Wstęp

Niniejsza książka stanowi pierwszą odsłonę trzytomowego wydania dzieł Wiktora Petrowa (1894–1969), jednego z najważniejszych ukraińskich intelektualistów XX w., którego twórczość John Fizer, autor znanych polskiemu czytelnikowi prac z zakresu psycholingwistyki i filozofii literatury, spuentował w tytule artykułu Ukraiński Foucault czy francuski Petrow?[1]. Niewątpliwie spuścizna naukowa i literacka autora Bez gruntu stanowi jedno z najważniejszych osiągnięć nowoczesnej humanistyki ukraińskiej zarówno pod względem problematyki, poszukiwań artystycznych, jak i pod kątem bogactwa tematycznego. Jednocześnie twórczość ta wciąż pozostaje w cieniu skomplikowanej i mało znanej biografii pisarza, którego często oskarża się o „współpracę ze służbami wywiadowczymi”, „szpiegostwo”, „zdradę”, wywołując jałowe spory, wciąż nieznajdujące gruntownego pokrycia w faktach, dokumentach, materiałach archiwalnych.

Od momentu wydania w 1928 r. debiutanckiej Dziewczyny z misiem, Petrow kolejne czterdzieści lat poświęci pisaniu, wyrażając i przekształcając życie w literaturę, bez znaczenia, czy będzie to narracja fikcyjna, czy naukowa. Na podobieństwo Sørena Kierkegaarda czy Fernanda Pessoi, będzie ukrywać się za zmyślonymi postaciami, ich językiem, stylem, funkcją. Pisarstwo Petrowa to historia heteronimów, czy też bardziej semiheteronimów, „kolejnych nazwisk, za którymi kryje się inna osoba, z całkiem odmienną biografią, całkiem innym wyglądem, całkiem innymi poglądami i w końcu z osobną – publikowaną! – bibliografią”[2]. W wypadku ukraińskiego prozaika tego rodzaju całościowa biografia oraz bibliografia, która łączyłaby zróżnicowanie i specyfikę kolejnych literackich i naukowych „wcieleń” Petrowa – poczynając od Wiktora Bielicza, poprzez Wiktora Domontowycza, A. Siemionowa, W. Domontowycza, Wiktora Bera, Borysa Werigo, W. Petrenki, a na Pawle Kreczecie kończąc – jak dotąd nie została w pełni opracowana, choć badacze twórczości pisarza wskazują na intrygujące pozaliterackie, performatywne funkcje jego heteronimów[3]. Petrow, jak mało kto z grona ukraińskich prozaików, zrozumiał specyfikę nowoczesności, wywłaszczającą człowieka z jego własnej biografii, funkcji i rozumienia, zmuszającą jednostkę do krytycznego przemyślenia samej siebie, a także wymyślenia siebie na nowo. „Każda jednostka – pisał Petrow w Historiozoficznych etiudach – posiada kilka biografii. Tym samym jedno imię i nazwisko w oczywisty sposób jest niewystarczające. Tożsamość imienia już więcej nie koresponduje z przełomowymi zmianami życiorysu”. I w innym miejscu: „Nikt z nas nie posiada własnej biografii, bowiem przynależy ona do specyfiki epok, które diametralnie różnią się względem siebie”[4]. Tak dla Petrowa, jak i dla Pessoi: „Być sobą można tylko wtedy, gdy się siebie – jako siebie – zapomina, unieważni, zdradza. Być sobą można tylko wtedy, gdy się siebie zmyśla”[5]. I Petrow zmyślał, zapominał, zdradzał i unieważniał jak mało kto w dwudziestowiecznej ukraińskiej literaturze. Ostatecznie stawką tego zmyślania – co zdecydowanie wyróżniało Petrowa jako mieszkańca świata radzieckiego od Kierkegaarda czy Pessoi – było przeżycie. Ta tożsamościowa gra stała się również podstawą konstrukcji bohaterów jego trzech najważniejszych powieści, które przedstawiamy w tym tomie.

Książka składa się z dwóch części: pierwszej, biograficzno-krytycznej, i drugiej, centralnej, zawierającej powieści Petrowa. Publikację otwiera szkic biograficzny Wiktor Petrow. Kwestionariusz (wielo)osobowy 1894–1921, obejmujący pierwsze ćwierćwiecze biografii pisarza. To historia najbliższej rodziny, dzieciństwa oraz młodości w realiach Imperium Rosyjskiego, do czasów studiów i ukraińskiej rewolucji lat 1917–1921, która przyniosła kres imperium oraz proklamowanie Ukraińskiej Republiki Ludowej (1918) i zakończyła się podporządkowaniem Ukrainy naddnieprzańskiej władzom nowo powstałej Ukrainy radzieckiej (1922). Kolejne dwie części biografii ujrzą światło dzienne w tomie drugim i trzecim dzieł Petrowa.

Wprowadzenie do świata prozy pisarza stanowią trzy teksty krytyczne: „Dziewczyna z misiem”, albo seks, przemoc i rewolucja; „Doktor Serafikus”, albo Faust płynnej nowoczesności oraz „Bez gruntu”, albo pochwała niezakorzenienia. Część pierwszą zamyka Bibliografia adnotowana dzieł Wiktora Petrowa, obejmująca teksty prozatorskie, historyczno- i krytycznoliterackie, filozoficzne oraz publicystyczne; dzięki niej mamy ogląd najważniejszej problematyki tej części dorobku intelektualnego pisarza.

Na drugą część książki składają się powieści Petrowa, których tłumaczenie zrealizowano na podstawie pierwodruków każdego z tekstów: Dziewczyna z misiem. Nieprawdopodobne historie[6], Doktor Serafikus[7] i Bez gruntu[8]. Każdy z utworów opatrzono aparatem krytyczno-interpretacyjnym, do Dziewczyny z misiem dodatkowo włączono odnalezione podczas kwerend fragmenty rękopisów. Zachowany maszynopis Doktora Serafikusa, z racji rozległych i istotnych różnic tekstualnych, nie mógł zostać dodany do tego wydania, jednak posłużył do całościowego przewartościowania dotychczasowej genezy tekstu, jego konstrukcji oraz przewodniej idei, które zawarto w tekście krytycznym „Doktor Serafikus”, albo Faust płynnej nowoczesności.

Wydanie dzieł Petrowa stanowi pokłosie projektu translatorsko-badawczego Zakładu Ukrainistyki Instytutu Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego Wiktor Petrow – w stronę krytycznej nowoczesności, który ma na celu przybliżyć polskim czytelnikom i czytelniczkom spuściznę ukraińskiego twórcy: jego powieści, beletryzowane biografie, szeroki wybór małej prozy. Projekt zrealizowano przez zespół w składzie: Katarzyna Glinianowicz, Katarzyna Kotyńska, Paweł Krupa (kierownik projektu), Przemysław B. Tomanek, w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki moduł: Uniwersalia 2.2 (22H 16 0342 84).

Na koniec kilka uwag redakcyjnych. Ukraińskie nazwy własne zostały zapisane według zasad transkrypcji współczesnego alfabetu ukraińskiego, ujętych w Wielkim słowniku ortograficznym PWN (2021). Bez względu na okres historyczny, używamy ukraińskich nazw topograficznych (np. Katerynosław, Dnipropetrowsk). Zasada ta nie dotyczy określeń od dawna spolszczonych (np. Kijów, Charków). Imiona i nazwiska postaci historycznych funkcjonujących w ukraińskiej i rosyjskiej przestrzeni kulturowej podano w brzmieniu ukraińskim (np. Ołeksandra Ekster). Wyjątek stanowią warianty dawno spolszczone (np. Mikołaj Gogol). Stosujemy wyrażenie „w Ukrainie”, zgadzając się z opinią Rady Języka Polskiego z lipca 2022 r.: „na Ukrainie” używamy, gdy mowa o ziemiach ukraińskich znajdujących się w nieukraińskich strukturach państwowych. W cytatach, tytułach i adresach bibliograficznych zachowujemy pisownię zgodną z oryginałem.

***

Książka ta zawdzięcza swoje istnienie wspaniałomyślności, wsparciu oraz pomocy kilku ważnych dla nas osób, którym chcielibyśmy serdecznie podziękować.

W pierwszej kolejności pragniemy wyrazić wdzięczność najważniejszym twórcom tomu: tłumaczce Katarzynie Kotyńskiej i tłumaczowi Przemysławowi B. Tomankowi z Zakładu Ukrainistyki IFW UJ, którzy z pełnym zaangażowaniem i pasją zechcieli dołączyć do naszego zespołu, by podjąć się wymagającego translatorskiego zadania.

Prace nad trzema tomami dzieł Petrowa zostały poprzedzone kwerendą w zagranicznych ośrodkach naukowych, które objęły pieczę nad rozległym archiwum pisarza.

Państwowe Centralne Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki Ukrainy w Kijowie to z pewnością najważniejszy ośrodek przechowujący spuściznę Petrowa i tylko dzięki wsparciu jego dyrektorki, Ołeny Czyżowej, a także pomocy kierowniczki sekcji udostępniania dokumentów, Ludmyły Szwajkowskiej, udało się dotrzeć do najważniejszych materiałów literackich i biograficznych pisarza.

Instytut Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie to nie tylko długoletnie miejsce pracy uczonego, z którym był związany do końca swoich dni; to również miejsce przechowywania największej kolekcji dokumentów autora Bez gruntu, jego archiwum naukowego oraz rozległego zbioru rękopisów. Nieoceniony dostęp do każdego z tych zasobów zawdzięczamy kierowniczce archiwum naukowego tej instytucji, Ołeksandrze Buźko, badaczce dorobku archeologicznego Petrowa.

Ukraińska Wolna Akademia Nauk w USA w Nowym Jorku to najważniejszy ośrodek poza granicami Ukrainy, który przechowuje największą kolekcję rękopisów tekstów literackich Petrowa, jego emigracyjną publicystykę, część tekstów naukowych. To też archiwum najważniejszego ukraińskiego emigracyjnego ugrupowania literackiego Związku Pisarzy Ukraińskich „Ukraiński Ruch Artystyczny” (1945–1948), którego Petrow był współtwórcą. Bez nieocenionej pomocy i zaangażowania w niezwykle trudnym okresie pandemii kierowniczki archiwum, Tamary Skrypki, oraz pracownicy biblioteki, Ludmyły Szpyłewej, kwerenda byłaby nie tylko niezwykle ograniczona, wręcz – niemożliwa.

Wreszcie, Ukraiński Wolny Uniwersytet w Monachium, jedno z ostatnich emigracyjnych miejsc pracy Petrowa przed jego tajemniczym zniknięciem w 1949 r., a w czasach radzieckich najważniejszy niezależny ukraiński ośrodek naukowy. Dzięki zaangażowaniu rektorki Mariji Pryszlak oraz dzięki zespołowi archiwistek i archiwisty uniwersytetu: Iwannie Rebet, Nadiji Chomanczuk, Wiktorowi Hołowaczowi, udało się zebrać ważny materiał archiwalny dotyczący emigracyjnego okresu życia pisarza.

Ponadto chcielibyśmy podziękować gronu naukowczyń i naukowców, którzy pomogli przy merytorycznych konsultacjach: Switłanie Andriejewej (Kijowski Uniwersytet im. Borysa Hrinczenki) oraz Witalijowi Andriejewowi (Kijowski Uniwersytet im. Borysa Hrinczenki), za wskazówki dotyczące archiwów pisarza i kontakt z zespołem Instytutu Archeologii UAN. Ołeksandrowi Boroniowi (Instytut Literatury im. T. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy) za pomoc i konsultacje bibliograficzne; Mykole Szafowałowi (Towarzystwo Naukowe im. Tarasa Szewczenki w Europie) za ważne odniesienia do emigracyjnych tekstów opisujących zniknięcie Petrowa w 1949 r.; muzykolożce i badaczce twórczości Karola Szymanowskiego Teresie Chylińskiej – za inspirujące wskazówki dotyczące odczytań wątków muzycznych w powieści Bez gruntu, Gabrieli Glinianowicz (Muzeum Historyczne w Sanoku) za konsultacje archeologiczne i kostiumologiczne.

Podziękowania kierujemy również do: Seweryna Jezierskiego (Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Chełmie), Kseni Kiebuzinski (Koordynatorka Slawistycznych Księgozbiorów Uniwersytetu w Toronto), Kostiantyna Kuryłyszyna (Kierownik Działu Ukrainików Lwowskiej Narodowej Biblioteki Naukowej Ukrainy im. Wasyla Stefanyka), Olgi Słowik (Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej w Pradze), Ewy Tomczyk (Biblioteka Wydziału Filologicznego UJ) oraz zespołu Oddziału Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. Wołodymyra Werdnadskiego w Kijowie – za nieocenioną pomoc w wyszukiwaniu oraz skanowaniu cennych materiałów archiwalnych.

Oddzielnie chcielibyśmy wyrazić wdzięczność najwybitniejszym znawcom życia oraz twórczości Wiktora Petrowa: Wałentynie Korpusowej (Instytut Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy) oraz Wjaczesławowi Briuchoweckiemu (Narodowy Uniwersytet „Akademia Kijowsko-Mohylańska”), którzy od samego początku prac wspierali nas i dzielili się swoją rozległą wiedzą. Сердечно Вам дякуємо!

[1] І. Фізер, Український Фуко чи французький Петров? Разюча схожість двох історіософів, „Наукові записки Національного університету «Києво-Могилянська академія»” 1999, t. 17, s. 42–44.

[2] M.P. Markowski, Pessoa: kaznodzieja wyrzeczenia, w: idem, Życie na miarę literatury, Kraków 2009, s. 261–289.

[3] Na temat historii wybranych semiheteronimów oraz ich funkcji – zob. В. Брюховецький, Казкар-містифікатор „Павло Кречет”, w: Віктор Петров. Мапування творчости письменника, red. К. Ґлінянович, П. Крупа, Й. Маєвська, Краків 2020, s. 43–74; Г. Гнедкова, Пессоа поневолі. Віктор Домонтович та його „двійники”, w: Віктор Петров. Мапування творчости письменника, red. К. Ґлінянович, П. Крупа, Й. Маєвська, Краків 2020, s. 303–316.

[4] В. Петров, Історіософічні етюди, „МУР” 1946, nr 2, s. 8 [tłumaczenia, jeśli nie zaznaczono inaczej, są autorstwa redaktorów – K.G., P.K.].

[5] M.P. Markowski, Pessoa: kaznodzieja wyrzeczenia, op. cit., s. 271.

[6] В. Домонтович, Дівчина з ведмедиком. Неправдоподібні істини, Київ 1928.

[7] В. Домонтович, Доктор Серафікус, Мюнхен 1947.

[8] В. Домонтович, Без ґрунту, Реґенсбурґ 1948.

Kwestionariusz osobowy Działu Kadr Instytutu Archeologii Akademii Nauk
Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzickiej (08.12.1956 r., Kijów).
Archiwum Naukowe Instytutu Archeologii
Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (НА ІА НАНУ)

Wiktor Petrow.
Kwestionariusz (wielo)osobowy
1894–1921

Kwestionariusz osobowy działu kadr Instytutu Archeologii Akademii Nauk Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzickiej z 8 grudnia 1956 r.[9] to najprawdopodobniej jedyny tak obszerny i zarazem ostatni tego typu zachowany oficjalny dokument sporządzony odręcznie przez Wiktora Petrowa. Pisarz trzynaście lat przed śmiercią kolejny raz musiał uporać się ze swoją niełatwą biografią. Kwestionariusz osobowy czy życiorys z całą pewnością nie należały do jego ulubionych formalności urzędowych, o czym świadczą dowodnie zachowane rękopisy z różnych okresów, w których przysposabiał, przerabiał, przeformułowywał swoją biografię wedle potrzeb danej chwili czy epoki. Tego rodzaju, wydawałoby się błahy, dokument w rzeczywistości radzieckiej nastręczał niemałych problemów, zmuszał jego autora kolejny raz do zmierzenia się z własną biografią, kolejny raz uważnego się jej przyjrzenia i, za pomocą ostrożnie dobieranych słów, nakreślenia curriculum vitae.

Pod koniec 1956 r., kiedy nasz bohater wypełniał ankietę, miał za sobą pierwszą połowę XX w.: dzieciństwo i młodość spędzone w Katerynosławiu, Odessie i Chełmie, które wtedy leżały w granicach Imperium Rosyjskiego, doświadczenie przedrewolucyjnego Kijowa lat studenckich, ukraińską rewolucję lat 1917–1921, czystki stalinowskie lat 30., horrendum II wojny światowej, ucieczkę na Zachód i życie emigracyjne w Berlinie i Monachium, wreszcie – owiane tajemnicą zniknięcie w 1949 r., a także równie zagadkowe pojawienie się w Moskwie, w której spędził sześć lat, aby w listopadzie 1956 r. znowu znaleźć się w Kijowie. Zresztą po to, by znów rozpocząć przerwaną przez zawieruchę wojenną pracę w Instytucie Archeologii.

Każde z dwudziestu pytań kwestionariusza dotyczyło pewnej części tej skomplikowanej przeszłości: pytano o życie rodzinne i pochodzenie, karierę zawodową, wydarzenia z życia osobistego i naukowego. Odpowiedzi Petrowa niekiedy w zabawny sposób ukrywają fakty za dwuznacznościami, niekiedy kamuflują je kostiumem literackim zaczerpniętym z jego debiutanckiej powieści Dziewczyna z misiem. Nieprawdopodobne historie. Nie ulega wątpliwości, z perspektywy ponad półwiecza, które minęło od momentu powstania tego dokumentu, że dla badaczy i znawców życia oraz twórczości Petrowa jego biografia stanowi zagadkę, w której cieniu nadal przebywa spuścizna pisarza. Sam autor Bez gruntu, jak zauważa Wałentyna Korpusowa, „wybiórczo rozstawia akcenty na różnych faktach swego życia, niektóre przemilcza, inne maskuje”[10], na tyle, że po siedemdziesięciu pięciu latach od dnia śmierci Petrowa nadal nie wiemy, co w jego życiorysie jest prawdą, a co fikcją.

W Kwestionariuszu osobowym już same podstawowe dane personalne sformułowane przez Petrowa stanowią ciekawy punkt wyjścia do refleksji nad jego biografią. Trywialne pytania dotyczące roku i miejsca urodzenia, narodowości i pochodzenia społecznego odsłaniają intrygującą arbitralność kategorii opisu, brak stabilnego związku słów z rzeczywistością. Według formularza Wiktor Płatonowycz Petrow miał urodzić się 10 października 1894 r. w rodzinie urzędniczej w Dnipropetrowsku.

Określone przez pisarza kategorie czasu i przestrzeni pochodzą z dwóch różnych porządków społeczno-politycznych – data narodzin związana jest ze światem prawosławnym Imperium Rosyjskiego, miejsce narodzin – z powstałej na jej gruzach rzeczywistości świata radzieckiego. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że data narodzin, wskazana przez Petrowa w ankiecie z 1956 r., niekiedy wprowadza badaczy w błąd, nie tylko z tego względu, że jest związana z przedrewolucyjną rachubą czasu według kalendarza juliańskiego, który oficjalnie przestał obowiązywać od 1918 r., ale również ze względu na różnicę pomiędzy kalendarzem juliańskim a gregoriańskim, która w momencie narodzin pisarza wynosiła 12, a nie 13 dni. Wiktor Petrow urodził się 22 października – za starym stylem 10 października – 1894 r.[11] i, co warto podkreślić, wiemy, że sam obchodził urodziny według nowego kalendarza, tj. 22 października[12]. Z kolei miejsce urodzin pisarza wskazane w formularzu – Dnipropetrowsk (współcześnie Dnipro) – było porewolucyjną nazwą miasta, które do 1926 roku nosiło nazwę na cześć cesarzowej Katarzyny II – Katerynosław (ros. Jekaterynosław)[13]. Co więcej, jej zapis w formularzu świadczy o nałożeniu się w świadomości Petrowa dwóch języków – pisarz nie mógł zdecydować, jaka litera powinna się pojawić po „n”: ukraińskie „i” (w ukraińczyźnie nazwa miasta brzmi: Дніпропетровськ – Dnipropetrowsk), czy też rosyjskie „e” (po rosyjsku Днепропетровск – Dniepropietrowsk), stąd w formularzu w tym miejscu zamazana czarna kropka.

Biografia Petrowa, na co wskazuje kwestionariusz, była rozpięta między tymi dwoma światami, dla pisarza kontinuum czasu i przestrzeni zostało rozerwane. Podobne napięcie uwidacznia się w kolejnych dwóch rubrykach. Choć w nazwie instytucji państwowej, w której Petrow rozpoczynał pracę, wybrzmiewało słowo „ukraińska” (Instytut Archeologii Akademii Nauk Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzickiej), to sam oficjalny formularz tej instytucji był wydrukowany w języku rosyjskim. W piątym punkcie dokumentu należało wskazać narodowość. W rubryce tej, wypełnionej po rosyjsku, zresztą jak cały formularz, Petrow użył skrótu – ukr. (co może oznaczać „Ukrainiec” bądź też „ukraińska”)[14]. Słowem, w rosyjskojęzycznym formularzu Ukraińskiej Akademii Nauk (najważniejszej instytucji naukowej) Petrow identyfikuje swoją tożsamość narodową jako ukraińską i robi to za pomocą języka rosyjskiego. Oto przykład tego, co w praktyce oznaczało radzieckie w formie, narodowe w treści. Na tym jednak nie koniec: dwa rozbieżne układy odniesienia czasu i przestrzeni, a także napięcie w obrębie tożsamości przygotowują miejsce pod najbardziej intrygującą kategorię, jaka się pojawia w szóstym pytaniu formularza – (urzędnicze pochodzenie społeczne[15]), które każe nam przyjrzeć się nieco bliżej genealogii rodzinnej Wiktora Petrowa. Bowiem czy można nazwać mianem „urzędniczej” rodzinę… biskupa Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej[16], doktora teologii, którego ojciec, dziad i pradziad byli związani z cerkwią prawosławną?

Korzenie

W myśl przekazów rodzinnych ród Petrowych miał pochodzić z chłopów pańszczyźnianych guberni kałuskiej Imperium Rosyjskiego, których następnie wysiedlono na Naddnieprze[17]. Pamięć o historii rodziny w świetle dotychczasowej literatury przedmiotu nie sięga daleko i de facto rozpoczyna się wraz z biografią dziadka Wiktora Petrowa – Mefodija Naumowycza Petrowa, pomijając przy tym postać pradziadka – Nauma Petrowa, czy też wcześniejszych krewnych. Nie ulega wątpliwości, że historia co najmniej trzech pokoleń poprzedzających biografię pisarza: pradziadka Nauma, dziadka Mefodija oraz ojca Płatona mieści w sobie zarówno ważny etap awansu oraz emancypacji społecznej, jak i rozwoju świadomości narodowej: poczynając od warstwy chłopskiej, poprzez pokolenia diaków cerkiewnych, następnie duchownego, teologa, biskupa Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, na uczonym uniwersyteckim kończąc.

Najstarsze dokumenty, do których udało się dotrzeć, wzmiankują jedynie postać prapradziadka Wiktora Petrowa, diaka cerkiewnego w mieście Pawłohrad (współcześnie obwód dnipropetrowski), który miał osierocić dwóch synów, Pyłypa Petrowa oraz Nauma Petrowa. Postaci te pojawiają się w sprawzodaniach Katerynosławskiej Ochronki Ubogich Stanu Duchownego, z których, niestety, nie dowiadujemy się ani tego, jak miał na imię ojciec Pyłypa i Nauma, ani też jakie były przyczyny jego śmierci[18].

Wiadomości biograficzne na temat Nauma Petrowa (pradziadka Wiktora Petrowa) są równie skąpe. Naum Petrow, podobnie jak jego ojciec, został diakiem cerkiewnym, pełniąc posługę w świątyni Opieki Najświętszej Bogurodzicy (Pokrowy) we wsi Ołeksijiwka (współcześnie obwód zaporoski). Dwóch synów Nauma poszło w jego ślady: starszy Sawa Naumowycz Petrow[19] (prastryj Wiktora Petrowa) został księdzem, młodszy Mefodij Naumowycz Petrow (dziadek Wiktora Petrowa) – diakiem cerkiewnym. Ich ojciec – Naum Petrow – zmarł pod koniec listopada 1888 r.[20]

Katerynosław – rodzinne gniazdo Petrowów

O biografii Mefodija Namowycza Petrowa nie wiemy zbyt wiele[21]. Urodzony ok. 1829 r., piastował niemal przez całe swoje życie, aż do 7 lipca 1899 r., kiedy odszedł na spoczynek w wieku 70 lat, funkcję diaka przy cerkwi Bogarodzicy Wszystkich Strapionych Radość zakładu opiekuńczo-wychowawczego Gubernialnego Szpitala Ziemiańskiego w Katerynosławiu[22] (współcześnie Dnipropetrowski Kliniczny Szpital Obwodowy im. I. Mecznykowa). W pamięci Wiktora Petrowa musiały zachować się jakieś wspomnienia o dziadku, który umarł 6 września 1907 r.[23], przed 13. urodzinami przyszłego pisarza. Zgodnie z przekazami rodzinnymi Wiktor odwiedzał dziadka podczas letnich wakacji[24]. Jak podkreśla biograf Mykoła Czaban, Mefodij Petrow miał słabość do książek; nie tylko posiadał bibliotekę, więcej – namiętnie oddawał się lekturom powieści[25]. Dziadkowie Wiktora Petrowa – Mefodij Naumowycz i Hanna Stepaniwna – doczekali się licznego potomstwa: dwóch córek – Mariji, Feodosiji, oraz trzech synów – Heorhija, Wasyla i Płatona, ojca przyszłego pisarza[26].

Płaton Mefodijowycz Petrow urodził się 30 listopada (18 listopada) 1871 r. w Katerynosławiu[27]. Wykształcenie wyższe zdobył najpierw w miejscowej Szkole Duchownej, następnie w sierpniu 1885 r. wstąpił do Seminarium Duchownego w Katerynosławiu, w którym dodatkowo uczęszczał do Misjonarskiej Szkoły Przeciwdziałania Sektom[28]. W 1891 r. skończył sześcioletnie seminarium z drugą możliwą notą: najwyższa ocena wiązała się z otrzymaniem tytułu studenta, druga nota oznaczała wychowanka seminarium[29]. Najpewniej z tego też powodu 30 września 1891 r., zgodnie z jego prośbą, został diakiem Katedralnego Soboru Przeobrażenia Pańskiego w Katerynosławiu[30]. Mniej więcej w tym czasie, jeszcze przed otrzymaniem święceń kapłańskich, poznał Marię Wiktorowną Preobrażenską, z którą latem 1892 r. wziął ślub.

Marija Preobrażenska również pochodziła z rodziny duchownych, którzy stanowili dla Wiktora Petrowa od jego najmłodszych lat najbliższe otoczenie. Ojciec Mariji – Wiktor Iwanowycz Preobrażenski – doktor teologii Akademii Duchownej w Kazaniu i protojerej, od marca 1892 r. pełnił funkcję rektora Seminarium Duchownego w Katerynosławiu. To właśnie na jego cześć syna Płatona i Mariji nazwano Wiktor. Z kolei brat Mariji – Antonin Wiktorowycz Preobrażenski – wuj Wiktora Petrowa, wychowanek Akademii Duchownej w Kazaniu, nauczyciel greki w Szkole Duchownej w Bachmucie (współcześnie obwód doniecki), w późniejszym czasie zostanie muzykologiem i mediewistą, jednym z najważniejszych badaczy i znawców muzyki cerkiewnej w Instytucie Historii Sztuki Rosyjskiej Akademii Nauk oraz Konserwatorium Muzycznego w Leningradzie. Świadectwem bliskich kontaktów Płatona i Mariji Petrowów z Wiktorem i Antoninem Preobrażenskim pozostaje ich korespondencja z lat 1892–1906, jak dotąd nieopublikowana, przechowywana w Rosyjskim Państwowym Archiwum Historycznym w Petersburgu[31].

Niedługo po ślubie, 23 sierpnia 1892 r., Płaton Petrow otrzymał święcenia kapłańskie i wraz z rodziną przyjechał do wsi Jasynuwata (współcześnie obwód doniecki), gdzie został proboszczem cerkwi Świętego Mikołaja[32]. Po niespełna półrocznej służbie wrócił do Katerynosławia 22 lutego 1893 r. i objął probostwo przywięziennej cerkwi Matki Bożej Wszystkich Strapionych Radość[33]. W Katerynosławiu przyjdzie na świat dwójka dzieci Płatona i Mariji Petrowów: starszy syn Wiktor oraz młodsza córka Anna. W świątyni Bogarodzicy Wszystkich Strapionych Radość, która nie zachowała się do naszych dni, Wiktor Petrow zostanie ochrzczony. Według skróconej metryki, wystawionej 3 lipca 1913 r., przyszedł na świat 22 października (za starym stylem 10 października) 1894 r., dwa dni po śmierci cara Aleksandra III. Sakrament chrztu przyjął z rąk swego ojca, Płatona Petrowa, 5 listopada (za starym stylem 24 października), kiedy na tronie już zasiadł car Mikołaj II. Rodzicami chrzestnymi byli: wuj Wiktora Petrowa – Antonin Wiktorowycz Preobrażenski (brat matki), już wtedy doktor teologii, oraz ciotka ze strony ojca, Marija Mefodiwna Petrow[34].

W Katerynosławiu Płaton Petrow, oprócz posługi kapłańskiej, zajmuje się głównie działalnością dydaktyczną: uczy religii w Katerynosławskiej szkole podstawowej (liczącej 3 klasy)[35] oraz Katerynosławskiej Szkole Parafialnej[36]. W jego biografii ten pięcioletni okres katerynosławski zostanie naznaczony trzema tragicznymi wydarzeniami. W marcu 1898 r. znacząco pogarsza się stan zdrowia jego żony Mariji Petrow, która w listach do ojca Wiktora Preobrażenskiego informuje o planach sanatoryjnych na Krymie, uzdrowisku Halila nieopodal Wyborga, oraz nowych metodach leczenia gruźlicy za pomocą prądu[37]. Między marcem a czerwcem Marija Petrow umiera, nieco później odchodzi młodsza córka Anna[38], wreszcie latem, 14 sierpnia 1989 r., umiera w Aleksandriwsku (współcześnie Zaporoże) Wiktor Preobrażenski[39]. Straciwszy żonę, córkę oraz teścia, Płaton Petrow porzuca Katerynosław i 31 sierpnia 1898 r. przyjeżdża do Kijowa, gdzie rozpoczyna studia teologiczne w Akademii Duchownej. Niespełna czteroletni syn Wiktor zostaje pod opieką siostry Płatona Petrowa – Feodosiji, nieopodal Katarynosławia, we wsi Meżyricz (współcześnie obwód dnipropetrowski), w której do 1890 r. proboszczem był prastryj Wiktora – Sawa Naumowycz Petrow. Pod opieką ciotki osierocone dziecko pozostanie
aż do 1902 r.[40]

Katerynosław–Kijów

Czteroletni pobyt w Kijowie w latach 1898–1902 upłynął Petrowowi na przygotowaniu rozprawy doktorskiej z teologii. O przebiegu swoich studiów, pracach nad rozprawą, rozłące z synem będzie regularnie informować w listach do swego szwagra, Antonina Wiktorowycza Preobrażenskiego[41]. Jak podkreśla Wjaczesław Briuchowecki, początkowo Płatona Petrowa interesowało zagadnienie wpływu i znaczenia rozwoju myśli narodowej na historię cerkwi prawosławnej, jednak za sprawą braku zgody wyższego duchowieństwa seminarium był zmuszony zarzucić tę problematykę[42]. Ostatecznie temat jego rozprawy brzmiał: Wiara Nowego Testamentu a poglądy moralno-filozoficzne współczesności (Вѣра въ Новомъ Завѣтѣ и морально-философскихъ воззрѣніяхь настоящаго времени)[43]; pracę obronił w 1902 r. W tym samym roku drogi Płatona Petrowa oraz jego syna Wiktora zeszły się na dobre.

W Katerynosławiu już nigdy razem nie zamieszkali, jednak do rodzinnego miasta Wiktor Petrow powrócił po latach, publikując na emigracji pod koniec lat 40. XX w. najważniejszy portret Katerynosławia–Dnipropetrowska przełomu epok – Bez gruntu[44].

Kijów–Odessa

Po zakończeniu studiów doktorskich, decyzją władz cerkiewnych Płaton Petrow zostaje oddelegowany do Odessy, dokąd udaje się wraz z ośmioletnim synem[45]. W księdze informacyjnej eparchii chersońskiej z 1906 r. znajdziemy krótki biogram: „ksiądz Płaton Mefodijowycz Petrow, lat 33, doktor teologii Akademii Duchownej w Kijowie, nauczyciel religii w Szkole Komercyjnej, wdowiec, w rodzinie syn – 10 lat”[46]. W Odessie rodzina Petrowów spędzi pięć lat. Lata 1902–1907 upłyną im na Mołdawance[47], słynnej dzielnicy żydowskiej, która ukształtowała odeski tekst-miasta[48], obecnej nie tylko w twórczości Isaaka Babla, który z Mołdawanki pochodził, ale również w twórczości samego Wiktora Petrowa. Odmaluje on miasto w książce Alina i Kostomarow[49], wydanej pod koniec lat 20., oraz powróci do Odessy swego dzieciństwa na emigracji w jednym ze swoich opowiadań[50]. Niekiedy wspomnienia te, dość nieoczekiwanie, przemykają w późnej korespondencji pisarza z lat 50., otwierając namysł nad samotnym dzieciństwem Petrowa. Dorastał bez matki, pod bacznym okiem ojca: „Kiedyś w dzieciństwie – pisał do Sofiji Zerowej – to było w Odessie, był pierwszy wiosenny słoneczny dzień, ulice jednak były zawalone śniegiem, śnieg tajał, spływały strumienie wody… Tego dnia wróciłem do domu z dużym opóźnieniem i, jak sądzę, musiałem dobrze oberwać, dzień jednak był przepiękny i wydaje się, że już nigdy później ani żadne morze, ani żadne jezioro położone wysoko w górach nie było tak piękne, jak te lejące się strumieniami wzdłuż chodnika wody roztajałego śniegu”[51].

W okresie odeskim posługa kapłańska Płatona Petrowa koncentrowała się na działalności szkolno-dydaktycznej. W latach 1902–1906 uczył religii w Szkole Realnej w Odessie[52], do której w latach 1903–1907 uczęszczał również jego syn Wiktor[53]. Za wzorcową i staranną służbę kapłańską oraz za działalność w Szkole Realnej Płaton Petrow otrzymał 6 czerwca 1904 r. od arcybiskupa Justyna (Iwan Jakowycz Ochotyn) nagrodę cerkiewną – skufię[54]. W tym samym roku objął probostwo w cerkwi Aleksandra Newskiego przy Odeskiej Szkole Komercyjnej im. Imperatora Mikołaja I[55], w której w latach 1904–1907 będzie uczyć religii[56]. Notabene, w tym samym czasie w szkole tej pobiera nauki Isaak Babel. Oprócz tego Płaton Petrow pełnił funkcję katechety w jednej z prestiżowych szkół Odessy – Szkole Prywatnej Heinricha Faiga[57]. Za swoją działalność duszpasterską w latach 1904–1907 otrzymał jeszcze jedną nagrodę: 6 maja 1907 r. decyzją Świętego Synodu Cerkwi Prawosławnej została mu wręczona kamiławka[58].

Etap odesski to nie tylko intensywna działalność duszpastersko-dydaktyczna, ale również praca wydawnicza i naukowa. Płaton Petrow opublikował kilka swoich prac w prestiżowej oficynie Juchyma Fesenka, ukraińskiego wydawcy i edytora Odessy: Zbiór pouczeń (Сборник поучений, 1905); Słowa, kazania, pouczenia dla wychowanków Szkoły Realnej w Odessie (Слова, рѣчи и поученiя, произнесенные воспитанникам Одесского реального училища [1902–1904], 1905) oraz książkę wydaną na podstawie doktoratu – Główne kierunki współczesnej filozofii moralności (Главные направления современной философской морали, 1905).

Odessa–Chełm

Płaton Petrow 8 sierpnia 1907 r., decyzją Świętego Synodu Cerkwi Prawosławnej (nr 9009), został przeniesiony z Odessy do Chełma: z nauczyciela religii stał się wykładowcą teologii[59]. Uniccy mieszkańcy Chełma, należącego w latach 1815–1918 do Imperium Rosyjskiego, zostali poddani prawosławizacji. W 1875 r. decyzją cara Aleksandra II zlikwidowano powstałe w 1596 r. chełmskie biskupstwo unickie (liczące ponad 250 parafii i ok. 260 tysięcy wiernych). Władze rosyjskie zlikwidowały również istniejący w Chełmie klasztor bazylianów, Unickie Seminarium Diecezjalne oraz świątynię katedralną. Jednocześnie w 1905 r. Rosyjska Cerkiew Prawosławna utworzyła nową eparchię chełmską, która będzie istnieć do 1922 r. Warto podkreślić, że Płaton Petrow, trafiając do Chełma dwa lata po utworzeniu eparchii, będzie uczyć w prawosławnym seminarium i odprawiać msze w świątyniach, które przed 1875 r. należały do Cerkwi Unickiej.

W październiku 1907 r. periodyk „Chełmskie Życie Cerkiewne” („Холмская Церковная Жизнъ”) donosił o powołaniu Petrowa na stanowisko wykładowcy w Katedrze Homiletyki, Liturgiki i Praktycznego Kierownictwa dla Pasterzy w prawosławnym Chełmskim Seminarium Duchownym[60]. W późniejszym okresie będzie pełnić funkcję wykładowcy teologii podstawowej, dogmatycznej i moralnej[61].

Wiktor Petrow przyjechał wraz z ojcem i kontynuował naukę w Chełmskim Gimnazjum Męskim[62], jednak najpewniej ze względu na przerwanie nauczania w trakcie trwania roku szkolnego trafił nie do czwartej, a do trzeciej klasy[63]. W chełmskim gimnazjum Wiktor Petrow oddawał się przede wszystkim nauce języków obcych, które wyraźnie dominowały w programie nauczania, uporządkowane według hierarchii: rosyjski, łacina, greka, niemiecki oraz francuski[64]. W dokumencie Pilna ewidencja Chełmskiego Gimnazjum Męskiego w Chełmie za ostatni rok szkolny nauczania (1912–1913) Petrowa w Chełmie w zbiorczej charakterystyce znajdziemy cztery adnotacje. Pierwsza – „przyjęty do Chełmskiego gimnazjum”, druga – „dopuszczony do egzaminów”, trzecia – „dopuszczony do egzaminu dojrzałości i nagrodzony srebrnym medalem”[65]. Czwarta adnotacja, do której jeszcze wrócimy, rzuca dodatkowe światło na biografię zarówno Płatona Petrowa, jak i jego syna. Z ewidencji nauczania i z dziennika ocen Petrowa wynika, że był raczej przeciętnym uczniem, mającym predylekcję do nauki języków, co w przyszłości zaowocuje imponującymi osiągnięciami w dziedzinie archeologii, literatury, etnografii, filozofii czy filologii klasycznej. W tym świetle warto na marginesie wspomnieć, że w kwestionariuszu osobowym z 1956 r. w pytaniu dziesiątym (Znajomość języków obcych w tym języków narodów ZSRR) Wiktor Petrow wskaże: niemiecki, francuski, łacinę, grekę. Pominie ukraiński, a także rosyjski, w którym wypełniał ankietę[66].

W okresie chełmskim Płaton Petrow, oprócz powierzonych funkcji dydaktycznych, oddaje się pracy naukowej i wydawniczej. Od 15 października 1907 do 1 maja 1908 pełni funkcję redaktora metropolitalnego periodyku „Chełmskie Życie Cerkiewne”[67], na którego łamach, jak też na łamach innych czasopism teologiczno-religijnych: „Katerynosławskie Wiadomości Eparchialne” („Екатеринославскія Епархіальныя Вѣдомости”), „Język Rosyjski” („Русская Рѣчь”), „Wiadomości Cerkiewne” („Церковный Вѣстникъ”), „Wiara i Rozum” („Вѣра и Розумъ”), „Przyjazna Praca” („Мирний Трудъ”), „Chełmski Kalendarz Ludowy” („Холмскiй Народный Календарь”), „Dzwon” („Колоколъ”), „Dziennik Warszawski” („Варшавскiй Дневникъ”), „Chersońskie Wiadomości Eparchialne” („Херсонскія Епархіальныя Вѣдомости”), publikuje teksty z historii cerkwi, myśli teologicznej i wybranych problemów społeczno-politycznych[68]. W Chełmie powraca do zarzuconych w czasie studiów doktorskich w Kijowie projektów naukowych dotyczących znaczenia rozwoju myśli narodowej w historii cerkwi, które, jak już wspomniano, pierwotnie miały lec u podstaw jego doktoratu[69]. Dnia 10 lutego 1908 r. wygłasza w ramach działalności Chełmskiego Bractwa Bogarodzicy wykład zatytułowany Idea narodowa oraz jej znaczenie kulturowe (Нацiональная идея и ея культурное значенiе), dotyczący stosunku współczesnego społeczeństwa do kwestii narodowej, jej znaczenia w historii narodów europejskich, teoretycznych podstaw idei narodowej w niemieckiej myśli filozoficznej (Hegel, Fichte), wreszcie historii idei narodowej w Imperium Rosyjskim oraz wpływu prawosławia na jej rozwój. Jak podkreśla, przyszłość dziejów będzie należeć do tych narodów, które posiadać będą wysoki stopień rozwoju świadomości narodowej i poszanowania godności człowieka. Rozwój oddzielnych narodów stanowi jedyną drogę progresu człowieka[70]. Artykuły publikowane na łamach czasopism stają się zaczątkiem większych projektów wydawniczych. W latach 1909–1911 w Chełmie ujrzą światło dzienne trzy jego książki: Modernizm (neokatolicyzm) (Модернизм [новокатоличество], 1909); Mariawityzm (Мариавитство, 1910); oraz dwutomowe dzieło Prace z dziejów kościoła i życia społecznego w epoce Piotra Wielkiego (Очерки изъ исторіи церковно-обществснной жизни въ эпоху Петра Великаго, 1911). W czerwcu 1910 r. Płaton Petrow otrzymuje od Świętego Synodu Cerkwi Prawosławnej nagrodę – pektorał za działalność duszpasterską[71].

W 1910 r. Petrow aktywnie uczestniczy w jubileuszu 150. rocznicy powstania Chełmskiego Seminarium Duchownego. Najpierw współredaguje tom prac Zbiór artykułów o  historii Chełmskiego Seminarium Duchownego (1760–1910) (Сборникъ статей по исторiи Холмской духовной семинарiи [1760–1910]), bierze też udział w obchodach święta. Współcelebruje liturgię pierwszego dnia obchodów i jemu przypada w udziale wygłoszenie kazania do wiernych[72]. Pokłosiem jubileuszowych obchodów był okolicznościowy tekst jego autorstwa Opis obchodów rocznicowych w Chełmskim Seminarium Duchownym w dniach 6–11 września 1910 r.[73]

Petrow przestaje pełnić dotychczasową funkcję wykładowcy teologii podstawowej, dogmatycznej i moralnej 5 kwietnia 1911 r. i zgodnie z ukazem (nr 4785) zostaje powołany na funkcję inspektora Chełmskiego Seminarium Duchownego[74].

Chełm–Saratów i… znowu Chełm

Okres chełmski w biografii rodziny Petrowów trwa pięć lat: od sierpnia 1907 r. do października 1912 r. Kończy się on jednak nie przejazdem do Kijowa, jak przyjęto w dotychczasowej literaturze przedmiotu, a do Saratowa, co dotąd uchodziło, jak podkreśla Wjaczesław Briuchowecki, za pewną zagadkę[75].

Decyzją Świętego Soboru nr 15111 z dnia 6 października 1912 r. Płaton Petrow przestał pełnić dotychczasowe funkcje w Chełmskim Seminarium Duchowym i został skierowany do Seminarium Duchownego w Saratowie, w którym miał prowadzić zajęcia z homiletyki i przedmiotów pokrewnych[76]. W świetle Pilnej ewidencji Chełmskiego Gimnazjum Męskiego w Chełmie 1912–1913 Wiktor Petrow przerwał naukę w październiku 1912 r. i został przeniesiony do I Gimnazjum w Saratowie[77] – notabene, to czwarta wspomniana powyżej adnotacja w dokumentacji chełmskiego gimnazjum[78]. Zgodnie z informacją podaną przez prawosławne „Saratowskie Nowości Duchowne” („Саратовскiй Духовный Вестникъ”), Płaton Petrow, w myśl decyzji (nr 8962) Świętego Synodu, od 28 października 1912 r. jako nauczyciel Seminarium Duchownego w Saratowie został zaliczony do nadliczbowych duchownych Soboru Aleksandra Newskiego w Saratowie[79]. Najpewniej jeszcze w październiku Petrow wraz z synem opuścili Chełm.

Jednak pobyt w Saratowie nie trwał dłużej niż około dwóch miesięcy, bowiem już w grudniowym numerze periodyk „Chełmskie Życie Cerkiewne” informował o zmianach: „wykładowca Seminarium Duchownego w Saratowie ksiądz Płaton Petrow zostaje przeniesiony na wakat w katedralnym soborze w Chełmie od dnia 1 grudnia”[80]. Najpewniej w grudniu 1912 r. Petrow wraz synem powrócił do Chełma, w którym spędzi najbliższy rok, ucząc religii w miejscowej szkole. Już w lutym 1913 r., z okazji 300. rocznicy objęcia przez Romanowów panowania w Rosji, wziął udział w obchodach w katedralnym soborze w Chełmie: „nauczyciel religii Brackiej Szkoły Mikołajowskiej o. Płaton Petrow wygłosił kazanie, w którym w jaskrawych obrazach wyraził historyczny moment obrania na cara Michaiła Fiodorowicza Romanowa, zasługi Cesarskiego Domu Romanowych wobec Wielkiej Rosji i znaczenie tej rocznicy w dniu 21 lutego 1913 r.”[81]. „Chełmskie Życie Cerkiewne” informowało, że Płaton Petrow został zwolniony na własną prośbę z 1 lipca z posady księdza Soboru Chełmskiego[82]. Ostatnia wzmianka na stronach chełmskiego wydania pochodzi z listopada 1913 r. i dotyczy Zjazdu katechetów świeckich szkół średnich eparchii chełmskiej, w którego obradach wziął udział Płaton Petrow[83].

[9] Zob. Науковий архів Інституту археології Національної академії наук України, Личный листок по учету кадров, ф. 16, оп. 269, спр. 1–5, арк. 1–4. W kolejnych wystąpieniach nazwy archiwum – НА ІА НАНУ. Na kwestionariuszu widnieją dwie daty. Pierwsza: 8 grudnia 1956 r. wraz z parafką Petrowa. Pod nią znajduje się jego późniejsza odręczna adnotacja wraz z parafką o następującej treści: Od 1956 r. nie nastąpiły żadne zmiany. 10 lutego 1961 r. Druga adnotacja była związana z koniecznością aktualizacji danych za sprawą starań Petrowa o przywrócenie tytułu doktora nauk filologicznych, o co wnioskował przed Wyższą Komisją Atestacyjną. Choć tytuł doktora (specjalność literaturoznawstwo) uzyskał przed II wojną światową, jednak na skutek ewakuacji w 1941 r. przepadły jego dokumenty oraz personalne akta uniwersyteckie. Pisarz, nie mogąc wyegzekwować przywrócenia należnego mu tytułu, podszedł do obrony raz jeszcze. Na podstawie całości dorobku otrzymał tytuł doktora nauk filologicznych 1 lipca 1967 r., dwa lata przed śmiercią. Zob. НА ІА НАНУ, Диплом доктора наук, Москва 1 июля 1967 г., ф. 16, оп. 269, спр. 1–5, арк. 1–4.

[10] В. Корпусова, Віктор Петров (Домонтович) у документах та спогадах сучасників, „Українська біографістика” 2008, nr 4, s. 309.

[11] Por. В. Брюховецький, Знедійснення дійсности, або via Dolorosa навспак, w: В. Петров, Розвідки, t. 1, red. В. Брюховецький, Київ 2013, s. 9.

[12] Niedwuznacznie na to wskazuje list Wiktora Petrowa do Sofiji Zerowej z 23 października 1950 r. Zob. Центральний державний архів-музей літератури і мистецтва України, Листи Віктора Петрова до С. Зерової (дружини), ф. 243, Оп. 1, спр. 151, арк. 13, https://ksi-csamm.archives.gov.ua/file-viewer/100735#file-74268 (dostęp: 27.06.2023). W kolejnych wystąpieniach nazwy archiwum – ЦДАМЛІМУ.

[13] Nowożytna historia tego miasta rozpoczyna się wraz z założeniem w połowie XVIII w. przez ukraińskich kozaków słobody Połowycia, która stanowi historyczne centrum późniejszego Katerynosławia i współczesnego Dnipra. Słoboda Połowycia wchodziła do składu pałanki kudackiej, jednostki administracyjno-terytorialnej Wojska Zaporoskiego Niżowego. Po likwidacji Siczy Zaporoskiej w 1775 r. na miejscu dawnej słobody założono nowe miasto gubernialne Imperium Rosyjskiego, któremu oficjalnie w 1787 r. nadano nazwę Katerynosław.

[14] НА ІА НАНУ, Личный листок по учету кадров, op. cit., арк. 1.

[15] Ibidem.

[16] W Imperium Rosyjskim aż do okresu ukraińskiej rewolucji (1917–1921) ukraińscy duchowni prawosławni będą stanowić część Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Dopiero na skutek rewolucji powstanie Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew Prawosławna, istniejąca w państwie ukraińskim w latach 1919–1930.

[17] Zob. М. Чабан, З роду Петрових. Матеріали до історії роду письменника В. Домонтовича (Віктора Петрова), Київ 2012, s. 5.

[18] Zob. Списокъ документамъ кредитныхъ учрежденій, состоящимъ въ вѣдѣніи Екатеринославскаго Попечительства о бѣдныхъ духовнаго званія, на капиталы, принадлежащіе сиротамъ того же званія Екатеринославской епархіи, „Екатеринославскiя Епархiальныя Вѣдомости” 1880, nr 1 (01.01), s. 20; Списокъ совершеннолѣтнимъ наслѣдникамъ-сиротамъ, капиталы которыхъ находятся въ кредитныыъ учрежденіяхъ по денежнымъ документамъ, хранящимся въ Екатеринославскомъ Попечительствѣ о бѣдныхъ духовнаго званія, „Екатеринославскiя Епархiальныя Вѣдомости” 1883, nr 13 (01.07), s. 218.

[19] Sawa Naumowycz Petrow (1818–1895) – ksiądz prawosławny, w latach 1861–1890 proboszcz we wsi Meżyricz (współcześnie obwód dnipropetrowski), za działalność duszpasterską otrzymał w 1876 r. skufię. Honorowy członek i długoletni fundator Bractwa Cyryla i Metodego przy Seminarium Duchownym w Katerynosławiu. W jego pogrzebie wziął udział jego brat Mefodij Petrow wraz z synem Płatonem Petrowem. Zasłynął swoją działalnością dobroczynną. Zob. nekrolog i mowę pogrzebową: П. Голубовъ, Некрологъ заштатнаго Священника Рождество-Богородичной церкви, села Межиричи, Павлоградскаго уѣзда, Саввы Петрова; Поученіе, сказанное послѣ Литургіи надъ гробомъ умершаго заштатнаго священника О. Саввы Петрова, 12-го ноября 1895 года, „Екатеринославскiя Епархiальныя Вѣдомости” 1896, nr 4 (15.02), s. 92–99; М. Чабан, З роду Петрових…, op. cit., s. 16–19.

[20] Zob. Епархiальныя извѣстiя, „Екатеринославскiя Епархiальныя Вѣдомости” 1888, nr 23 (01.12), s. 385.

[21] Zob. М. Чабан, З роду Петрових…, op. cit., s. 13–15.

[22] Zob. Інститут рукопису Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського, Петров Платон Мефодиевич. Анкетные данныи (06.02.1912), ф. 175, од. зб. 1879, арк. 1. W kolejnych wystąpieniach nazwy archiwum – ІР НБУВ.; Епархiальныя извѣстiя, „Екатеринославскiя Епархiальныя Вѣдомости” 1899, nr 21 (21.07), s. 330.

[23] Zob. Перемѣны по службѣ, „Екатеринославскiя Епархiальныя Вѣдомости” 1907, nr 27 (21.09), s. 564.

[24] Zob. М. Чабан, З роду Петрових…, op. cit., s. 15.

[25] Ibidem, s. 14–15.

[26] Ibidem, s. 5.

[27] ІР НБУВ, Петров Платон Мефодиевич…, op. cit., арк. 1.

[28] Ibidem; Списокъ учениковъ Екатеринославской Духовной Семинарiи. Вновь поступившихъ въ 1-й классъ въ августѣ мѣс. 1885 г., „Екатеринославскiя Eпархiальныя Вѣдомости” 1885, nr 17 (01.09), s. 303, 306.

[29] М. Чабан, З роду Петрових…, op. cit., s. 6.

[30] Епархiальныя извѣстiя, „Екатеринославскiя Eпархiальныя Вѣдомости” 1891, nr 20 (15.10), s. 432.

[31] Zob. Российский государственный исторический архив, Преображенский Антонин Викторович (1870–1929), ф. 1109, оп. 1, спр. 81, 100, 101, 124, 125; https://fgurgia.ru/object/813103 (dostęp: 27.06.2023). W kolejnych wystąpieniach nazwy archiwum – РГИА.

[32] Епархiальныя извѣстiя, „Екатеринославскiя Епархiальныя Вѣдомости” 1892, nr 19 (01.10), s. 350; ІР НБУВ, Петров Платон Мефодиевич…, op. cit., арк. 1.

[33] Ibidem.

[34] ЦДАМЛIМ, Особисті документи Петрова В.П. Свідоцтво про народження. ф. 243, оп. 1, спр. 190, арк. 1.

[35] Екатеринославское 3-хь классное, w: Памятная книжка и адресъ-
-календарь Екатеринославской губернии на 1895 годъ, red. Я. Гололобова, Екатеринославъ 1894, s. 253.

[36] Ibidem, s. 255.

[37] РГИА, Преображенский Антонин Викторович, op. cit, спр. 125; https://fgurgia.ru/object/813103 (dostęp: 27.06.2023).

[38] В. Брюховецький, Знедійснення дійсности…, op. cit., s. 10.

[39] Епархiальныя извѣстiя, „Екатеринославскiя Епархiальныя Вѣдомости” 1898, nr 25 (01.09), s. 371.

[40] В. Брюховецький, Знедійснення дійсности…, op. cit., s. 10.

[41] РГИА, Преображенский Антонин Викторович, op. cit., спр. 101; https://fgurgia.ru/object/813103 (dostęp: 27.06.2023).

[42] В. Брюховецький, Знедійснення дійсности…, op. cit., s. 10.

[43] ІР НБУВ, Петров Платон Мефодиевич…, op. cit., арк. 1.

[44] В. Домонтович, Без ґрунту, Реґенсбурґ 1948.

[45] Choć w literaturze przedmiotu okres odesski datuje się od 1902 r. – zob. Г. Гергуль, Соціальне походження Віктора Петрова: невідомі сторінки, „Слово і Час” 2007, nr 8, s. 41; М. Чабан, З роду Петрових, op. cit., s. 9; Г. Зленко, Загадка Віктора Петрова. Розповідь літературного слідопита, „Чорноморські новини” 2007, 25.10, s. 3 – to należy podkreślić, że imię i nazwisko Płatona Petrowa widnieje w książce adresowej Odessy już za 1901 r. Zob. Вся Одесса. Справочникъ недвижимыхъ имуществъ всего Одесского градоначальства на 1901 годъ, red. В.К. Фельдберг, Одесса 1901, s. 67.

[46] Справочная Книга Херсонской Епархіи, Одесса 1906, s. 45. Hryhorij Złenko, badacz biografii Petrowa, bodaj jako jedyny w diametralnie odmienny sposób tłumaczy fragment księgi adresowej: „[…] вдовъ; въ сем. сынъ 10 л.” jako: „вдівець, в сем[інарії] син 10 л[іт]”. Zatem badacz jednoznacznie daje do zrozumienia, że Wiktor Petrow w wieku 10 lat (sic!) miał uczęszczać do Seminarium Duchownego w Odessie. Zob. Г. Зленко, Загадка Віктора Петрова…, op. cit., s. 3. Teza ta nie znajduje potwierdzenia w dostępnych materiałach archiwalnych, co więcej, jest powielana w najnowszych opracowaniach biografii pisarza. Zob. Віктор Петров. Листи до Софії Зерової, red. В. Сергієнко, Київ 2021, s. 402.

[47] Według ksiąg adresowych Odessy w latach 1901–1906 Wiktor Petrow wraz z ojcem mieszkał przy ul. Koswiennaja (współcześnie ul. Skisna). W latach 1901–1903: ul. Koswiennaja 36/60; w latach 1904–1906: ul. Koswiennaja 38/60. Zob. Вся Одесса. Справочникъ недвижимыхъ имуществъ всего Одесского градоначальства на 1901 годъ, red. В.К. Фельдберг, Одесса 1901, s. 67; Вся Одесса. Справочникъ недвижимыхъ имуществъ всего Одесского градоначальства на 1902–3 гг., red. В.К. Фельдберг, Одесса 1902, s. 60; Вся Одесса. Адресная и справочная книга на 1904/5-й годъ, red. Л.А. Лисянскій, Одесса 1904, s. 57; Вся Одесса. Адресная и справочная книга г. Одессы на 1906 г., red. Л.А. Лисянскій, Одесса 1906, s. 57.

[48] B. Briker, The Underworld of Benia Krik and I. Babel’s „Odessa Stories”, „Canadian Slavonic Papers” 1994, nr 1–2, s. 115.

[49] В. Петров, Аліна й Костомаров, Харків 1929.

[50] В. Домонтович, Я й мої черевики (З серії: Дрібні оповідання „Життя, як воно є”), „Життя” 1949, nr 2, s. 13.

[51] ЦДАМЛIМУ, Листи Віктора Петрова до С. Зерової, op. cit., арк. 95; https://ksi-csamm.archives.gov.ua/file-viewer/100737#file-74777 (dostęp: 27.06.2023).

[52] Zob. Вся Одесса. Адресная и справочная книга на 1904/5-й годъ, op. cit., s. 104; Вся Одесса. Адресная и справочная книга г. Одессы на 1906 г., op. cit., s. 104. Szkoła mieściła się na ulicy ul. Jamskiej 87; por. Г. Зленко, Загадка Віктора Петрова…, op. cit., s. 3.

[53] Zob. Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Chełmie, Chełmskie Gimnazjum Męskie w Chełmie. Pilna ewidencja Chełmskiego Gimnazjum Męskiego w Chełmie, 1911–1912; zesp. 36/149, sygn. 168, s. 101. W kolejnych wystąpieniach nazwy archiwum – APL OCh. W rubryce „Kiedy wstąpił do gimnazjum” widnieją dwa wpisy: „do Szkoły Realnej w Odessie w 1903 r.” oraz „do Gimnazjum w Chełmie w 1907 r.”.

[54] Распоряженія Епархіальнаго Начальства. Награжденіе, „Херсонскiя Епархiальныя Вѣедомости” 1904, nr 14 (16.07), s. 331; Хроника, „Херсонскiя Епархiальныя Вѣедомости” 1904, nr 12 (16.06), s. 325. Skufia – rodzaj miękkiej czapki z czarnego lub fioletowego aksamitu, noszonej przez duchownych Kościoła Wschodniego. Honorowa nagroda przyznawana duchownym.

[55] W 1921 r. szkołę przekształcono w Narodowy Uniwersytet Ekonomiczny w Odessie, który istnieje do dziś.

[56] Zob. Справочная Книга Херсонской Епархіи, op. cit., s. 44–45.

[57] Zob. Г. Зленко, Загадка Віктора Петрова…, op. cit., s. 3; М. Чабан, З роду Петрових…, op. cit., s. 11.

[58] Награды Святѣйшаго Синода, „Херсонскiя Епархiальныя Вѣедомости” 1907, nr 10 (16.05), s. 152. Kamiławka – rodzaj nakrycia głowy czarnego lub fioletowego koloru o cylindrycznym kształcie przykryty płaskim wystającym dnem, noszony przez duchownych Kościoła Wschodniego. Honorowa nagroda przyznawana osobom duchownym.

[59] Указъ Святѣйшаго Синода, „Херсонскiя Епархiальныя Вѣедомости” 1907, nr 17 (01.09), s. 293.

[60] О состоянiи Холмской духовной семинарiи въ учебно-воспитательномъ отношенiи за 1905–6 и 1906–7 учебные годы, „Холмская Церковная Жизнъ” 1907, nr 22 (15.10), s. 827.

[61] Zob. Указъ Его Императорскаго Величества, Самодержца Всероссiйскаго, изъ Святѣйшаго Синода, Преосвященному Евлогiю, Епископу Холмскому и Люблинскому, „Холмская Церковная Жизнъ” 1911, nr 9 (01.05), s. 250.

[62] Gimnazjum było szkołą rosyjską, zorganizowaną na wzór siedmioklasowego gimnazjum klasycznego, opartego na specjalnej ustawie dla gimnazjów męskich. Zob. APL OCh, Chełmskie Gimnazjum Męskie w Chełmie; zesp. 36/149; https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/zespol/-/zespol/1392 (dostęp: 27.06.2023).

[63] W APL OCh znajduje się Dziennik lekcyjny klasy V (rok nauczania 1909–1910), do której uczęszczał Wiktor Petrow, a także Pilna ewidencja Chełmskiego Gimnazjum Męskiego w Chełmie (1911–1912), z której wynika, że rozpoczął on nauczanie w gimnazjum w Odessie w 1903 r. Z tego można wywnioskować, że w Chełmie trafił nie do IV, a do III klasy. Zob. APL OCh, Chełmskie Gimnazjum Męskie w Chełmie. Dziennik lekcyjny V klasy Chełmskiego Gimnazjum Męskiego w Chełmie, 1909–1910, zesp. 36/149, sygn. 110, s. 1–70; Pilna ewidencja Chełmskiego Gimnazjum Męskiego w Chełmie, 1911–1912, op. cit., s. 101.

[64] Zob. APL OCh, Chełmskie Gimnazjum Męskie w Chełmie. Pilna ewidencja Chełmskiego Gimnazjum Męskiego w Chełmie, 1911–1912, op. cit., s. 124.

[65] Zob. ibidem.

[66] НА ІА НАНУ, Личный листок по учету кадров, op. cit., арк. 1.

[67] Извлеченiе изъ отчета Ректора Холмской Духовной Семинарiи о состоянiи Семинарiи по учебно-воспитательной части за 1907-8 учебн. годъ, „Холмская Церковная Жизнъ” 1909, nr 3 (01.02), s. 107.

[68] Zob. Литературные труды инспекторовъ семинарiи, „Холмская Церковная Жизнъ” 1911, nr 9 (01.05), s. 17–18; Извлеченiе изъ отчета Ректора Холмской Духовной Семинарiи о состоянiи Семинарiи по учебно-воспитательной части за 1907–8 учебн. годъ, op. cit., s. 108. W swoich tekstach Płaton Petrow podejmował nie tylko problematykę teologiczno-religijną, ale również społeczno-polityczną: Русское дѣло на окрaинѣ, 300-лѣтний юбилей князя Константина Острожскаго, Христiанская вѣра въ личнаго Бога и научно-философское ученiе о безличной абсолютной силѣ. Zob. Петров Платон Мефодиевич…, op. cit., арк. 1.

[69] Zob. В. Брюховецький, Знедійснення дійсности…, op. cit., s. 10.

[70] Zob. Отчетъ Холмскаго Свято-Богородицкаго Братства, „Холмская Церковная Жизнъ” 1908, nr 23 (01.12), s. 881.

[71] Zob. Святѣйшмъ Синодомъ удостоены награжденiя ко дню рожденiя Его Императорскаго Величества по Холмской епархiи, „Холмская Церковная Жизнъ” 1910, nr 11 (01.06), s. 398.

[72] П. Петровъ, Слово на поминовенiе почившихъ начальниковъ, наставниковъ, благотворителей и питомцевъ Холмской духовной семинарiи, произнесеннов въ семинарской церкви 7 сент. 1910 г. священникомъ Платономъ Петровым, преподавателемъ Холмской семинарiи, w: На память о 150-летиемъ юбилее Холмской Духовной Семинарии, Холмъ 1910, s. 18–21.

[73] Zob. П. Петровъ, Описанiе юбилейныхъ торжествъ въ Холмской духовной семинарiи 6–11 сентября 1910 г., w: На память о 150-летиемъ юбилее Холмской Духовной Семинарии, op. cit., s. 3–134.

[74] Zob. Указъ Его Императорскаго Величества, Самодержца Всероссiйскаго, изъ Святѣйшаго Синода, Преосвященному Евлогiю, Епископу Холмскому и Люблинскому, „Холмская Церковная Жизнъ” 1911, nr 9 (01.05), s. 250.

[75] Por. В. Брюховецький, Знедійснення дійсности…, op. cit., s. 11.

[76] Zob. Епархiальныя извѣстiя и распоряженiя. О перемѣнахъ по службѣ, „Холмская Церковная Жизнъ” 1912, nr 21 (01.11), s. 737.

[77] Chodzi o I Gimnazjum Męskie w Saratowie znajdujące się przy ulicy Gimnazjalnej. Zob. Весь Саратов. Адресно-справочная книга на 1916 г., red. А. Майзульс, Саратов 1916, s. 101.

[78] Zob. APL OCh, Chełmskie Gimnazjum Męskie w Chełmie. Pilna ewidencja Chełmskiego Gimnazjum Męskiego w Chełmie, 1912–1913; zesp. 36/149, sygn. 169, s. 101.

[79] Разныя извѣстiя, „Саратовскiй Духовный Вестникъ” 1912, nr 40–41 (04–11.11), s. 40.

[80] О перемѣнахъ по службѣ. Назначены, „Холмская Церковная Жизнъ” 1912, nr 24 (15.12), s. 832. W powiadomieniach Świętego Synodu pomiędzy 21 grudnia 1912 r. a 17 stycznia 1913 r. (12027) czytamy, że „wykładowcę homiletyki i przedmiotów pokrewnych w Seminarium Duchownym w Saratowie, księdza Płatona Petrowa, zgodnie z jego nominacją od 1 grudnia 1912 r. na stanowisko drugiego księdza przy soborze w Chełmie, zwalnia się od obowiązków w Seminarium Duchownym w Saratowie od podanego wyżej terminu”. Zob. Опредѣленiя Святѣйшaго Сынода, „Церковныя Вѣдомости” 1913, nr 4 (26.01), s. 17.

[81] Юбилейное торжество 22 февраля, „Холмская Церковная Жизнъ” 1913, nr 5 (01.03), s. 131.

[82] О перемѣнахъ по службѣ, „Холмская Церковная Жизнъ” 1913, nr 14 (15.07), s. 385.

[83] Протоколъ засѣданія Съѣзда законоучителей свѣтскихъ среднихъ учебныхъ заведеній Холмской епархіи, состоявшагося 5 іюня 1913 года въ гор. Холмѣ, „Холмская Церковная Жизнъ” 1913, nr 22 (15.11), s. 629.

Spis treści

Wstęp

Wiktor Petrow. Kwestionariusz (wielo)osobowy 1894–1921