszerne, co daje możliwość wyboru i stopniowego przechodzenia od łatwiejszych (odpowiednio zaznaczonych w tekście) do coraz trudniejszych, wymagających większej kontroli, sprawności i czasu.

Składamy podziękowania naszym nauczycielom w kraju i za granicą za przekazaną wiedzę, współpracownikom za cenne uwagi praktyczne oraz ogromnej rzeszy pacjentów i ich rodziców, którzy przez wiele lat współpracowali z nami. Bez obserwacji wyników leczenia dzieci i młodzieży, bez rozmów z ich opiekunami zebranie doświadczeń i opracowanie poradnika byłoby niemożliwe.

Szczególnie wiele zawdzięczamy nieżyjącemu już panu profesorowi Andrzejowi Seyfriedowi, nieszczędzącemu nigdy cennych uwag i życzliwej pomocy.

Autorki