Joseph Conrad

W oczach Zachodu

Under Wertern Eyes

przełożyła Helena Janina Pajzderska

Książka w dwóch wersjach językowych: polskiej i angielskiej.

A dual Polish-English language edition.

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Na okładce: Na okładce obraz wygenerowany przez tengr-ai

Tekst wg edycji z roku 1925.

Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7639-653-8

„Z każdej ręki wzięłabym wolność, jak człowiek głodny porwałby kawałek chleba”

Haldin

CZĘŚĆ PIERWSZA

Na wstępie muszę zaznaczyć, iż nie posiadam zgoła tych wysokich darów wyobraźni i plastyki, które dozwoliłyby memu pióru stworzyć dla czytelnika osobistość człowieka, nazywającego się, według rosyjskiego obyczaju, Cyrylem, synem Izydora — Kiryłą Sidorowiczem Razumowym.

Jeżeli wogóle posiadałem kiedykolwiek te dary, to zniknęły one od dawna pod tłoczącem usypiskiem słów. Słowa, jak wiadomo, są wielkimi wrogami rzeczywistości. Ja zaś przez wiele lat byłem nauczycielem języków. Jest to zajęcie, które w końcu staje się zgubnem dla wszelkich zasobów wyobraźni, obserwacji i przenikliwości, jakie mogą być udziałem przeciętnego osobnika. Dla nauczyciela języków przychodzi czas, kiedy świat staje się jedynie krainą słów, a człowiek stworzeniem gadającem, niewiele ciekawszem niż papuga.

W takim stanie rzeczy nie byłbym zgoła zdolnym spostrzec ani przeniknąć istoty pana Razumowa, a tem mniej wyobrazić go sobie takim, jakim był. Nawet zmyślenie wydarzeń jego życia przechodziłoby moje siły. Sądzę jednak, że i bez mego zastrzeżenia czytelnicy tych kartek odczują, iż treść ich oparłem na podstawie dokumentów. I tak jest w istocie. Treść opiera się na dokumencie, a cały mój współudział ogranicza się do znajomości języka rosyjskiego, dostatecznej dla tego, co tu przedsięwziąłem. Dokument ów jest czemś w rodzaju dziennika, pomimo że nazwa ta nie określa go ściśle. Nie jest on bowiem pisany z dnia na dzień, aczkolwiek wszystkie notatki są datowane. Niektóre obejmują kilkomiesięczny przeciąg czasu i rozciągnięte są na tuzinach stronic. Cała wcześniejsza część jest rodzajem opowiadania, odnoszącego się do zdarzenia, które miało miejsce na rok przedtem. Tu muszę zaznaczyć, że długi czas mieszkałem w Genewie. Jedna z dzielnic tego miasta, ze względu na wielką ilość przebywających w niej Rosjan, nosi nazwę Małej Rosji. W owym czasie rozległe stosunki wiązały mnie z ową Małą Rosją; wyznać jednak muszę, że nie zdaję sobie zgoła sprawy z charakteru Rosjan. Brak logiki w ich postępowaniu, arbitralność, z jaką narzucają swoje wnioski, tak często trafiająca się wśród nich wyjątkowość natur, wszystko to nie przedstawia wielkich trudności dla znawcy licznych gramatyk; istnieje jednak jeszcze coś pozatem, jakiś specjalny rys ludzki, jakaś subtelna odrębność, nieuchwytna dla przeciętnych, profesorskich uzdolnień.

Co przedewszystkiem uderzyć musi nauczyciela języków, to nadzwyczajne lubowanie się Rosjan w słowach. Gromadzą je, miłują, ale nie przechowują ich w piersiach; owszem, gotowi są w każdej chwili, w każdej porze dnia lub nocy wyrzucić je z siebie z takim rozmachem, z taką jakąś mechaniczną swadą wydoskonalonych papug, że nie można się oprzeć podejrzeniu, czy istotnie rozumieją to, co mówią. W sposobie ich mowy jest jakiś szlachetny polot, który stawia ją jak najdalej od pospolitego gadulstwa; pomimo to jest ona zawsze zbyt bezładną, by można ją nazwać krasomówstwem. Muszę jednak przeprosić za ten odskok. Zbędnem byłoby zastanawiać się, dlaczego wogóle Razumow pozostawił ten pamiętnik. Trudne do pojęcia jest pragnienie, aby go ludzkie oko oglądało. Wchodzi tu w grę zapewne jakiś tajemniczy popęd ludzkiej natury. Nie biorąc w rachubę Samuela Pepysa, który tą drogą dostał się do nieśmiertelności, niezliczona ilość ludzi: zbrodniarzy zaciętych, filozofów, młodych dziewcząt, mężów stanu i zwykłych głupców spisywała swoje najskrytsze myśli niewątpliwie przez próżność, ale także i z innych, bardziej niezbadanych powodów. Musi istnieć w słowach dziwnie kojąca potęga, skoro tylu ludzi szukało w nich pociechy. Będąc osobnikiem spokojnym, przypuszczam, że to, za czem wszyscy ludzie istotnie się uganiają, jest pewnym rodzajem lub może tylko pewną formułą spokoju. Nie ulega wątpliwości, że dość głośno dopominają się o to w dzisiejszych czasach. Jaki jednak rodzaj ukojenia spodziewał się znaleźć Cyryl Sidorowicz Razumow w pisaniu pamiętnika, tego w żaden sposób odgadnąć nie jestem w stanie.

Faktem jest, że go napisał.

Razumow był wysokim, kształtnym młodzieńcem, niezwykle śniadym na mieszkańca Rosji Środkowej. Bezsprzecznie, możnaby go było nazwać pięknym, gdyby nie szpecił go szczególny brak wykończenia w rysach. Była to jakby twarz potężnie wymodelowana w wosku, poniekąd nawet zbliżająca się do klasycznej prawidłowości typu, którą jednak trzymano blisko ognia tak długo, aż czystość linij zatarła się w topniejącym materjale. Ale nawet jako taki był on dostatecznie ujmujący. Ujmujące również było jego obejście. W rozmowie łatwo dawał się zbić z tropu argumentami i przewagą umysłową. W obecności młodszych rodaków przybierał postawę niezbadanego słuchacza z gatunku tych, którzy zdają się słuchać z rozwagą i ze zrozumieniem, a potem zmieniają przedmiot rozmowy.

Ta właściwość, która mogła wypływać albo z jakichś intelektualnych braków, albo z niedostatecznej wiary we własne przekonania, zjednała Razumowowi opinję głębokiego myśliciela. Wśród gromady zacietrzewionych gadułów, mających zwyczaj wyczerpywania się codziennie namiętnemi rozprawami, stosunkowo milczący osobnik uchodzi zawsze za obdarzonego potęgą wstrzemięźliwości. Pomiędzy kolegami Cyryl Sidorowicz, student na trzecim kursie filozofji uniwersytetu Petersburskiego, miał opinję natury silnej i człowieka godnego zaufania. W kraju, gdzie przekonania mogą być zbrodnią karaną śmiercią, lub czasem gorszą od śmierci dolą, znaczyło to, że można było wywnętrzyć się przed nim z poglądów zakazanych. Lubiano go też dla jego uprzejmego obejścia i spokojnej gotowości w oddawaniu kolegom drobnych przysług, nawet gdy to było połączone z pewną osobistą ofiarą.

Razumow był jakoby synem popa i miał opiekuna w osobie wysoko postawionego magnata, z tych samych zapewne, odległych stron rodem. Ale powierzchowność młodzieńca przeczyła tak skromnemu pochodzeniu. Było ono poprostu nie do uwierzenia. Przebąkiwano też, że Razumow był synem ładnej córki popa, co oczywiście stawiało sprawę w innem świetle, a jednocześnie czyniło zrozumiałą protekcję owego dygnitarza. Nie tłumaczono sobie tego jednak złośliwie. Nikt nie wiedział, kim był ów dygnitarz, i nikt się o to nie troszczył. Razumow otrzymywał skromną, ale zupełnie wystarczającą pensyjkę z rąk jakiegoś podrzędnego adwokata, który również opiekował się nim do pewnego stopnia. Stosunków towarzyskich w stolicy Razumow prawie nie miał. Od czasu do czasu ukazywał się na jakichś nieoficjalnych przyjęciach profesorskich. Na wykłady uczęszczał regularnie i władze uważały go za wiele obiecującego studenta. Pracował na sposób człowieka, który chce dojść do czegoś, lecz nie odgradza się w tym celu od reszty świata. Zawsze był dostępny i w jego życiu nie było nic tajemniczego lub niejasnego.

I

Początek opowiadania Razumowa łączy się z wypadkiem zamordowania wybitnego męża stanu, faktem, charakteryzującym współczesną Rosję, a bardziej jeszcze oświetlającym moralne zepsucie uciśnionego społeczeństwa, gdzie najszlachetniejsze dążenia ludzkości, pragnienie swobody, gorący patrjotyzm, miłość sprawiedliwości, uczucie litości, a nawet wierność umysłów prostych wypaczają się w wybrykach nienawiści i trwogi, tych nieodłącznych towarzyszy niespokojnego despotyzmu.

Wyżej wspomniany fakt odnosi się do udanego zamachu z przed paru lat na życie pana de P —, prezesa osławionej Komisji Represyjnej, męża stanu, obdarzonego wyjątkową władzą. Była to osobistość, o której rozpisywano się szeroko w prasie, a portrety, zjawiające się raz po raz w europejskich ilustracjach, spopularyzowały tę chudą postać fanatyka w kapiącym od złota mundurze, ze zmiętą, pargaminową twarzą, z wyblakłemi oczyma, patrzącemi tępo przez szkła okularów, z orderem świętego Prokopa, wiszącym na wyschłej szyi. Służył on monarchji, więżąc, wysyłając na wygnanie lub na szubienicę mężczyzn i kobiety, starych i młodych z jednakową, niewzruszoną, niezmordowaną gorliwością. Bezwzględny zwolennik idei autokratyzmu, ścigał i tępił wszystko, co mogło mieć jakiś pozór wolności w urządzeniach państwowych, a bezlitosne prześladowanie podrastającego pokolenia zdawało się świadczyć, że dążeniem jego jest unicestwienie samej nawet nadziei wolności.

Mówią, że ten gnębiciel i kat w swej fanatycznej ciasnocie wyobraźni nie zdawał sobie sprawy z nienawiści, jaką wzbudzał. Trudno w to uwierzyć, faktem jest wszelako, że nie przedsiębrał żadnych prawie środków ostrożności, tyczących się jego własnego bezpieczeństwa. W przedmowie do jakiegoś słynnego „ukazu“ oświadczył kiedyś, że „myśl o wolności nie istniała nigdy w zamiarach Stwórcy. Ze zbiorowiska ludzkich narad może się zrodzić jedynie bunt i nieład; a bunt i nieład w świecie, stworzonym do posłuszeństwa i porządku, są grzechem. Nie Rozum lecz Władza jest wyrazem Boskich Zamiarów. Bóg jest Autokratą Wszechświata...“ Być może więc, że człowiek, który wygłaszał podobne przekonania, wierzył święcie, że niebo obowiązane było opiekować się nim w jego bezlitosnej obronie autokracji na ziemi.

Niewątpliwie, czujność policji ocaliła go po wielokroć, ale gdy nadeszła jego godzina, odnośne władze nie mogły go ustrzec. Nie wiedziały bowiem o zamachu, knutym na życie prezesa ministrów; nie doszła do nich najlżejsza wskazówka o spisku ze zwykłych źródeł informacyj, nie dostrzegli żadnych oznak, ani podejrzanego ruchu wśród niebezpiecznych osób.

Pan de P — jechał na stację kolei żelaznej w dwukonnych, odkrytych sankach, z lokajem i stangretem na koźle. Śnieg padał przez całą noc, a że miało to miejsce wczesnym rankiem, więc nieumieciona jeszcze droga była bardzo ciężka dla koni i sanie posuwały się zwolna wskroś trwającą wciąż zadymkę. Gdy przed zakrętem zjechały na lewo, lokaj zauważył idącego zwolna brzegiem chodnika wieśniaka, z rękoma w kieszeniach baraniego kożucha i z głową wtuloną w ramiona pod padającym gęsto śniegiem. Gdy sanie zrównały się z wieśniakiem, ten odwrócił się nagle i wyciągnął rękę. Nastąpił straszny wybuch, którego odgłos stłumiła obfitość sypiącego się śniegu; oba konie padły, a stangret, krzyknąwszy przeraźliwie, zleciał z kozła, raniony śmiertelnie. Lokaj (który ocalał) nie miał czasu zauważyć twarzy człowieka w baranim kożuchu. Ten ostatni, rzuciwszy bombę, odszedł, ale prawdopodobnie, widząc ludzi biegnących zewsząd na miejsce wypadku, uznał za bezpieczniejsze powrócić z nimi.

W mgnieniu oka zebrał się podniecony tłum dookoła sanek. Prezes ministrów, wysiadłszy nietknięty w śnieg, stał nad jęczącym stangretem i, zwracając się raz po raz do otaczających, powtarzał swym słabym, bezradnym głosem: „Proszę was, odstąpcie. Na miłość boską, proszę was, dobrzy ludzie, odstąpcie!“

Wtedy jakiś wysoki młodzieniec, który stał spokojnie pod bramą, o dwa domy dalej, wystąpił na ulicę i, zbliżywszy się szybko, rzucił drugą bombę ponad głowami tłumu. Prezes ministrów pochylał się właśnie nad umierającym stangretem, kiedy bomba uderzyła go w ramię, spadła mu pomiędzy nogi, wybuchnęła ze straszliwą siłą, kładąc go trupem na miejscu, dobijając rannego stangreta i wprost miażdżąc na drzazgi puste sanki. Tłum z wrzaskiem przerażenia rozproszył się we wszystkich kierunkach; pozostali jedynie ci, którzy stali najbliżej prezesa ministrów i wraz z nim na miejscu śmierć ponieśli, oraz paru innych, którzy padli, odbiegając kilka kroków.

Pierwszy wybuch zgromadził tłum jak za dotknięciem laski czarnoksięskiej, drugi równie szybko opustoszył ulicę na setki yardów w każdym kierunku. Poprzez padający śnieg ludzie patrzyli zdaleka na kupkę ciał, leżących jedno na drugiem w pobliżu trupów obu koni. Nikt nie śmiał się zbliżyć; po chwili przygalopował patrol kozacki i, zsiadłszy z koni, zaczął oglądać zwłoki. Pośród niewinnych ofiar drugiej eksplozji leżał trup człowieka w baranim kożuchu, ale twarz była nie do rozpoznania, w kieszeniach jego nędznej odzieży nie znaleziono absolutnie nic i był on jedynym, czyja tożsamość pozostała niestwierdzona.

Tego dnia Razumow wstał o zwykłej porze i spędził ranek w gmachu uniwersyteckim, słuchając wykładów i czas jakiś pracując w bibljotece. W porze obiadowej słyszał w studenckiej jadłodajni, gdzie jadał zazwyczaj obiad o drugiej godzinie, pierwsze nieokreślone pogłoski o rzuceniu bomby. Ale to były tylko szepty, i działo się to w Rosji, gdzie nie było rzeczą bezpieczną, zwłaszcza dla studenta, interesować się zbytnio szeptami pewnego rodzaju. Razumow był jednym z tych ludzi, którzy żyjąc w czasach niepokoju umysłowego i politycznego, instynktownie trzymają się biegu normalnego, praktycznego życia. Wyczuwał do pewnego stopnia napięcia uczuciowe swoich czasów, wstrząsające głucho społeczeństwem, żywił nawet dla nich jakąś nieokreśloną sympatję, ale przedewszystkiem myślał o swojej pracy, studjach i przyszłości.

Pozbawiony był rodziny oficjalnie i faktycznie (popadjanka bowiem umarła od dawna), żadne więc wpływy domowe nie kształtowały jego pojęć ani uczuć. Był tak samotny na świecie, jak rozbitek na morzu. Nazwisko: Razumow było poprostu określeniem samotnej jednostki. Nie istnieli nigdzie żadni Razumowowie, do pokrewieństwa z którymi byłby się mógł przyznać. Najbliższą dlań była Rosja. Cokolwiek bądź dobrego spodziewał się od życia, lub jakiekolwiek nadzieje miałyby mu być odjęte — to jedynie z tego źródła mogło dlań płynąć. Ale wewnętrzna rozterka szarpała tę olbrzymią rodzinę, on zaś stronił od pola walki instynktownie, tak jak człowiek dobry i spokojny cofa się przed wzięciem udziału w gwałtownej kłótni rodzinnej.

Razumow, wracając do domu, myślał, że będąc już dostatecznie przygotowanym do egzaminów, mógłby teraz poświęcić się pracy na konkurs, rozpisany przez ministerjum Oświaty. Uśmiechał mu się srebrny medal. Nazwiska ubiegających się o tę nagrodę miały być przedstawione ministrowi. Sam fakt wzięcia udziału w konkursie będzie życzliwie widziany w wyższych sferach, a posiadacz medalu po uzyskaniu dyplomu mógł się spodziewać otrzymania korzystniejszej posady. Student Razumow w przystępie pychy zapomniał o niebezpieczeństwach, grożących trwałości instytucyj, które rozdają nagrody i posady. Ale przypomniawszy sobie zeszłorocznego medalistę, Razumow, młodzieniec nie mający rodziny, otrzeźwiał, pomiarkował się i uspokoił. Był właśnie z paru innymi studentami u tego kolegi w chwili, gdy ów otrzymał urzędowe zawiadomienie o powodzeniu. Był to spokojny, skromny młodzieniec. „Darujcie“ rzekł z lekkim uśmiechem, biorąc czapkę, „idę kupić wina, ale przedewszystkiem poślę telegram do domu. To się dopiero starzy ucieszą! Całą okolicę sproszą na bibę“.

Razumow pomyślał, że nic w tym rodzaju nie było dla niego na świecie. Jego powodzenie nie ucieszy nikogo. Nie żywił jednak goryczy względem protektora, który nie był prowincjonalnym magnatem, jak to ogólnie przypuszczano. Był to ni mniej ni więcej tylko Książę K —, niegdyś wielki światowiec i ulubieniec salonów, a teraz, gdy dni jego świetności minęły, senator i schorowany podagryk, żyjący zawsze jeszcze wspaniale, ale już w zaciszu domowem. Miał kilkoro dzieci i żonę, równie dumną, jak on sam, arystokratkę.

Przez całe swoje życie raz tylko Razumow zetknął się z Księciem osobiście.

Miało to pozór przypadkowego spotkania w gabinecie adwokata. Przyszedłszy o umówionej godzinie, zastał tam wysokiego, o arystokratycznym wyglądzie pana, z jedwabistemi, siwemi faworytami. Łysy, z chytrą twarzą prawnik zawołał: „Wejdź pan, wejdź, panie Razumow“ z pewną ironiczną serdecznością. Poczem, zwracając się uniżenie do wysokiego pana, rzekł: „Oto mój pupil, Ekscelencjo. Jeden z najbardziej obiecujących studentów na jego wydziale w uniwersytecie Petersburskim“. Ku swemu najwyższemu zdziwieniu Razumow ujrzał białą, kształtną rękę, wyciągającą się ku niemu. Zmieszany, ujął ją zlekka (była miękka i bierna) i jednocześnie usłyszał półłaskawy szept, w którym rozróżnił tylko słowa: „Zadowolony“, „Trwaj“. Ale najbardziej zdumiewającą rzeczą było, że młodzieniec uczuł nagle wyraźny uścisk białej, kształtnej ręki, niby jakiś znak tajemniczy. Doznał tak szczególnego wstrząśnienia, że serce zamarło mu w piersiach. Gdy podniósł oczy, arystokratyczny nieznajomy, odsunąwszy nabok adwokata, skierował się ku drzwiom i wyszedł.

Adwokat czas jakiś porządkował papiery na biurku.

— Wiesz, młodzieńcze, kto to był? — zapytał nagle.

Razumow, który jeszcze nie mógł złapać oddechu, wstrząsnął głową w milczeniu.

— To był Książę K —. Dziwisz się, co on mógł robić w norze takiego biednego szczura prawniczego, jak ja, — co? Tacy wielcy panowie miewają swoje sentymentalne ciekawostki, jak zwykli grzesznicy. Ale gdybym był tobą, Cyrylu Sidorowiczu — ciągnął dalej ze szczególnym naciskiem na tak zwane „otczestwo“ — nie przechwalałbym się tą znajomością. Byłoby to nieroztropnie z twojej strony, Cyrylu Sidorowiczu. O! tak. Mogłoby być nawet niebezpieczne dla twojej przyszłości.

Uszy młodzieńca płonęły jak ogień, w oczach mu pociemniało. „Ten człowiek“, powiedział do siebie. „On“.

Od tej pory Razumow przyzwyczaił się określać w ten sposób w myślach nieznajomego o siwych, jedwabistych faworytach. Od tej pory również, przechodząc arystokratyczną dzielnicę, przyglądał się z zajęciem wspaniałym powozom i zaprzęgom z liberją Księcia K — na koźle. Raz zobaczył Księżnę, wysiadającą z karety i wchodzącą do sklepu w towarzystwie dwóch dziewczynek, z których jedna była o głowę wyższa od drugiej. Ich jasne włosy spadały luźno na plecy według angielskiej mody; obie miały błękitne, roześmiane oczy, jednakowe płaszczyki, mufki i futrzane czapeczki, a policzki ich i noski były zaróżowione od mrozu. Przeszły chodnik wpoprzek, tuż koło Razumowa, on zaś poszedł dalej, uśmiechając się zlekka do siebie. „Jego“ córki, podobne do „Niego“. Młodzieniec czuł szczególną życzliwość dla tych dziewczynek, które nigdy o jego istnieniu wiedzieć nie będą. Niezadługo wyjdą zamąż za jakichś generałów lub kamerherrów i będą mieć zkolei dzieci, które może kiedyś usłyszą o nim, jako o sławnym, starym profesorze, dekorowanym, może tajnym radcą, jednej ze sław Rosji — niczem więcej!

Ale sławny profesor jest kimś. Dystynkcja przeistoczy etykietę „Razumow“ w szanowane powszechnie imię. Nie było nic dziwnego w pragnieniu studenta Razumowa, ażeby się odznaczyć. Prawdziwem życiem człowieka jest to, jakiem go darzą w myślach swoich ludzie powodowani naturalną miłością lub szacunkiem.

Wracając do domu w dzień zamachu na pana de P —, Razumow postanowił wziąć się do pracy dla uzyskania srebrnego medalu.

Wstępując zwolna na czwarte piętro po ciemnych, brudnych schodach domu, w którym mieszkał, był pełen wiary w powodzenie. Nazwisko medalisty będzie ogłoszone w gazetach w dzień Nowego Roku. I na myśl, że „On“ prawdopodobnie je przeczyta, Razumow aż przystanął na schodach, poczem poszedł dalej, uśmiechając się zlekka z własnego wzruszenia.

— Et, głupstwo — pomyślał wnet, — ale medal to niezła rzecz na początek.

Myśl o pracy w cieple własnego pokoju podziałała na niego przyjemnie i zachęcająco.

— Popracuję ze cztery godziny — pomyślał.

Ale zaledwie zamknął za sobą drzwi, osłupiał. Pod piecem, połyskującym w pomroce białemi kaflami, stała jakaś czarna postać w długich butach i karakułowej czapce na głowie. Miała wygląd gibki i męski. Razumow był zmieszany w najwyższym stopniu. Dopiero gdy postać, postąpiwszy ku niemu parę kroków, spytała spokojnym, poważnym głosem, czy drzwi od sieni zamknięte, odzyskał mowę.

— Haldin!… Wiktor Wiktorowicz!… To wy? Tak; drzwi od sieni zamknięte. Ale doprawdy, nie spodziewałem się zastać was tutaj.

Wiktor Haldin, jeden z najstarszych wiekiem studentów, nie odznaczał się gorliwością w naukach. Na wykładach prawie go nie widywano i u władz miał złą opinję, jako „duch niespokojny“. Cieszył się jednak ogromnem uznaniem kolegów. Razumow nie żył z nim nigdy blisko. Spotykali się czasem na zebraniach koleżeńskich w mieszkaniach innych studentów. Raz nawet posprzeczali się ze sobą na punkcie zasad podstawowych, tak drogich krewkim umysłom młodości.

Razumow byłby wolał, żeby Haldin wybrał inną porę do przyjścia na pogawędkę. Czuł się w tak dobrem usposobieniu do konkursowej pracy! Ale ponieważ Haldina nie można się było pozbyć tak łatwo jak pierwszego lepszego, Razumow, siląc się na gościnność, poprosił go, by usiadł, i poczęstował papierosem.

— Cyrylu Sidorowiczu — rzekł tamten, zrzucając czapkę karakułową, — nie jesteśmy może z jednego obozu. Twoje pojęcia są bardziej filozoficzne. Jesteś małomówny, ale nie spotkałem takiego, co śmiałby wątpić w szlachetność twoich uczuć. Masz charakter stały, a takie charaktery nie mogą istnieć bez odwagi.

Słowa pochlebiły Razumowowi i zaczął szeptać z zawstydzeniem, że bardzo go cieszy to dobre mniemanie Haldina, gdy ten podniósł rękę.

— Mówiłem to sobie — ciągnął dalej, — gdym rozmyślał o mojem położeniu, ukryty w składzie drzewa nad rzeką. „To silny charakter ten młodzieniec“, powiedziałem sobie, „on duszy na wiatr nie rzuca“. Twoja wstrzemięźliwość zachwycała mnie zawsze, Cyrylu Sidorowiczu. Więc usiłowałem przypomnieć sobie twój adres. I patrz — co za szczęśliwy zbieg okoliczności! Stróż tego domu rozmawiał właśnie z jakimś sankarzem po drugiej stronie ulicy, gdym wchodził. Nie spotkałem na schodach żywej duszy. A gdym już znalazł się na czwartem piętrze, zobaczyłem gospodynię, wychodzącą z twego pokoju. Nie widziała mnie. Przeszła sień i skierowała się do swoich drzwi, a ja wtedy wsunąłem się niepostrzeżenie i czekam tu od dwóch godzin, spodziewając się twego powrotu lada chwila.

Razumow słuchał ze zdumieniem, ale nim zdążył otworzyć usta, Haldin dodał, wymawiając każdy wyraz powoli:

— To ja wyprawiłem dziś rano pana de P — na tamten świat.

Razumow powstrzymał okrzyk zgrozy. Poczucie, iż życie jego zwichnęło się całkowicie przez zetknięcie z taką zbrodnią, znalazło wyraz w wewnętrznym, nawpół sarkastycznym wykrzykniku:

— Otóż i po moim srebrnym medalu!

Haldin, poczekawszy chwilę, ciągnął dalej:

— Nic nie mówisz, Cyrylu Sidorowiczu! Rozumiem twoje milczenie. Oczywiście, nie mogę się spodziewać, abyś z twoim angielskim chłodem rzucił mi się na szyję. Ale mniejsza o twoje zachowanie. Masz dość serca, by obiły się o nie jęki i zgrzytanie zębów, jakie ten człowiek wywoływał w całym kraju. To starczyło, aby przygłuszyć wszelkie nadzieje filozoficzne. On niszczył młode latorośle. Trzeba było temu kres położyć. To był człowiek niebezpieczny — człowiek przekonań. Jeszcze trzy lata jego działalności, a bylibyśmy się cofnęli o pięćdziesiąt lat niewoli — a ile dusz straconych, ile zmarnowanych istnień przez ten czas.

Jego urywany, pewny siebie głos stracił nagle dźwięk i Haldin dodał tępo:

— Tak bracie. Zabiłem go. Ciężka to była robota!

Razumow opadł na krzesło. Spodziewał się, że gromada policjantów wtargnie tu lada chwila. Toż ich tam tysiące już biega po mieście, szukając tego człowieka, który chodzi tam i napowrót po jego pokoju. A Haldin mówił dalej miarowym, spokojnym głosem. Raz po raz wykonywał jakiś ruch ręką zwolna, bez podniecenia. Opowiedział Razumowowi, jak od roku już rozmyślał nad tem, tygodnie całe jednej nocy nie przespał, jak należy. On i „drugi“ otrzymali wiadomość o zamiarach ministra późnym wieczorem poprzedniego dnia, od „pewnej osoby“. On i ten „drugi“ przygotowali swoje „maszyny“ i postanowili nie zmrużyć oka dopóki „czyn“ nie zostanie spełniony. Wałęsali się więc po ulicach wśród padającego śniegu z „maszynami“, nie zamieniając słowa przez całą noc. Gdy przypadkiem spotykali patrol policyjny, brali się pod ręce i udawali pijanych chłopów, zataczając się i bełkocząc ochrypłemi, pijackiemi głosami. Poza temi dziwacznemi wybrykami milczeli, chodząc bezustannie. Plany ich były omówione poprzednio. O świcie udali się na miejsce, gdzie, jak wiedzieli, sanki musiały przejeżdżać. Gdy je spostrzegli, pożegnali się jakiemiś krótkiemi słowami i rozeszli. „Tamten“ pozostał na chodniku, Haldin zajął stanowisko trochę dalej na ulicy.

Rzuciwszy „maszynę“, uciekł, ale wnet dogonił go tłum, biegnący w panicznym strachu po drugim wybuchu. Byli nieprzytomni z trwogi. Parokrotnie rzucono Haldinem jak piłką. Zwolnił kroku i dozwolił się wyminąć, poczem skręcił na lewo w jakąś wąską uliczkę. Był sam.

Zdumiewała go łatwość, z jaką mu się to wszystko powiodło. Czyn był spełniony. Zaledwie mógł w to uwierzyć. Ogarnęło go tak nieprzeparte znużenie, że byłby się położył na bruku i usnął. Ale to minęło szybko. Zaczął iść prędzej, kierując się w ubogą dzielnicę miasta, gdzie mieszkał Ziemianicz.

Ziemianicz, jak wymiarkował Razumow, był miejskim chłopem, któremu się powodziło; trudnił się wynajmowaniem sanek i koni. Haldin przerwał opowiadanie i wykrzyknął:

— O! to typ! Dzielna dusza! Najlepszy woźnica w Petersburgu. I ma taką trójkę!... O! to człowiek!

Ów Ziemianicz zobowiązał się zawieźć bezpiecznie jedną lub dwie osoby każdego czasu na jedną z pomniejszych stacyjek kolei południowej. Ale nie było czasu uprzedzić go o tem poprzedniego wieczoru. Zazwyczaj można go było zastać w lichej szynkowni za rogatkami. Gdy jednak Haldin przyszedł tam, Ziemianicza nie było i spodziewano się go dopiero wieczorem. Haldin więc zaczął błąkać się po mieście.

Ujrzawszy otwartą bramę jakiegoś składu drzewa, wszedł, by znaleźć osłonę od wiatru, który dął po pustej, szerokiej jezdni. Wielkie, kwadratowe sągi porąbanego drzewa, zawiane śniegiem, wyglądały jak wiejskie chaty. Zpoczątku, stróż, który odkrył Haldina, przykucniętego pośród nich, rozmawiał z nim przyjaźnie. Był to suchy staruszek w dwóch podartych wojskowych mundurach; jego pomarszczona, drobna twarz, podwiązana brudną, czerwoną chustką, wyglądała komicznie. Nagle zasępił się i ni stąd, ni zowąd zaczął wrzeszczeć:

— Czego się tu włóczysz, przybłędo jakiś! Znamy się na takich ptaszkach. Chłop młody i zdrów, będzie mi się tu wylegiwał. I nawet pijany nie jesteś. Czego tu chcesz? Nie strasz nas. Wynoś się stąd. Źle ci z oczu patrzy.

Haldin zatrzymał się przed siedzącym nieruchomo Razumowem. Było coś nieopisanie śmiałego, niemal wyzywającego w jego gibkiej postaci i białem czole, nad którem jasne włosy jeżyły się bujnie.

— Nie podobały mu się moje oczy — rzekł. — I oto... jestem tutaj.

Razumow zdobył się z wysiłkiem na spokój.

— Wybaczcie, Wiktorze Wiktorowiczu. My się tak mało znamy. Nie pojmuję, dlaczego wy do mnie...

— Kwestja zaufania — rzekł Haldin.

Te słowa zamknęły wargi Razumowa, jak gdyby jakaś ręka położyła mu się na ustach. Mózg jego kipiał warem argumentów.

— I oto... jesteś tutaj — zamruczał przez zęby.

Tamten nie zauważył tonu złości. Nie podejrzewał jej nawet.

— Tak. I nikt nie wie, że tu jestem. A gdyby mnie schwytano, jesteście ostatnią osobą, którą możnaby podejrzewać! Jak widzisz, to jest dodatnia strona sprawy. Zresztą, mówiąc do człowieka wyższego umysłu, jak ty, mogę być szczerym. Przyszło mi na myśl, że ty — — ty nie masz nikogo z bliskich, żadnych węzłów rodzinnych, że w najgorszym razie, gdyby się to wydało, niktby na tem nie cierpiał. Dość już było w Rosji zrujnowanych ognisk domowych. Ale nie wyobrażam sobie, jakim sposobem dowiedzianoby się, żem był w twojem mieszkaniu. Jeżeli mnie złapią, potrafię milczeć bez względu na to, co im się będzie podobało wyprawiać ze mną — dodał posępnie.

Zaczął znów chodzić po pokoju, podczas gdy Razumow siedział wciąż jak zmiażdżony.

— Pomyślałeś, że ja — — wykrztusił, dławiąc się oburzeniem.

— Tak, Razumowie. Tak, bracie. Kiedyś i ty pomożesz nam budować. Uważasz mnie teraz za terrorystę, za burzyciela tego co jest. Ale pomyśl, że istotnymi burzycielami są ci, którzy niszczą ducha postępu i prawdy, nie zaś mściciele, którzy tylko zabijają ciała prześladowców ludzkiej godności. Tacy ludzie, jak ja, potrzebni są, aby zrobić miejsce dla trzeźwych myślicieli — jak ty. Ha! my wszyscy poświęciliśmy nasze życia; niemniej, radbym się ocalić, jeżeli to możliwe. Nie o moje życie mi chodzi, lecz o możność działania. Nie żyłbym bezczynnie. Oh! nie! Nie sądź mnie błędnie, Razumowie. Ludzie tacy, jak ja, nie rodzą się na kamieniu. A przytem, taki czyn jak dzisiejszy tem bardziej przeraża gnębicieli, jeżeli sprawca zniknie bez śladu. Wtedy siedzą w swoich gabinetach i pałacach, i drżą ze strachu. Otóż wszystko — czego żądam od ciebie — to żebyś mi dopomógł zniknąć. Niewielka to rzecz. Pójdziesz poprostu do Ziemianicza, tam gdzie byłem dziś rano, i powiesz mu: „Ten, kogo znasz, potrzebuje sanek i doskonałych koni. O wpół do pierwszej w nocy niech staną przy siódmej latarni na lewo, licząc od górnego końca Karabelnoj. Gdyby nikt nie wsiadł, niech sanki objadą wkoło i za jakie dziesięć minut niech wrócą na to samo miejsce“.

Razumow dziwił się sam sobie, czemu nie przerwał dotąd tej gadaniny i nie powiedział wręcz temu człowiekowi, żeby sobie poszedł. Byłoż to słabością z jego strony lub czemś innem?

Doszedł do przekonania, że był to zdrowy instynkt. Haldina musiano widzieć. Niepodobieństwem było, żeby ktoś w tłumie nie zauważył człowieka, który rzucił drugą bombę. Haldin miał powierzchowność zwracającą uwagę. Policja do tej pory musi już posiadać jego rysopis. Niebezpieczeństwo rosło z każdą chwilą. Wyprawić go teraz, żeby się znowu wałęsał po ulicach, to go wkońcu schwycą.

Policja wprędce dowie się o nim wszystkiego. Wytężą siły, ażeby odkryć spisek. Każdy, kto miał kiedykolwiek z nim do czynienia, będzie w największem niebezpieczeństwie. Jakieś niebaczne słowo, jakieś same w sobie niewinne drobiazgi będą poczytane za zbrodnie. Razumow przypomniał sobie pewne rzeczy, które sam mówił, inne, których słuchał na zebraniach studenckich. Od tych zebrań niepodobieństwem prawie było uchylać się; koledzy patrzyliby podejrzliwie na takiego studenta.

Razumow widział się zamkniętym w fortecy, nękanym, może nawet brutalizowanym. Widział się zesłanym porządkiem administracyjnym, pozbawionym wszelkiej nadziei i przyszłości. Widział się — w najlepszym razie — pędzącym nędzną egzystencję pod dozorem policji, w dalekiej mieścinie prowincjonalnej, bez przyjaciół, którzyby mu pomagali w potrzebach lub nawet przedsiębrali kroki dla ulżenia jego losowi, jak to się działo z innymi. Inni mieli rodziców, braci, krewnych, znajomych, którzy poruszyliby niebo i ziemię dla ich dobra — on nie miał nikogo. Ci sami sędziowie, którzy go skażą rano, zapomną o jego istnieniu, nim słońce zajdzie.

Widział jak młodość jego marnieje i ginie w nędzy i głodzie, jak siły go opuszczają, jak władze umysłowe topnieją. Widział się snującym po ulicach, złamanym, w lichej odzieży, umierającym bez opieki w jakiejś cuchnącej norze, lub na ohydnem łóżku szpitala rządowego.

Wzdrygnął się. Poczem zstąpił na niego chłodny, gorzki spokój. Tak; tego człowieka nie można puszczać na ulicę, dopóki nie będzie można pozbyć się go z jaką taką szansą ocalenia. To było najlepsze, co można było zrobić. Oczywiście, Razumow czuł, że bezpieczeństwu jego samotnej egzystencji wciąż coś grozić będzie. Wypadki dzisiejszego wieczora zwrócić się mogą przeciwko niemu każdej chwili, dopóki ten człowiek żyć będzie i dopóki trwać będą obecne urządzenia państwowe. Wydały mu się w tej chwili rozsądne i niewzruszone. Tkwiła w nich potęga harmonji i ładu w przeciwieństwie do straszliwej zawieruchy, jaką ten człowiek wniósł tutaj. Nienawidził tego człowieka. Rzekł jednak spokojnie:

— Tak; oczywiście pójdę. Musisz mi udzielić ścisłych wskazówek, a co do reszty, polegaj na mnie.

— Ach! To człowiek. Zrównoważony, chłodny jak ogórek. Prawdziwy Anglik. Skąd ty wziąłeś taką duszę? Niewielu jest takich jak ty. Posłuchaj, bracie. Ludzie mojego pokroju nie zostawiają potomstwa, ale ich dusze nie giną. Żadna dusza nie ginie... Spełnia swoje posłannictwo — inaczej, jakąż wartość miałoby zaparcie się siebie, męczeństwo przekonania, wiara, wszystkie trudy duszy? Co stanie się z moją duszą, gdy umrę, a umrzeć muszę może bardzo niedługo? Nie zginie także. Zrozumiej mnie dobrze, Razumowie. To nie mord — to wojna, wojna. Duch mój wojować będzie w ciele jakiegoś innego Rosjanina, aż wszelki fałsz zniknie ze świata. Dzisiejsza cywilizacja jest fałszywa, ale nowa era zabłyśnie nad Rosją. Ha! nie mówisz nic; niedowierzasz. Szanuję twój sceptycyzm filozoficzny, Razumowie, lecz nie tykaj duszy, tej duszy rosyjskiej, która żyje w nas wszystkich. Ta dusza ma przyszłość. Ma misję do spełnienia, mówię ci; inaczej, czyż ja uczyniłbym tę straszną rzecz.... jak rzeźnik, siejąc śmierć wśród tych wszystkich niewinnych ludzi... ja! ja!... Ja nie zabiłbym muchy!

— Nie tak głośno — ostrzegł Razumow szorstko.

Haldin usiadł nagle, położył głowę na splecionych rękach i wybuchnął płaczem. Płakał w ten sposób długo. W pokoju ściemniło się zupełnie. Razumow, nieruchomy, słuchał tych łkań w ponurem milczeniu. Tamten podniósł głowę, wstał i wysiłkiem woli opanował głos.

— Tak, ludzie tacy jak ja potomków nie zostawiają — powtórzył zcicha. — Ale ja mam siostrę. Mieszka z moją starą matką. Namówiłem je w tym roku, żeby wyjechały zagranicę — dzięki Bogu. Niezłe dziewczę ta moja siostrzyczka. Ma takie ufne oczy, jak chyba żadna istota ludzka, chodząca po tej ziemi. Mam nadzieję, że pójdzie dobrze zamąż. Będzie miała dzieci — synów może. Spójrz na mnie. Mój ojciec był urzędnikiem państwowym na prowincji. Miał także wioskę. Prosty sługa Boży... prawdziwy Rosjanin na swój sposób. Wcielenie posłuszeństwa. Ale jam się w niego nie wdał. Mówią, że jestem podobny do najstarszego brata mojej matki, oficera. Rozstrzelali go w 28 roku. Za Mikołaja, wiesz... Przecież ci powiedziałem, że to jest wojna, wojna. Ale, o Boże sprawiedliwości! Jakaż to ciężka praca!

Razumow, siedząc na krześle, z głową opartą na ręku, przemówił, jak gdyby z dna otchłani:

— Wierzysz w Boga, Haldinie?

— Czepiasz się słów, wydartych komuś z duszy. Co cię to obchodzi? Jaki to Anglik powiedział: „Jest Boska dusza w rzeczach“. Niech to djabli porwą! Nie mogę sobie przypomnieć. Ale powiedział prawdę. Gdy przyjdzie wasz dzień, myśliciele, nie zapominajcie o tem co jest boskiego w duszy Rosjanina. Tem czemś jest rezygnacja. Szanujcie to w waszym intelektualnym rozpędzie, nie psujcie waszą pyszną mądrością tego, co ta dusza ma do powiedzenia światu. Mówię do ciebie jak człowiek, mający powróz na szyi. Kim — myślisz — jestem? Istotą zbuntowaną? Nie. To wy, myśliciele, żyjecie w ciągłym buncie. Ja jestem jednym ze zrezygnowanych. Gdy konieczność tej ciężkiej roboty przyszła na mnie i gdy zrozumiałem, że to musi być zrobione, cóż uczyniłem? Czym się pysznił moim zamiarem? Czym się nim rozkoszował? Czym próbował ważyć jego wartość i skutki? Nie. Byłem zrezygnowany. Powiedziałem sobie: „Dziej się wola Boża“.

Rzucił się na łóżko Razumowa w całej swej długości i, zasłoniwszy oczy odwróconemi nazewnątrz dłońmi, pozostał tak doskonale nieruchomy i milczący. Nawet nie można było dosłyszeć, że oddycha. Grobowa cisza panowała w pokoju nieprzerwanie, aż w pomroce Razumow rzekł ponuro:

— Haldinie!

— Co? — odpowiedział tamten natychmiast, zgoła już niewidzialny na łóżku, gdzie leżał bez najmniejszego poruszenia.

— Czy nie czas na mnie?

— Tak, bracie — dał się słyszeć, leżąc wciąż na łóżku w ciemności; jak gdyby mówił przez sen. — Przyszedł czas wystawienia losu na próbę.

Umilkł, poczem dał kilka zwięzłych, jasnych wskazówek wciąż tym samym, bezbarwnym głosem człowieka uśpionego. Razumow gotował się do wyjścia bez słowa odpowiedzi. Gdy opuszczał pokój, głos z łóżka rzekł za nim:

— Idź z Bogiem, ty milcząca duszo.

W sieni Razumow, idąc po cichu, zamknął drzwi i włożył klucz do kieszeni.

PART FIRST

To begin with I wish to disclaim the possession of those high gifts of imagination and expression which would have enabled my pen to create for the reader the personality of the man who called himself, after the Russian custom, Cyril son of Isidor—Kirylo Sidorovitch—Razumov.

If I have ever had these gifts in any sort of living form they have been smothered out of existence a long time ago under a wilderness of words. Words, as is well known, are the great foes of reality. I have been for many years a teacher of languages. It is an occupation which at length becomes fatal to whatever share of imagination, observation, and insight an ordinary person may be heir to. To a teacher of languages there comes a time when the world is but a place of many words and man appears a mere talking animal not much more wonderful than a parrot.

This being so, I could not have observed Mr. Razumov or guessed at his reality by the force of insight, much less have imagined him as he was. Even to invent the mere bald facts of his life would have been utterly beyond my powers. But I think that without this declaration the readers of these pages will be able to detect in the story the marks of documentary evidence. And that is perfectly correct. It is based on a document; all I have brought to it is my knowledge of the Russian language, which is sufficient for what is attempted here. The document, of course, is something in the nature of a journal, a diary, yet not exactly that in its actual form. For instance, most of it was not written up from day to day, though all the entries are dated. Some of these entries cover months of time and extend over dozens of pages. All the earlier part is a retrospect, in a narrative form, relating to an event which took place about a year before.

I must mention that I have lived for a long time in Geneva. A whole quarter of that town, on account of many Russians residing there, is called La Petite Russie—Little Russia. I had a rather extensive connexion in Little Russia at that time. Yet I confess that I have no comprehension of the Russian character. The illogicality of their attitude, the arbitrariness of their conclusions, the frequency of the exceptional, should present no difficulty to a student of many grammars; but there must be something else in the way, some special human trait—one of those subtle differences that are beyond the ken of mere professors. What must remain striking to a teacher of languages is the Russians’ extraordinary love of words. They gather them up; they cherish them, but they don’t hoard them in their breasts; on the contrary, they are always ready to pour them out by the hour or by the night with an enthusiasm, a sweeping abundance, with such an aptness of application sometimes that, as in the case of very accomplished parrots, one can’t defend oneself from the suspicion that they really understand what they say. There is a generosity in their ardour of speech which removes it as far as possible from common loquacity; and it is ever too disconnected to be classed as eloquence.... But I must apologize for this digression.

It would be idle to inquire why Mr. Razumov has left this record behind him. It is inconceivable that he should have wished any human eye to see it. A mysterious impulse of human nature comes into play here. Putting aside Samuel Pepys, who has forced in this way the door of immortality, innumerable people, criminals, saints, philosophers, young girls, statesmen, and simple imbeciles, have kept self-revealing records from vanity no doubt, but also from other more inscrutable motives. There must be a wonderful soothing power in mere words since so many men have used them for self-communion. Being myself a quiet individual I take it that what all men are really after is some form or perhaps only some formula of peace. Certainly they are crying loud enough for it at the present day. What sort of peace Kirylo Sidorovitch Razumov expected to find in the writing up of his record it passeth my understanding to guess.

The fact remains that he has written it.

Mr. Razumov was a tall, well-proportioned young man, quite unusually dark for a Russian from the Central Provinces. His good looks would have been unquestionable if it had not been for a peculiar lack of fineness in the features. It was as if a face modelled vigorously in wax (with some approach even to a classical correctness of type) had been held close to a fire till all sharpness of line had been lost in the softening of the material. But even thus he was sufficiently good-looking. His manner, too, was good. In discussion he was easily swayed by argument and authority. With his younger compatriots he took the attitude of an inscrutable listener, a listener of the kind that hears you out intelligently and then—just changes the subject.

This sort of trick, which may arise either from intellectual insufficiency or from an imperfect trust in one’s own convictions, procured for Mr. Razumov a reputation of profundity. Amongst a lot of exuberant talkers, in the habit of exhausting themselves daily by ardent discussion, a comparatively taciturn personality is naturally credited with reserve power. By his comrades at the St. Petersburg University, Kirylo Sidorovitch Razumov, third year’s student in philosophy, was looked upon as a strong nature—an altogether trustworthy man. This, in a country where an opinion may be a legal crime visited by death or sometimes by a fate worse than mere death, meant that he was worthy of being trusted with forbidden opinions. He was liked also for his amiability and for his quiet readiness to oblige his comrades even at the cost of personal inconvenience.

Mr. Razumov was supposed to be the son of an Archpriest and to be protected by a distinguished nobleman—perhaps of his own distant province. But his outward appearance accorded badly with such humble origin. Such a descent was not credible. It was, indeed, suggested that Mr. Razumov was the son of an Archpriest’s pretty daughter—which, of course, would put a different complexion on the matter. This theory also rendered intelligible the protection of the distinguished nobleman. All this, however, had never been investigated maliciously or otherwise. No one knew or cared who the nobleman in question was. Razumov received a modest but very sufficient allowance from the hands of an obscure attorney, who seemed to act as his guardian in some measure. Now and then he appeared at some professor’s informal reception. Apart from that Razumov was not known to have any social relations in the town. He attended the obligatory lectures regularly and was considered by the authorities as a very promising student. He worked at home in the manner of a man who means to get on, but did not shut himself up severely for that purpose. He was always accessible, and there was nothing secret or reserved in his life.

I

The origin of Mr. Razumov’s record is connected with an event characteristic of modern Russia in the actual fact: the assassination of a prominent statesman—and still more characteristic of the moral corruption of an oppressed society where the noblest aspirations of humanity, the desire of freedom, an ardent patriotism, the love of justice, the sense of pity, and even the fidelity of simple minds are prostituted to the lusts of hate and fear, the inseparable companions of an uneasy despotism.

The fact alluded to above is the successful attempt on the life of Mr. de P—-, the President of the notorious Repressive Commission of some years ago, the Minister of State invested with extraordinary powers. The newspapers made noise enough about that fanatical, narrow-chested figure in gold-laced uniform, with a face of crumpled parchment, insipid, bespectacled eyes, and the cross of the Order of St. Procopius hung under the skinny throat. For a time, it may be remembered, not a month passed without his portrait appearing in some one of the illustrated papers of Europe. He served the monarchy by imprisoning, exiling, or sending to the gallows men and women, young and old, with an equable, unwearied industry. In his mystic acceptance of the principle of autocracy he was bent on extirpating from the land every vestige of anything that resembled freedom in public institutions; and in his ruthless persecution of the rising generation he seemed to aim at the destruction of the very hope of liberty itself.

It is said that this execrated personality had not enough imagination to be aware of the hate he inspired. It is hardly credible; but it is a fact that he took very few precautions for his safety. In the preamble of a certain famous State paper he had declared once that “the thought of liberty has never existed in the Act of the Creator. From the multitude of men’s counsel nothing could come but revolt and disorder; and revolt and disorder in a world created for obedience and stability is sin. It was not Reason but Authority which expressed the Divine Intention. God was the Autocrat of the Universe....” It may be that the man who made this declaration believed that heaven itself was bound to protect him in his remorseless defence of Autocracy on this earth.

No doubt the vigilance of the police saved him many times; but, as a matter of fact, when his appointed fate overtook him, the competent authorities could not have given him any warning. They had no knowledge of any conspiracy against the Minister’s life, had no hint of any plot through their usual channels of information, had seen no signs, were aware of no suspicious movements or dangerous persons.

Mr. de P—- was being driven towards the railway station in a two-horse uncovered sleigh with footman and coachman on the box. Snow had been falling all night, making the roadway, uncleared as yet at this early hour, very heavy for the horses. It was still falling thickly. But the sleigh must have been observed and marked down. As it drew over to the left before taking a turn, the footman noticed a peasant walking slowly on the edge of the pavement with his hands in the pockets of his sheepskin coat and his shoulders hunched up to his ears under the falling snow. On being overtaken this peasant suddenly faced about and swung his arm. In an instant there was a terrible shock, a detonation muffled in the multitude of snowflakes; both horses lay dead and mangled on the ground and the coachman, with a shrill cry, had fallen off the box mortally wounded. The footman (who survived) had no time to see the face of the man in the sheepskin coat. After throwing the bomb this last got away, but it is supposed that, seeing a lot of people surging up on all sides of him in the falling snow, and all running towards the scene of the explosion, he thought it safer to turn back with them.

In an incredibly short time an excited crowd assembled round the sledge. The Minister-President, getting out unhurt into the deep snow, stood near the groaning coachman and addressed the people repeatedly in his weak, colourless voice: “I beg of you to keep off: For the love of God, I beg of you good people to keep off.”

It was then that a tall young man who had remained standing perfectly still within a carriage gateway, two houses lower down, stepped out into the street and walking up rapidly flung another bomb over the heads of the crowd. It actually struck the Minister-President on the shoulder as he stooped over his dying servant, then falling between his feet exploded with a terrific concentrated violence, striking him dead to the ground, finishing the wounded man and practically annihilating the empty sledge in the twinkling of an eye. With a yell of horror the crowd broke up and fled in all directions, except for those who fell dead or dying where they stood nearest to the Minister-President, and one or two others who did not fall till they had run a little way.

The first explosion had brought together a crowd as if by enchantment, the second made as swiftly a solitude in the street for hundreds of yards in each direction. Through the falling snow people looked from afar at the small heap of dead bodies lying upon each other near the carcases of the two horses. Nobody dared to approach till some Cossacks of a street-patrol galloped up and, dismounting, began to turn over the dead. Amongst the innocent victims of the second explosion laid out on the pavement there was a body dressed in a peasant’s sheepskin coat; but the face was unrecognisable, there was absolutely nothing found in the pockets of its poor clothing, and it was the only one whose identity was never established.

That day Mr. Razumov got up at his usual hour and spent the morning within the University buildings listening to the lectures and working for some time in the library. He heard the first vague rumour of something in the way of bomb-throwing at the table of the students’ ordinary, where he was accustomed to eat his two o’clock dinner. But this rumour was made up of mere whispers, and this was Russia, where it was not always safe, for a student especially, to appear too much interested in certain kinds of whispers. Razumov was one of those men who, living in a period of mental and political unrest, keep an instinctive hold on normal, practical, everyday life. He was aware of the emotional tension of his time; he even responded to it in an indefinite way. But his main concern was with his work, his studies, and with his own future.

Officially and in fact without a family (for the daughter of the Archpriest had long been dead), no home influences had shaped his opinions or his feelings. He was as lonely in the world as a man swimming in the deep sea. The word Razumov was the mere label of a solitary individuality. There were no Razumovs belonging to him anywhere. His closest parentage was defined in the statement that he was a Russian. Whatever good he expected from life would be given to or withheld from his hopes by that connexion alone. This immense parentage suffered from the throes of internal dissensions, and he shrank mentally from the fray as a good-natured man may shrink from taking definite sides in a violent family quarrel.

Razumov, going home, reflected that having prepared all the matters of the forthcoming examination, he could now devote his time to the subject of the prize essay. He hankered after the silver medal. The prize was offered by the Ministry of Education; the names of the competitors would be submitted to the Minister himself. The mere fact of trying would be considered meritorious in the higher quarters; and the possessor of the prize would have a claim to an administrative appointment of the better sort after he had taken his degree. The student Razumov in an access of elation forgot the dangers menacing the stability of the institutions which give rewards and appointments. But remembering the medallist of the year before, Razumov, the young man of no parentage, was sobered. He and some others happened to be assembled in their comrade’s rooms at the very time when that last received the official advice of his success. He was a quiet, unassuming young man: “Forgive me,” he had said with a faint apologetic smile and taking up his cap, “I am going out to order up some wine. But I must first send a telegram to my folk at home. I say! Won’t the old people make it a festive time for the neighbours for twenty miles around our place.”

Razumov thought there was nothing of that sort for him in the world. His success would matter to no one. But he felt no bitterness against the nobleman his protector, who was not a provincial magnate as was generally supposed. He was in fact nobody less than Prince K—-, once a great and splendid figure in the world and now, his day being over, a Senator and a gouty invalid, living in a still splendid but more domestic manner. He had some young children and a wife as aristocratic and proud as himself.

In all his life Razumov was allowed only once to come into personal contact with the Prince.

It had the air of a chance meeting in the little attorney’s office. One day Razumov, coming in by appointment, found a stranger standing there—a tall, aristocratic-looking Personage with silky, grey sidewhiskers. The bald-headed, sly little lawyer-fellow called out, “Come in—come in, Mr. Razumov,” with a sort of ironic heartiness. Then turning deferentially to the stranger with the grand air, “A ward of mine, your Excellency. One of the most promising students of his faculty in the St. Petersburg University.”

To his intense surprise Razumov saw a white shapely hand extended to him. He took it in great confusion (it was soft and passive) and heard at the same time a condescending murmur in which he caught only the words “Satisfactory” and “Persevere.” But the most amazing thing of all was to feel suddenly a distinct pressure of the white shapely hand just before it was withdrawn: a light pressure like a secret sign. The emotion of it was terrible. Razumov’s heart seemed to leap into his throat. When he raised his eyes the aristocratic personage, motioning the little lawyer aside, had opened the door and was going out.

The attorney rummaged amongst the papers on his desk for a time. “Do you know who that was?” he asked suddenly.

Razumov, whose heart was thumping hard yet, shook his head in silence.

“That was Prince K—-. You wonder what he could be doing in the hole of a poor legal rat like myself—eh? These awfully great people have their sentimental curiosities like common sinners. But if I were you, Kirylo Sidorovitch,” he continued, leering and laying a peculiar emphasis on the patronymic, “I wouldn’t boast at large of the introduction. It would not be prudent, Kirylo Sidorovitch. Oh dear no! It would be in fact dangerous for your future.”

The young man’s ears burned like fire; his sight was dim. “That man!” Razumov was saying to himself. “He!”

Henceforth it was by this monosyllable that Mr. Razumov got into the habit of referring mentally to the stranger with grey silky side-whiskers. From that time too, when walking in the more fashionable quarters, he noted with interest the magnificent horses and carriages with Prince K—-’s liveries on the box. Once he saw the Princess get out—she was shopping—followed by two girls, of which one was nearly a head taller than the other. Their fair hair hung loose down their backs in the English style; they had merry eyes, their coats, muffs, and little fur caps were exactly alike, and their cheeks and noses were tinged a cheerful pink by the frost. They crossed the pavement in front of him, and Razumov went on his way smiling shyly to himself. “His” daughters. They resembled “Him.” The young man felt a glow of warm friendliness towards these girls who would never know of his existence. Presently they would marry Generals or Kammerherrs and have girls and boys of their own, who perhaps would be aware of him as a celebrated old professor, decorated, possibly a Privy Councillor, one of the glories of Russia—nothing more!

But a celebrated professor was a somebody. Distinction would convert the label Razumov into an honoured name. There was nothing strange in the student Razumov’s wish for distinction. A man’s real life is that accorded to him in the thoughts of other men by reason of respect or natural love. Returning home on the day of the attempt on Mr. de P—-’s life Razumov resolved to have a good try for the silver medal.

Climbing slowly the four flights of the dark, dirty staircase in the house where he had his lodgings, he felt confident of success. The winner’s name would be published in the papers on New Year’s Day. And at the thought that “He” would most probably read it there, Razumov stopped short on the stairs for an instant, then went on smiling faintly at his own emotion. “This is but a shadow,” he said to himself, “but the medal is a solid beginning.”

With those ideas of industry in his head the warmth of his room was agreeable and encouraging. “I shall put in four hours of good work,” he thought. But no sooner had he closed the door than he was horribly startled. All black against the usual tall stove of white tiles gleaming in the dusk, stood a strange figure, wearing a skirted, close-fitting, brown cloth coat strapped round the waist, in long boots, and with a little Astrakhan cap on its head. It loomed lithe and martial. Razumov was utterly confounded. It was only when the figure advancing two paces asked in an untroubled, grave voice if the outer door was closed that he regained his power of speech.

“Haldin!... Victor Victorovitch!... Is that you?... Yes. The outer door is shut all right. But this is indeed unexpected.”

Victor Haldin, a student older than most of his contemporaries at the University, was not one of the industrious set. He was hardly ever seen at lectures; the authorities had marked him as “restless” and “unsound “—very bad notes. But he had a great personal prestige with his comrades and influenced their thoughts. Razumov had never been intimate with him. They had met from time to time at gatherings in other students’ houses. They had even had a discussion together—one of those discussions on first principles dear to the sanguine minds of youth.

Razumov wished the man had chosen some other time to come for a chat. He felt in good trim to tackle the prize essay. But as Haldin could not be slightingly dismissed Razumov adopted the tone of hospitality, asking him to sit down and smoke.

“Kirylo Sidorovitch,” said the other, flinging off his cap, “we are not perhaps in exactly the same camp. Your judgment is more philosophical. You are a man of few words, but I haven’t met anybody who dared to doubt the generosity of your sentiments. There is a solidity about your character which cannot exist without courage.”

Razumov felt flattered and began to murmur shyly something about being very glad of his good opinion, when Haldin raised his hand.

“That is what I was saying to myself,” he continued, “as I dodged in the woodyard down by the river-side. ‘He has a strong character this young man,’ I said to myself. ‘He does not throw his soul to the winds.’ Your reserve has always fascinated me, Kirylo Sidorovitch. So I tried to remember your address. But look here—it was a piece of luck. Your dvornik was away from the gate talking to a sleigh-driver on the other side of the street. I met no one on the stairs, not a soul. As I came up to your floor I caught sight of your landlady coming out of your rooms. But she did not see me. She crossed the landing to her own side, and then I slipped in. I have been here two hours expecting you to come in every moment.”

Razumov had listened in astonishment; but before he could open his mouth Haldin added, speaking deliberately, “It was I who removed de P—- this morning.” Razumov kept down a cry of dismay. The sentiment of his life being utterly ruined by this contact with such a crime expressed itself quaintly by a sort of half-derisive mental exclamation, “There goes my silver medal!”

Haldin continued after waiting a while—

“You say nothing, Kirylo Sidorovitch! I understand your silence. To be sure, I cannot expect you with your frigid English manner to embrace me. But never mind your manners. You have enough heart to have heard the sound of weeping and gnashing of teeth this man raised in the land. That would be enough to get over any philosophical hopes. He was uprooting the tender plant. He had to be stopped. He was a dangerous man—a convinced man. Three more years of his work would have put us back fifty years into bondage—and look at all the lives wasted, at all the souls lost in that time.”

His curt, self-confident voice suddenly lost its ring and it was in a dull tone that he added, “Yes, brother, I have killed him. It’s weary work.”

Razumov had sunk into a chair. Every moment he expected a crowd of policemen to rush in. There must have been thousands of them out looking for that man walking up and down in his room. Haldin was talking again in a restrained, steady voice. Now and then he flourished an arm, slowly, without excitement.

He told Razumov how he had brooded for a year; how he had not slept properly for weeks. He and “Another” had a warning of the Minister’s movements from “a certain person” late the evening before. He and that “Another” prepared their “engines” and resolved to have no sleep till “the deed” was done. They walked the streets under the falling snow with the “engines” on them, exchanging not a word the livelong night. When they happened to meet a police patrol they took each other by the arm and pretended to be a couple of peasants on the spree. They reeled and talked in drunken hoarse voices. Except for these strange outbreaks they kept silence, moving on ceaselessly. Their plans had been previously arranged. At daybreak they made their way to the spot which they knew the sledge must pass. When it appeared in sight they exchanged a muttered good-bye and separated. The “other” remained at the corner, Haldin took up a position a little farther up the street....

After throwing his “engine” he ran off and in a moment was overtaken by the panic-struck people flying away from the spot after the second explosion. They were wild with terror. He was jostled once or twice. He slowed down for the rush to pass him and then turned to the left into a narrow street. There he was alone.

He marvelled at this immediate escape. The work was done. He could hardly believe it. He fought with an almost irresistible longing to lie down on the pavement and sleep. But this sort of faintness—a drowsy faintness—passed off quickly. He walked faster, making his way to one of the poorer parts of the town in order to look up Ziemianitch.

This Ziemianitch, Razumov understood, was a sort of town-peasant who had got on; owner of a small number of sledges and horses for hire. Haldin paused in his narrative to exclaim—

“A bright spirit! A hardy soul! The best driver in St. Petersburg. He has a team of three horses there.... Ah! He’s a fellow!”

This man had declared himself willing to take out safely, at any time, one or two persons to the second or third railway station on one of the southern lines. But there had been no time to warn him the night before. His usual haunt seemed to be a low-class eating-house on the outskirts of the town. When Haldin got there the man was not to be found. He was not expected to turn up again till the evening. Haldin wandered away restlessly.

He saw the gate of a woodyard open and went in to get out of the wind which swept the bleak broad thoroughfare. The great rectangular piles of cut wood loaded with snow resembled the huts of a village. At first the watchman who discovered him crouching amongst them talked in a friendly manner. He was a dried-up old man wearing two ragged army coats one over the other; his wizened little face, tied up under the jaw and over the ears in a dirty red handkerchief, looked comical. Presently he grew sulky, and then all at once without rhyme or reason began to shout furiously.

“Aren’t you ever going to clear out of this, you loafer? We know all about factory hands of your sort. A big, strong, young chap! You aren’t even drunk. What do you want here? You don’t frighten us. Take yourself and your ugly eyes away.”

Haldin stopped before the sitting Razumov. His supple figure, with the white forehead above which the fair hair stood straight up, had an aspect of lofty daring.

“He did not like my eyes,” he said. “And so...here I am.”

Razumov made an effort to speak calmly.

“But pardon me, Victor Victorovitch. We know each other so little.... I don’t see why you....”

“Confidence,” said Haldin.

This word sealed Razumov’s lips as if a hand had been clapped on his mouth. His brain seethed with arguments.

“And so—here you are,” he muttered through his teeth.

The other did not detect the tone of anger. Never suspected it.

“Yes. And nobody knows I am here. You are the last person that could be suspected—should I get caught. That’s an advantage, you see. And then—speaking to a superior mind like yours I can well say all the truth. It occurred to me that you—you have no one belonging to you—no ties, no one to suffer for it if this came out by some means. There have been enough ruined Russian homes as it is. But I don’t see how my passage through your rooms can be ever known. If I should be got hold of, I’ll know how to keep silent—no matter what they may be pleased to do to me,” he added grimly.

He began to walk again while Razumov sat still appalled.

“You thought that—” he faltered out almost sick with indignation.

“Yes, Razumov. Yes, brother. Some day you shall help to build. You suppose that I am a terrorist, now—a destructor of what is, But consider that the true destroyers are they who destroy the spirit of progress and truth, not the avengers who merely kill the bodies of the persecutors of human dignity. Men like me are necessary to make room for self-contained, thinking men like you. Well, we have made the sacrifice of our lives, but all the same I want to escape if it can be done. It is not my life I want to save, but my power to do. I won’t live idle. Oh no! Don’t make any mistake, Razumov. Men like me are rare. And, besides, an example like this is more awful to oppressors when the perpetrator vanishes without a trace. They sit in their offices and palaces and quake. All I want you to do is to help me to vanish. No great matter that. Only to go by and by and see Ziemianitch for me at that place where I went this morning. Just tell him, ‘He whom you know wants a well-horsed sledge to pull up half an hour after midnight at the seventh lamp-post on the left counting from the upper end of Karabelnaya. If nobody gets in, the sledge is to run round a block or two, so as to come back past the same spot in ten minutes’ time.’”

Razumov wondered why he had not cut short that talk and told this man to go away long before. Was it weakness or what?

He concluded that it was a sound instinct. Haldin must have been seen. It was impossible that some people should not have noticed the face and appearance of the man who threw the second bomb. Haldin was a noticeable person. The police in their thousands must have had his description within the hour. With every moment the danger grew. Sent out to wander in the streets he could not escape being caught in the end.

The police would very soon find out all about him. They would set about discovering a conspiracy. Everybody Haldin had ever known would be in the greatest danger. Unguarded expressions, little facts in themselves innocent would be counted for crimes. Razumov remembered certain words he said, the speeches he had listened to, the harmless gatherings he had attended—it was almost impossible for a student to keep out of that sort of thing, without becoming suspect to his comrades.

Razumov saw himself shut up in a fortress, worried, badgered, perhaps ill-used. He saw himself deported by an administrative order, his life broken, ruined, and robbed of all hope. He saw himself—at best—leading a miserable existence under police supervision, in some small, faraway provincial town, without friends to assist his necessities or even take any steps to alleviate his lot—as others had. Others had fathers, mothers, brothers, relations, connexions, to move heaven and earth on their behalf—he had no one. The very officials that sentenced him some morning would forget his existence before sunset.

He saw his youth pass away from him in misery and half starvation—his strength give way, his mind become an abject thing. He saw himself creeping, broken down and shabby, about the streets—dying unattended in some filthy hole of a room, or on the sordid bed of a Government hospital.

He shuddered. Then the peace of bitter calmness came over him. It was best to keep this man out of the streets till he could be got rid of with some chance of escaping. That was the best that could be done. Razumov, of course, felt the safety of his lonely existence to be permanently endangered. This evening’s doings could turn up against him at any time as long as this man lived and the present institutions endured. They appeared to him rational and indestructible at that moment. They had a force of harmony—in contrast with the horrible discord of this man’s presence. He hated the man. He said quietly—

“Yes, of course, I will go. ‘You must give me precise directions, and for the rest—depend on me.”

“Ah! You are a fellow! Collected—cool as a cucumber. A regular Englishman. Where did you get your soul from? There aren’t many like you. Look here, brother! Men like me leave no posterity, but their souls are not lost. No man’s soul is ever lost. It works for itself—or else where would be the sense of self-sacrifice, of martyrdom, of conviction, of faith—the labours of the soul? What will become of my soul when I die in the way I must die—soon—very soon perhaps? It shall not perish. Don’t make a mistake, Razumov. This is not murder—it is war, war. My spirit shall go on warring in some Russian body till all falsehood is swept out of the world. The modern civilization is false, but a new revelation shall come out of Russia. Ha! you say nothing. You are a sceptic. I respect your philosophical scepticism, Razumov, but don’t touch the soul. The Russian soul that lives in all of us. It has a future. It has a mission, I tell you, or else why should I have been moved to do this—reckless—like a butcher—in the middle of all these innocent people—scattering death—I! I!... I wouldn’t hurt a fly!”

“Not so loud,” warned Razumov harshly.

Haldin sat down abruptly, and leaning his head on his folded arms burst into tears. He wept for a long time. The dusk had deepened in the room. Razumov, motionless in sombre wonder, listened to the sobs.

The other raised his head, got up and with an effort mastered his voice.

“Yes. Men like me leave no posterity,” he repeated in a subdued tone, “I have a sister though. She’s with my old mother—I persuaded them to go abroad this year—thank God. Not a bad little girl my sister. She has the most trustful eyes of any human being that ever walked this earth. She will marry well, I hope. She may have children—sons perhaps. Look at me. My father was a Government official in the provinces, He had a little land too. A simple servant of God—a true Russian in his way. His was the soul of obedience. But I am not like him. They say I resemble my mother’s eldest brother, an officer. They shot him in ‘28. Under Nicholas, you know. Haven’t I told you that this is war, war.... But God of Justice! This is weary work.”

Razumov, in his chair, leaning his head on his hand, spoke as if from the bottom of an abyss.

“You believe in God, Haldin?”

“There you go catching at words that are wrung from one. What does it matter? What was it the Englishman said: ‘There is a divine soul in things...’ Devil take him—I don’t remember now. But he spoke the truth. When the day of you thinkers comes don’t you forget what’s divine in the Russian soul—and that’s resignation. Respect that in your intellectual restlessness and don’t let your arrogant wisdom spoil its message to the world. I am speaking to you now like a man with a rope round his neck. What do you imagine I am? A being in revolt? No. It’s you thinkers who are in everlasting revolt. I am one of the resigned. When the necessity of this heavy work came to me and I understood that it had to be done—what did I do? Did I exult? Did I take pride in my purpose? Did I try to weigh its worth and consequences? No! I was resigned. I thought ‘God’s will be done.’”

He threw himself full length on Razumov’s bed and putting the backs of his hands over his eyes remained perfectly motionless and silent. Not even the sound of his breathing could be heard. The dead stillness or the room remained undisturbed till in the darkness Razumov said gloomily—

“Haldin.”

“Yes,” answered the other readily, quite invisible now on the bed and without the slightest stir.

“Isn’t it time for me to start?”

“Yes, brother.” The other was heard, lying still in the darkness as though he were talking in his sleep. “The time has come to put fate to the test.”

He paused, then gave a few lucid directions in the quiet impersonal voice of a man in a trance. Razumov made ready without a word of answer. As he was leaving the room the voice on the bed said after him—

“Go with God, thou silent soul.”

On the landing, moving softly, Razumov locked the door and put the key in his pocket.

Table of Contents

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

PART FIRST

I