Copyright © 2022 Kamil „Segeworld” Sobik Redakcja: Dominika Jamroga

Korekta: Janusz Muzyczyszyn

Przygotowanie okładki: Rozalia Stawiarz

Skład książki: Sebastian Goyke

SegeWorld

ul. Oświęcimska 19

43-331 Dankowice

tel. 664 981 305

kamil.sobik@segeworld.pl

ISBN: 978-83-957631-3-7

Spis treści

Rozdział 1 / 7

Rozdział 14 / 171

Rozdział 2 / 19

Rozdział 15 / 201

Rozdział 3 / 25

Rozdział 16 / 231

Rozdział 4 / 33

Rozdział 17 / 251

Rozdział 5 / 49

Rozdział 18 / 261

Rozdział 6 / 63

Rozdział 19 / 269

Rozdział 7 / 79

Rozdział 20 / 275

Rozdział 8 / 89

Rozdział 21 / 299

Rozdział 9 / 97

Rozdział 22 / 301

Rozdział 10 / 113

Rozdział 23 / 305

Rozdział 11 / 133

Rozdział 24 / 317

Rozdział 12 / 149

Rozdział 13 / 161

Rozdział 1

17 grudnia 1918 – Harwich, Anglia

W Polsce panowała ostra zima, natomiast w Anglii, bez względu na porę roku, zawsze było deszczowo. Dzisiaj nie dość, że dzień był

deszczowy, to jeszcze wietrzny i zdawało się, że wiatr pragnie na siłę ściągnąć z człowieka ubranie. Zatem o przyjemnym spacerze na łące, gdzie można w rozważaniach odpłynąć w odmęty swej romantycznej duszy, można było zapomnieć.

Nawet gdyby pogoda pozwalała na przyjemny spacer, to Krzysztof i tak musiałby o nim zapomnieć. Przyjechał do Harwich w innej sprawie. Polska Organizacja Wojskowa Zaboru Pruskiego przekazała mu informację, że do Polski ma przypłynąć wielki patriota i mąż stanu, człowiek odpowiedzialny za trzynasty punkt w orędziu prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona – Ignacy Jan Paderewski.

POW Zaboru Pruskiego kazała mu nawiązać kontakt z szanowanym polskim politykiem. Oczywiście Krzysiek miał na uwadze, że Paderewski nie słyszał o tej zbrojnej organizacji. Pozostawało mu mieć nadzieję, iż ktoś skontaktował się z jego otoczeniem i przekazał informację o przyjeździe przedstawiciela POW.

Przybył pociągiem w okolice portu Harwich. Jeszcze przed pierwszą wojną światową Herbert Henry Asquith, jako premier Wielkiej Brytanii, nakazał wybudować sieć kolejową, która połączy wszystkie najważniejsze miejsca w Królestwie. Wszystko po to, aby przyśpieszyć transport towarów z portu do każdego zakamarka w kraju. Dlatego z Londynu do Colche-ster, a następnie do małej nadmorskiej miejscowości Harwich, Krzysiek udał się pociągiem.

– No dobra, więc gdzie jest ten hotel? – spytał samego siebie, gdy wysiadł z pociągu.

7

Miał świadomość, że znajduje się gdzieś na południe od stacji, lecz nie odnalazł ani adresu, ani nie widział nazwy hotelu. Zaczepił jednego z przypadkowych przechodniów.

– Good morning, could you show me the way to a hotel near the harbour?1

Mężczyzna popatrzył na niego ze zdziwieniem. Nie było w tym spojrzeniu krzty niechęci, ale najwidoczniej obecność kogoś innego prócz ro-dowitych Brytyjczyków nie była tutaj zbyt częsta.

– Good morning. You are close. When you leave the station, you need to go straight ahead until you reach Lower Dovercourt near the sea. Then turn right. Your hotel is located opposite to the lighthouse2.

Zapamiętał drogę. Nic trudnego.

– Thank you and have a nice day3.

– You’re welcome4.

Mężczyźni rozeszli się w swoje strony. W trakcie studiów na Uniwersytecie Londyńskim Krzysiek nauczył się, że brak życzliwości w Anglii jest postrzegany gorzej niż najgorsze przewinienie. Za naj-drobniejszą przysługę trzeba podziękować i nie można o tym zapomi-nać. Pod tym względem Anglicy są pamiętliwi i potrzebował kilku lat, żeby wyrobić w sobie ten nawyk.

Choć wybiła ósma rano i słońce już wstało, to w Harwich nadal panowała ciemność. Wyszedł przed dworzec, skręcił w prawo i udał się na Station Road. Odpalił papierosa i poszedł w wybranym kierunku. Nie palił, gdy wiedział, co go czeka, ale jeśli już zdarzyło mu się zapalić, to nie robił swoich skrętów, tylko korzystał z papierosów zwijanych dzięki maszynie opatentowanej w poprzednim wieku przez Bonsacka. Przynajmniej papieros wyglądał jakoś schludnie, a nie jak przypadkowo zawi-nięte w gilzie trociny.

1 (ang.) Dzień dobry, czy może mi pan powiedzieć jak dojść do hotelu w pobliżu portu?

2 (ang.) Dzień dobry. To blisko. Kiedy opuści pan stację, proszę iść prosto, aż dojdzie pan do Lower Dovercourt w pobliżu morza. Wtedy skręci pan w prawo i uda się w stronę latarni. Hotel znajduje się naprzeciwko.

3 (ang.) Dziękuję i życzę miłego dnia.

4 (ang.) Tu w znaczeniu „Wzajemnie”.

8

W trakcie marszu zastanawiał się, jak będzie wyglądało jego spotkanie z mistrzem Paderewskim. Spodziewał się, że nie zostanie łatwo dopusz-czony, mimo że został zapowiedziany przez POW. Nie była to jakaś wielka organizacja, choć swoje działania poszerzyła na całą Wielkopolskę. Pomimo rozrastającej się aktywności, nadal nie była rozpoznawalna w kręgach zagranicznych. Toteż Brytyjczycy na pewno nie będą wiedzieli, skąd przychodzi i pewnie pięć razy będą musieli potwierdzić jego tożsamość.

Krzysztof nie mógł zawieść swoich przedstawicieli. Zadanie było proste, lecz im bliżej miał do hotelu, tym większy stres go ogarniał. Każdy kolejny krok generował kolejną dawkę negatywnych emocji. Ręce coraz mocniej się trzęsły. Początkowo zrzucał to na zimny i nieprzyjemny wiatr, ale w głębi duszy zdawał sobie sprawę, że to właśnie spotkanie z Paderewskim tak bardzo go stresuje. Jeśli mu się nie powiedzie, to najwyżej ochroniarze mistrza wyrzucą go z hotelu.

Doszedł w końcu do celu – kwatery Paderewskiego. Wszedł do środka i podszedł do recepcji, gdzie stała pracownica hotelu.

– Good morning… – Głos uwiązł mu w gardle i miał problem z przed-stawieniem swojej prośby. – May I… Could you5…

– Good morning – przywitała go dziewczyna. Momentalnie dostrzegła jego zdenerwowanie. – Calm down, breathe slowly and tell me how can I help you6.

Krzysiek był na siebie wściekły, że przerasta go już taka prosta sprawa. Miał problem z doborem słów, choć jeszcze większy z wyrażeniem swojej prośby. Papieros ani trochę go nie uspokoił, wręcz spotęgował jego zdenerwowanie. Zgodnie z poleceniem wziął kilka wdechów i spróbował

ponownie.

– Could you tell me in which lobby can I find Mr. Paderewski?7

– Is mister Paderewski expecting you?8

Tego pytania się spodziewał. Zdał sobie sprawę, że nie wskaże mu, w którym pokoju jest mistrz Paderewski, póki nie potwierdzi, że 5 Dzień dobry… Czy mogę…? Czy mogłaby pani…?

6 Dzień dobry. Niech się pan uspokoi, oddycha powoli i powie w czym mogę pomóc.

7 Czy powie mi pani, w którym pokoju znajdę pana Paderewskiego?

8 Czy pan Paderewski oczekuje pana?

9

rzeczywiście był z nim umówiony. Polski polityk wiedział, że ktoś z POW

miał się z nim skontaktować przed podróżą do Polski, lecz nie wiedział, kto i kiedy.

– No, I didn’t make an appointment with him, but he knows that someone from my organization will contact him9.

– Then I’m sorry but I can’t tell you where to find him10 – oznajmiła z życzliwym uśmiechem na twarzy.

Pewnie, że nie może powiedzieć, bo kto powie obcej osobie, bez zapowiedzi, gdzie znajduje się jeden z najbardziej pożądanych polskich polityków i jeden z najsławniejszych pianistów na świecie?

– Please, it is important to me. – próbował ją przekonać. – Could you contact him and inform about my visit? Let him make the decision11.

Recepcjonistka przez chwilę zastanawiała się nad prośbą działacza POW, ale w końcu podeszła do telefonu i zadzwoniła pod właściwy numer.

Odetchnął z ulgą. Dzwoni i potwierdza jego wersję wydarzeń. Nie za szybko mu uwierzyła? Sądził, że będzie się musiał wykazać większą elokwencją, by pani z recepcji obeszła zasady panujące w hotelu.

Kobieta wymieniła z politykiem kilka słów, które w większości po-twierdzała ze skinieniem głowy. Krzysztof uznał to za pozytywną zapo-wiedź. Odłożyła słuchawkę i wróciła do niego z promiennym uśmiechem.

– Mister Paderewski confirmed that he is expecting someone. Go to the third floor and find room two four three. You may take the lift12.

– Thank you very much. I will take the stairs. Have a nice day13.

Odwrócił się od lady i skierował w stronę schodów prowadzących na wyższe piętra. Zgodnie z instrukcją wyszedł na trzecie piętro i tam znalazł pokój o numerze dwieście czterdzieści trzy. Piętra były dość wysokie 9 (ang.) Nie, nie umawiałem się z nim na spotkanie, ale wie, że ktoś z mojej organizacji ma się z nim skontaktować.

10 (ang.) W takim razie przykro mi, ale nie mogę powiedzieć, gdzie się znajduje.

11 (ang.) Proszę, to dla mnie ważne. Czy może się pani skontaktować z nim i powiadomić go o mojej wizycie? Niech sam zdecyduje.

12 (ang.) Pan Paderewski potwierdził, że kogoś oczekuje. Proszę się udać na trzecie piętro i znaleźć pokój dwieście czterdzieści trzy. Może pan skorzystać z windy.

13 (ang.) Dziękuję bardzo. Skorzystam ze schodów. Miłego dnia.

10

i przez chwilę żałował, że jednak nie skorzystał z windy, ale gdy dotarł na miejsce, uświadomił sobie kolejny problem – przejdzie szczegółową kontrolę. Nie miał ze sobą żadnej broni, ale pesymistyczne przeczucia podpowiadały mu, że nie skończy się to dobrze.

Nie byłoby w tym nic strasznego, gdyby nie fakt, że podszedł do niego człowiek, który z urody nie przypominał Brytyjczyka. Prędzej przypominał… Polaka. Krótki wąs, wiekiem zapewne zbliżony do niego, tylko mundur miał z cesarstwa austro-węgierskiego. Dlaczego żołnierza państw centralnych wpuszczono do Paderewskiego? „Czyżby go zabił?” – przyszła mu do głowy pierwsza myśl.

Nie wiedział, co poradzić na tę sytuację. Uciekać nie warto, bo szybko zostanie zastrzelony, a w walce wręcz też przegra, mimo że zna podstawy obrony osobistej, o co osobiście zadbała matka, nim jeszcze wyjechał na studia do Londynu. To niezdecydowanie zupełnie go sparaliżowało. Patrzył na zbliżającego się oficera w przeświadczeniu nadchodzącej śmierci.

Pomimo obaw o swoje życie, próbował trzymać fason.

– Good morning I am…14

– Daruj sobie z tym angielskim – przerwał mu żołnierz. – Rozmawiasz z Polakiem, więc mów po polsku, nawet jeśli jesteś szpiegiem państw centralnych.

„Że ja? Przecież to ty wyglądasz, jakby cię żywcem wyciągnięto z armii austro-węgierskiej” – ocenił go w myślach Krzysiek, a do głowy przychodziło mu jedno pytanie: „Co tu się dzieje?”.

– Skoro jesteś Polakiem, to czemu masz na sobie mundur austro-węgierski?

– Jak dobrze wiesz, państwo polskie dopiero się formuje, a więc jeszcze wiele naszych rzeczy pochodzi od zaborców. Między innymi i mundury, aczkolwiek spodziewałem się, że dostrzeżesz kilka szczegółów, które mnie wyróżniają.

Krzysiek początkowo nie wiedział, co ma na myśli, lecz gdy dokładniej się przyjrzał, dostrzegł orzełka na lewej piersi i wycięte fragmenty munduru austriacko-węgierskiego. Mężczyzna najwyraźniej nim dołączył do formułujących się oddziałów polskich służył w cesarskiej armii Austro-

-Węgier. Miał ochotę walnąć się w głowę za gafę, którą popełnił.

14 (ang.) Dzień dobry, jestem…

11

– Przepraszam, że pomyliłem pana z żołnierzem C.K.

– Nic nie szkodzi, wielu się myli. Poza tym, nie mów do mnie na pan. –

Wyciągnął rękę w stronę speszonego chłopaka. – Major Stefan Iwanowski.

– Krzysztof Wartecki.

– Jesteś z POW, spodziewaliśmy się kontaktu od was, ale sądziłem, że załatwicie spotkanie w bardziej oficjalny sposób.

– Niedawno żeśmy się dowiedzieli, że nasz wielki rodak jest w Anglii, więc wykorzystano mnie, abym przybył powitać tak zacnego gościa. W innym wypadku zrobiłby to ktoś bardziej dostojny.

Major przyjął tłumaczenie chłopaka i o nic więcej nie pytał, póki nie dopełnili formalności. Jeśli mówił prawdę i POW nic nie wiedziało o planowanej wizycie Paderewskiego do Polski, to nie będzie miał ze sobą żadnej broni. Jego wygląd eleganckiego studenta również nie zgadzał się z wrogimi zamiarami. Aczkolwiek niczego nie należy zakładać na pewno. Wielka wojna przyniosła tyle nieoczekiwanych zwrotów, że można już chyba nawet podważać istnienie świata, w którym żyją.

– Oprzyj się o ścianę i stań w rozkroku. Muszę cię przeszukać.

Krzysztof zrobił tak, jak doradził major, choć lekko przestraszył się jego chłodnego i stanowczego głosu. Major przetrzepał go z góry na dół

i przejrzał małą aktówkę, w której miał najpotrzebniejsze rzeczy. Niczego nie znalazł, więc oddał ją Warteckiemu.

– Prędzej wyglądasz mi na studenta niż na wojskowego – zażartował

sobie z Krzyśka.

– Matka wysłała mnie na studia, nim rozpoczęła się wojna. Wszystko po to, aby uniknąć powołania do wojska. Tata je otrzymał i zginął w piekle.

– Pod Verdun?

Krzysiek w odpowiedzi kiwnął głową.

– Wielu z naszych rodaków ginęło tam, gdzie ginąć nie powinni i tym bardziej nie za tę sprawę. Matka postąpiła mądrze, wysyłając cię do Londynu.

Gdyby inni mieli taką możliwość, na pewno też by z niej skorzystali.

Rozumiał, czemu matka tak zrobiła, ale i tak uważał, że postąpił tchórzliwie.

Powinien przy niej zostać i walczyć, żeby nie powołano jego ojca do wojska.

Miał świadomość, że nie zdołałby ich powstrzymać, ale przynajmniej nie stałby biernie z boku i nie przyglądał się, kiedy ojciec opuszczał dom na zawsze.

12

– Gdy dostałem informację z POW, właśnie byłem na zajęciach w Londynie i przybyłem tutaj tak szybko, jak tylko mogłem.

– Zatem zapraszam do środka. Mimo że jest wcześnie, to nasz pianista już od rana jest w śpiewającym nastroju.

Zważywszy, że Ignacy Paderewski zagrał mnóstwo koncertów na całym świecie, to oprócz mistrzowskiego opanowania gry na pianinie, miał

talent do zjednywania sobie ludzi. Żołnierz otworzył drzwi do apartamentu pianisty i jego żony. Gdy Wartecki przekroczył próg, uderzyła go do-stojność tego miejsca oraz luksusy, o których on w Londynie mógłby sobie tylko pomarzyć. Znalazł się w swego rodzaju przedpokoju, który wielkością przypominał całe jego mieszkanie w Poznaniu. W ściany wmurowane były kolumny w stylu korynckim, a ponad nimi znajdowały się herby angielskich hrabstw.

Patrząc na ten przedpokój, Krzysiek zastanawiał się, czy ciemny garnitur, który miał na sobie, jest na pewno odpowiedni. Na szybko poprawił

krawat, żeby mistrz Paderewski nie zarzucił mu czegoś w ubiorze. Już będąc w tym pomieszczeniu, poczuł się, jakby był w pałacu Buckingham, gdzie czekała go audiencja u samej królowej.

Dostrzegł, że z przedpokoju wchodziło się do przestronnej sypialni, z której najprawdopodobniej można się było dostać do łazienki. Wydedu-kował to na podstawie braku dodatkowego pomieszczenia. W międzyczasie schodził z drogi obsłudze hotelowej, która wnosiła różne talerze z przy-krywkami i wychodziła bez nich. Zastanawiał się, dla kogo przynosili te dania. Analizę przerwały otwierające się drzwi, w których pojawiła się kobieta, ubrana w długą suknię ściągniętą na wysokości pasa i ozdobioną kwiatami. Na głowie miała mały kapelusz niepasujący do kanonu ówcze-snej mody. Krzysztof zauważył, że nie jest już najmłodsza, ale mimo to zachowała promienny wyraz twarzy, którego nie zakłócały nawet obecne na jej obliczu zmarszczki.

Wiedział, z kim ma do czynienia, niejednokrotnie była wymieniana na łamach „Orędownika” bądź „Dziennika Poznańskiego”, dlatego nisko pokłonił się przed damą i czekał, aż przywita go pierwsza.

– Witaj drogi młodzieńcze – powiedziała z czułością. – Podróż musiała cię wykończyć, bo wyglądasz dość mizernie.

13

– Dzień dobry, pani Paderewska. – Tak bardzo się starał, a mimo to i tak zarzucono mu, że niechlujnie się ubrał. – Przepraszam, że obraziłem panią swoim wyglądem.

– Absolutnie nie to miałam na myśli. Broń Boże. Tylko spostrzegłam, że podróż cię wykończyła i odbiło się to na twojej twarzy.

Krzysztof zwracał uwagę na to, żeby dopasować odpowiednie ubrania, aby nie wyjść na przypadkowego przechodnia, ale nie zwrócił uwagi na to, że mimika twarzy musi współgrać z ubiorem. Szybko się uśmiechnął, starając się wywrzeć pozytywne wrażenie na żonie polityka.

– Mogę poznać imię gościa, który już rano spotyka się z moim mężem?

Krzysztof przedstawił się.

– Bardzo miło cię poznać, Krzysztofie. Helena Paderewska. – Wyciągnęła dłoń, którą chłopak z szacunkiem pocałował. – Mąż za chwilę cię poprosi. Biorąc pod uwagę to, co masz na sobie, to chyba będzie musiał

założyć najlepszy frak. Natomiast ja was zostawię, pewnie macie wiele spraw do omówienia.

W jej słowach nie było cienia ironii.

– Przesadza pani. Jednakże jeśli wychodzi pani na zewnątrz, sugeruję wziąć ciepły płaszcz, jest okropnie zimno.

– Będę w kantynie, ale dziękuję, że martwisz się o moje zdrowie.

Wyszła z apartamentu, zamykając drzwi za sobą. Chłopak zastanawiał się, jakie tematy może poruszyć z mistrzem Paderewskim. Nie miał

uzdolnienia muzycznego, a tylko studiował sztukę na Uniwersytecie Londyńskim. W stosunku do mistrza nie był wirtuozem w swojej dziedzinie, jedynie uczył się o rzeczach stworzonych wiele lat temu. Naszła go myśl, że Paderewski może potraktować go jak kulturowego jaskiniowca.

Teoretycznie sztuka i polityka nie mają ze sobą wiele wspólnego, ale to od mało poważnych tematów zaczynają się rozmowy dotyczące istotnych spraw.

W drzwiach do pokoju pojawił się mistrz Paderewski w nienagannym stroju.

– Witam cię serdecznie. Przepraszam, żeś musiał tak długo czekać. Zapraszam, przygotowałem dla nas miejsce do rozmowy.

– Dzień dobry, panie Paderewski. Nie mam podstaw, by się gniewać.

Pańska małżonka zajęła mnie rozmową.

14

Pianista lekko się uśmiechnął i gestem zaprosił gościa do pokoju, który wyglądał jeszcze dostojniej niż przedpokój. Na łóżku było kilka pierzyn i poduszek i jeśli na sam spód wsadzono by groszek, to nawet księżniczka z bajki o ziarnku grochu nie byłaby go w stanie wyczuć. Nad łóżkiem znajdował się baldachim ozdobiony proporcami z czasów panowania dynastii Tudorów, mieniący się złotem. Jedwabne zasłony były ściągnięte połysku-jącymi sznurami. Wcześniejsze skojarzenia z pałacem Buckingham tylko się umocniły i teraz Krzysztof był już pewny, że czeka go audiencja z kró-lową Anglii lub inną wielką osobistością.

– Zapraszam przed kominek.

W pobliżu kominka znajdował się stół, do którego dołożono dwa krzesła. Na stole stały przygotowane dwa tradycyjnie polskie posiłki: kotlet schabowy z ziemniakami i buraczkami.

– Ach bym zapomniał, gdzie moje maniery. – Polityk odwrócił się do chłopca i wyciągnął rękę na przywitanie. – Ignacy Jan Paderewski.

– Krzysztof Wartecki, rodzice nie nadali mi drugiego imienia. – Uścisnął dłoń gospodarza.

Pianista gestem zaprosił chłopaka do stołu. Pracownik z obsługi hotelowej nalał wina do kieliszków i wyszedł, zostawiając ich samych.

– Dziękuję za miłe przywitanie, nie trzeba było się tak stroić z tym wszystkim, zwłaszcza, że przyszedłem bez wcześniejszej zapowiedzi.

– Gość w dom, Bóg w dom. Bóg też przychodzi bez zapowiedzi.

Od tego momentu spokojnie konsumowali swoje dania. Choć Wartecki zjadł porządne śniadanie w Londynie, to nie chciał zrobić jakiej-kolwiek przykrości wielkiemu Polakowi. Pianista natomiast zagadywał

młodego gościa:

– Chciałbym zapytać cię Krzysztofie, co robisz w Anglii? Studiujesz w Londynie? Opowiesz coś więcej?

– Od kilku lat studiuję na Uniwersytecie Londyńskim, mama mnie tutaj wysłała, żebym nie dostał powołania do armii pruskiej. Przewidziała, co się stanie i faktycznie nie minęło kilka miesięcy, a mój rocznik oraz młodsi zostali siłą wciągnięci do armii.

Paderewski rozumiał, o czym chłopak mówi. Podczas jednego koncertu w Poznaniu widział, jak Niemcy poniżająco traktują Polaków. Zmieniają 15

swoje nastawienie, gdy mają do nich interes, wtedy wyciągają ich z domu i siłą wkładają im swoje mundury. Rozumiał ból chłopaka, że nie mógł być w pobliżu matki w tych ciężkich czasach.

– Pierwsze miesiące pewnie były dla ciebie trudne?

– Uczyłem się trochę angielskiego z mamą i jej nauczycielami, ale tak naprawdę nauczyłem się go dopiero, gdy zamieszkałem w Londynie. Potem to już jakoś mijał dzień za dniem. Nie byłem wyróżniającym się studentem, ale też nie byłem na końcu.

Skończyli posiłek, więc gospodarz wzniósł kieliszek do góry.

– Zatem wypijmy za przyszłość narodu polskiego, by nasi potom-kowie nie musieli opuszczać Polski. – Stuknęli się kieliszkami. Gdy je opróżnili, polityk zdał sobie sprawę, że chłopak nie przyjechał ponad stu kilometrów tylko po to, żeby zjeść wczesny lunch. – Mówisz, że jesteś działaczem POW?

– Potwierdzam. Właśnie w ich imieniu przybyłem.

– Zatem słucham, jaką to masz do mnie sprawę?

– Dowiedzieliśmy się, że zamierza pan przyjechać do Polski w związku z rozmowami pokojowymi między Komitetem Narodowym Polski Romana Dmowskiego a rządem Jędrzeja Moraczewskiego. Wiemy, że pana trasa będzie przebiegać przez ziemie zaboru pruskiego.

– Nie da się ukryć, lecz jeśli POW wysłało pana jako ochronę dla mnie, to zupełnie niepotrzebnie. Oprócz majora Stefana Iwanowskiego pojadą ze mną również pułkownik Harry Wade oraz komandor Bernard Rawlings.

Krzysztof spojrzał na mistrza szeroko otwartymi oczami. W takim razie Paderewski nie potrzebował ochrony POW, bo Szkiebry15 nie miały prawa przeszkadzać przedstawicielom krajów ententy, kiedy wypełniają swoją misję dyplomatyczną. Nie mogą również w jakikolwiek sposób wpływać na ich działalność.

– Przyznaję, że jestem zaskoczony, ale mimo to POW też chce dołożyć swoją cegiełkę do pana bezpiecznego przyjazdu do Polski. Szkiebry znane są z tego, że nie lubią dotrzymywać postanowień międzynarodowych oraz nie cofną się przed niczym, żeby osiągnąć swoje cele.

15 W gwarze poznańskiej pogardliwie „Niemcy”, https:/ wielkopolskahistorycznie.pl/2021/07/28/

gwary/

16

Mistrz zaczął się zastanawiać nad wyjaśnieniem chłopaka, które nie było pozbawione sensu. Choć żegluga na morzu w trakcie pierwszej wojny światowej była objęta ochroną i państwa uczestniczące w wojnie zadeklarowały nie atakowanie statków handlowych, to Cesarstwo Niemieckie złamało to przyrzeczenie i zatopiło brytyjski statek pasa-żerski Lusitania, a wraz z nim ponad tysiąc ludzi. Zdawał sobie sprawę, że ten atak nie był przypadkowy, bo w ten sposób pokazali, do czego są zdolni. Brytyjczycy i Amerykanie potępili atak i nazwali go barbarzyńskim, jednakże najbardziej barbarzyńskim aktem przemocy było rozstrzelanie Edith Cavell – kobiety, która pomagała rannym Brytyj-czykom uciec do Wielkiej Brytanii, a także opatrywała ich rany. Kiedy ją złapali, natychmiast przekazali ją pod pluton egzekucyjny. Tego Ameryka nie mogła przyjąć obojętnie i przystąpiła do wojny przeciwko krajom centralnym.

– To prawda, Niemcy są znane ze swojej brutalności, ale opinia pu-bliczna ich zje, jeśli postanowią cokolwiek zrobić przedstawicielom dyplo-matycznym krajów ententy. Wtedy wielkie cesarstwo zostanie rozbrojone, zresztą sami Niemcy nie chcą już wojny i się jej sprzeciwiają.

– Zgodzę się, lecz ostrożności nigdy za wiele. Jednakże pana przyjazd do Polski wywoła ogromne poruszenie wśród zniewolonej przez ponad sto lat ludności. Jest pan osobistością znaną na całym świecie i oni zdają sobie sprawę z pańskiego wpływu na Polaków. Dlatego wydaje nam się, że spró-bują zaatakować. Z tego względu moja prośba, by nie odrzucał pan naszej pomocy, jest nadal aktualna.

– Ależ ja jej nie odrzuciłem, wręcz z radością przyjmuję.

Wartecki po raz drugi dał się złapać, że za szybko wyciąga daleko idące wnioski. Lekko zawstydził się w duchu, lecz na zewnątrz nie dał tego po sobie poznać.

– Przekażę informację o pana obecności panu Rawlingsowi. Wypły-wamy jutro w godzinach porannych, radzę się nie spóźnić, bo moje serce tęskni za polskimi krajobrazami i długo czekać nie będzie. – Paderewski uśmiechnął się delikatnie.

Krzysiek też się rozluźnił i rozmowa zeszła na lekkie tematy, choć Paderewski, patrząc na chłopaka, cały czas odnosił wrażenie, że to nie była 17

główna sprawa, którą młodzieniec chciał poruszyć. Wielokrotnie o to pytał, ale ten nie powiedział nic więcej.

Wybiła szesnasta, gdy żona Ignacego wróciła do hotelowego pokoju.

Wartecki uznał to za odpowiedni moment do wyjścia.

– W takim razie przygotuję się do powrotu do Polski. Stęskniłem się za mamą i ukochaną.

– Radzę się nie spóźnić. – Pianista pokiwał palcem na młodzieńca, na co ten się uśmiechnął i zamknął za sobą drzwi.

Rozdział 2

20 grudnia 1918 – Poznań, Polska

Wojciech Korfanty nigdy nie podejrzewał, że to on jako pierwszy będzie powstrzymywał tych, którzy siłą chcą wydrzeć wolność dla siebie i swoich bliskich. Jednakże widział potężną armię niemiecką, która choć została poważnie osłabiona, to nadal stanowiła poważne wyzwanie. Wielokrotnie w siedzibach Polskiej Organizacji Wojskowej Zaboru Pruskiego powstrzymywał rewolucyjne zapędy, lecz w gdzieś w jego głowie tkwiła świadomość, że go nie posłuchają i wyjdą walczyć z okupantem.

– Wyjdźmy na ulicę, pokażmy Szkiebrom, że muszą się liczyć z naszym zdaniem. Nie jesteśmy ich sługusami, jesteśmy Polakami i należy nam się wolność.

Po takich słowach zawsze wybuchały gromkie wiwaty i tylko brakowało wystrzałów z mauzerów oraz indiańskiego krzyku, żeby niczym barba-rzyńcy rzucić się do walki bez świadomości potęgi wroga.

– Nikt z nas nie wie, jakie są siły przeciwnika – tonował te nastroje Korfanty. – Armia niemiecka wciąż jest silna, a u nas nie ma zorganizowania. Wyskoczymy na nich z karabinami i co dalej?

– Będziemy podbijać miasto za miastem – oznajmił następny. – Będziemy im robić to, co oni robili nam.

Poseł do Reichstagu nie mógł tego słuchać. Popierał zbrojną rewoltę przeciwko wieloletniemu okupantowi, ale nie popierał sposobu, w jaki powstańcy chcieli walczyć o swoją wolność. Marzył o tym, że Polacy są kimś lepszym niż Niemcy, że nie zniżą się do stosowanych przez nich praktyk, aby pokazać swoją wyższość. Pomylił się – są tacy sami jak oni. Nienawiść wzbudza tylko nienawiść. Rozumiał ich odczucia, ale co potem? Każdy kraj ma jakąś strukturę, organizację, a na ten moment nie widać trzonu, na którym to wszystko może się oprzeć.

19

– Do niczego to nie prowadzi. Myślicie, że Niemcy odpuszczą wam tak łatwo, kiedy przejmiecie te miasta? Odpuszczą sto dwadzieścia trzy lata germanizacji naszych rodzin i dzieci? – Na chwilę zapanowała cisza.

Poseł kontynuował: – Oficjalnie wciąż jesteśmy Niemcami i choć nam się to nie podoba, to taka jest prawda. Niemcy przegrały wojnę, Polska się odradza, ale Wielkopolska wciąż jest niemiecka i wszelkie nasze wystąpienia będą traktowane jako zamach stanu i w tym wypadku żaden dekret nas nie uratuje.

– Dosyć tej polityki! – Mieczysław Paluch, jeden z najbardziej zagorzałych zwolenników powstania, uderzył w stół. Wyglądał jakby był wiecznie zmęczony: podkrążone oczy, głębokie zmarszczki i twarz zniszczona wojną. Jedyne czego mu nie brakowało to energii. – Polityka tych ziem prowadzi do zniemczenia i nie uwzględnia naszych praw. Traktują nas jak bydło, więc czas im pokazać, że jesteśmy kimś więcej niż ich niewolnikami.

Korfanty nie mógł zabronić im walki zbrojnej, lecz na ten moment zbrojna rewolta była skazana na niepowodzenie. Niemiecka armia jest jedną z najlepiej zorganizowanych armii na świecie. Nie bez powodu broniła się sama na dwóch frontach przez cztery lata.

– Wiem, że gardzicie polityką, ale póki nie będziemy mieli solidnego trzonu, na którym oprze się przyszłe powstanie, dopóty nie wychodźmy z zamiarami na Niemców.

– Przyznaj się, jesteś tchórzem, Korfanty – oskarżył go Paluch. –

Chcesz wolności, a nie chcesz walki? Inaczej nikt nam nie da tej wolności.

Wyłącznie sami możemy ją im odebrać.

– Zarzucasz mi tchórzostwo?! Mam ci może przypomnieć, że jako jeden z nielicznych polskich posłów przemawiałem za naszą sprawą w Reichstagu? Byłem jedyną owcą wśród stada wilków, a mimo to, wiedząc, że zostanę przez nie pożarty, wystąpiłem i reprezentowałem wszystkich Polaków. Teoretycznie mógłbym żyć jak pan z pensji posła, a mimo to jestem tutaj z wami i pomagam wam zaplanować powstanie. Dlatego proszę mi nie zarzucać, że nie interesuje mnie los Polski!

Choć zazwyczaj ważył swoje słowa, to teraz nie mógł już wytrzymać.

Nie walczył, jak wielu Polaków, za pomocą broni, tylko słów i choć wielu z nich gardziło takimi metodami, to jednak to właśnie one przynosiły 20

największe sukcesy. Gdy się uspokoił i zarazem rewolucyjne głosy zostały uciszone, przemówił zdecydowanym głosem:

– Nie możemy teraz rozpocząć walki, bo nie jesteśmy na nią gotowi.

Jako przedstawiciel Naczelnej Rady Ludowej zakazuję wam rozpoczyna-nia wojny z niemieckim okupantem, póki się do niej nie przygotujemy.

W połowie stycznia wszyscy powstaniemy i rozpoczniemy walkę o naszą wolność i o wolność wszystkich naszych dzieci.

– Dlaczego dopiero wtedy? – zapytał znów podporucznik Paluch.

– Do tego czasu Niemcy będą mieli czas, aby się przygotować na nasz zryw i go stłumić.

– A skąd będą o nim wiedzieli? Oni mają swoje własne problemy w tym momencie i to nie tylko z armią. – Gestem dłoni uspokoił

Palucha, który już chciał przerwać wypowiedź członka Rady. – Jednakże, jeśli jest sprawa, która jest ważniejsza niż wewnętrzne spory, potrafią się zjednoczyć i walczyć jako jeden w pełni współpracują-cy organizm. Dlatego na razie nie nawiązujemy walki z okupantem.

Czy to jest jasne?

Początkowo nikt nie chciał się zgodzić ze słowami Korfantego. Rozglądali się po sobie, ale widząc, że żaden nie ma co powiedzieć, przyjęli rozkaz. Korfanty już chciał zakończyć spotkanie, lecz zadzwonił telefon.

Zazwyczaj nadawca połączenia nie przekazywał pozytywnych informacji i teraz również większość zlękła się na myśl o kolejnym pesymistycznym donosie. Poseł spodziewał się, jakie informacje miał otrzymać, więc bez zbędnego strachu odebrał połączenie.

– Naczelna Rada Ludowa, Wojciech Korfanty przy telefonie. – Do zgromadzonych działaczy POW dochodziły szmery ze słuchawki, z których nie dało się zrozumieć żadnych słów. – Dobrze, rozumiem. Dziękuję Wartecki za informację. – Odłożył słuchawkę.

– No i co to za kolejna informacja? Szkiebry znowu coś planują? – spytał Paluch.

Korfanty spokojnie odwrócił się w ich stronę. Nie przekazywał im informacji, które nie zostały potwierdzone, dlatego nic nie wiedzieli o przyjeździe Paderewskiego. Kazał to trzymać w tajemnicy, póki informacja nie zostanie potwierdzona.

21

– Ignacy Paderewski, człowiek, którego nikomu z was nie trzeba przed-stawiać, właśnie płynie statkiem H.M.S. Concord do Polski.

W serca działaczy POW wlała się nadzieja na lepsze jutro. Przyjedzie do nich wybawca narodu, ten, który osobiście przekonał prezydenta Stanów Zjednoczonych do umieszczenia w swoich czternastu punktach jednego, który mówił o powstaniu państwa polskiego. Bohater narodowy i mąż stanu właśnie zmierza do Polski.

– Chwileczkę… – Podporucznikowi Paluchowi nie udzielił się optymizm pozostałych. W przypłynięciu Polaka widział zagrożenie ze strony Niemców. – Jeśli Ignacy Paderewski przypłynie do Gdańska, to musi prze-jechać przez Wielkopolskę.

– Szkiebry na pewno coś wykombinują – dodał ktoś następny.

– Spokojnie – uciszył ich Korfanty. – Nie wiedzą o przyjeździe Paderewskiego. Misja jest trzymana w tajemnicy, więc uznajcie to za dowód mojego zaufania, że wam o tym mówię.

– Panowie, w takim razie czas na mobilizację wojsk i pokazanie wrogom, gdzie ich miejsce – zarządził podporucznik, a wszyscy entuzjastycz-nie ruszyli za nim.

– Właśnie dlatego wam nic nie mówiłem, bo wiedziałem, że od razu chwycicie za broń i pójdziecie na wojnę!

– A co? Mamy czekać aż Niemcy przechwycą Paderewskiego?

– Jeśli pójdziecie tam wszyscy, tylko dacie dowód na to, że mieli słusz-ność, powołując w Poznaniu oraz w całej Wielkopolsce oddziały Heimatschutzu. Nie dość, że wyjawicie poufne informacje o przybyciu wielkiego Polaka, to jeszcze dacie zaborcom powód do kolejnych aktów przemocy wobec Polaków. Tego chcecie?

Każdy z nich wiedział o działalności tej niemieckiej paramilitarnej organizacji, która miała za zadanie zwalczać wszelkie przejawy bolsze-wizmu oraz polskiego buntu na terenach Wielkopolski. Były to oddziały skrupulatne w działaniach i trudno było się do nich dostać. Selekcja była wyjątkowo rygorystyczna i każdy Polak odpadał już na początku.

– Jesteśmy prześladowani od wielu lat, zapomniałeś może o naszej historii? Cały czas walczyliśmy, a potem chcieliśmy stworzyć jeden wielki organizm gospodarczy i społeczny. I co z tego mamy? To, że pomagamy 22

Niemcom zamiast samym sobie. W ten sposób nie odzyskamy wolności.

I chyba dobrze o tym wiesz.

Wojciech zdawał sobie sprawę, że Paluch jest trudnym przeciwnikiem w negocjacjach, lecz czasami jego upór go zaskakiwał. Dla niego jedynym rozwiązaniem na wszystko jest walka i innej możliwości nie przyjmuje do głowy. Korfanty czuł się jak w naładowanej armacie, a Paluch był jej zapalonym lontem. Jeśli jakoś go nie ugasi, wtedy działo wystrzeli i to w najmniej odpowiednim momencie.

– Pojadę powitać mistrza Paderewskiego i spróbuję go przekonać do pojechania okrężną drogą do Warszawy. Wkurzymy tym Niemców i jednocześnie zgotujemy gorące polskie powitanie dla naszego wielkiego człowieka.

Podporucznik już się nie odezwał. Pozostali też milczeli, więc Korfanty uznał to za zakończenie zebrania i odesłał wszystkich na swoje stanowiska. Gdy wychodził na Stary Rynek w Poznaniu, zaczepiła go młoda kobieta.

– Przepraszam, panie Wojciechu. Też jestem za tym, by nie rozpoczy-nać powstania w tej chwili, zgadzam się z tym zupełnie, ale mam inne pytanie. Czy informacje o przybyciu Paderewskiego przekazał panu Krzysztof Wartecki?

Poznał tę dziewczynę i widząc ją, był zdziwiony, dlaczego była milczą-ca w trakcie posiedzenia POW. To Wiktoria Rodnas, długowłosa blondyn-ka o niewinnym spojrzeniu. Wiecznie podkreślała swój kobiecy wygląd, dzięki czemu dostała pracę jako osobista sekretarka nadburmistrza Poznania Ernsta Wilmsa. Ukochana Krzysztofa Warteckiego.

– Dokładnie tak, to Wartecki przekazał mi tę informację. Jest razem z Paderewskim, więc będziecie mieli chwilę dla siebie.

Swoim promiennym uśmiechem potrafiła roztopić nawet zamarznięte serce, ale zdarzało jej się to tylko, gdy była mowa o jej ukochanym. Korfanty nawet nie chciał podejrzewać, jak ta dziewczyna będzie płakała, kiedy jej ukochany, nie daj Bóg, zginie w trakcie walk o wolność Wielkopolski.

– Dziękuję bardzo. – Pożegnała się z posłem i w podskokach oddaliła się w stronę Teatru Apollo, mieszczącego się w pobliżu cmentarza ewan-gelickiego. Wojciech, patrząc na nią, również się uśmiechnął. Mimo iż ci 23

młodzi żyją w tak ciężkich czasach, to odnajdują jakimś cudem tę małą iskierkę nadziei, dla której warto żyć.

On sam pragnął, żeby ta mała iskierka przerodziła się w pożar, ale do tego było jeszcze daleko. Najpierw trzeba skupić się na przyjeździe wielkiego mistrza i Korfanty w myślach już szukał argumentów, dlaczego pianista powinien przyjechać do Poznania, który jest niczym wulkan tuż przed erupcją.

Rozdział 3

25 grudnia 1918 – Gdańsk, Polska

W trakcie podróży z Harwich do Gdańska Krzysztof nie przeszkadzał

Paderewskiemu oraz przedstawicielom dyplomacji angielskiej w rozmowach o porządku świata. Podczas kolacji wigilijnej dużo rozmawiali o sytuacji społecznej i politycznej w krajach ententy. Podejmowano głównie temat Francji, która choć wygrała wojnę, to została zdziesiątkowana, a po licznych bitwach wciąż pozostawały pogorzeliska.

Na linii frontu Niemcy zrównali wszystko z ziemią. Na tych obszarach nie istniało życie, a co dopiero przemysł czy gospodarka. Regiony te należało odbudować od podstaw. Tu się pojawiał drugi problem, ponieważ Francja, oprócz licznych strat w ludziach, uszczupliła również budżet państwa i nie miała za co odbudować swojej wielkości sprzed wojny.

W tej wojnie praktycznie każdy był przegranym. Oficjalnie zwycięstwo odniosły państwa ententy, lecz poniesione straty nie były tego warte.

Podczas wielkiej wojny Cesarstwo Niemieckie wcieliło wielu Polaków do służby. Również ojciec Krzyśka został powołany w tysiąc dziewięćset szesnastym roku. Matka, chcąc uchronić syna przed powołaniem do armii niemieckiej, wysłała go na studia do Londynu. Ostatni raz widział się z ojcem rok przed bitwą pod Verdun. Ilekroć na niego patrzył, tylekroć rozumiał, że wyglądają niemal tak samo. Podobnie jak on miał bujne czarne włosy, zielone oczy i wąskie usta. Tak samo jak on potrafił dostosować się do każdej sytuacji i szybko uczył się nowych rzeczy. Dlatego, mimo wielkiej niechęci do narodu niemieckiego, ojciec został na froncie, dając tym samym możliwość do dezercji innemu Polakowi.

Jednakże los nie był łaskawy i choć awansował na stopień sierżanta, szybko został przeniesiony w pobliże Verdun, gdzie zginął w lipcu tysiąc dziewięćset szesnastego roku. Od momentu podniesienia odznaczenia 25

Krzysiek próbował sobie wyobrazić w jakich okolicznościach umarł jego ojciec. Sam nigdy nie był we Francji, lecz próbował sobie wyobrazić front na odcinku Thiaumont – Fleury – Souville. Wiedział tylko, że kontrola nad nim przechodziła z rąk do rąk. Wielokrotnie Niemcy próbowali zagazować Francuzów, a ci w zamian ich bombardowali. Straty rosły po obu stronach.

I choć w tym okresie większość wojsk przerzucono w pobliże Sommy, to w tych trzech miasteczkach walki nie ucichły.

Zastanawiał się, czy ojciec chował się przed strzałami Francuzów, czy próbował zmotywować żołnierzy swoją postawą. Bardziej prawdopodobna wydawała mu się ta druga opcja. Dlatego zginął, a Niemcy nie potrafili podziękować swojemu wielkiemu bohaterowi. Nie oddali mu honorów, jak przystało żołnierzowi, tylko potraktowali jak śmiecia, nic niewartego człowieka. Nie potrafił zrozumieć, dlaczego Szkiebry nie chciały podziękować Polakom walczącym za ich sprawę na froncie zachodnim oraz wschodnim.

Gdy wspomniał ojca, z oczu zaczęły płynąć mu łzy. Najpierw nieśmiało jedna po drugiej, a potem gęstym strumieniem i choć było chłodno, a wiatr wzmagał odczucie zimna, to Krzysiek był teraz w swoim świecie, w którym znajdował się on, jego ojciec oraz wiążące się ze wspólnymi chwilami wspomnienia.

Odpowiedzialnego za śmierć ojca chciał zastrzelić osobiście. Nie francuskiego żołnierza, bo on nie był niczemu winny, gdyż tylko się bronił

przed agresorem. Pragnął śmierci niemieckiego urzędnika, który powołał

Polaka, aby walczył za nie swoją sprawę. Nacisnąłby również spust mauzera, kierując go w stronę każdego Szkiebra, który podczas piekła Verdun nie potrafił wziąć obowiązku wobec ojczyzny na swoje barki, tylko wyręczył

się Polakiem.

Podczas pogrzebu ojca obiecał sobie, że każdy Niemiec, który w jakikolwiek sposób przeszkodzi Polakowi w dążeniu do wolności, będzie pochowany, podobnie jak jego ojciec. Że weźmie mauzera i wystrzeli pięć razy do każdego napotkanego Niemca, by każdy z nich zapamiętał, że z Polakiem nie wolno zadzierać.

Siedząc i rozmyślając o śmierci ojca, poczuł, jak ktoś przykrywa go ba-wełnianym kocem. Mimo porywistego wiatru nie czuł zimna, za to ciepło wydobywające się spod koca odczuł natychmiast. Tym, który go przykrył, 26

był Ignacy Paderewski, który od stóp do głów był ubrany niczym Eskimos, a jego twarz była ledwie widoczna. Usiadł obok młodzieńca.

– Proszę się ogrzać, panie Krzysztofie. Jeszcze też się pan przeziębisz, a chory do Polski nie możesz przypłynąć.

– Dlaczego pan wyszedł z kajuty, skoro jest pan chory?

– Wiesz, my politycy, raz musimy być chorzy, a za drugim razem być zdrowi jak ryba, więc można powiedzieć, żem cały czas jest chory lub cały czas zdrowy. Kto to wie. – Uśmiechnął się lekko w stronę młodzieńca, na co ten odwzajemnił uśmiech, lecz zaraz zniknął w swoim świecie. Polityk chciał go poznać. – Nad czym rozmyślasz?

– Nad głupotami, nic ważnego. – Krzysiek wiedział, że Paderewski ma i tak za dużo na głowie, nie chciał dodawać mu własnych problemów.

– Głupoty raczej nie wyciskają z człowieka łez.

– Widział pan – odrzekł lekko zażenowany.

– To żaden wstyd płakać, tylko chłopcy tego nie robią. Mężczyzna w ten sposób pokazuje, że na czymś mu zależy. – Dostrzegł, że działacz POW ma w sobie jakąś wielką tajemnicę. Wyczuł to już w trakcie wspólnego śniadania w hotelu przy porcie, lecz wtedy miał świadomość, że za szybko na zwierzenia. Teraz chciał spróbować w swój sprawdzony sposób.

– No nic, nie będę ci przeszkadzał, chciałem, żebyś…

– Myślałem o ojcu. – Krzysztof wyjawił powód swoich rozważań.

Sztuczka podziałała. – Od momentu, kiedy został powołany do armii niemieckiej, nie widziałem się z nim. Ostatni raz na pogrzebie, rok temu.

– Walczył pod Verdun?

Krzysiek potwierdził skinieniem głowy.

– W tym okresie Niemcy wielu Polaków powoływali do wojska. Potrzebowali na gwałt ludzi, aby wycofać z wojny Francję.

– Dlaczego brali akurat Polaków? Choć to pytanie wydaje mi się oczywiste, to nie rozumiem, czemu kazali nam walczyć za kraj, którym gardzimy?

Paderewski znał odpowiedź na to pytanie. Po powstaniu styczniowym Niemcy zapragnęli zgermanizować obszary Wielkopolski i uznali, że im się to udało. Jednakże chęć uzyskania wolności była zbyt wielka i to już nawet wśród dzieci, które zbuntowały się przeciwko 27

nauczycielom prowadzącym zajęcia po niemiecku. Nie odpowiedział

jednak chłopakowi.

– A ty nienawidzisz Niemców?

– Tak – przyznał się bez oporów. – Nienawidzę ich za to, że odebrali mi wszystko, a wciąż jest im mało. Nie mogę patrzeć, jak traktują nas niczym podludzi. Jesteśmy dla nich zwykłym bydłem i nic nieznaczącymi pchła-mi, które mogą zdeptać. Próbują z nas zrobić kogoś, kim nie jesteśmy, więc tak – chcę im za to odpłacić i to tak, jak potrafię najlepiej.

– Zbrojną walką? – domyślił się polityk i chłopak potwierdził również tym razem, a jego oczy ponownie się zaszkliły. – Możesz zrobić z moimi słowami co zechcesz, lecz przemoc tylko rodzi przemoc. Ty odpłacisz im się za to, co zrobili. Nie bronię ich, bo zasłużyli sobie na karę. Jednakże uważasz, że na tym skończy się twoja walka?

– Nie rozumiem? Zapłacą za to, co zrobili mnie oraz innym Polakom, będziemy żyć jak wolni ludzie. Dlatego gdy odzyskamy wolność, to nasza walka w końcu się skończy.

Paderewski już w trakcie wizyty w hotelu dostrzegł, że chłopak jest mądry i obrotny. Dostrzegł także, że skrywa w sobie nienawiść, lecz nie podejrzewał, że sięga ona aż tak głęboko.

– W trakcie swojej zemsty ukażesz tego, który przyczynił się do śmierci twojego ojca. Zastrzelisz go. A teraz załóżmy, że on też ma swoje dzieci, dla których jest kochającym ojcem.

– Nie może być kochającym ojcem, skoro potrafi zabić innych. – Chłopak nie miał pojęcia, dokąd zmierza argumentacja polityka, ale już widział

w niej sprzeczności.

– To jest temat dla filozofów. Niestety ja jestem politykiem i mnie interesują fakty. A fakty są takie, że polscy ojcowie też kochają swoje dzieci, a chcą wystąpić przeciwko niemieckim ojcom. Powiesz, że chcą zemsty.

Możliwe, ale czy jeśli niemieccy ojcowie polegną w walce z Polakami, to ich dzieci już nie obowiązuje prawo zemsty?

Krzysiek zrozumiał, do czego zmierza Paderewski, choć nie chciał

się z tym pogodzić. Uważał, że tylko ten, któremu stała się krzywda, ma prawo do zemsty, a nie ten, który będzie pożądał zemsty za zabójstwo złego człowieka.

28

– Z uszanowaniem dla pańskiej osoby, ale my, Polacy, mamy prawo, by nienawidzić Niemców i mamy prawo, żeby odpłacić im się za wszelkie krzywdy, które nam wyrządzili. Oni nie mają prawa do odwetu.

– Zaczynasz mówić jak polityk – pochwalił chłopaka. – W żadnej konstytucji nie ma takiego prawa jak prawo zemsty. Nie ma takiego zapisu, więc idąc tokiem twojego myślenia, również i Polacy nie mają prawa do odwetu.

– Zatem mamy sterczeć jak kołki i akceptować politykę zaborcy?! –

wykrzyknął, ale szybko zdał sobie sprawę ze swojego zbyt impulsywnego wybuchu. – Przepraszam, nie wiem co we mnie wstąpiło.

– Wolność. Wstąpiła w ciebie chęć wolności. I nie masz za co przepraszać. Podobne do ciebie odczucia ma wielu Polaków. Zmierzałem do tego, żeby odróżnić, kiedy walczysz o wolność, a kiedy dokonujesz zemsty

– podsumował mistrz Paderewski. Powstał i klepnął młodzieńca po ramieniu. – Za dwie godziny będziemy przybijać do Gdańska. Postanowiłem udzielić krótkiego koncertu w mojej mesie. Jesteś zaproszony.

– Będzie to dla mnie zaszczyt.

Wartecki wszedł razem z pianistą do wnętrza statku i wąskimi kory-tarzami udał się do mesy przygotowanej specjalnie na koncert. W trakcie przechadzania się wśród kajut, rozważał słowa mistrza. Zastanawiał się, czy pragnie wolności dla wszystkich Wielkopolan, czy tak naprawdę zależy mu na zemście na wszystkich Niemcach za powołanie ojca do wojska.

Jeśli mistrz ma rację, wówczas nie zadowoli się wolnością Polaków, tylko nadal będzie szukał zemsty wśród Niemców.

Teraz to nie miało znaczenia. Liczyła się dla niego wolność narodu polskiego i zrobi, co tylko może, by przyszłe pokolenia mogły żyć w nowo odrodzonej ojczyźnie.

Na krążowniku Concord znajdował się jeden fortepian – w mesie, gdzie wcześniej Paderewski wraz z dyplomatami angielskimi dyskutował na tematy polityczne. Teraz przekształcono ją na salę widowiskową. Krzysiek nie przebywał w niej często, więc, jak ogromna jest to przestrzeń, rzuciło mu się w oczy, dopiero gdy usunięto z niej stoły, krzesła oraz inne niepo-trzebne meble. W jednym rogu pomieszczenia postawiono fortepian, przy którym siedział mistrz Paderewski. Naprzeciwko instrumentu zgromadzili 29

się słuchacze. Oprócz Warteckiego, angielskich dyplomatów, wojskowych oraz żony pianisty pojawili się medycy oraz załoga okrętu.

Pianista stanął przed zgromadzoną publicznością, pokłonił się, a oni zaczęli klaskać. Gdy owacje ucichły, usiadł za fortepianem i zaczął grać pierwszy utwór.

Warteckiemu melodia skojarzyła się ze spokojnym dniem, kiedy panuje połączenie radości, szczęścia, pogody ducha i pozytywnego nastroju. Zamknął oczy i natychmiast znalazł się na łące, skacząc wśród skoszonych łanów traw. Wszystko dookoła pachniało naturą, a on czuł, że otaczają-ce go motyle zachęcają do tańca. Jednakże sielanka nie trwała długo. Za moment niebo zostało spowite czarną chmurą, a wraz z nią nadchodziło to, przed czym ojciec chronił swoją ukochaną rodzinę – ból, cierpienie i śmierć, które młodzieniec spersonifikował w osobie niemieckiego żołnierza. Widząc go, Krzysiek chciał odpłacić za strach sprowadzony na jego dom, lecz po chwili melodia znów powróciła do sielankowego nastroju, a on razem z nią. Tym razem był w górach, odcięty od całego świata, gdzie towarzyszyła mu ukochana Wiktoria. Tam założyli rodzinę i wokół nich biegały dzieci, które zachęcały rodziców do zabawy. Długo nie dawali się przekonywać – po chwili bawili się wszyscy razem. Przewracali się na zielonej trawie, nie martwiąc się, co przyniesie przyszłość. A przyszłość znowu przyniosła mrok. Walkę, do której każdy człowiek został stworzony i którą sam musiał wygrać, bez pomocy innych. Walkę ze swoim własnym sumieniem. Przed Krzyśkiem ukazywały się wszelkie przewinienia, których dopuścił się względem swoich najbliższych. Przewijały mu się błahe wybryki, kiedy był niesfornym brzdącem, ale w końcu przed oczami pojawił się wyjazd do Londynu. Bolało go, że opuścił rodzinny dom wtedy, kiedy matka najbardziej go potrzebowała. I choć zrobił to na jej wyraźną prośbę, świadomość ta na niewiele się zdała. Czuł się winny, że zachował się jak tchórz. Ale po chwili te problemy przestały mieć znaczenie, bo znowu znalazł się na łące, gdzie wszelkie kłopoty usuwają się w cień i nie mogą go dosięgnąć. Aczkolwiek tym razem zło tylko próbowało zagłuszyć sielankowy nastrój, lecz ten był już na tyle silny, że z łatwością przegonił je od siebie i kolejny raz zapanował pozytywny klimat, który trwał i trwał…

aż do końca melodii.

30

Gdy utwór się skończył, Krzysztof znalazł się w ciemnej otchłani, która nigdzie nie prowadziła. Otworzył oczy i odkrył, że pianista skończył grać.

Publiczność zaczęła gratulować artyście wykonania. Wartecki nie wiedział, co się z nim stało. Odpłynął w odmęty swojej duszy i przez chwilę wydawało mu się, że świat fantazji jest tym rzeczywistym.

Pianista poprawił się i rozpoczął kolejny utwór.

Krzyśkowi melodia od razu skojarzyła się z miłością. Jako pierwsza ukazała mu się w myślach jego miłość do Wiktorii. Wspominał jej długie, lśniące blond włosy oraz urocze spojrzenie. Gdy patrzyła na niego swoimi dużymi oczami, czuł, że mógłby zrobić dla niej wszystko, żeby miała spokój, o którym on mógł tylko pomarzyć. Żeby jej dusza nie walczyła z demonami przeszłości, z jakimi on się musi zmagać. Pragnął jej szczęścia i tylko to się dla niego liczyło.

W chwili gdy nastąpił kulminacyjny moment utworu, wyobraził sobie, jak daje jej ogromny bukiet kwiatów, a ona ze szczęścia rzuca mu się w ramiona. Prawie go przy tym przewraca, lecz miłość utrzymuje ich wtulonych w siebie. Pragnął, żeby ta chwila nigdy się nie skończyła, żeby jej słodki uśmiech nie znikał i żeby zawsze pozostał na jej twarzy. Była dla niego natchnieniem na każdy dzień i motywacją do pokonywania wszelkich przeszkód.

Czuł, że ona żywi takie same uczucia względem niego, że kiedy go widzi, budzą się wszelkie pozytywne emocje, takie, jakich nikt inny nie jest w stanie wywołać, tylko on. Tonęli w swoich objęciach i nie chcieli przestać.

Jednakże pianista skończył wykonywanie kolejnego utworu i znowu owacje wybudziły Krzyśka ze snu. Dołączył do oklasków.

Mistrz zagrał jeszcze trzy piosenki, wśród których dominowały motywy rewolucyjne oraz niewolnicze. Praktycznie każdy ze zgromadzonych, słuchając ich, popadał w nostalgię na temat Europy oraz tego, co się z nią stało przez ostatnie lata. Wielka Wojna zniszczyła wszystko co było piękne i zamieniła piękny, rozwijający się świat w zgliszcza. Teraz wszystko należało zbudować od podstaw i nadrobić w ciągu kilku lat to, co świat osiągnął od początku cywilizacji.

Koncert zbliżał się ku końcowi. Kiedy maestro skończył ostatni utwór, owacjom nie było końca. Pianista wyszedł przed publikę i nisko 31

się pokłonił, czekał, aż brawa ucichną, lecz zgromadzeni nie zamierzali przestać klaskać. Dopiero, gdy jeden z marynarzy przybył z informacją o przybyciu do Gdańska, to wiwaty ustały.

– Drodzy przyjaciele – oznajmił głośno. – Witamy w Polsce.

Rozdział 4

20 luty 1918 – Poznań, Polska

Joanna czekała w swoim mieszkaniu na informacje o posunięciach wroga. Miała je dostarczyć Wiktoria, działaczka POW oraz ukochana jej syna. Czuła, że wielka wojna powoli zmierza ku końcowi, a państwa ententy osiągną sukces i pokonają zniszczone czteroletnią wojną państwa centralne.

Po wysłaniu syna na studia postanowiła działać w podziemnej armii wielkopolskiej, a potem w utworzonej POW. Czekając, przypominała sobie, od czego się to wszystko zaczęło.

Urodziła się trzy lata przed powstaniem styczniowym. Niewiele z niego pamiętała, ponieważ rodzice chowali ją przed światem i wychowywali z dala od walk. Pamiętała tylko, że wielokrotnie przeprowadzali się z miejsca na miejsce i choć w jednym z nich jej się spodobało, nie dane jej było się do niego przyzwyczaić.

Potem osiedli się na stałe w Poznaniu, gdzie ludzie wykazywali wielką chęć do pracy. Wychowywała się w polskim społeczeństwie, więc nie miała do czynienia z Niemcami, aczkolwiek lubiła język niemiecki w szkole i uczyła się go z większą gorliwością niż pozostałe dzieci. Nauczyciele wskazywali ją jako wzór do naśladowania i przykład Polki, która przy-kładała się sumiennie do swoich obowiązków. Dzięki takim pochwałom ze strony nauczycieli niestety narastała do niej niechęć polskich dzieci.

W społeczeństwie polskim była odtrącana i traktowana jako gorsza. Nie miała przyjaciół wśród Polaków, za to trzymała się z dziećmi niemieckimi.

Rodzice niechętnie patrzyli na jej znajomości, ale ponieważ nie robiła nic złego, więc nie ingerowali.

Gdy miała dwanaście lat, rodzice dość często angażowali się w prace pomocowe dla innych Polaków. Pomagali piekarzowi piec bułki, 33

budowniczym w budowie domu lub remoncie mieszkania. Zauważyła, że Polak pomaga tylko innemu Polakowi. Nie rozumiała, czemu ogarnia ich tak wielka niechęć do narodu niemieckiego. Wielokrotnie rozmawiała o tym z rodzicami, lecz oni tylko krzyczeli na nią, że nie rozumie historii i jest im wstyd, że córka jest proniemiecka. Wielokrotne kłótnie wzbudzały w niej niechęć do społeczeństwa polskiego. Nie mogła zrozumieć tej pracy zmierzającej do poprawy sytuacji Polaków w Wielkopolsce. Jej zdaniem Niemcy ostro reagują, bo Polacy są nieposłuszni władzy, która zmieniła się po trzecim rozbiorze. Gdyby byli posłuszni zaborcy, to nie musieliby cierpieć głodu.

Z roku na rok coraz mniej rozumiała postawę Polaków, którzy odsuwali się od społeczeństwa niemieckiego. Wielokrotnie próbowała rozmawiać o tym z rodzicami, lecz oni wciąż tylko na nią krzyczeli, że jest ich życio-wą porażką. Momentami żałowała, że urodziła się Polką. Żałowała tych wszystkich ludzi, którzy marnują czas, pracując na coś, co nie istnieje i co nigdy nie powstanie.

Wybawienie z tej pustki emocjonalnej pojawiło się gdy miała dwadzieścia jeden lat. Robiła właśnie zakupy na Starym Mieście, gdy nagle podszedł i zagadał do niej przystojny blondyn z szorstką, lecz na swój sposób uroczą aparycją. Był Niemcem i przedstawił się jako Hans von Koenig.

Natychmiast wpadła mu w oko i od tego momentu chciał ją widywać codziennie. W trakcie spotkań opowiadał jej o wielkim świecie, o podróżach w różne strony świata i o osobistościach z którymi rozmawiał. Opowiadał

jej o wizytach w pałacu Buckingham i audiencjach u królowej Marii Teck, czy o podróżach do Białego Domu, gdzie rozmawiał z samym prezydentem Woodrowem Wilsonem. Joanna, słuchając go, była zauroczona światem, który zobaczył i coraz bardziej też chciała go poznać.

Spotykali się przez okrągły rok, nim Joanna postanowiła przedstawić go rodzicom i prosić o ich błogosławieństwo. Choć ciągnęło ją w stronę Niemiec, to jej rodzice wierzyli, że mimo wszystko wyjdzie za Polaka, który pokaże jej piękno polskiej kultury. Wszelkie ich nadzieje rozwiały się, kiedy przyprowadziła starszego od niej o kilka lat, pochodzącego z rodu von Koenig, Niemca.

Jej ojciec prawie postrzelił jej ukochanego i dopiero interwencja matki zdołała go uspokoić. Matka natomiast wygnała ją z domu.

34

Hans natychmiast zabrał zapłakaną Joannę w swoje rodzinne strony

– do Brunszwiku w dolnej Saksonii. Tam przedstawił ją swojej rodzinie, która początkowo patrzyła na Polkę z lekkim obrzydzeniem, jednakże później zaakceptowali wybór syna. Zwłaszcza wtedy, gdy Joanna pokazała jak dobrze posługuje się językiem niemieckim. Ich rodzice szybko zaaranżo-wali ślub i tak oto przybrała nazwisko Koenig.

Wielokrotnie odbywała z mężem podróże zagraniczne, w trakcie których nauczyła się swobodnie komunikować w języku angielskim, dzięki czemu poznała wiele znaczących osobistości. Rozmawiała między innymi z samym Johnem Rockefel erem podczas otwarcia pierwszej giełdy na Manhattanie, czy z Tho-masem Edisonem, tuż po otwarciu pionierskiego laboratorium o nazwie „Fabry-ka wynalazków”. Z kimkolwiek podejmowała rozmowę, zawsze doceniano jej lekkość prowadzenia dyskusji i ogromną ciekawość świata. Bez przerwy zadawała pytania, co schlebiało jej rozmówcom, bo łechtała ich ego.

Joanna nie kochała swojego męża, tylko świat, który przed nią otworzył. Nieustannie jeździła z nim w dalekie podróże i nie miała czasu przejmować się jego uczuciami.

Małżeństwo trwało dziewięć lat. Gdy Hans umarł, rodzina z miejsca wydziedziczyła ją ze wszystkiego. Natychmiast przypomniało im się, że jest Polką i ma polskie korzenie. Od momentu jego śmierci nie chcieli mieć z nią nic wspólnego. Przez dwa lata szukała swojego miejsca na świecie.

Była na szczycie i miała cały świat u swoich stóp, lecz straciła go z dnia na dzień. Przez dwa lata była samotna, lecz nie opuściła Niemiec. Podejmowała się różnych prac: była kelnerką w barze, sprzątaczką w hotelu i służącą w dobrych domach. Nikt nigdy jej nie poznał, co też uznała za szczęście.

W tym czasie mocno doskwierała jej samotność. Nie miała żadnych przyjaciół, a znajomi jej męża opuścili ją lub nie miała jak się z nimi skontaktować. Pozostało jej jedno wyjście – wrócić do domu z podkulonym ogonem, co też zrobiła w tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym drugim roku.

Matka przywitała ją niczym ojciec z przypowieści o synu marnotraw-nym, natomiast ojciec wciąż nie umiał jej wybaczyć zdrady, jakiej się do-puściła. Jej małżeństwo było dla niego ciosem prosto w serce i rana wciąż krwawiła. Długo się do niej nie odzywał i traktował ją z pogardą. Matka natomiast próbowała odbudować wspólne relacje.

35

Joanna nie miała wyboru i musiała wykonywać sumiennie obowiązki, którymi wcześniej gardziła. Pomagała polskim przedsiębiorcom rozwijać swoje interesy, przekonywała potencjalnych kupców o wartości sprzedawanych przez nich towarów, a także pilnowała, aby produkty trafiały tylko do polskich rąk. Wciąż nie widziała w tym sensu, ale robiła to, by nie być obciążeniem dla rodziców oraz dla zabicia czasu.

Powoli odzyskiwała zaufanie wśród polskiego społeczeństwa, lecz ludzie wciąż patrzyli na nią podejrzliwie.

Pewnego dnia, gdy zmierzała ulicą Woźną w stronę Starego Rynku, od ulicy Ślusarskiej w jej kierunku podążał mężczyzna. Obydwoje byli zajęci swoimi myślami, toteż dopiero gdy na siebie wpadli, zauważyli swoją obecność. Zwróciła uwagę na jego czarne, bujne włosy, lekko zaczesane na bok, oraz elegancki ubiór. W ręce miał teczkę, w której było mnóstwo papierów. Rozsypały się po ulicy i Joanna u pomogła mu je poukładać. Podczas zbierania dokumentów mężczyzna, który przedstawił się jako Łukasz Wartecki, zaprosił ją na kawę. Zgodziła się od razu, przez wzgląd na poniszczone dokumenty i chęć naprawienia wyrządzo-nej nieumyślnie krzywdy.

W trakcie rozmowy opowiadał jej o polskich korzeniach oraz o powodach, dlaczego Polacy tak nienawidzą Niemców. Opowiadał w przekonujący sposób, odpowiadając na pytania, które ona zadawała sobie od maleńkości. Chociaż brzmiał rozsądnie i był pełen empatii, to jednak wciąż nie potrafiła się wyzbyć świadomości, że kiedyś przez swoich rodaków została odtrącona. Jednak Łukasz się nie poddawał i próbował przełamać jej wewnętrzny opór do Polski i Polaków. Spotykali się kilka miesięcy i coraz bardziej jej się podobał, jednak to nie wystarczyło, żeby zmieniła zdanie. Aby pokazać jej, że Polska to coś więcej niż tylko plama na mapie, zaprosił ją do jednego z wielu utworzonych towarzystw gimnastycznych Sokół. Po wejściu do środka, zauważyła wielką siłę Polaków, którą cechowała radość. Nie liczył się wiek ani pochodzenie, li-czyły się ćwiczenia i wzajemne pomaganie jeden drugiemu. Tworzyli zwarty organizm, w którym każde ogniwo miało znaczenie.

Jeden z chłopców porwał ją do ćwiczeń, nie chcąc słuchać jej sprzeciwu. Wykonywali proste ćwiczenia gimnastyczne zarówno indywidualne, jak i grupowe. W trakcie nich po raz pierwszy poczuła się… wolna. Liczyła 36

się tylko swoboda ruchów. Nie miała na sobie żadnych kajdan, bo tylko ona miała władzę nad sobą oraz nad tym co robiła.

Od tego momentu zmieniła swoje nastawienie do pracy organicznej. Pota-jemnie zaczęła uczyć dzieci i młodzież podstaw ekonomii oraz prawa. Często podawała praktyczne przykłady z działalności swojego męża, aby zobrazować opowiadane przez siebie kwestie. Przekazała im praktyczną wiedzę, dzięki której dzieci wychodziły na ulicę i otwierały swoje małe przedsiębiorstwa.

Sprzedawały cukierki albo zrobione przez siebie zabawki.

Niemieccy żołnierze, widząc ich działalność, niszczyli cały ich trud włożony w tworzenie zabawek. Joanna zadbała, żeby w kwestii prawnej ich działalność była legalna, lecz w starciu z siłą niemieckich oficjeli nie miały nic do powiedzenia. Sąd również jej nie pomógł, bo trzymał stronę żołnierzy, podając wyjaśnienie, że dzieci „dewastują ulice”.

Dopiero kiedy zauważyła zawiedzione miny swoich uczniów, zrozumiała, że Niemcy od zawsze pogardliwie traktowali Polaków. Nie liczył się dla nich status urodzenia, tylko jego miejsce. Jeśli w dokumentach było cokolwiek, co wskazywało na polskie korzenie, było pretekstem do poniżania.

Zrozumiała, jak wielki błąd popełniła i jak bardzo źle oceniała Polaków. Wyszła za Łukasza Warteckiego, który zmienił jej podejście do Polski i dzięki niemu zrozumiała, czemu Polacy są tak wrogo nastawieni do Niemców. Kochała go oraz świat, który przed nią otworzył. Jeszcze w tym samym roku urodziła mu syna, któremu nadali imię Krzysztof. Gdy miał

kilka lat zapisali go do towarzystwa gimnastycznego Sokół, a także na polecenie matki załatwili mu lekcje samoobrony.

Joanna w czasie wychowywania energicznego synka, próbowała odno-wić kontakty, które uzyskała jako żona Hansa von Koeniga. Napotykała trudności, ponieważ adresy znajomych sprzed lat już się zmieniły i musiała się natrudzić, żeby je odnaleźć. Część z jej dawnych kolegów czekała na kontakt od niej, a część nie chciała z nią rozmawiać z uwagi na jej niski status materialny. Niemniej udało jej się nawiązać kontakt z angielskimi oraz francuskimi przyjaciółmi.

Na początku dwudziestego wieku, kiedy wielka wojna wisiała w powietrzu, Joanna wiedziała, że to będzie szansa na odrodzenie Polski.

Zaborcy prowadzili politykę przeciwko sobie. Francja i Anglia były 37

antyniemieckie. Imperium Osmańskie było wrogo nastawione wobec Imperium Rosyjskiego.

Łukasz, podobnie jak jego żona, również widział szansę na lepszą przyszłość dla Polaków. Przekazał informacje wielkopolskiej armii podziemnej, która zarządziła, żeby nie epatować swoimi ambicjami, tylko czekać na odpowiedni moment.

Joanna wysłała syna na studia do Londynu w obawie przed wcieleniem go do armii niemieckiej. Nie pomyliła się, bo gdy wybuchła wielka wojna, Niemcy zarządzili powołanie do wojska i wielu Polaków siłą zostało wcią-gniętych do armii. W trakcie wojny Joanna wraz z Wiktorią Rodnas poma-gały w ucieczkach z armii lub w fałszowaniu dokumentów, aby przedsta-wiać Polaków jako niezdolnych do dalszej walki.

Części z nich nie udało się uciec i trafiali pod pluton egzekucyjny. Ci, którym ucieczka się powiodła, natychmiast trafiali do armii podziemnej.

W drugim roku wojny powołanie otrzymał Łukasz Wartecki. Poszedł walczyć, aby zrobić miejsce dla dezerterów, którzy mieli małe dzieci do wychowania. Krzysztof, który miał chwilową przerwę w trakcie studiów, ciężko przyjął fakt powołania ojca do wojska. Choć w ich domowym budżecie się nie przelewało, to Joanna dbała o to, aby synowi niczego nie zabrakło, on w zamian, kiedy tylko miał przerwę w zajęciach, przyjeżdżał do Polski. Wtedy pomagał mamie i Polakom przetrwać trud wojny. Ucieszyła się, widząc, że Wiktoria oraz Krzysiek mają się ku sobie. Obdarzyli się wielką miłością i zdawało się, że tylko śmierć mogłaby ich rozdzielić.

Jednakże trudno pielęgnować miłość w trakcie wielkiej wojny. Zwłaszcza gdy jedna ze stron igra z ogniem, aby wspomóc towarzyszy. Joanna zauważyła, że gubernator urzędujący w Poznaniu potrzebuje nowej sekretarki, która jest młoda i pracowita. Idealnie do tego nadawała się Wiktoria, która biegle posługiwała się językiem niemieckim. Stworzyli dla niej fikcyjne dokumenty i jako Weronika Rodschitz złożyła swoją aplikację.

Otrzymała pracę od razu i od tego momentu armia podziemna zyskała kopalnię informacji odnośnie do niemieckich poczynań na gruncie poli-tycznym, jak i wojskowym.

38

Joanna oraz jej syn ciężko przyjęli informację o śmierci Łukasza pod Verdun. Zauważyła, że w Krzyśku coś pękło. Oprócz chęci uzyskania wolności dla siebie i Polaków, zauważyła w nim coś jeszcze – budzącą się nienawiść. Nienawiść do każdego Niemca za śmierć ojca. Joanna zniena-widziła Niemców za to, że nie potrafili pochować ich żołnierza z pełnymi honorami, tylko potraktowali go jak śmiecia.

W trzecim roku wojny, kiedy przegrana państw centralnych była coraz bardziej prawdopodobna, postanowiono przekształcić podziemną armię i nadać jej struktury. W tym celu jesienią utworzono Polską Organizację Wojskową Zaboru Pruskiego, której komendantem został Wincenty Wierzejewski, dwudziestodziewięcioletni patriota. Od tej chwili wszelkie wieści o działaniach na froncie Wiktoria dostarczała do POW. Joanna korzystała też ze swojej sieci kontaktów we Francji oraz Anglii.

Nie spotykali się w siedzibie POW na ulicy Szkolnej częściej niż było trzeba. Jednakże pewnego razu Wiktoria długo nie przychodziła, dlatego Joanna zaczęła podejrzewać, że coś się stało. Po chwili nerwowego wy-czekiwania ktoś zapukał do drzwi jej mieszkania. Z ulgą otworzyła drzwi i wpuściła dziewczynę, lecz wyraz jej twarzy świadczył o tym, że informacje z wywiadu Joannie się nie spodobają.

– Mów! Co się dzieje?

Wiktoria ciężko dyszała, bo biegła ile sił w nogach, żeby przekazać informacje usłyszane w ratuszu miejskim. Uspokoiła oddech i wyjawiła powód pośpiechu.

– Dowiedziałam się o kolejnej niemieckiej ofensywie na państwa ententy. Szykują się kolejne powołania do wojska.

– Przeklęte Szkiebry – wściekł się Wincenty Wierzejewski, gdy Wiktoria i Joanna przekazały mu informację o kolejnej ofensywie Cesarstwa Niemieckiego na Francję. – Nawet za przegraną sprawę będą walczyć.

– Będą liczne powołania wśród Polaków, już teraz poszukują każdego zdolnego do noszenia broni. Jeśli ofensywa się powiedzie, wtedy zapewne będą powoływać na front również kobiety.

W słowach Wiktorii nie było nic nieprawdziwego. Wiele kobiet w trakcie tej wojny brało czynny udział w działaniach swoich państw.

Nie chwytały za broń, ale przygotowywały jedzenie dla żołnierzy, 39

opatrywały rannych, czy też służyły w wywiadzie. Wiktoria łączyła działalność pielęgniarki z wywiadem, a Joanna całkowicie skupiła się na wywiadzie.

– Na pewno już coś podejrzewają, bo wielu Polaków uciekło ze służby. Zaczną się przeszukiwania poznańskich kamienic i powołania kolejnych ludzi.

– Więcej nie damy rady już ukryć – oznajmiła Wiktoria. – Praktycznie wszystkie przyczółki są już obstawione.

– A jeśliby uśmiercić w papierach tych co zdezerterowali? – zasugerowała Joanna.

– Za dużo pracy, nie wyrobimy się. Część może udałoby się uśmiercić, ale to jak kąpiel z krokodylami. Któryś z nich w końcu zauważy naszą działalność.

To, że do tej pory nikt z Niemców nie połapał się w podziemnej działalności w Poznaniu, Wartecka uznawała za ogromny sukces. Wielokrotnie i bez zapowiedzi wrogowie wkraczali do mieszkań Polaków, ale nic nie znajdywali. Wybierali sobie przypadkowe domy, lecz i tak osiągnęli zamierzony efekt, bo wprowadzili strach w szeregi polskiej armii podziemnej.

– To zbyt niebezpieczne, więc lepiej tego nie próbujmy. Zbrojny opór też odpada, bo wtedy połapią się w naszych działaniach – stwierdził założyciel POW. – W tej chwili widzę tylko jedno rozwiązanie. Trzeba przejąć listy z powołaniem.

– Jak chcesz to zrobić? – spytała Wartecka. – Nie zależy nam na zbrojnym oporze, ale mimo to chcesz przejąć listy z powołaniem wprost z poczty głównej?

– Chyba nie zamierzasz wejść do gmachu poczty głównej i zapytać:

„Przepraszam, czy można prosić państwa o oddanie mi listów z powołaniem do wojska dla Polaków? Zamierzam je osobiście podrzeć”.

Nie zwrócił uwagi na ironię Wiktorii. Miał na to swój pomysł, który wymagał dopracowania.

– Z tego co wiem, to każda korespondencja do Poznania i z Poznania przechodzi przez pocztę główną, zatem trzeba się dowiedzieć, kiedy listy do niej dojdą.

40

Sposób Wincentego Wierzejewskiego na przejęcie listów z powołaniem wydawał się Wiktorii kiepskim pomysłem, jednakże same z Joan-ną nie potrafiły wymyślić lepszego, więc zaufały pomysłowości działacza POW.

Jej zadanie w tym planie polegało na dostarczeniu informacji o przekazaniu listów z powołaniem do poczty głównej w Poznaniu. Wiedziała, że taka informacja musi przejść przez gubernatorstwo, które znajdowało się w ratuszu na Starym Rynku. Wiktoria nie rozmawiała zbyt często z niemieckimi pracownikami i swoje kontakty z nimi ograniczała do minimum.

Często w trakcie konwersacji pogardliwie zwracali się do Polaków pracujących w ratuszu i traktowali ich gorzej niż niewolników. Popychali ich, naśmiewali się z ich pracy i pozycji społecznej, specjalnie brudzili, żeby ci mieli dodatkową pracę, a także szydzili z ich pochodzenia. Wiktoria nie okazywała swojej niechęci do współpracowników, z obawy przed wyja-wieniem jej polskich korzeni.

– Veronika – zwrócił się do niej nadburmistrz Poznania. – Proszę to nadać do cytadeli w Poznaniu.

– A co to jest?

– Lista osób powołanych do wojska z Poznania i okolic. Życzenie od samego generała Ericha Ludendorffa, więc pośpiesz się, jeszcze dzisiaj mają być wysłane.

– Już się robi.

Potem zniknął w swoim gabinecie. Wiktoria wstała od swojego biurka i zmierzała w stronę wyjścia z ratusza. Nim opuściła budynek, skręciła, aby skorzystać z telefonu, który znajdował się w księgowości. Wchodząc do tego działu, zauważyła troje pracowników, którzy całą swoją uwagę skupili na stercie papierów leżących przed nimi. Nie zwrócili na nią uwagi.

– Przepraszam, że przeszkadzam wam w pracy, ale mogę skorzystać z waszego telefonu? Chciałabym się dowiedzieć, czy u mojego synka wszystko w porządku.

Przyjmując się na stanowisko sekretarki, poinformowała burmistrza, że jest samotną matką i często musi korzystać z telefonu. Do dziś nikt nie potwierdził tej informacji, dlatego pozwolono jej korzystać z telefonu tylko w celu sprawdzenia czy z synem wszystko jest w porządku. Pod tym 41

pretekstem kontaktowała się z POW i przekazywała informacje z wywiadu. Jedna z pracownic spojrzała na nią i następnie machnięciem ręki wskazała na telefon. Wybrała odpowiedni numer i po kilku sygnałach odebrał

Wierzejewski.

– I czego się dowiedziałaś? Czy udało się ustalić, kiedy nadejdą listy?

– Dobrze, że w domu wszystko w porządku. Jeśli Richard jest grzeczny, to jeszcze dzisiaj pójdziemy do sklepu i kupimy zabawkę. Wiem, jaka mu się podoba, więc na pewno się ucieszy, kiedy ją dostanie.

Wierzejewski zrozumiał ukryty przekaz i zakończył połączenie.

Wiktorię irytowało to, że każdorazowo kończył połączenie, nawet się nie pożegnawszy. Pracownicy księgowości i tak słyszą szmery dobiega-jące z słuchawki, ale jeśli po jej słowach nie ma odpowiedzi, to zaczną w końcu podejrzewać, czemu tak nagle kończy rozmowę. Wielokrotnie mu wspominała, że w ten sposób ją naraża, jednak, kiedy następuje pora działania, to wie, że Wierzejewskiego trudno powstrzymać i często działa nieracjonalnie.

Odłożyła słuchawkę i wyszła z gmachu ratusza, zmierzając w stronę poczty głównej.

Wierzejewski oraz kilku ochotników z POW stali w pobliżu zamku cesarskiego. Naprzeciwko nich znajdował się cel, do którego musieli się wła-mać – gmach poczty głównej w Poznaniu. Zgodnie z informacjami prze-kazanymi przez pannę Rodnas, listy z powołaniami zostały przekazane do gmachu pocztowego. Od jutra rozpocznie się ich wysyłka do Polaków.

– Jest już dziewiąta wieczór, zaraz pojawią się tu Szkiebry – panikował

jeden z działaczy.

– Spokojnie, jeszcze służba z gmachu cesarskiego nie wyszła – uspokoił go założyciel POW. – Będą wchodzić do gmachu poczty od strony świętego Marcina. My wyjdziemy od Mühlen16.

Na życzenie burmistrza Poznania, Franz Schwechten, projektując poznańską pocztę, przystosował ten budynek również dla służby służą-cej w gmachu cesarskim. Okolica ta miała kojarzyć się z wykwintnością, którą nie pogardziłby sam cesarz Niemiec. Dlatego wszystkie budynki w jej otoczeniu ozdobiono licznymi płaskorzeźbami, witrażami i innymi 16 Kościuszki

42

upiększeniami architektonicznymi. Przy wejściu do poczty od strony Kościuszki znajdowała się płaskorzeźba panny, która jest uosobieniem działań poczty.

– Dlaczego się upierasz, żebyśmy czekali? Przecież już dawno zakoń-czyli swoją pracę.

Drzwi do zamku cesarskiego otworzyły się i wybiegła cała służba.

Wierzejewski ukrył swoich ludzi za murem i przyglądał się jak weseli i rozradowani ludzie wychodzą, kończąc dzień pracy. Działacze byli zdziwieni, że pracownicy służby mówili po polsku. Spodziewali się, że dostojne osobistości świata niemieckiego nie dopuszczą do siebie innych osób niż narodowości niemieckiej. Tylko Wierzejewski nie był zdziwiony.

– Może dobrze by było, żeby ktoś nam otworzył drzwi? – Wskazał palcem, żeby cicho podążali za nim.

Gdy stanęli przed przejściem na drugą stronę ulicy, zwrócił się do współtowarzyszy:

– Idę pierwszy na drugą stronę, od momentu, kiedy wejdę do poczty, w krótkich odstępach czasu przechodźcie po kolei.

Pokiwali głową i zniknęli za jednym z budynków, skąd widzieli całą okolicę. Wierzejewski spokojnie przeszedł ulicę i skierował się do wejścia, nad którym była płaskorzeźba kobiety z tarczą. Widząc, że w okolicy nie ma żadnego Szkiebra, podszedł do wejścia i zapukał na umówiony sygnał – dwa razy szybko, raz wolno i znowu dwa razy szybko. Minutę później otworzyła jedna z pracownic poczty. Była to Polka, która sprzątała w gmachu głównym. Rozejrzała się czy ktoś jeszcze z nim nie przyszedł.

– Miało być was pięciu.

– Grupą nie mogliśmy przejść, bo szybko by się połapali. Pojedynczo będziemy przychodzić i nie otwierasz nikomu, kto nie zapuka do prawych drzwi. Tak umówiłem się z moimi ludźmi.

– Dobra, właź szybko.

Wszedł zgodnie z jej rozkazem. Zgodnie ze słowami Wiktorii wszelkie listy przygotowane do wysyłki znajdowały się w dziale pocztowym w wydziale wojskowym będącym w podziemiach. Spodziewał się, że będzie ono zamknięte.

43

– Czy możesz powiedzieć…

– Cicho!!! Tu ściany mają uszy.

Wydawało mu się, że mówi ciszej niż zazwyczaj, ale gdy dostrzegł jak szybko roznosi się dźwięk, przeszedł do szeptu.

– Powiesz, gdzie są klucze do działu z listami przeznaczonymi do wysyłki?

– Korytarzem na koniec. Tam znajdziesz wszystkie klucze.

Podszedł do małego pomieszczenia, gdzie na ścianie znalazł wszystkie klucze do drzwi budynku. Odnalazł odpowiedni i zbiegł na sam dół do wydziału listów przeznaczonych do wysyłki. Otworzył drzwi, ale to co za nimi zobaczył nieco go przytłoczyło. Z natury był optymistą, ale zmartwił

się, gdy za drzwiami zauważył kilkadziesiąt tysięcy listów. Spodziewał się, że będzie ich maksymalnie dziesięć tysięcy, to w kilku będą w stanie je przejrzeć. Takiej liczby nie zakładał. Po chwili zjawili się jego pomocnicy, którzy zdziwili się, widząc stertę listów do przejrzenia.

Wierzejewski jako jedyny musiał trzymać nerwy na wodzy.

– Damy radę panowie, bierzmy się do roboty.

– Skąd będziemy wiedzieć, że akurat ten list jest z powołaniem wojskowym?

– Patrzymy po adresatach. – Wierzejewskiemu akurat to wydawało się oczywiste. Zastanawiał się, w jaki sposób usprawnić proces przeglądania listów. Nie przychodziło mu do głowy żadne rozwiązanie, ale musiał im przekazać jedną oczywistą rzecz. – Pamiętajcie, wszystko ma wyglądać tak samo, jak żeśmy weszli, Szkiebry nie mogą się połapać, żeśmy tu byli.

Mimo że było to wiele tysięcy listów, to były uporządkowane w rów-ne stosy, które zostały związane sznurkami. Wincenty rozwiązał pierwszy z węzłów i rozpoczął przeglądanie wielkiego stosu. Znalazł list do ukochanego, list z własnością ziemi, wezwanie do sądu, lecz poza tym nic co mogłoby choćby przypominać wojskową korespondencję. Patrzył na adre-satów listu i tutaj też nie zobaczył nic specjalnego – albo prywatne adresy, albo instytucje niepowiązane z wojskiem.

Mozolnie przeszukiwał listy i przerzucał je z kupki na kupkę w odpowiedniej kolejności. W trakcie tego poszukiwania natrafił na list, którego nadawcą była „I inspekcja armii stacjonująca w Gdańsku”. Ostrożnie 44

otworzył list i rzeczywiście znajdowało się tam powołanie dla niejakiego Michała Bartczaka.

– Panowie, chyba coś znalazłem. – Wierzejewski pokazał im list, gdzie zamiast standardowego znaczka pocztowego znajdował się taki z trzema paskami: czarnym, białym oraz czerwonym, a w środku miał krzyż Cesarstwa Niemieckiego. – Na podstawie znaczka stwierdzimy, czy jest to powołanie do wojska.

– A co, jeśli to honorarium od Niemiec za walkę w ich mundurze?

– To wtedy osobiście dostarczymy ten list. Na ten moment zakładamy, że każdy jest wezwaniem do wojska. Później będzie czas, by je dokładnie przeglądać.

Rozpoczęli dalsze poszukiwania, które przerwali, kiedy usłyszeli odgłos kroków. Cały oddział ustawił się pod ścianą. Były to głośne stukania obcasami, jakby ich właściciel chciał zaznaczyć swoją obecność, a zdecydowany krok sugerował, że wiedział, po co idzie. Z każdym kolejnym krokiem stawały się coraz mocniejsze.

– To Niemcy, przyszli po nas.

Odkleił się od ściany, lecz Wierzejewski ustawił go z powrotem. To nie czas na ucieczkę, choć samemu chciał to zrobić. Emocje uwięzły w gardle i w jego duszy toczyła się wewnętrzna walka. Emocje podpowiadały, żeby spróbować ucieczki, natomiast rozum mówił zostań. Przez chwilę zastanawiał się, skąd mogli wiedzieć o ich akcji. Nie zakładał, że ktoś mógłby ich wydać, lecz po odgłosie kroków zrozumiał, że zostali zdradzeni. Doskonale wiedzieli, w które miejsce iść.

Wincenty spodziewał się pukania do drzwi, lecz Niemcy przeszli obok ich pokoju, zmierzając w głąb korytarza. Odetchnął z ulgą, ale problem nie zniknął. Są w pobliżu i w każdej chwili mogą ich nakryć.

– Nie ruszajcie się, podejdę do drzwi. – Wincenty przystawił ucho i nasłuchiwał rozmowy z korytarza. Była to kłótnia między pracownicą zamku cesarskiego, a żołnierzem niemieckim, który upierał się, że widział wchodzących tutaj cywilów. Po chwilowej kłótni odgłos kroków wrócił w ich stronę. Żołnierze ponownie ich minęli i gdy wyszli na górę nie było ich więcej słychać. – Wracajcie do pracy, lecę sprawdzić, co jest grane.

45

Wyszedł z pokoju i następnie schodami wspiął się na parter. Tam czekała dziewczyna, która otworzyła im drzwi. Gdy go zauważyła, z wściekłością ruszyła na niego.

– Nie potraficie sprawdzić, czy ktoś za wami idzie?!

– Jestem pewny, że nie mieliśmy ogona. Skąd on wiedział, gdzie będziemy? Przecież gmach jest ogromny, a pokojów do przeszukiwania jeszcze więcej.

– Uparł się, że ten kogo szukają, schowa się na dole – zauważyła, że jej rozmówca nabiera coraz więcej podejrzeń względem niej. – Tak, wiem, wygląda to na dziwny zbieg okoliczności, ale gdybym chciała was wydać, to wskazałabym, gdzie jesteście, czyż nie?

Miała rację, gdyby chciała, już by to zrobiła.

– Wracam do pracy. Nie ma tam okien, więc jak będzie się zaczynał

nowy dzień, to przyjdź po nas oraz znajdź nam jakieś tylne wyjście. Jestem przekonany, że Szkiebry nie odpuszczą tak łatwo.

Kiwnęła głową i odeszła. Działacz również skierował się z powrotem do oddziału, który przejrzał już niektóre sterty listów. Część z nich było już z powrotem zawiązana, tylko niektóre zostały uszczuplone o egzemplarze, w których znajdowało się powołanie. Pozostało im jeszcze sporo zawiązanych paczek z listami do przejrzenia. Aczkolwiek od tego momentu robota szła im coraz lepiej. Każdy z nich znalazł swoją własną metodę na przeglądanie listów. Jeden już z daleka widział, które zawierają znaczki w odpowiednich kolorach, drugi przeglądał kilka listów naraz, a trzeci lekko odginał listy, by dojrzeć znaczek bez roz-wiązywania węzła.

Wciąż jednak działali za wolno. Nie wiedział, która jest godzina, ale już zapewne któraś z rzędu. Wybiła czwarta rano, a oni przejrzeli nieco więcej niż połowę. Zostało im jeszcze drugie tyle, a czasu i siły mieli już coraz mniej. Do momentu przyjścia pracownicy przejrzeli dokładnie dwie trzecie listów, do reszty nie zdążyli zajrzeć.

– Musicie wyjść, bo za chwilę będzie otwierana poczta.

Wierzejewski spakował listy do sakiewki, którą przewiesił przez ramię. Podobnie zrobili pozostali z oddziału. Zostawili pokój w takim samym stanie jak przed wejściem i za pracownicą zmierzali do wyjścia.

46

Działacz spojrzał na opuszczany dział ze smutkiem, bo choć starali się przejrzeć jak największą liczbę listów, to i tak wielu z Wielkopolski zostanie powołanych do armii.

Rozdział 5

26 grudnia 1918 – Gdańsk, Polska

Krzysiek wraz z Ignacym Paderewskim, jego żoną, przedstawicielami angielskiej dyplomacji oraz majorem Iwanowskim schodził po kładce na nabrzeże w Gdańsku, gdzie czekał na nich komitet powitalny z Naczelnej Rady Ludowej. Wartecki rozpoznał wśród nich tylko posła Korfantego, wokół którego ustawiło się kilku przedstawicieli NRL.

Później spojrzał na Gdańsk, który został przyozdobiony czerwonymi proporcami Niemieckiej Rady Rewolucyjnej z hasłami apelującymi o zakończenie wielkiej wojny. Część żołnierzy niemieckich buntowała się przeciwko kolejnym rozkazom wysłania na front. Czekały ich za to surowe represje, a nawet kara śmierci, ale mimo to manifestowali swoją niechęć do dalszej walki zbrojnej.

Gdy znaleźli się na stałym lądzie, podszedł do nich Korfanty i pokłonił

się mistrzowi Paderewskiemu.

– Wielki mi zaszczyt przypadł móc powitać tak wielkiego i dostojnego gościa. Witamy w nowo odrodzonej Polsce.

Polityk głęboko zaczerpnął powietrza, a następnie odetchnął pełną piersią. Nie mógł uwierzyć, że sen ze stycznia tego roku się spełni. Jest w wolnej Polsce.

– Dziękuję za przywitanie, panie pośle. – Korfanty wydawał się zaskoczony, że wielki mąż stanu wiedział, kim on jest. Nie spotkali się wcześniej, a mimo to został rozpoznany. – Cieszę się, że zadbał pan o towarzystwo dla mnie, abym w trakcie drogi nie zanudził się. – Spojrzał ukradkiem na Krzysztofa Warteckiego, na co ten lekko się zarumienił.

– Wiemy, że głównym celem pana jest dotarcie do Warszawy, by prze-wodzić w rozmowach pomiędzy rządem Jędrzeja Moraczewskiego a Komitetem Narodowym Polski Romana Dmowskiego, ale jestem tutaj, by 49

spróbować pana przekonać, aby wcześniej udał się pan z nami do Poznania.

Paderewski wydawał się zaskoczony prośbą i jeszcze raz spojrzał

w stronę młodzieńca.

– Zatem taki był twój cel. Chciałeś, abym wybrał dłuższą drogę do Warszawy?

– Niezupełnie – wtrącił się major Iwanowski, ubrany w mundur legionów polskich. – Pułkownik Wade ma misję rozpoznawczą w Poznaniu i dlatego trzymaliśmy ją w tajemnicy do ostatniej chwili, żeby przez przypadek Niemcy nie dowiedzieli się o naszej nieplanowanej wizycie.

– W takim razie, jedźmy do Poznania.

– Przygotowałem pociąg. Zapraszam na dworzec główny.

Za Wojciechem Korfantym wszyscy udali się w stronę dworca.

Sytuacja w Niemczech była coraz gorsza. Choć wojna się skończyła, to Aler Von Hahn miał wrażenie, że kolejna rozpocznie się za chwilę. Powstał

nowo utworzony Wach- und Sicherheitsdienst17, którego głównym celem było pilnowanie porządku w Poznaniu i w okolicach. Do ochotniczego oddziału powoływano głównie Niemców, ale Polacy też tam trafiali. W jego opinii, oddział powinien składać się wyłącznie z niemieckich żołnierzy, ale na życzenie Friedricha Eberta kazano powołać również Polaków, żeby zapobiec ich ewentualnej rewolcie.

Von Hahn trzymał pieczę nad wojskowymi poczynaniami w Poznaniu i próbował wychwycić konspiracyjną działalność na terenie Wielkopolski, a przede wszystkim Poznania. W tym celu przysłał tutaj jednego z najbardziej zagorzałych niemieckich patriotów, który na frontach wielkiej wojny walczył do końca i który miał liczne sukcesy w wykrywaniu dezercji wśród niemieckich żołnierzy. Potrzebował go na miejscu, bo jego przenikliwość i umiejętność dostrzegania zagro-żenia tam, gdzie nikt by nie podejrzewał, była kluczowa w kontekście walki z armią podziemną w Wielkopolsce.

Nagle ktoś zapukał do jego gabinetu w cytadeli. Podejrzewał, że będzie to jakiś gorliwy rodak z informacjami z frontu. Już się przyzwyczaił, że od momentu porażki pod Verdun nie ma co liczyć na pozytywne informacje.

– Wejść – rozkazał.

17 Służba Straży i Bezpieczeństwa.

50

Gdy drzwi się otworzyły ukazała się twarz człowieka, którego chciał zobaczyć. Mężczyzna ten był blondynem o twarzy zniszczonej działaniami wojennymi i choć nie miała blizn, wyraźnie odbił się na niej brak snu. Miał kilkudniowy zarost i wielkie oczy, w których kryło się zmęczenie, ale też determinacja i chęć działania. Wojna wyrzeźbiła jego ciało i mimo że przykrywał go wielki szary płaszcz, to Hahn dostrzegł pod nim gotowość do działania. Pomimo zmęczenia przybysz nigdy nie zapominał o wzorowym wyglądzie, o który dbał bardziej niż o własne kochanki. Dla Alera był dumą niemieckiej armii. Aczkolwiek w tym momencie był roztrzęsiony, pewnie dowiedział się czegoś, co może zagrozić porządkowi w całej Wielkopolsce.

– Lars, nareszcie jesteś. Jakie masz dla mnie wiadomości?

Żołnierz musiał wziąć głęboki wdech, zanim rozpoczął przekazywać informacje, które wyciągnął od jednego z wielu więźniów. W końcu się wyprostował i spokojnie zaczął mówić:

– Rady robotnicze przejęły kontrolę nad kolejnymi miastami w Niemczech. Żołnierze już masowo dezerterują z naszej armii.

– To wiem, potrzebuję informacji, o których nie wiedziałem. – Aler otrzymał depeszę z Niemiec i wiedział, że w ręce rad robotniczych oprócz Kilonii dostały się: Lubeka, Brunszwik i Hamburg, lecz to nie była ta informacja, którą chciał otrzymać. Stwierdził, że żołnierz przygotowuje grunt pod przekazanie negatywnych wieści. – Mów dalej.

W trakcie wyjawiania kolejnych informacji, pewne spojrzenie Alera Von Hahna zgasło. Nie mógł zrozumieć, jakim cudem mogło do tego dojść i jak mogli dopuścić do tak wielkiej pomyłki. Oliwa już została rozlana i zapalona, teraz trzeba znaleźć sposób, jak ją ugasić.

– To jeszcze nie koniec – oznajmił Niemiec.

– Czy jeszcze może być coś gorszego?

– Moi zwiadowcy donoszą, że do Gdańska przycumował okręt HMS

Concord. To krążownik, który jak podejrzewaliśmy, przewozi coś istotne-go. I jak się okazało z okrętu wysiadł Ignacy Jan Paderewski.

– Pewnie pojedzie prosto do Warszawy. – Aler słyszał o kłótni między Moraczewskim a Dmowskim. – Ktoś musi pogodzić te dwie zwaśnione strony konfliktu.

51

– Niezupełnie. – Lars rzucił bombę na stół. – Sądząc po trasie, jaką wybrał, jestem pewny, że zmierza do Poznania.

Jednak mogło być coś gorszego… Nie dość, że oliwa się rozlała i została podpalona, to jeszcze teraz przybędzie ktoś, kto będzie bronił, aby pożar nie został ugaszony.

– Wy sobie żarty ze mnie stroicie? – Von Hahn pokręcił głową. – To co tu jeszcze robicie?! Paderewski ma nawet stopą nie stanąć w Poznaniu, czy to jest jasne?!

W trakcie podróży pociągiem z Gdańska do Poznania Korfanty dużo rozmawiał z Ignacym Paderewskim o sytuacji politycznej w stolicy Wielkopolski. Mówił o walce, jaka została podjęta z okupantem i próbach poli-tycznego zdobycia przewagi na Niemcami.

– Nie ulega wątpliwości, że sejm dzielnicowy okazał się strzałem w dzie-siątkę – skomentował pianista, który wydarzenia z obrad znał wyłącznie z relacji dziennikarskiej. – Pochód delegatów i piękne ich przywitanie pokazało Niemcom jednoznacznie do jakiego kraju Wielkopolanie chcą należeć.

Krzysiek z boku przysłuchiwał się ich rozmowie. Dla niego polityka nie miała wielkiego znaczenia, bo ludzie później i tak chwytali za broń i wydzierali wrogowi to, co kiedyś im ukradł. Aczkolwiek dorzucił swoje trzy grosze do rozmowy.

– I pomimo to nadal chcą utrzymać panowanie nad Wielkopolską.

– A czy ty byś oddał z łatwością swoje przedsiębiorstwo, do którego włożyłeś dużo pieniędzy? – spytał Korfanty.

– Sami widzą, że niewielu jest Niemców w Wielkopolsce, a jeśli nawet wielu, to nie manifestują swojej obecności. Wydarzenia z trzeciego grudnia dobitnie pokazują, że wolą chować się po kątach, niż otwarcie się przyznać, że w Poznaniu już nikt ich nie chce.

Pianista poznał chłopaka kilka dni temu i od razu docenił jego cięty język. Ze względu na swoją szczerość nie nadawałby się na polityka, jednakże, gdy polityka schodziła na dalszy plan, lubił jego ostre i dosadne słownictwo, nawet jeśli jego postulaty nie były poparte argumentami.

– Pamiętaj chłopcze, działalność przedsiębiorcza nie ma nic wspólnego z emocjami. Jak to przedsiębiorcy często określają: na giełdzie nie ma sentymentów.

52

Wartecki nie rozumiał, do czego zmierza polityk. To dzięki Polakom i ich pracy dla ogólnego dobra Wielkopolska jeszcze nie popadła w ru-inę. I choć Niemcy na różne sposoby próbowali się ich pozbyć, to Polacy wykazali wielką determinację i chęć zachowania tych obszarów. Nie udało się przesiedlić Wielkopolan. Nie udało się ich zgermanizować. Nawet wykluczenie społeczne nie przyniosło takich rezultatów, jakich oczekiwali Niemcy. Zatem nie mieli czego tutaj szukać.

– Cokolwiek zrobią i tak znajdziemy sposób, żeby to obejść.

– Przywiązania do Niemiec niestety nie uda nam się obejść – skontrował Korfanty, na co chłopak z niechęcią musiał przyznać mu rację.

Dyskusja została przerwana, gdy dojeżdżali do stacji w Rogoźnie Wiel-kopolskim i pociąg nieplanowanie zaczął tracić prędkość. Wszyscy po-dróżni byli zdziwieni nieoczekiwanym wydarzeniem. Spoglądali na siebie nawzajem i próbowali dowiedzieć się, czy ktoś z pasażerów wie coś więcej.

Jednakże wszyscy jednakowo byli zaskoczeni sytuacją.

– Idę sprawdzić, co się dzieje – oznajmił major Iwanowski i wyszedł

z przedziału, by udać się do lokomotywy.

Wartecki wyjrzał przez okno i dostrzegł, że na stacji jest wyjątkowo dużo Szkiebrów. Jego serce zapłonęło nienawiścią, lecz gdy ugasił

w sobie ogień złości, próbował domyślić się, czemu jest ich aż tylu.

Stacja w Rogoźnie nie była duża, więc i ruch był na niej niewielki.

Zaczynał coś podejrzewać, a jego hipotezy się nasiliły, kiedy wrócił

major Iwanowski.

– Maszyniści dostali informację, że mają się zatrzymać.

– Czy podali powód zatrzymania? – spytał poseł do Reichstagu.

– Mówią, że pociąg musi przebyć obowiązkową kontrolę techniczną i każą skierować go bezpośrednio do Warszawy.

– Nonsens, przecież w Gdańsku zleciłem jego szczegółowy przegląd i nie wykazano żadnych przeciwwskazań do jego dalszej eksplo-atacji. – Korfanty wiedział, że sprawa nie zostanie rozwiązana, jeśli będzie tutaj siedział, dlatego ubrał kapelusz i płaszcz. – Trzeba wyjaśnić to nieporozumienie.

– Mogę wyjść razem z panem? – poprosił Krzysiek i mocno się opatulił, widząc silny mróz za oknem.

53

– I ja dołączę do was. – Iwanowski nie czekał, aż Wojciech coś powie.

– Poczekajcie tutaj, wyjaśnimy to nieporozumienie.

Opuścili delegatów i wyszli z pociągu. Nie wiało, ale mróz mocno dawał się we znaki i choć cała trójka była ubrana od stóp do głów, to nadal trzęśli się z zimna, podobnie jak niemieccy żołnierze, którym nie na rękę było wychodzenie z ciepłego budynku dworca kolejowego. Podeszli do niemieckich mundurowych kręcących się w pobliżu pociągu.

– Jestem przekonany, że pociąg przebył odpowiedni przegląd technicz-ny już w Gdańsku – powiedział Korfanty, nim żołnierz przedstawił swoje zdanie. – Mogę poznać przyczynę skierowania pociągu do Warszawy?

– Mamy podejrzenia, że ten pociąg został specjalnie uszkodzony, przez co podróż nim jest niebezpieczna.

– Skoro jest niebezpieczna, to czemu nas kierujecie do Warszawy na przegląd? – zadał oczywiste pytanie major.

– Ja mam tylko rozkazy i je wypełniam – przekazał polskiemu stron-nictwu napisany po niemiecku list z prośbą o przekierowanie pociągu do Warszawy.

Zapoznali się z jego treścią, lecz Krzysztof zaczął mieć podejrzenia co do jego autentyczności. Po pierwsze nic tutaj do siebie nie pasowało.

Skoro tak bardzo chcieli skierować pociąg do Warszawy, to dlaczego podali taki powód? Czy nie można go wykonać na bocznicy w każdym większym mieście, tylko trzeba jechać aż do Warszawy? Drugie podejrzenie pojawiło mu się, gdy spoglądał na Niemców kręcących się wokół pociągu. Chodzili wzdłuż niego, jakby na siłę chcieli coś znaleźć. Chcą uszkodzić pociąg, aby mistrz Paderewski nie mógł dojechać do Poznania?

Poseł i pianista z żoną wyszli na stację. Podeszli do współtowarzyszy skoncentrowanych na liście przekazanym im przez żołnierzy.

– Czy cokolwiek udało się ustalić? – spytała Helena Paderewska.

– List wygląda na autentyczny i rzeczywiście chcą nas skierować na przegląd do Warszawy – powiedział ze zmartwienie poseł Korfanty. –

I choć wydaje się to niedorzeczne, to oni i tak postawią na swoim.

Krzysiek zauważył nieprawidłowość w liście dopiero, gdy przeczytał go po raz drugi. Na liście widniał podpis Ernsta Wilmsa, burmistrza 54

Poznania. Nawet jeśli faktycznie to on go podpisał, to list nie ma żadnej mocy sprawczej od piętnastego listopada tego roku. Przekazał swoje uwagi zgromadzonemu towarzystwu, na co Paderewski głośno westchnął i podszedł do żołnierza, który był dowódcą całego oddziału.

– Proszę rozkazać żołnierzom odsunąć się od pociągu.

– Przepraszam, ale…

– PROSZĘ ROZKAZAĆ ŻOŁNIERZOM ODSUNĄĆ SIĘ OD

POCIĄGU!

Powtórzył rozkaz zdecydowanym głosem, na co nawet żołnierz, przyzwyczajony do takiego tonu, lekko się wycofał. Zwołał wszystkich żołnierzy, którzy w dwuszeregu stanęli przy swoim dowódcy. Paderewski na jego oczach podarł list od byłego burmistrza Poznania i rzucił nim w stronę żołnierza.

– Wystosowaliście marną prowokację, żeby zatrzymać mnie oraz gości udających się do Poznania. Podrobiliście list, używając do tego podpisu osoby, która nawet nie piastuje już tego stanowiska.

Dowódca niemieckiego oddziału wydawał się zaskoczony przenikliwo-ścią polskiego polityka. Miał nadzieję, że światowej sławy pianista nie zna realiów panujących w Poznaniu, lecz nie spodziewał się, że razem z nim pojedzie osoba obeznana z sytuacją administracyjną w Wielkopolsce. Aczkolwiek, również i na to miał odpowiedź. Wyciągnął spod płaszcza drugi list i wręczył go polskiemu politykowi.

– Chcieliśmy załatwić tę sprawę po dobroci i nie nawiązywać politycz-nego sporu, ale sami nas do tego zmuszacie. Na liście jest rozkaz gubernatora Poznania Alera Von Hahna, na podstawie którego macie zmienić swoje miejsce docelowe i udać się w stronę Aleksandrowa Kujawskiego, a potem do Warszawy.

Autentyczność tego listu nie pozostawiała żadnych złudzeń. Przybito nawet pieczątkę na podpisie, aby nikt nie miał wątpliwości, kto jest auto-rem rozkazu. Niemniej i na to pianista miał rozwiązanie. Wrócił do pociągu, z którego po chwili wyszedł z pułkownikiem Wadem oraz komandorem Rawlingsem. Poprosił pułkownika o list przewodni i przekazał go żołnierzowi. Ten nie potrafił posługiwać się językiem angielskim, toteż Ignacy streścił mu treść.

55

– List jest poświadczeniem, że podróżujący ze mną pułkownik Harry Wade oraz komandor Bernard Rawlings udają się do Poznania w celach dyplomatycznych. Rozkaz pochodzi od samego premiera Wielkiej Brytanii Davida Lloyda George’a.

Żołnierz patrzył na list z nieskrywaną niechęcią. Gdy się z nim za-poznał, zwrócił go Paderewskiemu niczym obrzydliwą rzecz, której nie chce się trzymać ani sekundy dłużej. Polityk przekazał go dyplomatom i kontynuował:

– Nie możecie przeszkadzać dyplomowanym przedstawicielom innych krajów w ich misji. Dlatego możecie nam życzyć powodzenia w naszej dalszej podróży do Poznania. Żegnam panów.

*

Nie czekając na jakiekolwiek słowa od niemieckich żołnierzy, wrócił

z całym towarzystwem do pociągu, który po chwili wznowił swoją podróż do Poznania.

Lars podejrzewał, że prowokacja zgotowana przez jego dowódcę nie odniesie zamierzonego efektu. Swój plan zamierzał wprowadzić tylko w awaryjnej sytuacji i gdy jeden z polityków wyszedł z pociągu, to sytuacja właśnie taką się stała. Zabrał ze sobą kilku żołnierzy i choć rozwiązania siłowego mieli użyć w ostateczności, to zabronił im strzelać z broni.

Obeszli pociąg i skierowali się do lokomotywy. Było ich czterech na dwóch maszynistów polskiego pochodzenia.

– Jakie rozkazy, panie Bairich? – spytał go jeden z żołnierzy.

– Wchodzimy naraz do lokomotywy, nawet pisnąć słowem nie mają.

Kneblujemy ich i gdy wyruszymy, wyrzucamy ich z pociągu. Na mój sygnał.

Patrząc spod torów spostrzegł, że polityk wrócił do pociągu, aby po chwili wyjść z kolejnymi mężczyznami. Jak się spodziewał, jego osoba nie potrafiła przekonać współtowarzyszy, aby zezwolić na dalszą podróż pociągiem, dlatego przyszedł z następnymi politykami państw ententy.

Widząc, że sytuacja chyli się ku finałowi, rozkazał atakować główną lokomotywę, samemu wchodząc jako pierwszy do pociągu.

56

Nim jeden z maszynistów zdołał się połapać w sytuacji, Bairich uderzył

go kolbą w nos, wyzwalając strumień krwi. Drugi z maszynistów podniósł

ręce do góry i upadł na kolana. Lars widząc jego uległą postawę postanowił

to wykorzystać. Aczkolwiek pierwszy, choć został schwytany przez jego ludzi, długo się szarpał. Przestał, gdy Lars przystawił mu do głowy drey-se’a, a zarazem wciąż kontrolował poddającego się maszynistę.

– Piśnij tylko słówko, polska świnio, a ozdobię cię ołowiem.

Pochwycony patrzył na lufę pistoletu z nienawiścią i choć chciał coś powiedzieć, bał się o swoje życie.

– To, żebyś zapamiętał – Lars z całej siły walnął pistoletem w głowę maszynisty, rozcinając mu łuk brwiowy. Drugi z prowadzących pociąg skulił się w jeszcze większym strachu.

– Błagam, nie rób mi krzywdy.

– Nie zamierzam, jeśli nam pomożesz.

– Co mam zrobić? – Maszynista, który próbował wyrwać się z objęć żołnierzy z pogardą patrzył na swojego przestraszonego kolegę. Bairich natomiast zawistnie się uśmiechnął, widząc uległość Polaka.

– Prowadź pociąg. Na Inowrocław.

Maszynista złapał za stery i wprawił pociąg w ruch, gęsty dym wy-puszczony w powietrze zasygnalizował rozpoczęcie dalszej podróży. Bairich, czując, że mogą być problemy z opierającym się Polakiem, wypchnął

go z pociągu.

*

Wartecki razem z Iwanowskim sprawdzili, czy któryś z Niemców nie próbował wtargnąć do pociągu w trakcie ich rozmowy z żołnierzami na stacji. Nikogo nie zauważyli, więc wrócili z powrotem do mistrza Paderewskiego i jego angielskich towarzyszy. Korfanty zabawiał ich rozmową.

Temat nie zmienił się ani trochę. Nadal rozmawiali o polityce. Podjęli przerwany temat sejmu dzielnicowego oraz jego głównych założeń.

Wojciech Korfanty zrelacjonował przebieg dotychczasowych prac.

Podzielono je na sześć komisji: do spraw rozpatrywania procesów wy-borczych, politycznych, organizacyjnych, naglących spraw społecznych 57

i robotniczych, administracji publicznej i jego bezpieczeństwa oraz spraw oświaty i szkolnictwa. Program obrad był zbyt wielki, żeby wszystkie kwestie udało się rozstrzygnąć w ciągu trzech dni. Postanowiono, że prace będą wznowione później. Do dzisiaj nie zwołano jednak kolejnego posiedzenia.

Na sejmie wybrano nowy skład Naczelnej Rady Ludowej oraz jej komisariatu, a także, co najważniejsze, zatwierdzono, że ziemie zaboru pruskiego należy wcielić do odradzającej się Polski. Postanowiono tego dokonać na drodze dyplomatycznej, a nie poprzez zbrojne wystąpienie.

W przedziale powstały trzy grupki dyskusyjne, największa była skupiona wokół mistrza Paderewskiego, który opowiadał o swoich kon-certach i audiencji u prezydenta Stanów Zjednoczonych. Wartecki słuchał historii działalności majora Iwanowskiego, którego kariera zaczęła się od wstąpienia do oddziałów legionów polskich w armii austriackiej w pierwszym roku wojny, skąd uciekł i dostał się do błękitnej armii pod dowództwem Józefa Hallera. W trakcie przedstawiania jego życiorysu pociąg znacząco zwolnił.

– Wygląda na to, że tory wymagają tutaj natychmiastowego remontu.

– Nie wydaje mi się. – Wartecki nie popierał zdania pianisty. Znowu ogarnęło go dziwne przeczucie, że coś jest nie w porządku. Skupił uwagę wszystkich na sobie.

– Co masz na myśli? – zainteresował się Iwanowski.

– Tutaj pociąg nie musi zwalniać, jeśli nie zmienia swojej trasy. Poza tym wielkopolskie tory są przyzwoitej jakości, więc nie trzeba aż tak zwalniać nawet przed zakrętem.

Iwanowski zrozumiał, do czego zmierza chłopak.

– Zatem ktoś przejął kontrolę nad lokomotywą. Sprawdziliśmy wszystkie wagony oprócz lokomotywy. – Major ubrał się w płaszcz i ruszył

w stronę lokomotywy. Wartecki od razu ruszył za nim.

– I’ll go with you18. – Pułkownik Wade wyskoczył z fotela, chcąc im pomóc.

– Stay here – uspokoił go Wartecki. – I suspect, that they are armed.

Protect mister Paderewski19.

18 Idę z panem.

19 Proszę zostać. Zakładam, że są uzbrojeni. Proszę osłaniać pana Paderewskiego.

58

Pułkownik nie był przyzwyczajony, żeby to jemu wydawano polecenia, ale przyjął je spokojnie. Iwanowski wraz z Warteckim ruszyli w stronę lokomotywy. Przeszli pusty wagon i znaleźli się przed składem węgla. Iwanowski jako pierwszy wyskoczył na skład i pomógł Warteckiemu wejść.

Potem wspięli się na dach lokomotywy. Zimny wiatr i sypiący śnieg dawały wrażenie, jakby w ich twarze wbijały się małe drobinki szkła.

Przez okienko na dachu Iwanowski dostrzegł, że w pociągu jest trzech żołnierzy niemieckich, z czego jeden trzyma na muszce maszynistę.

– Strącam tego z pistoletem, ty zajmij pozostałych dwóch nie wcześniej nim ja zajmę się swoim – powiedział Iwanowski i gestem pokazał, że on wskakuje z lewej strony, a Krzysiek ma zrobić to samo z drugiej.

Krzysztof kiwnął głową i podszedł do prawego wejścia do lokomotywy.

Popatrzył na Iwanowskiego, który chwycił się oburącz poręczy, po czym zeskoczył i z impetem wpadł do lokomotywy. Efektem tego skoku było wyko-panie ze sterowni Niemca, który groził pistoletem maszyniście. Wartecki od razu wskoczył do środka. Mieli dwóch przeciwników do pokonania. Major natychmiast skoczył na jednego, prowadząc z nim wyrównaną walkę.

Jeden z Niemców chciał zastrzelić Warteckiego, lecz ten zdołał wybić mu z ręki pistolet, po czym się na niego rzucił. Kopnął go tak mocno, za-trzymała go dopiero przeciwległa ściana. Niemiec o blond włosach chciał

wbić kolbę karabinu w Polaka, lecz ten odchylił się w ostatniej chwili.

Krzysztof zadał cios pięścią w brzuch, lecz Niemiec w ogóle nie poczuł

tego uderzenia. Zamachnął się, próbując wymierzyć cios Polakowi, ale ten ponownie uchylił się.

Niemiec przerastał Krzyśka pod względem umięśnienia. Mimo że miał

na sobie płaszcz, to było widać, że jest napompowany niczym balon. Wartecki spojrzał przez okno pociągu i zauważył rozdzielenie się torów i zwrotnicę ustawioną do skrętu. Nie było chwili do stracenia, trzeba było zatrzymać pociąg i skręcić zwrotnicę. Rzucił się na Niemca, ale ten go przechytrzył i ponownie pchnął Krzysztofa na ścianę. Uderzywszy w nią, chłopak na chwilę stracił przytomność. Przeciwnik stał nad nim z mauzerem w ręku.

– No i co polska świnio, nie wiesz, że z niemieckim gwardzistą się nie walczy? – wychrypiał i chwycił karabin, a kolbę skierował w dół na twarz Warteckiego.

59

W tym momencie wielka siła wypchnęła go na zewnątrz pociągu.

Major Iwanowski dostrzegł bowiem, że Niemiec trzyma się jedną ręką za uchwyt przymocowany tuż przed wejściem. Żołnierz miał spory problem z utrzymaniem równowagi, lecz chciał z powrotem wejść do lokomotywy.

Stefan wyciągnął pistolet i z całej siły walnął nim w palce Niemca, który puścił poręcz i wyleciał z pociągu.

Dopiero wtedy Wartecki się otrząsnął.

– Zatrzymaj pociąg! – zlecił maszyniście, który posłusznie wykonał

rozkaz chłopaka.

Iwanowski wyskoczył z lokomotywy i przestawił bocznicę w odpowiednią stronę. Zauważył, że Niemcy wypchnięci z lokomotywy próbują z powrotem się do niej dostać. Machnął maszyniście, żeby jechał. Pociąg ponownie został wprawiony w ruch, a major, korzystając z jego niskiej prędkości, wskoczył do środka w biegu. Śledził wzrokiem, czy Niemcy nie są zbyt blisko pociągu.

Z drugiej strony jeden z przeciwników złapał się za poręcz i podciągnął

się, próbując nogami stanąć na drabince. Krzysztof uniemożliwił mu to, kopiąc go w twarz tak, że ten był zmuszony ją puścić.

Przechwycili lokomotywę, która ponownie zmierzała w stronę Poznania.

– Przepraszam, że wam nie pomogłem – usprawiedliwiał się maszynista. –

Musiałem pilnować prędkości pociągu, żeby nie skręcić.

Major oraz Krzysiek ciężko dyszeli po stoczonej walce. Pierwszy z nich wstał i poklepał maszynistę po ramieniu. Zdawał sobie sprawę, że gdyby nie jego nagłe zahamowanie, prawdopodobnie nie zrozumieliby, że pociąg został przejęty przez wroga, a Paderewski zmierzałby do Warszawy z po-minięciem Poznania.

– Czy cokolwiek trzeba tutaj pomóc przy obsłudze pociągu? – spytał

Wartecki, który wiedział, że do obsługi takiej lokomotywy potrzeba co najmniej dwóch ludzi.

– Poradzę sobie, nie trzeba.

– Bez węgla nigdzie nie ruszymy. Pozwól sobie pomóc.

60

Maszynista przystał na pomoc chłopaka, który wziął łopatę, napełniał ją węglem i jej zawartość wrzucał do kotła parowego. Wszystko po to, aby wprawić machinę w ruch. Iwanowski widząc, że nic tu po nim, wrócił do gości.

*

– Co się stało? – zmartwił się Paderewski. – I gdzie jest pan Wartecki?

– Pozostał w lokomotywie, żeby pomóc napędzić pociąg, byśmy mogli spokojnie dojechać do Poznania. Niemcy przejęli lokomotywę i siłą chcieli nas skierować do Warszawy.

Pianista przetłumaczył na angielski słowa Iwanowskiego, na co pułkownik Wade oraz Komandor Rawlings gniewnie powstali i poprosili o telefon. Chcieli zameldować o wszystkim Armii Królewskiej. Paderewski uspokoił ich, mówiąc, że nie ma oficjalnych dowodów na atak niemiecki, a oni wszystkiego się wyprą. To są geniusze manipulacji i odwrócą wszystko tak, że to Anglików przedstawią w złym świetle. Wojskowy nie wyglądał na przekonanego, ale zgodnie z zaleceniem Ignacego usiadł i nie wracał do tematu.

– Mogliśmy się spodziewać, że Szkiebry coś jeszcze wymyślą – powiedział Korfanty.

Od tego momentu podróż mijała spokojnie. Słońce już dawno zaszło za horyzontem i zapanowała ciemność, kiedy pociąg zwolnił, bo dojeżdżali do kolejnej stacji. Nie wyglądała na wielką, a mimo to dworzec był cały wypełniony mieszkańcami miasteczka. Pianista nie mógł przejść obojętnie wobec entuzjazmu mieszkańców.

– Na chwilę się tutaj zatrzymajmy. Nie mogę pozostać obojętny wobec takiej radości na nasz widok.

Major przyjął rozkaz i natychmiast udał się do lokomotywy, by przekazać życzenie mistrza. Przed stacją pociąg wyhamował, a wiwaty zgromadzonej ludności były jeszcze głośniejsze. Uszy szanowanych gości miały problem, żeby wytrzymać tak wysoki poziom hałasu, lecz nie przeszkadzało im to, zważywszy, jak bardzo radosny był to hałas.

Kolejną krótką przerwę zrobili w Obornikach, gdzie mieszkańcy przyjęli ich w tradycyjny polski sposób – chlebem i solą. Paderewski wygłosił

61

krótkie przemówienie i po owacyjnym pożegnaniu udali się w dalszą podróż. Kiedy mijali pierwsze znajome Warteckiemu zabudowania w Poznaniu, chłopak ucieszył się na myśl o ponownym spotkaniu z ukochaną.

Tęsknił za jej uroczym i niewinnym spojrzeniem, ale przede wszystkim brakowało mu jej ciepłej osobowości. Nikt tak jak ona nie potrafił roz-chmurzyć jego ponurego nastroju i wprowadzić nieco radości.

Wjechali na dworzec główny dziesięć minut po dziewiątej. Pociąg kierował ich na tor cesarski, gdzie już czekali na nich mieszkańcy stolicy Wielkopolski. Cały dworzec wypełniony był mieszkańcami, którzy stali nie tylko na peronach, ale również na torach. Każdy z nich miał

zapaloną świeczkę.

Pociąg zatrzymał się, a wraz z jego unieruchomieniem w Warteckim pojawiło się przeczucie, że wizyta męża stanu przyczyni się do czegoś więcej, niż tylko do dodania nadziei Polakom zamieszkującym Wielkopolskę.

Rozdział 6

4 listopada 1918 – Poznań, Polska

Na życzenie Joanny Warteckiej zwołano posiedzenie o godzinie dziesiątej. Mimo wczesnej godziny słońce tak mocno dobijało się do pomieszczenia, że odwracała głowę od okna. Był słoneczny, choć mroźny dzień, lecz wiedziała, że informacje, które miała do przekazania, wprowadzą radość w ich myśli. Razem z Wiktorią czekały na Wierzejewskiego. Od razu polubiła go za energiczność w działaniu, bo nim zdążył przywołać do siebie pierwsze wątpliwości, był już w połowie akcji. Jego energia w działaniu łączyła się z młodym wyglądem. Gdy go zauważyła po raz pierwszy, to pomyślała, że ma góra dwadzieścia dwa lata. Ogromnie się zdziwiła, gdy się dowiedziała, że brakuje mu tylko jednej wiosny do trzydziestu.

Po chwili wbiegł do pomieszczenia ze zmartwionym wyrazem twarzy.

– Kolejne powołania do wojska pruskiego?

Zazwyczaj, kiedy zwoływano zebranie POW na czyjeś życzenie, informacje nie były dobre. Najczęściej spotykali się ze względu na kolejne powołania do wojska albo któraś z pań przynosiła informacje o planowanych przeszukaniach w mieszkaniach Polaków. Ale tym razem Joanna miała dobre wieści.

– Nie, zebrałam was, bo mam pozytywne informacje, które możemy wykorzystać przeciwko Niemcom. – Panna Rodnas już od dłuższego czasu czekała na tę dobrą wiadomość, lecz Joanna nie chciała się powtarzać, dlatego czekali na Wierzejewskiego. – Dostałam informację z Kilonii, że nawet armia niemiecka buntuje się przeciwko rządom cesarza.

Obydwoje spojrzeli na Wartecką, zastanawiając się, czy nie upadła na głowę. Armia niemiecka znana była ze swojego wyszkolenia, ale przede wszystkim z lojalności względem władzy i osoby cesarza. Każdy z nich 63

oddałby za niego swoje życie, a tu Joanna mówi, że nie chcą już dłużej nadstawiać karku? Brzmiało to niedorzecznie.

– Jesteś pewna tego, co usłyszałaś? –Wincenty niedowierzał.

– Całkowicie. Też w to nie wierzyłam, ale te informacje doniósł mi ten sam człowiek, który dostarczył wcześniejsze informacje o przeszukaniach, albo o kolejnych powołaniach do armii pruskiej. Jak dobrze wiemy, każda z nich się sprawdziła.

Wincenty i Wiktoria spojrzeli po sobie. Wciąż się zastanawiali, czy ich naturalny aparat słuchowy nie odmawia im posłuszeństwa. Kiedy zrozumieli, że wszystko z nim w porządku, Wiktoria zapytała:

– Niemniej, co to ma wspólnego z nami i z naszymi działaniami?

– Powstał pierwszy bunt przeciwko służbie w niemieckiej armii. Wojna jest już praktycznie zakończona i Niemcy nie mają kim walczyć.

– To świadczy, że będą szukać wśród nas, a więc szykują się kolejne powołania do wojska. – dostrzegł założyciel POW.

– Nie tym razem. Cesarz jest bliski abdykacji, a członkowie państw ententy chcą, aby ustrój władzy w Niemczech się zmienił i zmierzał w stronę demokracji. W państwie niemieckim zapanuje chaos. Już panuje i nie ma nikogo, kto to uporządkuje. Zatem skoro nie ma władzy, nie ma komu służyć. Nie ma komu służyć, będą kolejne dezercje z wojska.

– Dezercje z wojska dzieją się na terenie Niemiec, ale nie u nas – zauważyła Wiktoria. – W Wielkopolsce Niemcy są bojowo nastawieni do działania.

– Nie prawdziwa armia, tylko Heimatschutz. Niemieccy ochotnicy, którzy chcą wziąć za broń i wymierzyć Polsce karę za to, że śmiała im się przeciwstawić. To są w większości młodzieńcy ślepo zapatrzeni w cesarza

– poprawił ją działacz.

– W takim razie, możemy się spodziewać, że Heimatschutz zniknie z Polski?

– Źle rozumujesz, Wiktorio. – Wartecka zabrała głos. – Nie oddadzą nam tak łatwo Wielkopolski, za dużo lat w to włożyli, żeby tak bez walki się poddać. Zmierzałam ogólnie do tego, żeby wypuścić plotkę wśród niemieckich oficjeli o tym, że szykuje się w Poznaniu kolejny bunt.

– Wtedy rozpoczną się przeszukania mieszkań.

64

– Jeśli już, to nie polskich. Będą poszukiwać głównego prowodyra strajku wśród Niemców. Nastąpi zamieszanie w armii i możliwe, że kolejne dezercje z armii pruskiej.

Panna Rodnas i Wincenty Wierzejewski patrzyli na siebie, nie wiedząc, co sądzić o pomyśle Warteckiej. Jedno poszukiwało odpowiedzi u drugiego. W końcu przystali na pomysł starszej działaczki POW.

– Mogę pójść do cytadeli i przekazać tę informację naszym chłopakom działającym w straży ludowej. – Wierzejewski jak zwykle pierwszy wykazał chęć do działania.

– To nic nie da – utemperowała go. – Jeśli wypuścisz informację wśród żołnierzy, to nikt ich nie wysłucha. To są pionki, które nie mają realnego wpływu na zachowanie króla. Plotka musi zostać wypuszczona na górze.

– Widzę, że już masz dokładnie zaplanowane, jak to zrobić.

– Organizowany jest bankiet z okazji podpisania trzeciego rozbioru Polski i zagarnięcia ziem wielkopolskich przez Prusy. Nadburmistrz nic ci nie mówił? – Zdziwiła się, że Wiktoria nic nie wie o bankiecie zorganizo-wanym przez Ernsta.

– O tym akurat wiem. Przecież po części odpowiadałam za organizację tej imprezy. Jednakże nie porozmawiamy ze sobą w jej trakcie. Będę przy-klejona do burmistrza miasta.

– Lepiej zacznę już szukać odpowiedniej sukni. Kilka jeszcze mi się ostało z czasów małżeństwa z Hansem. Mam nadzieję, że w którąś się jeszcze zmieszczę.

– Widzę, że ja już jestem zbędny. Powiedzcie, kiedy będziecie gotowe i ustalimy dalsze szczegóły waszej akcji i jak się macie zachowywać.

– Wincenty, kobiecie chcesz mówić, jakie ma mieć maniery? –

drażniła się żartobliwie z działaczem POW. Zrozumiał ukryty przekaz i skierował się do wyjścia. – Wyślę kogoś do ciebie, kiedy uroczystość się skończy. Ustalimy dalszy ciąg działań. Myślę, że nasze działania dyplomatyczne, tak to nazwijmy, będą tylko wstępem do działań militarnych.

Był gotowy na następne ruchy. Bezczynność wręcz go dobijała i gdy nic nie robił, czuł, że nie żyje. Chciał być potrzebny dla innych i działalność w POW dawała mu takie możliwości.

65

– Bankiet jest jutro, więc chodźmy się przygotować – zasugerowała Wiktoria, na co Joanna chętnie przystała.

*

Przygotowania do bankietu trwały w najlepsze. Joanna odwiedziła mieszkanie Wiktorii, aby przekonać się, czy dziewczyna ma odpowiednio dostojną suknię na tę uroczystość. Przeglądając jej szafę, głęboko westchnęła i wyszły na zakupy na Garbary. Tam wybrały jednoczę-ściową suknię, która w całości była niebieska z różowymi wstawkami.

Wybrała wersję z długimi rękawami, bo w krótkich wyglądałaby jak ladacznica, natomiast w długiej, prezentowała się jak dama. Na wysokości piersi zostały wyszyte lilie, symbol niewinności. Całość do-pełniały długie, rozpuszczone blond włosy oraz niewinne spojrzenie.

Razem wróciły do mieszkania Warteckiej.

Kiedy przybyły do mieszkania, wybiła popołudniowa godzina i rozpoczęły przygotowania do bankietu.

Joanna, patrząc na Wiktorię, była oszołomiona.

– Dzisiaj każdy mężczyzna będzie oglądał się tylko za tobą…

– Mnie obchodzi jedynie, żeby tylko ten jeden patrzył na mnie w taki sposób jak oni wszyscy dzisiejszego wieczoru.

– Wcale się nie dziwię, że Krzysiek się w tobie zakochał.

W tej chwili obie tęskniły za Krzyśkiem wyjątkowo mocno. Joanna tęskniła za swoim synem, a Wiktoria za ukochanym. Wiedziały, że ma ważną misję do wykonania, o której wie wyłącznie Korfanty oraz Naczelna Rada Ludowa. Jednakże, gdyby jej syn zobaczył, jak wygląda panna Rodnas, zapomniałby o nienawiści, jaką darzy Szkiebrów.

Joanna wyciągnęła z szafy odpowiedni kapelusz i włożyła go na głowę Weroniki. Pomyślała, że wygląda jak Wenus, która opuściła swoją muszlę i postanowiła włożyć ubranie. Jakąkolwiek suknię ubrałaby Wiktoria i tak będzie pięknie wyglądać. Obydwie zauważyły, że zbliża się zachód słońca, więc Wartecka pogoniła pannę Rodnas, by ta udała się do siebie.

Gdy była sama, usiadła przy toaletce i nałożyła odrobinę pudru, pod-kreśliła usta oraz rzęsy. Te przygotowania przypomniały jej czasy, gdy 66

robiła to samo jako pani Koenig. Nie było miesiąca, aby wraz z mężem nie została zaproszona na jakiś bankiet. Było to trzydzieści lat temu, zdążyła już zapomnieć, jak to jest wychodzić na takie uroczystości. Od momentu kiedy odnowiła kontakty ze starymi znajomymi, wciąż była zapraszana na większe wydarzenia. Nie odbywały się one już z taką intensywnością jak za czasów jej pierwszego małżeństwa, ale zawsze starała się wyglądać nienagannie.

Gdy słońce schowało się za horyzontem, pod jej kamienicę podstawio-no dorożkę. Chwilę później woźnica zapukał do drzwi. Joanna otworzyła mu. Nie wszedł do środka, tylko przekazał informację przez próg:

– Pani Koenig, powóz został przygotowany. Będę czekał na dole.

– Dobrze, dziękuję za informację. Zaraz zejdę.

Woźnica zamknął drzwi, zostawiając Wartecką samą.

Już dawno nikt nie używał jej nazwiska z pierwszego małżeństwa.

Tylko osoby pochodzenia niemieckiego wciąż pamiętały jej dawne nazwisko. Polacy zapomnieli o jej niemieckim małżeństwie ze względu na działalność w Polskiej Organizacji Wojskowej Zaboru Pruskiego.

Jednakże, póki może skorzystać na swoim niemieckim nazwisku, to nie zamierza się go pozbywać.

Za dużo czasu spędziła przy toaletce. Spojrzała ostatni raz na swoje kasztanowe włosy, które zaplotła w kok. Nie była to najmodniejsza fryzu-ra, ale idzie na spotkanie z niemieckimi oficjelami, gdzie ostatnim poru-szanym tematem będzie moda.

Włożyła futrzany płaszcz i zeszła do przygotowanego dla niej powozu. Z pomocą woźnicy usiadła na wygodnym fotelu. Jechali do zamku cesarskiego, znajdującego się naprzeciwko poczty. Wciąż się zastanawiała, dlaczego cesarz uparł się, że poczta w Poznaniu ma być naprzeciwko jego zamku. Były to jednak przelotne myśli, Joanna wróciła rozmyślaniami do działań, które miały zostać dzisiaj podjęte.

Wiktoria miała skupić na sobie uwagę wszystkich oficjeli niższych rangą. Miała prowadzić z nimi rozmowę do momentu, kiedy Wartecka nie przekaże wyższym dowódcom informacji o planowanym buncie niemieckich żołnierzy. Mimo iż Kilonia była pierwszym przykładem buntu, to nie będą skorzy do uwierzenia jej, gdy poinformuje 67

ich o kolejnych rewolucjach. Pomoże w tym uzyskana niedawno od wywiadu francuskiego informacja, że kolejne miasta, z Hamburgiem na czele, zbuntowały się przeciwko władzy. Tego już nie mogą potraktować jako przypadek.

Dojechali na miejsce. Przed wejściem stał burmistrz Poznania Ernst Wilms i witał każdego gościa osobiście. Troszkę zdziwiło to Wartecką. Sądziła, że zrobi to służba lub ewentualnie kelnerzy. Ukrywając zaskoczenie, podeszła do wejścia i szeroko uśmiechnęła się do urzędnika miejskiego.

– Pani Koenig, raduje się moje serce na pani widok.

– Dziękuję za zaproszenie. – Joanna miała wrażenie, że Niemcy nie patrzą podejrzliwie jedynie na okazywany im szacunek. – Czuję się zaszczycona, że pomyślał pan o mojej skromnej osobie.

Wchodząc do środka, spostrzegła Wiktorię, która jako druga witała gości.

– Witam serdecznie pani Koenig. Czy życzy sobie pani, abym była pani przewodnikiem i pozwoli się oprowadzić po bankiecie?

– Dziękuję, panno Rodschitz. – Starsza kobieta nie zapomniała jej niemieckiej przykrywki. – Lubię sama rozglądać się w takich okolicznościach.

– Wiele się zmieniło, może się pani zgubić. Dlatego moja propozycja jest wciąż aktualna. – Wiktoria mrugnęła porozumiewawczo, tak iż Joanna zrozumiała, że rozeznała się w sytuacji i może jej pomóc.

– W takim razie będę zaszczycona.

Przewodniczka Joanny poprowadziła ją przed przygotowane stoły, gdzie stali oficjele wojskowi. Joanna zauważyła, że żołnierze ustawili się w podziale na stopnie. Oberleutnanci rozmawiali przy jednym stoli-ku, hauptmanni przy następnym, i tak powoli Wiktoria prowadziła ją ku scenie, i im bliżej niej były, tym z wyższymi dowódcami się mijały. Zauważyła krąg dyskutantów złożonych z dowódców batalionu, a potem, tuż przy samej scenie, stali dowódcy pułku, którzy na lewej stronie piersi mieli przewieszone po dwa medale.

Następnie przyprowadziła ją do żeńskiego grona, gdzie znajdowały się żony szanowanych oficjeli. W odróżnieniu od tych pochodzących z Francji, one nie nawiązują rozmowy jako pierwsze z nowo przybyłą osobą. To ona musi uprzejmie zapytać o to, czy panie życzą sobie jej obecności. Joannie to odpowiadało.

68

– Mam nadzieję, że nie zawiodłam pani oczekiwań. – Weronika Rodschitz przerwała chwilę ciszy.

– Absolutnie, dzięki pani łatwiej jest mi się odnaleźć wśród zebranych gości.

– Pozwoli pani, że tutaj panią opuszczę. Myślę, że jeszcze będziemy miały czas, by porozmawiać.

– Nie zatrzymuję pani.

Weronika pokłoniła się i odeszła witać kolejnych gości. Joanna rozejrzała się dookoła. Wiedziała, gdzie powinna się udać i zrobiła to od razu.

Wybrała krąg, gdzie zbierają się oberleutnanci, czyli porucznicy. Niemcy za wszelką cenę chcieli się odróżnić od innych armii. Tyczyło się to również stopni wojskowych i tak zamiast porucznika jest oberleutnant, czy zamiast pułkownika jest oberst. Do wyższych nie opłacało się podchodzić. Oczywiście porozmawialiby z nią, bo część znała ją przez wzgląd na jej zmarłego przed wieloma laty męża, ale z punktu wywiadowczego nie osiągnęłaby takich rezultatów, jakich oczekuje POW, z Wierzejewskim na czele. Najwyższy stopień przypisany do poszczególnego garnizonu to komendant, po niemiecku offiziersstellvertreter. Jednakże to majorzy ko-ordynowali ich działaniami.

Wybrała stolik, przed którym stało kilku z nich.

– Przepraszam panów. Czy mogę przyłączyć się do waszej dyskusji?

– zapytała z nienagannym niemieckim akcentem. Choć przez wiele lat mieszkała w Poznaniu nie zapomniała, jak Niemcy mają wyczulone zmysły, gdy ktoś niewyraźnie używa ich języka.

– Oczywiście, pani Koenig, zapraszamy – odparł jeden z nich. Miał

strasznie długi nos oraz szorstki wyraz twarzy. Wiedziała, że nie chciałaby mieć z nim do czynienia i choć próbował być miły, to i tak ją przerażał.

Dołączyła do stołu.

– Jest nam przykro z powodu pani męża. Wiemy, że minęło wiele lat, ale na pewno strata tak wielkiego patrioty musiała być dla pani bolesna.

Joanna, oceniając jego „wielkość” z perspektywy czasu, nie rozumiała, o czym mówi oficer. Firma jej męża zajmowała się tworzeniem poszczegól-nych komponentów dla rozwijającego się przemysłu hutniczego oraz elek-trycznego. Hans nigdy nie powiedział Joannie jakimi dokładnie kompo-nentami zajmuje się jego firma, lecz pewnie w latach dziewięćdziesiątych 69

poprzedniego wieku zadbano, żeby jego firma zajmowała się częściami do karabinów, czołgów, dział i innych elementów broni. Podobnie jak większość firm z tamtego okresu.

– Trzeba jakoś żyć – odrzekła ze swobodą, zmieniając temat. – Choć nastały ostatnio dla nas smutne dni, trzeba się cieszyć, bo obchodzimy wielką rocznicę.

Kiedy tematy schodziły na interesy potrafiła płynnie lawirować wokół

kłamstw, które wypowiadała. Tylko ona potrafiła rozróżnić, co jest kłam-stwem, a co prawdą. Oficerowie uznali jej słowa za prawdę.

– To prawda, ostatnio nasza armia nie ma dobrej passy – odpowiedział oficer, który martwił się o samopoczucie Warteckiej. Na plakietce przypiętej do munduru miał napisane: „Mjr Müller”. – Jednakże wiem, że to tylko kwestia czasu, kiedy znowu staniemy się dominującą siłą w Europie i na świecie.

„Zważywszy na to, że cały świat jest przeciwko wam, to na pewno wam się to uda” – pomyślała Joanna, która przewidywała, że dla Niemiec nastąpią ciężkie czasy.

– Też wierzę, że w końcu nastanie dla nas wielki czas – powiedział jej pierwszy rozmówca i odwrócił się, żeby wziąć od kelnerki kolejnego szampana. – Będzie o nas głośno, a chwała cesarstwa niemieckiego będzie się rozchodziła od Nowego Jorku aż po Tokio.

Następny z oficerów też chciał wznieść okrzyk radości, lecz major Müller podstawił nogę Polce, dziewczyna potknęła się i wylała wszystkie kieliszki na tego szorstkiego majora.

– Ty wredna, durna suko! – wrzeszczał na cały głos. – Patrz, co zrobiłaś mojemu mundurowi!! – Pociągnął leżącą dziewczynę za włosy i skierował

jej głowę na swój poplamiony mundur.

– Prze… Prze… – Łamał jej się głos i nie wiedziała, co powiedzieć.

Była królikiem, który został pochwycony przez wilka i tylko czeka na jego wyrok.

– Prze… co?! Jak mogłaś mi tak poplamić mundur? Jak ja teraz wyglądam?!

Uderzył jej głową z całej siły o podłogę. Zderzyła się z twardą podłogą tak mocno, że w miejscu uderzenia powstała spora kałuża krwi. Wartecka natychmiast wzięła chustę ze stołu i nałożyła ją na twarz kelnerki. Ze szklących się oczu rannej wyglądała wdzięczność w dla Joanny.

70

Wokół majora zebrała się większość niemieckich oficjeli, którzy nie przejęli się ranną, tylko rozpaczali nad mundurem, który teraz nadawał się do wyrzucenia.

– Wredna polska suka, nawet kieliszków nie umie utrzymać – zrugał ją jeden z oficerów, który przybiegł, słysząc krzyk długonosego majora.

Aczkolwiek to co się stało później zaskoczyło samą Wartecką. Poplamiony major wymierzył kelnerce cios pięścią w twarz. Młoda dziewczyna upadła na podłogę. Chciał wymierzyć kolejny, lecz Joanna stanęła w obronie dziewczyny.

– Niech pan przestanie. – Joanna wystawiła ręce w obronnym geście.

– Już zrozumiała, że źle zrobiła, więcej będzie już znęcaniem się nad nią.

– I dobrze, tym polskim świniom tylko to się należy. Jeszcze na kogoś innego wyleje szampana, na którego nasz kochany burmistrz wydał

tyle pieniędzy.

Wartecka momentalnie zagotowała się z wściekłości. Słowa niemieckiego oficera oburzyły ją i chciała mu wymierzyć kilkanaście solidnych ciosów, tak by się opamiętał i zrozumiał, że takie sytu-acje się zdarzają. Aczkolwiek w ich oczach jest Niemką. Już i tak przesadziła, że stanęła w obronie Polki, teraz musiała okazać swe niemieckie przywiązanie.

– W tym stanie nie da rady już pracować. Na nikogo już nic nie wyleje.

– Izowicz! – Z drugiego końca sali doszedł głos jej przełożonej, która, widząc do czego doprowadziła jej pracownica, podbiegła do niej i wytar-gała ją z sali. – Zaraz zostaniesz przetrzepana z góry na dół, policzę ci z wypłaty za wszystkie te szampany, które rozlałaś. Miesiąc będziesz…

Weszła razem z nią do kuchni. Wartecka spojrzała w stronę Wiktorii, która stała przy burmistrzu miasta. Nieznacznie pokiwała głową z uzna-niem. Wokół majora zebrała się spora grupa niemieckich oficerów. Jedyne słowa jakie Joanna usłyszała dotyczyły oblania munduru oraz ich ogólnej niechęci w stosunku do Polaków.

– Takie to te polskie szmaty są, dasz im nieco swobody, a one zaraz niczym lwy pokazują zęby.

– I jak my mamy być dla nich dobrzy? Banda polskich świń, nawet zachować się nie umieją. Toż to barbarzyństwo, a nie kultura. Przez lata 71

dawaliśmy im szansę na normalne życie w naszym kraju, pozwalaliśmy się rozwijać, a oni tak nam się odwdzięczają.

W swoim życiu Joanna słyszała różne kłamstwa, ale tym razem niemiecki żołnierz przesadził. Jedyne co Polacy otrzymywali od Niemców to upokorzenie. Gdyby zamiast Polki zrobiła to niemiecka kelnerka, skoń-czyłoby się na przeprosinach i nikt nie robiłby z tego afery. Przypomniała sobie, co władze pruskie poczyniły w celu zwalczenia polskiej kultury.

Utworzono Hakatę – organizację, która miała za zadanie pomaganie Niemcom w osiedlaniu się w Wielkopolsce, zwłaszcza w Poznaniu. Aczkolwiek Polacy i na to znaleźli sposób, zatem Niemcy uchwalili ustawę kagańcową

– kategoryczny zakaz używania języka polskiego. Karą za jego złamanie był kilkudniowy areszt, w warunkach, które były ciężkie nawet dla największych zbrodniarzy.

Patrząc na Niemców, Wartecka chciała ich zgnieść niczym muchy na swoim ramieniu. Mimo że wielokrotnie w trakcie takich uroczystości widziała przykłady poniżania Polaków, to za każdym razem tak samo wszystko w niej wrzało. Głęboko odetchnęła i dopiero, gdy poczuła w sobie spokój, wróciła do majorów. Miała misję do wypełnienia, a więc sentymenty należało odstawić na bok.

Poplamiony major zniknął z towarzystwa. Joanna chciała rozpocząć rozmowę od wrzucenia pośród nich bomby informacyjnej, lecz przeszkodziło jej gorące powitanie ze strony gubernatora Poznania Alera Von Hahna. Cała śmietanka towarzyska zbliżyła się pod scenę.

– Szanowni goście, dziękuję za tak liczne przybycie. Dzisiaj obchodzimy wielki dzień, w którym armia niemiecka pokazała swoją potęgę na oczach całego świata. Oto do naszego cesarstwa dołączyły ziemie Wielkopolski i ludność jednoznacznie opowiedziała się po naszej stronie.

Opowiedziała?! Przecież siłą ich zmusiliście, żeby zaakceptowali wasze zwierzchnictwo! Ten kto się opierał, natychmiast trafiał do więzienia i był przez was uciszany, chciała odpowiedzieć Joanna, lecz jej słowa pozostały w myślach. Aczkolwiek zebrani goście uwierzyli słowom gubernatora miasta i zaczęli żywo klaskać. Wartecka niechętnie do nich dołączyła.

Słuchała dalszego przemówienia.

72

– W Wielkopolsce występuje przewaga ludności niemieckiej nad lud-nością polską, która zaakceptowała naszą kulturę. Razem z nią stworzymy piękną historię potężnego Cesarstwa Niemieckiego.

W myślach parodiowała słowa przedstawiciela wojskowego. Powstania pokazały, jaka jest przewaga ludności niemieckiej nad Polakami. Brakowało im jedynie odpowiedniego uzbrojenia i wyszkolenia, żeby powstanie przerodziło się w zryw niepodległościowy. Przyjęcie kultury? – dobre żarty. Uczniowie z Wrześni pokazali, jak chętnie chcą się uczyć języka niemieckiego. Jednakże z potężnym Cesarstwem Niemieckim, to już po-płynął na całego. Było największym przegranym wielkiej wojny, na której podstawie kraj ten będzie przechodził transformację ustrojową zmierzają-cą do demokracji.

Dłużej nie mogła już słuchać i dlatego zaczepiła jednego z majorów.

– Nadal pan wierzy, że potęga Drugiej Rzeszy jest niezachwiana?

– Oczywiście, że tak. Co to w ogóle za pytanie? – odpowiedział z pre-tensjami do swojej rozmówczyni.

– Wie pan, Kilonia, Hamburg, Brunszwik, chyba nie tylko ja podej-rzewam, że chyli się ona ku upadkowi. Poza tym przegrana wojna i część ziemi odebranych na rzecz odradzającej się Polski. – Słysząc to, Niemiec głęboko westchnął, bo tkwił w nim ogrom nienawiści skierowanej w stronę Polski za to, że obywatele śmieli zabrać im coś, co od wieku należało do nich. – Słyszałam, że cesarz abdykuje i odejdzie z polityki.

Spojrzał na nią, jakby oznajmiła największe oszczerstwo, jakiego można się dopuścić. Nie mógł tego słuchać.

– Cesarz nigdy nie opuści swojej armii! – Niewiele brakło, a zacząłby krzyczeć. W jego obecności nikt nie miał prawa obrażać najwyższego do-stojnika w państwie. Prawdopodobnie, gdyby się dowiedział, że zrobiła to Polka, potraktowałby ją tak samo, jak poplamiony major kelnerkę.

– Proszę pana, rewolucja listopadowa się rozrasta. Rady robotnicze mają coraz więcej do powiedzenia. Kwestia strajków w niemieckiej armii to nie kwestia miesięcy tylko dni.

Chociaż chciał zaprzeczyć, to nie mógł. Musiał przyznać jej rację i w zamian popatrzył na nią z wściekłością, lecz zabrakło mu słów, które mogły służyć jako kontrargument.

73

– Niech pani nie przeszkadza. Słucham przemówienia.

Gdyby Wartecka nie zepchnęła go perswazyjnie do defensywy, pewnie kontynuowałby dyskusję. Teraz zamknął swoje uszy i myśli na słowa pani Koenig i z powrotem zaczął słuchać przemówienia Alera. Aczkolwiek wiedziała, jak zainteresować go ponownie swoimi informacjami.

– My dzisiaj świętujemy, ale inni w tym czasie planują ucieczki z armii. Zaczęło się od tych miejscowości, a potem, kto wie. Może zbuntują się jednostki w Dortmundzie, w Monachium, w Bonn bądź co gorsza, w Poznaniu.

Major ponownie odwrócił głowę w jej kierunku. Tym razem nie patrzył

na nią nienawistnym wzrokiem, lecz był pełen strachu. Pragnął dostrzec, że sobie żartuje, ale jej poważny wzrok rozwiał wszelkie jego nadzieje.

– Skąd pani wie o możliwych dezercjach w Wielkopolsce?

– Panowie teraz się weselicie, ale nie dostrzegacie tych, którzy są pod wami – improwizowała. – Często mijam ich na ulicy i widzę, że oni nie chcą już tutaj być. Wolą być w swoich domach w Niemczech i skończyć z wojowaniem w imię cesarza. Myśli pan, panie majorze, że oni tutaj mają luksusowe życie? Żyją w strachu, z którego chcą się uwolnić. Wcale się nie zdziwię, jeśli już planują ucieczkę z armii.

Powiedziała wszystko, co ślina przyniosła jej na język. Miała obawy, czy wśród potoku słów nie wspomniała, choćby nie wprost, coś o Polakach, lecz przypominając swoje słowa, dostrzegła, że nie. Mundurowy natychmiast przekazał jej słowa swoim współtowarzyszom broni. Zareagowali podobnie jak on i natychmiast opuścili bankiet. Weronika spojrzała na panią Koenig, a ta puściła oczko w stronę działaczki POW. Misja zakończyła się sukcesem.

Od tego momentu obydwie swobodnie rozmawiały w damskim gronie.

Tutaj dominował temat mody, podróży oraz przewagi niemieckich dam nad innymi. Polkom słuchającym przechwałek się żon oficerów, robiło się niedobrze. Tyle pychy, ile pokazały te panie w trakcie tej rozmowy, one nie miały w sobie przez całe swoje życie.

Ucieszyły się, kiedy bankiet zbliżał się ku końcowi. Mogły opuścić towarzystwo, gdzie dało się odczuć wyższość Niemiec nad innymi na-rodowościami, zwłaszcza nad Polakami. Uznały ten czas za stracony, 74

ale misję udało się wypełnić. Plotka została zasiana i teraz musi zebrać swoje plony.

10 listopada 1918 – Poznań, Polska

Plan Warteckiej odniósł zamierzony sukces. Część żołnierzy zdezer-terowała ze służby i opuściła swoje posterunki. Oczywiście nadal duża liczba stacjonowała w Poznaniu. Wielu z nich jednak opuściło swoje posterunki w kluczowych dla Poznania miejscach. Gdy Wierzejewski się dowiedział, że Arsenał Poznański nie jest tak dobrze obstawiony jak wcześniej, uznano, że jest to odpowiednia pora, żeby spróbować przejąć jego zasoby.

Pilnowały go oddziały Heimatschutzu, wśród których nie było Polaków, dlatego informacje o nim były szczątkowe. Wiadomo było, że można się do niego dostać przez zakon jezuitów, który okazał chęć pomocy Polskiej Organizacji Wojskowej.

Na skrzyżowaniu dróg Szewskiej i Dominikańskiej razem z Wierzejewskim stał Mieczysław Paluch oraz kilku ludzi z akcji przy poczcie z lu-tego tego roku.

– Za pięć minut wchodzimy do zakonu. Przyjdą punktualnie? – spytał

dezertera z armii cesarskiej.

– To moi ludzie, nigdy mnie nie zawiedli. Gdy jeden z nich…

– Nic mi o nich nie mów. Wystarczy mi, że będą na czas.

Szeregowi żołnierze między oddziałami nie znali się, tylko ich dowódcy ustalali szczegóły akcji między sobą. Wszystko po to, żeby zapobiec wydaniu towarzyszy, jeśli zostaną złapani i wzięci na przesłuchanie.

– Dobra, wchodzimy – rozkazał Wierzejewski. Przeszli na drugą stronę ulicy i zapukali do jednych z bocznych drzwi zakonu.

Od razu jeden z zakonników otworzył i zaprosił ich do środka. Zamknął drzwi i skierował ich na drugi koniec korytarza, tam otworzył kolejne drzwi i pokazał im tylne wejście do arsenału z bronią.

– Teraz przez dwie godziny powinniście mieć spokój – poinformował

zakonnik. – Jeśli cokolwiek będzie się działo, to dam wam znać naszym ustalonym sygnałem.

Dowódca POW miał nadzieję, że ani razu nie usłyszy ustalonej przez nich pieśni kościelnej, jednakże należało dmuchać na zimne.

75

– Stoisz na czatach – polecił jednemu ze swoich żołnierzy. – Za chwilę dojdą tutaj działacze pana podporucznika Mieczysława. Każ im ustawić się, żeby przekazanie amunicji i broni przebiegało szybko i sprawnie. Za długo nie możemy stać na widoku.

Wierzejewski wziął podporucznika oraz pozostałych swoich ludzi i wbiegli do Arsenału. Budynek wyglądał bardziej jak gmach urzędowy aniżeli magazyn broni. Znajdowały się tam wejścia do gabinetów urzędni-ków, ale nigdzie nie widać było żadnego przekierowania do broni. Skręcili w stronę schodów, które prowadziły głęboko do podziemi. Przeczucie mówiło mu, że jeśli coś ma się znaleźć, to tylko tam. Paluch wyprzedził go i zaczął schodzić na dół.

– Idziesz, czy będziesz tutaj czekał?

Nie tego się spodziewał po dezerterze armii pruskiej. Sądził, że będzie bardziej rozważny w swoich działaniach, a on nawet nie sprawdził, czy jest czysto. Spojrzał szybko w dół i pognał swoich ludzi za podporucznikiem.

Wyprzedził go, bo to on dowodził akcją i nie mógł pozwolić na samowolkę.

Zbiegli dwa piętra, otworzyli drzwi i ich oczom ukazało się pomieszczenie, które miało około dwadzieścia metrów długości i kilka szerokości. Pod ścianami ustawione były podłużne regały, gdzie rozmieszczono amunicję do różnych typów broni.

– Torby i bierzemy co się da – zarządził Wierzejewski, który jako pierwszy wbiegł do pomieszczenia i udał się na sam jego koniec. Tam znajdowała się amunicja do mauzera w wersji Gewehr 98. W porównaniu do jej odpowiednika austriackiego w wersji Mannlicher, wchodziły tam niewiele mniejsze naboje. Jedynie liczba naboi w magazynku w obu wersjach była taka sama.

– Musimy jeszcze poszukać naboi do pistoletów – powiedział Paluch.

Wierzejewski miał tego świadomość, lecz czasu mieli coraz mniej. Za chwilę może się tu pojawić któryś z Niemców, a wtedy cała akcja skończy się niepowodzeniem.

– Weźcie od nas torby z amunicją. Bierzcie następne i schodźcie tutaj.

My w tym czasie sprawdzimy, gdzie są naboje do pistoletów – przekazał

swoją jednemu żołnierzowi, a Paluch zrobił to samo.

76

Waga toreb przyciągnęła ich do podłogi tak, że kolana się pod nimi ugięły, ale mimo to nie narzekali na ich ciężar. Wybiegli z pokoju, zmierzając na górę.

Wierzejewski z Mieczysławem pognali do następnych pomieszczeń. Otworzył

kolejne drzwi, za którymi wisiały niemieckie mundury, za następnymi hełmy, a za kolejnymi znajdowały się skutery do munduru.

– Idziemy w złym kierunku – poinformował współtowarzysza.

– Niezupełnie – Wskazał na kierunkowskaz, na którym napisane było

„Do amunicji kalibru 7,65”. Natychmiast pobiegli w tamtą stronę. Otworzyli pierwsze lepsze drzwi, a za nimi było pomieszczenie podobne do tego, w którym byli na samym początku. Żołnierze przybiegli z kolejnymi torbami, które przekazali Paluchowi i Wierzejewskiemu. Rozpoczęli napełnianie.

Przerwał im donośny dźwięk podobny do metalu uderzającego o betonową podłogę. Sprawcą hałasu okazał się jeden z nich, który upuścił swojego drey-se’a na podłogę. Dźwięk rozchodził się po całym pomieszczeniu, więc zaraz pojawi się któryś ze Szkiebrów. Wybiegli z pomieszczenia, zamykając za sobą drzwi. Schowali się za ścianą. Wierzejewski skinieniem dłoni kazał przywołać do siebie sprawcę i czekał na przybycie Niemca.

Po kilku minutach po schodach zszedł uzbrojony żołnierz i zaczął zmierzać w ich stronę. Założyciel POW kątem oka śledził poczynania wroga.

– Rudolf, czy to ty?

Odpowiedziało mu głuche echo. Słysząc jedynie ciszę, przeładował karabin i był gotowy do oddania strzału. Paluch zmierzał w jego stronę, lecz powstrzymała go ręka Wierzejewskiego. Żołnierz zbliżał się niepewnie, lecz gdy zobaczył pistolet na podłodze rozluźnił się.

– Znowu zapomniałeś swojego pistoletu? Ech, czy wiecznie będę musiał ci przypominać, że pistoletu się nie puszcza? – powiedział i wrócił

schodami na górę, a odgłos jego kroków ucichł.

– Dobra, wracamy do pokoju – rozkazał Wierzejewski. Napełnili kolejny raz torby i wrócili na górę. Akcja dzisiejszej nocy zbliżała się do końca.

Będą musieli ją powtórzyć jeszcze nieraz, lecz zakładał, że następnym razem nie pójdzie im już tak łatwo.

Weszli po schodach i zmierzali do wyjścia z Arsenału. Już mieli nacisnąć klamkę, lecz usłyszeli sygnał ostrzegawczy z zakonu. Wierzejewski 77

ściągnął torbę i wyjrzał przez zamek od klucza, a tam… Niemiec otwierał

drzwi. Było już za późno na wycofanie oddziału w bezpieczne miejsce.

Wróg otworzył drzwi, ale nim zdążył cokolwiek powiedzieć, porucznik wypchnął go na zewnątrz. Wierzejewski, widząc to, wściekł się za kolejną samowolkę, lecz co innego pozostało w tej sytuacji? Miał nadzieję, że nikt nie dostrzegł ich szamotaniny i że Paluch ją wygra.

Wincenty kazał przejść z torbami do zakonu Jezuitów. Wyciągnął mauzera i poszedł na pomoc porucznikowi, z całej siły uderzając wroga kolbą karabinu. Żołnierz stracił przytomność i porucznik zrzucił go z siebie. Paluch wyciągnął nóż z kieszeni i podniósł go do góry.

– Czekaj! – wrzasnął Wierzejewski, lecz Paluch był zbyt skoncentrowany na wbiciu noża w Szkiebra, żeby zwracać uwagę na słowa współtowarzyszy. Ubranie szybko nasiąkło krwią, która zaczęła się wypływać na ziemię. – Coś ty zrobił?!

– Pomóż mi, trzeba go stąd usunąć.

Przeciągnęli żołnierza przez plac i puścili, kiedy ponownie znaleźli się w klasztorze jezuitów.

– Dlaczego zabiłeś tego Szkiebra!? Już był przecież nieprzytomny.

– A potem miał nas wydać? W tej sytuacji była tylko jedna możliwość.

Wiedział, że Paluch miał rację i nie miał powodów, by być na niego wściekłym. Zadziałał instynkt bojowy, który wyrobił sobie na froncie zachodnim w trakcie wielkiej wojny. Nie było innej możliwości i zdawał sobie z tego sprawę, lecz nie sądził, że jego działania doprowadzą do śmierci innych.

W międzyczasie zszedł jezuita, który widząc martwego żołnierza nakreślił

znak krzyża. W stosunku do Wincentego nie ulegał tak mocno emocjom.

– Zostawcie nam go, pochowamy go w podziemiach.

– Jeśli Niemcy się dowiedzą, zaczną wśród was przeszukania. To się dla was źle skończy. Nie mogę się na to zgodzić – stwierdził stanowczo założyciel POW.

– Lepiej, żeby przeszukiwali nas, a nie niewinną ludność Polski. – Jezuita zarzucił martwego na swoje barki. – A wy na co czekacie? Zmykać mi stąd.

Po tych słowach porucznik i działacz POW wyszli z klasztoru, a wraz z nimi cały oddział.

Rozdział 7

26 grudnia 1918 – Poznań, Polska

Gdy wjeżdżali na stację, Wartecki słyszał głośne wiwaty na cześć przy-bywającego mistrza Paderewskiego. Początkowo nie rozumiał słów, które mieszkańcy miasta wykrzykiwali, ale im bliżej było do stacji, tym wyraź-niejsze stawały się słowa: „Niech żyje Polska”, „Niech żyje Paderewski”,

„Niech żyje Polski Komitet Narodowy w Paryżu”, „Niech żyje Anglia”.

Goście opuszczali pociąg w akompaniamencie tych wiwatów.

Pułkownik Wade oraz komandor Rawlings przywdziali oficjalne galowe mundury w tradycyjnym kolorze khaki. Major Iwanowski założył błękitny mundur galowy z wyszytymi czterema belkami. Paderewski miał na sobie najlepszy frak, który ubierał wyłącznie na najważniejsze wydarzenia w swoim życiu. Krzysiek też założył najlepszy garnitur, który wcześniej miał schowany w torbie, a poseł Korfanty do założonego wcześniej munduru przywdział kapelusz, w którym nierzadko występował na oficjalnych uroczystościach.

Krzysiek zauważył, że wokół dworca rozstawionych było wiele sztan-darów Straży Ludowej, a jej żołnierze pilnowali porządku. W mieście było ciemno i nie paliła się żadna latarnia. Nie przeszkodziło to w hucznym powitaniu polskiego pianisty. Wyszli na peron i tuż przy pociągu powitał

ich członek Naczelnej Rady Ludowej – Stefan Nowicki, obok którego stała żona polskiego posła Władysława Seydy – Maria, wraz z córką.

– Przypadł mi ogromny zaszczyt móc powitać wielkiego patriotę, który tak odważnie walczył o naszą wolność. Serca nasze radują się z pańskiego przybycia do naszego miasta, gdzie wiara w Polskę nigdy nie osłabła, pomimo stu dwudziestu trzech lat niewoli. Niech ten skromny podarek

– wskazał ręką na kwiaty trzymane przez żonę posła Władysława Seydy

– będzie symbolem naszej wdzięczności za pański wkład w odrodzenie państwa polskiego.

79

Panie wręczyły kwiaty politykowi, za co on szarmancko podziękował, całując je w rękę. Później pochód, z Paderewskim na czele, wszedł do szpa-leru przygotowanego przez Straż Ludową. Zmierzali w stronę holu dworca głównego. Krzysiek dołączył do wiwatującego ludu, trzymając się blisko mistrza Paderewskiego. W holu dworca nastąpiło kolejne powitanie zgotowane przez prezydium Rady Ludowej Poznania, które reprezentowali doktor Czesław Meissner oraz doktor Rydlewski. Pierwszy z nich zabrał głos:

– W ziemi wielkopolskiej nigdy nie przestało bić polskie serce. Naro-dziliśmy się Polakami oraz wybraliśmy Polskę jako naszą przewodniczkę po trudach i przeciwnościach.

– Niech żyje Polska! – Słowa Krzyśka rozeszły się pomiędzy zgroma-dzonymi szybciej niż biegnie prąd elektryczny. Przez chwilę słychać było wiwaty i okrzyki radości, a kiedy ucichły doktor Meissner kontynuował

swoją przemowę:

– Wielokrotnie zaborca próbował nam narzucić swoją narodowość, torturował nas, kiedy nie godziliśmy się jej wyznawać, lecz my nie pod-daliśmy się opresji. Nikt nam matki nie ma prawa odebrać i choć przez sto dwadzieścia trzy lata jej nie widzieliśmy – dziękujemy, że dzięki panu znów możemy się z nią spotkać. Dziękujemy.

Ponownie tłum zawrzał i sztandary Polskiej Rady Ludowej znowu wzniesiono. Wartecki jeszcze nigdy nie był tak dumny z tego, że jest Polakiem. Ponownie obiecał swojemu zmarłemu ojcu, że wyzwoli Wielkopolskę spod opresji okupanta.

Doktor Meissner uścisnął rękę Paderewskiemu, a potem pozostałym członkom delegacji. Kolejne słowa doktor Rydlewski skierował w stronę pułkownika Wade’a oraz komandora Rawlingsa w ich ojczystym języku.

– For many years we have been enslaved by the Prussians, but today we speak to you as a free people. When this Great War began, we believed that only Tripled Entente can protect us. Today, on behalf of the whole society of Poznań, we’d like to say: „Thank you for the gift, which you gave us. The Freedom that we could only dream of. Thanks to you our children will be born in Free Poland. Thank you from the bottom of our hearts”20.

20 Przez wiele byliśmy zniewoleni przez Prusów, ale dzisiaj przemawiamy do was, jako wolni ludzi. Kiedy rozpoczęła się Wielka Wojna wierzyliśmy, że kraje ententy mogą nas ochronić.

80

Ze łzami w oczach podszedł do przedstawicieli angielskiej dyplomacji i z wdzięcznością objął ich ramionami. Takiego emocjonalnego przyjęcia oficerowie się nie spodziewali, lecz uścisnęli przedstawiciela Poznańskiej Rady Ludowej. Następnie przemówił poseł Korfanty, który zakończył

swoje przemówienie słowami:

– Glory! Glory to England!!!

Mieszkańcy Poznania głośno powtórzyli jego słowa i po chwilowej eks-cytacji pochód zaczął zmierzać na ulice Poznania. Gdy Paderewski opuścił

hol dworca głównego i wyszedł na ulice Poznania pojawiło się przed nim morze głów z zapalonymi świecami, a wśród nich nie było osoby, która nie przywitałaby pianisty słowami: „Niech żyje Paderewski!”, a przedstawicieli misji angielskiej zwrotem: „Let England live forever!”. Oprócz rado-snych okrzyków na cześć wielkich osobistości oraz orkiestry dętej, która do nich dołączyła, na ulicach Poznania nie było słychać nic innego.

Przed wejściem do dworca stały specjalnie przygotowane dla nich powozy. Jeden z członków Straży Ludowej pokierował pianistę z żoną i kobiety witające mistrza kwiatami do pierwszego powozu. Pułkownika Wade’a, komandora Rawlingsa oraz posła Korfantego poproszono do drugiego powozu. Wartecki dostrzegł, jak straż ludowa przyprowadza konie, żeby móc je zaprzęgnąć. Gdy orkiestra przygotowała się do następnego utworu Krzysiek wpadł na pomysł. Wybiegł przed tłum.

– Kto razem ze mną popchnie powóz pana Paderewskiego i przedstawicieli z Anglii?!

Z entuzjazmem doskoczył do powozu Paderewskiego i złapał za po-dłużną orczycę. Na reakcję tłumu nie trzeba było długo czekać. Momentalnie kilkudziesięciu młodzieńców pojawiło się przy nim i przy powozie z angielskimi delegatami. Straż ludowa, widząc entuzjazm, z jakim młodzieńcy chcą ciągnąć powozy, odprawiła konie.

Przed powozem głównego gościa ustawił się oddział Straży Ludowej z komendantem Langiem na czele. Oddział został utworzony siedemnaste-go października tego roku i miał za zadanie ochraniać ludzi pochodzenia Dzisiaj w imieniu mieszkańców Poznania chcemy powiedzieć: Dziękujemy za dar, który nam daliście. Wolność, o której mogliśmy tylko marzyć. Dziękujemy, że nasze dzieci urodzą się w wolnej Polsce. Dziękujemy z głębi serca.

81

polskiego przed nieuzasadnionym użyciem siły przez niemieckich obywateli. W jego skład wchodziły głównie oddziały POW. Jeden z żołnierzy Straży Ludowej podniósł sztandar Sokoła i chciał nim pomachać, lecz był

on dla niego za ciężki. Dopiero, gdy dołączyło do niego jeszcze kilku żołnierzy, dumnie machali sztandarem.

Następnie przed powozem ustawiła się orkiestra, a po niej oddział honorowy Straży Ludowej składający się z tysiąca żołnierzy. Jeszcze przed powozem ustawiono członków poznańskiej Rady Ludowej. Za powozami znajdował się drugi honorowy oddział, a potem wielotysięczne tłumy, które obeszły konwój, tworząc szpaler prowadzący do głównego celu, którym był hotel Bazar.

Prace organizacyjne zostały ukończone, a przebiegały wśród owacji rozentuzjazmowanej społeczności poznańskiej. Pochód ruszył, orkiestra ponownie zaczęła grać pieśni, a młodzież ciągnęła powóz Paderewskiego. Kiedy wjeżdżali na ulicę świętego Marcina, radości nie było końca.

Wszystkie okna w kamienicach były oświetlone i przyozdobione biało-

-czerwonymi flagami. Ludność sypała kwiaty pod powóz mistrza Paderewskiego, a ten, kto nie mógł zejść na ulicę, machał w stronę męża stanu.

To była manifestacja mieszkańców Poznania, która pokazała, do jakiego kraju chce przynależeć Poznań – do Polski.

Wartecki, ciągnąc razem z młodzieńcami powóz, oprócz radości panującej wśród poznaniaków, dostrzegł coś jeszcze – rosnące napięcie. Zauważył wśród nich gotowość przeobrażenia niepodległościowych wiwatów w zbrojną walkę o wolność. Poznań od wielu miesięcy potrzebował

tylko iskry, żeby wulkan złożony z nienawiści do Niemców wybuchnął i ta iskra właśnie pojawiła się między nimi. Należało przypilnować, żeby ktoś nie spowodował wybuchu wulkanu.

Aczkolwiek to nie było zmartwienie na teraz. W tej chwili zamierzał

cieszyć się z przybycia orędownika wszystkich Polaków. Ten dzień to święto Polskie, którego nie zamierzał zasmucać swoimi podejrzeniami.

*

Do hotelu Bazar dotarli piętnaście minut po dziesiątej. Wiktoria dostrzegła jak Straż Ludowa wzięła na ramiona pułkownika Wade’a i zaniosła 82

go do środka. Spodziewała się, że to mistrza Paderewskiego będą wnosić.

Pewnie pod wpływem spontanicznej radości zabrali na ręce pułkownika z kraju ententy. Czekała na gości wraz z członkami Naczelnej Rady Ludowej i prezydentem miasta Jarogniewem Drwęskim. Od momentu, gdy Ernst Wilms został zmuszony do opuszczenia swojego stanowiska, nowy prezydent natychmiast zaproponował jej pracę w swoim ratuszu. Bez namysłu ją przyjęła i od piętnastego listopada traktowała ją jako przyjemność. Oczywiście gubernator Poznania znał się dobrze z Ernstem Wil-msem i dlatego poprosił ją o pomoc w sprawach urzędowych w ratuszu.

Udawała przed nim niechęć do Polaków, ponieważ jej przykrywka była nadal aktualna.

Wiktoria była ubrana w długą białą suknię i trzymała kwiaty dla mistrza Paderewskiego. Delegacja weszła do środka. Przed komitet powitalny wyszedł doktor Krysiewicz i przemówił w imieniu NRL:

– Wielce czcigodny szanowny panie. W biegu wydarzeń ostatniej doby my, Polacy spod dotychczasowego zaboru pruskiego, stworzyliśmy jedno-litą organizację, która obejmuje całokształt naszych spraw dzielnicowych i jest też wyrazem naszych dążeń politycznych.

Delegacja weszła do środka, a wśród przybyłych Wiktoria dostrzegła Krzyśka. Poczuła mocne bicie serca. Od razu ją wypatrzył, a gdy ich spojrzenia się spotkały, dołożyli do nich promienny uśmiech. Ona pierwsza odwróciła głowę w stronę pianisty, bo nie mogła tego znieść, że ma do przekazania złe informacje. Bała się, że gdy chłopak je pozna, jego świat legnie w gruzach. Doktor Krysiewicz kontynuował:

– Organizacja ta, skupiająca wszystkie sfery naszego społeczeństwa, bez różnicowania programów partyjnych, jest obecna tutaj w osobach swoich przedstawicieli i jej wydziału – komisariatu. W imieniu naczelnej władzy politycznej mam zaszczyt powitać cię, czcigodny panie, w naszym starym grodzie piastowskim. Od samego początku rozumieliśmy, że tylko zwycięstwo państw koalicyjnych może wyzwolić naszą ojczyznę i przywrócić wolną oraz zjednoczoną Polskę.

Przemowa nadal trwała, lecz Wiktoria odcięła się od niej, próbując zrozumieć, jak wielki dar zesłał im Bóg. Człowieka uzdolnionego arty-stycznie, lecz przede wszystkim uzdolnionego duchowo. Rozumiejącego 83

ból i cierpienie drugiego człowieka. Swoją muzyką potrafił wzbudzić te emocje, które człowiek skrywał od wielu lat. Swoją grę prowadził również w polityce, a jego instrumentem były słowa. To dzięki jego osobie Polska miała szansę powrócić do grona krajów europejskich. Potrzeba tylko, aby Wielkopolska do niej dołączyła.

Przemówienie przedstawiciela NRL powoli zmierzało do końca:

– Wszystkie polskie serca biją tutaj dla ciebie i wszystkie życzenia się jednoczą, żebyś, czcigodny panie, jak najprędzej oglądał ostateczny, szczę-śliwy wynik swoich i naszych zabiegów. Ciebie zaś, czcigodna pani, mam zaszczyt powitać nie tylko jako małżonkę, ale jako wierną towarzyszkę i współpracowniczkę naszego drogiego gościa.

Teraz nadszedł moment Wiktorii. Razem z paniami podeszła do mistrza Paderewskiego i wręczyła mu kwiaty, które pianista przyjął z radością i każdą kobietę obdarował pocałunkiem w rękę. Po oficjalnych przemo-wach gospodarzy, nastał czas na przemowę orędownika Polski. Zmierzając do hotelu, zrozumiał, że przyjechał wprost do beczki prochu, która czekała na wybuch. Z tego względu zmienił treść swojego przemówienia:

– Wielce szanowni przedstawiciele Wielkopolski. Szanowni rodacy i rodaczki. Siostry i bracia. Każdy z was z łatwością odgadnie, co się w tej chwili w duszy mojej dzieje. Po tym, co przed chwilą przeżyłem, słowo na ustach zamiera. Żyjemy w czasach, gdy każdy winien panować nad uczuciami. I ja opanować muszę wzruszenie, a że mówić winienem, więc mówię. Za to przyjęcie wam tu i tym tłumom tam na ulicy serdecznie dziękuję. To coście mnie zgotowali, nie do mojej odnosi się osoby. Jestem symbolem pewnej idei, tej samej, której służy Polski Komitet Narodowy.

Początkowa część przemowy wydawała się Wiktorii dość wyważona.

Spodziewała się słów poparcia dla czynu zbrojnego, a tymczasem on jest wdzięczny za przywitanie przez poznaniaków.

– Jestem dumny z tego, że jako członek Polskiego Komitetu Narodowego nie należałem do żadnego stronnictwa. Tym śmielej i szczerzej mogę powiedzieć, że dziś nie pora na stanowe i dziedziczne przywileje. Wszyscyśmy dziećmi jednej matki, i o ile każdy z nas swój święty spełni obowiązek, ma również prawa do jej sprawiedliwej opieki.

84

Panna Rodnas dostrzegła, że Paderewski nie wprost zachęcił do wyrównania rachunków. Oczywiście było to zdanie wyjęte z kontekstu, które zostało zaciemnione pozostałą częścią przemówienia. Później Paderewski zachęcał do odbudowania Polski w taki sposób, w jaki budowa została rozpoczęta, czyli na tych samych wartościach i ideałach. Zbudować ją na nowo może tylko zjednoczone społeczeństwo. Po tym nawiązaniu zakończył swoje przemówienie słowami:

– W tej nadziei dziękuję wam. Wobec Boga i Ojczyzny, zarówno sercu bliskim, jak i drogim. Niech żyje Polska zgoda, jedność, a Ojczyzna nasza wolna, zjednoczona z naszym polskim wybrzeżem żyć będzie po wsze czasy.

Odpowiedziały mu owacje na stojąco. Wiktoria również się do nich przyłączyła. Później Paderewski wyszedł na jeden z balkonów w hotelu Bazar i wygłosił podobne przemówienie do wielotysięcznego tłumu zebra-nego pod hotelem.

*

Krzysiek wiedział jaka będzie treść przemówienia, więc opuścił hotel i udał się do POW, która od pewnego momentu zasilała szeregi Straży Ludowej oraz Służby Straży i Bezpieczeństwa w Poznaniu. Wszyscy najważniejsi dowódcy POW spotykali się w siedzibie organizacji na ulicy Szkolnej. Wychodząc spod hotelu, dostrzegł, że większość członków organizacji opuściła pochód i zmierzała do swoich domów lub na kolejne tajne spotkanie.

Dawno już nie był w Poznaniu i zatęsknił za tym miejscem. Dzisiaj Poznań nie zobaczy innych kolorów oprócz bieli i czerwieni, która prezentowała się w oknach kamienic. Niektórzy wywiesili też flagi państw ententy, głównie Francji, Anglii oraz Stanów Zjednoczonych.

Wszedł do siedziby, gdzie wrzała ponownie gorąca dyskusja na temat rozpoczęcia powstania. Powstały dwa stronnictwa sprzeczające się między sobą. Jedni byli zwolennikami Mieczysława Palucha i chcieli rozpoczęcia powstania, a inni, na czele z Wincentym Wierzejewskim oraz Wojciechem Korfantym, opowiadali się za odroczeniem powstania do połowy stycznia.

85

– Mamy idealną szansę, żeby wygonić stąd Niemców – upierał się Paluch. – Cesarstwo przestało istnieć. Sami dali nam broń, a amunicję udało nam się zdobyć.

– Niemcy potrafią się zebrać, kiedy mają wspólny cel – odparł Wierzejewski. – Wielokrotnie widziałeś w trakcie naszych akcji, że będą bronić Wielkopolski, póki jest tutaj choćby jeden z nich.

– Odbudują się w tym czasie! Wtedy nie mamy z nimi szans.

– Teraz również nie mamy, bo nie ma kto nami dowodzić! – dostrzegł

Korfanty, który chwilowo przybył do siedziby POW, by powstrzymać za-palonych uczestników od wzniecenia walk. – Nie możecie przerwać misji dyplomatycznej pułkownika Wade’a oraz komandora Rawlingsa.

Do Mieczysława nie trafiały argumenty słowne. Uważał, że po stu dwudziestu trzech latach używania argumentów słownych nadszedł czas na użycie argumentu siły, aby przemocą wygonić Szkiebrów z Wielkopolski.

– Nic mnie oni nie obchodzą. Nie mają pojęcia, przez co przechodziliśmy.

– To dzięki nim mistrz Paderewski mógł przyjechać do Poznania –

zaoponował Wartecki, , któremu nie spodobało się, że porucznik Paluch deprecjonuje znaczenie angielskich dyplomatów w przyjeździe wielkiego Polaka. – Gdyby nie ich postawa w Rogoźnie, teraz bylibyśmy w drodze do Warszawy.

Na niewiele się to zdało. Zwolennicy Palucha i Wierzejewskiego nadal kłó-cili się ze sobą. Gdy zbliżała się pora kolacji u prezydenta miasta, Korfanty rozkazał nie wszczynać żadnej zbrojnej akcji przeciwko Niemcom. Z rozkazem nie można było dyskutować. Trzeba go było uszanować, czy się to komuś podobało, czy nie, ale ostatnie zdanie i tak należało do porucznika.

– Nie zgadzam się z wami panowie, ale niech będzie. Jednakże, jeśli Szkiebry coś przeskrobią, wtedy osobiście wezmę mauzera i powystrze-lam ich jak kaczki.

Korfanty, widząc, że rozkaz został przyjęty z mieszanym entuzjazmem, wrócił do hotelu. Atmosfera nieco się rozluźniła, choć nie oznacza-ło to zakończenia tematu. Pozostało ustalenie dalszych kroków odnośnie do ochrony wielkiego patrioty. Wartecki wyłączył się z rozmowy, gdy dostrzegł wchodzącą Wiktorię. Jego serce napełniło się radością i zapragnął

ją pochwycić i przytulić do siebie.

86

Nie mógł oderwać wzroku od jej białej sukni. Nawet nie poszła do domu się przebrać. Wyglądała zjawiskowo, niczym anioł, który zszedł z nieba, lecz gdzieś po drodze zgubił skrzydła i został na ziemi. Zauważyła go i pobiegła w jego stronę. Rzuciła mu się na szyję i nie zamierzała puścić. Jej ukochany wrócił cały i zdrowy. Ostatnio widzieli się trzy miesiące temu i wówczas martwiła się, gdy wraz z Paluchem i Wierzejewskim uczestniczył w jednej z wielu akcji kradzieży amunicji spod Poznańskiego Arsenału. Umysł Krzyśka również był zaprzątnięty obawami o nią, ze względu na jej częste przebywanie wśród Niemców. Wiedział, że ich nie wyda, lecz obawiał się, że w końcu ktoś ją nakryje.

Teraz nie miało to już znaczenia. Chcieli zatracić się w swoim świecie, lecz Wiktoria pierwsza oprzytomniała. Miała do przekazania nieprzyjemne wieści, które nie mogły czekać.

– Krzysiek, musisz o czymś wiedzieć.

Powaga, którą zobaczył na jej twarzy, zwiastowała złe wieści.

– Co się stało, czy ktoś coś ci zrobił?

– Mnie nic – odrzekła natychmiast. Bała się, jak zareaguje na wiadomość, lecz dłużej nie mogła z tym czekać. – Lepiej usiądźmy, to będzie dla ciebie mocny cios.

Rozdział 8

11 listopada 1918 – Poznań, Polska

Niemcy ogłosiły kapitulację. Wielka wojna zmierzała ku końcowi. Państwa ententy wyszły z niej zwycięsko. W międzyczasie utworzono Straż Ludową, która miała za zadanie pilnować bezpieczeństwa w Wielkopolsce, a jej komendantem został Julian Lange. Poznań ponownie ukazał się w biało-czerwonych kolorach. Jednym z pierwszych zadań było usunięcie ze stanowiska prezydenta Poznania Ernsta Wilmsa. Za tą decyzją najbardziej opowiadały się Joanna Wartecka oraz Wiktoria Rodnas. Ostatecznie na jego miejsce wybrano Jarogniewa Drwęskiego, który natychmiast poprosił pannę Rodnas, aby została jego sekretarką. Propozycję tę przyjęła bez wahania.

W mieście funkcjonowała już rada robotników, która została zdomino-wana przez Polaków. Podobne rady powstawały w innych miastach Wielkopolski. Tylko na taką władzę mogli sobie pozwolić mieszkańcy tego re-gionu, ponieważ zabór pruski oficjalnie należał do Niemiec, a możliwość wcielenia Wielkopolski do odradzającego się państwa polskiego nie była nawet poruszana.

Wartecka zauważyła, że początki formowania się państwa polskiego wyglądają bardzo chaotycznie. Powstawało wiele organizacji robotniczych, które miały podobne zadania. Nad większością z nich kontrolę sprawował Centralny Komitet Obywatelski, z którego później utworzono NRL. Każda z tych organizacji chciała sprawować władzę, ale żadna z nich nie wiedziała jak.

W poznańskiej radzie robotniczej większość stanowili Polacy, lecz w radzie żołnierskiej Niemcy. Wartecka podczas kolejnego posiedzenia POW dostrzegła możliwość przejęcia władzy i w radzie wojskowej.

– Niemcy są teraz osłabione i możemy ustawić tam swoje zwierzchnictwo –mówiła do Palucha, Wierzejewskiego i Rodnas.

89

– W końcu rozwiązanie siłowe, to mi się podoba. – Paluch już sięgał po mauzera i chciał wymierzyć sprawiedliwość po swojemu.

– A co wiemy o ich ochronie? – zapytał z obawą Wierzejewski.

Podejrzewał, że takie rady muszą mieć swoją ochronę. W porównaniu do Palucha nie był tak optymistycznie nastawiony do tego pomysłu, lecz Wartecka poparła zapalczywą postawę porucznika.

– W ratuszu wszelkie narady przebiegają bez większej obstawy. Otóż wystarczy ich nastraszyć, a oddadzą nam to, na czym nam zależy.

– Już ja wiem, jak łatwo można ich nastraszyć. – Dezerter z armii niemieckiej miał na to nawet pomysł. – Wrzucimy granat do środka i Szkiebry będą sikały pod siebie. Wezmę ludzi ze swojego oddziału i razem wtar-gniemy siłą do miejsca ich narady.

– Idę razem z wami – oznajmił Wierzejewski i choć często się nie zgadzali, tym razem poparł pomysł Palucha. – Ale to ja dowodzę akcją.

Paluch uznał to za cios w ambicje.

– Chyba sobie żartujesz?! To ja wymyśliłem sposób na wtargnięcie do ratusza, więc to ja będę dowodził akcją.

Rozpoczął się męski konflikt kompetencji i Wartecka zamierzała go jak najszybciej przerwać.

– Jest pan w POW panie poruczniku, na której czele stoi Wincenty Wierzejewski. Wszystkie akcje, jakie tutaj ustalamy, przeprowadzane są pod jego dowództwem, mimo że wszyscy je planujemy – utemperowała pretensje Palucha. Od momentu, kiedy dołączył do POW dostrzegała jego ambitną naturę. Jeśli się go nie poskramiało, stawał się destrukcyjny.

Porucznik był wściekły, że tak skutecznie pozbawiono go dowództwa nad akcją, którą sam wymyślił. Jednakże wygrał obowiązek względem ojczyzny i oddał dowodzenie młodszemu Wierzejewskiemu.

– Aczkolwiek jest jeden problem – zauważył Wierzejewski. – Których ludzi umieścimy w radzie żołnierskiej?

– Tutaj już mam listę odpowiednich kandydatów, którzy wydają mi się idealni do zajęcia tych stanowisk. – Wiktoria wyciągnęła spod płaszcza kartkę, na której były wypisane nazwiska byłych żołnierzy służących w armii niemieckiej, którzy zdezerterowali. – Prezydent Poznania mi je przekazał.

90

Wartecka wzięła ją do ręki i zaczęła przeglądać. Niewiele nazwisk jej cokolwiek mówiło, ale znajdowali się na tej liście porucznik Paluch, Bohdan Hulewicz i Zygmunt Wiza. Uznała, że z działalności POW warto odsunąć Mieczysława Palucha, który swoją destrukcyjną ambicją zniszczy strukturę i działalność organizacji, a wybór na jednego z członków rady wojskowej może uznać za swój sukces.

Pozostałych wojskowych oceniała pod względem dokonań wojskowych.

Skupiła uwagę na Henryku Śniegockim i Hulewiczu. Pierwszy z nich był

harcerzem oraz czynnym działaczem drużyny skautowej w Poznaniu, więc Wierzejewski powinien go kojarzyć. Choć ma dopiero dwadzieścia pięć lat, to już dało się zauważyć, że wyróżnia go ogromna chęć do pracy.

W przypadku Hulewicza spostrzegła, że był powołany do armii niemieckiej już dwa lata przed wojną, a wraz z jej wybuchem został mianowany na stopień kaprala. Długo walczył na frontach wojny w kompanii cyklistów piechoty morskiej. Wielokrotnie ranny i poobijany został skierowany na szkolenie do szkoły oficerskiej do Munsterlagen, po której został mianowany na podporucznika i ponownie wysłany na front.

Najmniej informacji było o Zygmuncie Wizie. Walczył na froncie wschodnim, z którego został przerzucony na front zachodni. Mimo braków dokumentacji w jego historii wojskowej Wartecka uznała, że jest to dobry kandydat, mogący udowodnić swoją przydatność dla POW.

– Mam czterech kandydatów – oddała listę Wiktorii, po czym spojrzała na pana Palucha. – Wśród nich jest pan, panie poruczniku. Oprócz tego widzę jeszcze Henryka Śniegockiego, Bohdana Hulewicza oraz Zygmunta Wizę.

Pozostali członkowie spojrzeli na kandydatury i większość z nich zgo-dziła się na propozycję Warteckiej. Pierwszy z chęcią do działania wyskoczył Paluch.

– Idę po nich, abyśmy wspólnymi siłami dokonali zamachu na ratusz.

– Obrady są jutro – przypomniała mu Wiktoria. – Wtedy zwołane będzie posiedzenie wydziału wykonawczego, dlatego sugeruję, aby ataku dokonać, kiedy wszyscy członkowie będą w jednym miejscu.

Paluch kiwnął głową i wyszedł z obrad. Wierzejewski oraz panie spojrzeli po sobie, a potem w stronę drzwi, którymi wychodził porucznik 91

Paluch. Nastała niezręczna cisza, którą przerwał założyciel Polskiej Organizacji Wojskowej Zaboru Pruskiego.

– Czy właśnie pozbyliśmy się porucznika z POW?

– Na to wygląda – potwierdziła Wartecka.

– Prędzej, będąc myszą, dogadałabym się z kotem niż z nim. Czy dla niego walka jest rozwiązaniem wszelkich problemów? – zastanawiała się Wiktoria.

– Chyba tak – potwierdził Wierzejewski, który również zmierzał do wyjścia, kończąc zebranie. – Dobra, czas przygotować się do akcji.

13 listopada 1918 – Poznań, Polska

Joanna oraz Wiktoria przekonały Wierzejewskiego, aby mogły wziąć udział w zamachu. Początkowo był niechętny, żeby panie były obecne. Sądził, że mogą zdemaskować używane do tej pory przykrywki, ale po dłuższej chwili dał się przekonać. Trafił do niego argument, że państwo polskie już się odradza, więc Niemcy prędzej czy później będą je podejrzewać.

Razem z Paluchem i jego ludźmi czekali na ulicy Kramarskiej, równo-ległej do Starego Rynku. Mieczysław był zaskoczony obecnością pań w ich akcji, ale patrząc na nie, doceniał ich odwagę i chęć pomocy. Miały na sobie płaszcze, jakich niemieccy żołnierze używali w trakcie zimy. Do tego założyły czarne skutery, a na rękawach umieściły biało-czerwone flagi.

– Zwołałeś wszystkich, by czekali w pobliżu rynku? – upewnił się Wierzejewski.

– Mogę cię zapewnić, że wszyscy znajdują się tak blisko ratusza, jak to możliwe. Dzisiejszego dnia Szkiebry mają luźniejszy dzień, więc nawet nie będą podejrzewali, kiedy rozpoczniemy atak.

„Szkiebry i luźniejszy dzień? To do nich niepodobne” – pomyślała Wartecka.

Do środka miał wejść oddział składający się z dwudziestu ludzi. Każdy z nich był uzbrojony w mauzera, jedynie Wiktoria i Joanna miały lugery.

Obydwie umiały przeładowywać mauzery, ale obawiały się, że ewentualny odrzut może wybić im barki.

– Dobra, w takim razie możemy rozpocząć natarcie.

Wierzejewski ruszył jako pierwszy, a za nim Paluch, Wartecka z Rodnas, a potem cały oddział POW. Zatrzymali się, gdy naprzeciwko ujrzeli ratusz. Wierzejewski jeszcze raz przypomniał sposób działania.

92

– Pod ratusz idziemy pojedynczo, czy to jest jasne? – Kiwnęli głowami.

– Idę pierwszy, dopiero kiedy dojdę na miejsce, może iść następny. – Później zwrócił się do doświadczonego wojskowego. – Paluch, dopilnuj, żeby w odpowiednim momencie przechodzili pod ratusz.

Widząc, że wszystko jest jasne, podbiegł pod ratusz, po czym ustawił

się za jedną z kolumn. Sprawdził, czy granat jest na miejscu, po czym machnął Paluchowi, że może puszczać następną osobę.

Kolejna miała przebiec Wartecka, która ruszyła w stronę ratusza.

– Pod ścianę! –rozkazał jej Paluch głośnym szeptem. Joanna zastanawiała się o co może mu chodzić. Przecież na ulicy nikogo nie ma, rynek też jest pusty i ani śladu obecności Poznaniaka, a co dopiero żołnierza.

Aczkolwiek, gdy porucznik wskazał jej drugą stronę dostrzegła idącego od ulicy Rynkowej Niemca. Dopiero, kiedy Niemiec wszedł we Francisz-kańską Paluch popchnął ją, na co ona spokojnym, lecz szybkim krokiem przeszła pod ratusz.

– Co tak długo? – spytał zmartwiony Wierzejewski.

– W zasięgu wzroku pojawił się Niemiec, woleliśmy nie ryzykować.

Przyjął tłumaczenie i od tego momentu oczekiwali na pozostałych działaczy. Gdy jako ostatni przybył Paluch, Wierzejewski odbezpieczył granat i po upewnieniu się, że w holu nikogo nie ma, wrzucił go do środka. Huk był donośny, lecz pomimo to granat zdołał tylko lekko uszkodzić posadzkę.

Nie było chwili do stracenia. Przeładowali broń i wbiegli do środka.

Paluch z Wierzejewskim sprawdzili, czy ktoś z góry nie rozpocznie ostrzału. Hulewicz i Śniegocki zabrali pozostałych żołnierzy i wszyscy razem weszli na piętro. Wiktoria weszła jako pierwsza i zmierzała długim korytarzem w stronę wydziału wykonawczego.

Okazało się, że budynek nie był przez nikogo pilnowany. Wyważyli drzwi do wydziału, czym przerwali jego obrady. W każdego z działaczy wymierzony był pistolet gotowy do strzału. Niemieccy politycy wyciągnęli ręce do góry, choć wciąż byli pewni swojej pozycji. Polscy członkowie, tylko się uśmiechnęli w ich stronę.

– Popełniacie wielki błąd polskie świnie.

Paluch natychmiast ruszył w stronę niemieckiego polityka, złapał go za płaszcz i własnoręcznie wyprowadził z pokoju. Wypchnął go tak mocno, 93

że ten przewrócił się na podłogę. Gdy się otrząsnął, spojrzał pogardliwym wzrokiem w stronę Polaka. Porucznik, widząc to, odrzekł po niemiecku:

– Naszym błędem było wyłącznie to, że wyrzucamy was dopiero po stu dwudziestu trzech latach. Za bardzo wykorzystywaliście nas, nie próbując z nami współpracować.

Wrócił do pokoju, gdzie uczestnicy akcji wciąż trzymali niemieckich działaczy na muszce. Głos zabrał dowódca akcji.

– Mamy zrobić z wami to samo co z nim? Czy po dobroci opuścicie to posiedzenie i nigdy tu nie wrócicie?

Polityków przeraziła ta demonstracja siły. Byli jak sparaliżowani, a mauzery skierowane w ich stronę odbierały im śmiałość do zrobienia czegokolwiek. Problemem stało się wypowiedzenie kilku słów, a co dopiero skierowanie się do wyjścia. Siedzieli nieruchomo, co zirytowało dezertera armii niemieckiej. Ponownie pewnym krokiem ruszył w ich stronę, a na jego twarzy odzwierciedlała się nienawiść.

– Mieczysław, zostań – polecił Wierzejewski.

– Przecież inaczej w ogóle się nie ruszą.

– Ruszą się – uspokoił go, po czym spojrzał z pogardą w stronę polityków. – Niech poczują się upokorzeni.

Nie przekonał tym Palucha, ale posłusznie wrócił do oddziału. Politycy zbierali w sobie większą odwagę. Na ich twarze powróciła pogarda i mimo beznadziejnej sytuacji wciąż zachowywali się z wyższością. Ubierali się tak długo, jak to tylko było możliwe. Wartecka, patrząc na nich, z każdą sekundą czuła coraz większe rozbawienie całą sytuacją. Teraz nastąpiły dni, kiedy to Polacy śmieją się z Niemców, a nie na odwrót. Przez wiele lat znosili ich upokorzenia, a teraz mogą im odpłacić.

Jeden z niemieckich działaczy, widząc postawę swoich kolegów, również wstał i zaczął się ubierać.

– Nie, nie, ty zostań – powstrzymała go Wartecka. – Przecież to rada niemiecka, a jak ona będzie wyglądała, jeśli nie będzie w niej ani jednego Niemca.

Słysząc ironię najstarszej działaczki, wszyscy Polacy się zaśmiali, a Niemcy poczerwienieli ze złości. Nie mogli znieść swojego upokorzenia.

Wychodząc z sali, jeden z nich zwrócił się w ich stronę.

94

– Zapłacicie za to, polskie świnie.

W odpowiedzi Wierzejewski wskazał mu mauzerem kierunek do wyjścia i gdy ostatni z nich wyszedł, zamknął drzwi. Polscy uczestnicy narady wstali i brawami wynagrodzili uczestników akcji. Wierzejewski uciszył

ich, bo miał jeszcze informację do przekazania.

– Czterech z nich wyszło, więc czterech trzeba powołać. Od tego momentu razem z wami zasiadać będą: Mieczysław Paluch, Zygmunt Wiza, Bohdan Hulewicz oraz Henryk Śniegocki. – Wymienieni przez działacza żołnierze zajęli opuszczone miejsca. Akcja zmierzała do końca, a on nie zamierzał przeszkadzać w nowoutworzonym wydziale, który powstał na podwalinach starego. – Obradujcie dalej panowie. Życzymy miłego dnia.

Skinął rogatywką i wszyscy zmierzali do wyjścia. Dzisiejszą akcję uznali za ogromny sukces.

O zamachu na ratusz jeszcze tego samego dnia mówiono w całej Wielkopolsce. Pojawiły się plany, że podobne akcje miały odbyć się w Jarocinie, Ostrowie, Pleszewie, Kłecku i Gnieźnie. Akcja ta nie była tylko zwykłym przejęciem władzy. Na jej podstawie uzyskali dowodzenie nad komendą miasta Poznań oraz dowództwo nad V korpusem piechoty. Wartecka go-ściła u siebie ukochaną syna, więc po chwilowym świętowaniu sukcesu w siedzibie POW, przeniosły się do mieszkania.

– Jesteśmy na prostej drodze, żeby wyzwolić Poznań spod okupacji niemieckiej – mówiła z dumą Wartecka.

– To co nasi przodkowie uważali za niemożliwy sen, dzisiaj, z dnia na dzień, staje się coraz bardziej możliwe. – Wiktoria zazwyczaj stroniła od alkoholu, lecz po wielkim sukcesie nie zamierzała się oszczędzać i pochła-niała kieliszki wina jeden za drugim.

– Uważaj, bo zaraz wino za bardzo uderzy ci do głowy – śmiała się Wartecka, która sama sobie też nie żałowała i napełniała jeden kieliszek za drugim.

Ich wielką radość przerwał dzwonek do drzwi. Była już późna pora i Wartecka nikogo nie oczekiwała. Momentalnie wytrzeźwiały i z ostroż-nością podeszły do drzwi. Wiktoria stanęła z boku, natomiast Joanna niepewnie otworzyła drzwi, za którymi stał młody chłopak w podobnym wieku, co jej gość. Miał przestraszony wyraz twarzy, jakby dowiedział

95

się o rozpoczęciu kolejnej wielkiej wojny. Nie miał względem niej złych zamiarów, toteż gospodyni wpuściła go do środka.

Wiktoria widząc go, natychmiast się rozluźniła. Pracował w cytadeli poznańskiej, gdzie urzędował gubernator Wielkopolski Aler Von Hahn.

Gdy ją spostrzegł, od razu skupił się na przekazaniu informacji.

– Spodziewałem się, że panią tu zobaczę.

– Do rzeczy – poprosiła.

– Aler Von Hahn chce panią natychmiast widzieć w cytadeli. Razem z jakimś Niemcem planują, jak ukarać nas za ostatnią akcję pod ratuszem.

Rozdział 9

27 grudnia 1918 – Poznań, Polska

Po tym, co Wiktoria mu wczoraj powiedziała, nawet jej widok już go nie cieszył. Miała rację, to był dla niego zbyt mocny cios, po którym nie mógł się otrząsnąć. Tej nocy praktycznie nie spał. Nie mógł zasnąć, bo jego myśli wciąż powracały do słów ukochanej. Chodził po mieszkaniu matki tam i z powrotem, błądził myślami i sam nie wiedział, dokąd podąża.

Wiedząc, że nie znajdzie choćby minuty na sen, ubrał się i w mroźną noc wyszedł na spacer po Poznaniu.

Miasto nadal było przyozdobione biało-czerwonymi flagami i proporcami krajów ententy, ale widok ten nie cieszył go tak bardzo jak wczoraj. Gdzieniegdzie ludność mimo późnej pory nadal manifestowała radość z okazji przyjazdu wielkiego Polaka, ale on w swoim sercu miał tylko smutek i pustkę.

– Hej chłopcze – odezwał się mężczyzna z okna jednej z kamienic, któremu język plątał się pod wpływem alkoholu. – Chodź się z nami napij.

Dzisiejszej nocy nikt z Polaków nie miał za złe, że o pierwszej w nocy wciąż jest głośno jak na biesiadzie z okazji podpisania konstytucji trzeciego maja.

– Dziękuję, ale dzisiaj nic mi nie pomoże.

– Oj, nie daj się prosić. Ze mną się nie napijesz? – padł koronny argument, po którym trudno było się wywinąć. Krzysztof spojrzał w stronę tamtego mężczyzny, zastanawiając się nad propozycją. – Chodź, od razu się rozweselisz.

Wiedział, że alkohol w niczym nie pomoże, ale też w niczym nie za-szkodzi. Dlatego przyjął propozycję mężczyzny, który zszedł po niego i zaprosił do siebie. W mieszkaniu przywitano go w tradycyjny sposób, od razu przypomniał sobie o polskiej gościnności, za którą tak bardzo tęsknił, 97

a która nie zniknęła, pomimo wielu lat pod zaborem pruskim. Mężczyzna nalał mu kieliszek wódki. Nie pił jej od dawna lat, a w Anglii miał jedynie styczność z whisky, którą piło się z lodem. Jednym ruchem opróżnił kieliszek, a mężczyzna nalał mu drugi i objął go ramieniem.

– Widzę, że jesteś zmartwiony. Powiedz, co ci leży na wątrobie. Mamy wesoły dzień, więc czemu się smucisz?

Niechętnie, ale wyrzucił z siebie to, co przekazała mu Wiktoria. Najpierw czuł się z tym niezręcznie, lecz później poczuł, jak ciężar spadł mu z serca. Mężczyzna, słysząc to, odstawił butelkę i poszedł do szafy, gdzie leżał jego mauzer.

– Nie możesz – powstrzymał go Krzysztof. – Obiecałem mojej ukochanej, że nikomu nic nie zrobię. Dla dobra sprawy.

– Rozumiem twoją nienawiść chłopcze. – Odstawił karabin z powrotem do szafy. – Gdyby Szkiebry mi coś takiego zrobiły, nie miałbym dla nich litości.

– Dlatego nie chcę psuć pozytywnego nastroju panującego w tym mieszkaniu. – Oprócz Krzyśka i mężczyzny była jeszcze jego najbliższa rodzina, dlatego Wartecki czuł się tutaj jak piąte koło u wozu.

Gospodarz zrozumiał jego potrzebę bycia sam na sam. Dlatego, mimo sprzeciwu rodziny, odprowadził go do wyjścia.

– Postaraj się nie martwić. Wszystko się jakoś ułoży.

Wartecki skinął głową i po pożegnaniu z gospodarzem wyszedł z powrotem na ulicę. Spacerując w pobliżu Starego Rynku, poczuł ulgę, że nie dusił tego w sobie, tylko wygadał się przed kimś, choćby obcym. .

Jednak po raz pierwszy w życiu alkohol mu pomógł. Oczywiście nie rozwiązał problemu, ale Krzysztof nie myślał o nim tak intensywnie jak jeszcze kilka godzin wcześniej. Wrócił do domu i poszedł spać. Wiedział, że jego ukochana będzie w POW, podobnie jak Paluch, Wierzejewski i pozostali działacze, a on mimo wszystko wciąż potrzebował samotności. Dlatego tyle czasu spacerował przed powrotem do domu, przechodząc z jednej ulicy na drugą.

Nie zauważył, kiedy nastał nowy dzień – kolejny dzień uroczystości powitania wielkiego patrioty. Zaciekawiony sytuacją nie poszedł do domu, tylko skierował się pod hotel Bazar. Na drugi dzień powitania mistrza 98

zostały zorganizowane pochody dzieci, które miały się skończyć pod hotelem Bazar. Im bliżej niego się znajdował, tym więcej dzieci mijał. Każde z nich miało malutką chorągiewkę w biało-czerwonych kolorach i dumnie nią wymachiwało, jakby przez całe życie je do tego przygotowywano.

Skręcił w ulicę Nową i nią zmierzał aż do hotelu.

Widząc radość dzieci, ponownie poczuł w sobie dumę. Dzisiejszy dzień znowu należy do polskiej społeczności Poznania. Miał ogromny problem z przeciśnięciem się przez tłum, lecz z kolejnym krokiem już się nie przepychał, tylko dał ponieść się fali. Miał kilkaset metrów do hotelu Bazar. Dostrzegł w oddali proporce Straży Ludowej i żołnierzy w gotowości bojowej. Szkiebry musiałyby być szalone, aby decydować się na jakikolwiek akt agresji w stronę Polaków, ale nie raz w trakcie wojny robili rzeczy nieracjonalne, toteż wszystkiego można się po nich spodziewać.

Miał kilkadziesiąt metrów do hotelu. Kilku żołnierzy ze Straży Ludowej poznało go i serdecznie pomachało w jego stronę. Odmachał im, współczując, że Juliusz Lange zdecydował się wydelegować ich do pełnienia służby tego dnia, ale ktoś musiał stać na straży.

Znajdował się tuż przy wejściu do hotelu. Nie widział balkonu, skąd wczoraj do ludzi przemawiał wielki mąż stanu, lecz wiwaty na cześć delegacji angielskiej oraz państwa Paderewskich i tak zagłuszały inne dźwięki.

Poznań ponownie wstał, aby witać wielkiego patriotę. Krzysiek nie mógł

policzyć, ile jest dzieci, ale jeśli przyszły ze wszystkich parafii Poznania, to musiało ich być z jakieś dwadzieścia trzy tysiące.

Po chwili dzieci się uciszyły. Prawdopodobnie ktoś poprosił z balkonu, żeby na chwilę pozwoliły do siebie przemówić.

– Drogie dzieci – Krzysiek poznał głos posła Korfantego, który w trakcie wizyty mistrza Paderewskiego w Poznaniu pełnił rolę kierownika uroczystości – przed wami stoją delegaci dyplomatyczni z Anglii. Przedstawiciele tych krajów, w których pokładaliśmy nadzieję, że wyłącznie ich zwycięstwo w wojnie zdoła wyzwolić nas wszystkich i pomoże zrzucić te kajdany, którymi zostaliśmy skuci przez okupantów. Oddajcie im cześć i podziękowanie za to, że dzisiaj możecie, jako polskie dzieci, witać wielkich bohaterów i drogich naszych wyzwolicieli.

99

Ledwie Wartecki dosłyszał, że Korfanty skończył swoją przemowę oklaskami, gdy ponownie zawrzały wiwaty dziecięce. Niektóre dzieci próbowały wtargnąć do hotelu Bazar, lecz Straż Ludowa ustawiła szpaler przed wejściem, aby pilnować porządku pochodów. Natomiast głos wielu tysięcy gardeł zabrzmiał:

– Let The United Kingdom alive!21

Wielokrotnie powtarzały się te słowa. Tym razem nie dały dojść do słowa delegatom angielskim i jeszcze długie minuty krzyczały na cześć kraju, który wyzwolił Polskę spod okupacji niemieckiej. Ich gardła też miały swoją wytrzymałość, więc kiedy w końcu się uciszyły, głos zabrał

pułkownik Wade.

– I don’t know words that can describe what I’m feeling right now –

zaczął wojskowy i choć nauczył się powstrzymywać emocje w trakcie oficjalnych przemówień, Wartecki dostrzegł, że głos mu się łamie. – When I come back to England, I will mention your generousity to everyone. I he-ard how much trust you put in us but seeing immense amount of it shocked me. I didn’t expect that. Thank you for it22.

W trakcie ostatnich słów jego głos się załamywał. Pozwolił ujść emocjom i, choć Wartecki tego nie widział, to spodziewał się, że Wade wszedł głębiej do holu, żeby nikt nie dostrzegł, jak bardzo przeżywa to wystąpienie. Nie spodziewał się, że tak wielkie przywitanie zgotują mu dzieci. Przypuszczał, że głównym powodem ich obecności będzie chęć przywitania Paderewskiego, lecz to jego powitały jako pierwsze. „Ciekawe, czy jak wróci do Anglii, wspomni o radości z jaką powitały go Polskie dzieci” – zastanawiał się w myślach Wartecki, przypominając sobie słowa wojskowego.

Po chwili na sam dół zeszła Helena Paderewska ubrana w długą suknię, do której założyła futro z racji panującego zimna. Nie dało się dostrzec fryzury, bo włożyła biały kapelusz, symbol niewinności.

Wartecki zastanawiał się, gdzie jest jej mąż. Dzieci przyszły głównie dla niego i to jemu chciały złożyć podziękowanie za działalność na 21 Niech żyje Zjednoczone Królestwo!

22 Nie znam słów, które potrafią opisać, co czuję teraz. Gdy wrócę do Anglii wspomnę o waszej hojności każdemu. Słyszałem, jak bardzo w nas wierzycie, ale wielkość waszej wiary zaskoczyła mnie. Nie spodziewałem się. Dziękuję wam za to.

100

rzecz Polaków. Oczywiście równie owacyjnie przywitały żonę wielkiego polskiego polityka i pianisty. Helena Paderewska podeszła przed szpaler, który rozsunął się, zapraszając ją do środka wielkiego pochodu. Krzysztof podszedł nieco bliżej, bo zależało mu, aby usłyszeć słowa, które dzieci przekażą Helenie Paderewskiej.

Z tłumu dzieci wyszło dwóch chłopców. Mieli takie same mundurki, więc pochodzili z tej samej szkoły. Pani Paderewska kucnęła przy nich, a oni podeszli bliżej. Jeden z nich, trzymający kwiaty, rozpoczął przemówienie cały się trzęsąc:

– Polskie dzieci, dręczone i gnębione okrutnym nieludzkim systemem w szkołach pruskich, prześladowane brutalnością – prześladowane brutalnością krzyżacką, jak to całemu światu wiadomo, nie poddały się nigdy, żywiąc w duszy silną i niezłomną nadzieję, że Polska powstanie.

„Germanizacja pruska doprowadziła do tego, że teraz dzieci boją się używać ojczystego języka” – pomyślał Krzysiek, gdy usłyszał, jak chło-piec trwożliwie wymawia słowa, jakby miał zostać ukarany za każde słowo wypowiedziane w języku polskim. Podziwiał odwagę chłopaka, który, choć był zestresowany, to z dumą wspominał wydarzenia o buncie polskich dzieci z Wrześni z roku tysiąc dziewięćset ósmego. Teraz drugi z chłopców rozpoczął swoją kwestię:

– I zrządzeniem Opatrzności Bożej, Ojczyzna nasza do nowego życia się budzi. Powstaje w dawniejszych granicach swoich. To szczęście, jakie nas spotyka, w dużej mierze tobie przezacny panie zawdzięczamy. – Lekko się zmartwił, tytułując panią Paderewską określeniem męskim, lecz ona nie zwróciła uwagi na tę pomyłkę i słuchała chłopca z zaciekawie-niem. – Nie szczędziłeś starań, wysiłków, ofiary, aby znowu do wysokiego lotu wzbił się orzeł biały. Cześć ci za to, chwała i uwielbienie ofiarny synu uciskanego narodu polskiego. Najmniejsze dzieci narodu tego zapatrzone z uwielbieniem w czyny twoje dla Polski, składają dzisiaj hołd tobie z go-rącem życzeniem, abyś długie, długie jeszcze lata przezacny panie patrzył

na wielką, potężną, zjednoczoną i szczęśliwą Polskę. W tej myśli wołamy:

– na chwilę się wyprostował i stanął na baczność, jakby został wyczytany do odznaczenia wojskowego – Wielki syn narodu Polskiego Ignacy Paderewski, niech żyje! Niech żyje! Niech żyje!

101

Końcowe słowa chłopca szybko zostały podchwycone przez dzieci będące w szeregu za nim. Później następny szereg i następny, aż w końcu wszystkie powtarzały jego słowa. Gdy okrzyki dziecięce na chwilę ucichły, pani Paderewska przemówiła do nich z serdecznością w głosie:

– Moje dzieci drogie! Mąż mój niedomaga i bardzo go to boli, że nie mógł przyjść tu do was. W imieniu jego dziękuję wam za słowa i zapew-nienia wasze. Dzieci polskie zaboru pruskiego, niech wam Bóg błogosławi.

Wyście były przykładem dla innych dzieci.

Już w trakcie rejsu do Polski mistrz Paderewski był chory na hisz-pankę. Krzysiek przed Wigilią chciał porozmawiać z mistrzem i wyjawić mu swój prawdziwy cel wizyty, lecz widząc jego kiepski stan zdrowia, nie przeszkadzał mu. Pewnie choroba powróciła i ponownie zbiera swoje żniwo. Po tym, jak pułkownik Wade oświadczył, że nie zapomni powiedzieć dzieciom w Anglii, jak został przywitany przez polskie dzieci, teraz pani Paderewska wspomina ich wielkość. Wartecki patrząc na nie, doceniał, że mimo tego, przez co przeszły, wciąż jest w nich pierwiastek polskości. Zastanawiał się, czy jeszcze bardziej nie wzmógł się właśnie w czasach niewoli.

– Gdy tam, za oceanem, gdzie przebywa przeszło pięć milionów Polaków, wypadło mi mówić do dzieci polskich, zawsze stawiałam was za przykład, za waszą miłość i wasze poświęcenie za Wrześnię. – Wartecki dywagował, ile w tych słowach żony mistrza jest prawdy, ale dzieci bez-granicznie jej uwierzyły. – Pamiętajcie dzieci kochane, jakie Bóg włożył na was obowiązki. Wytrwajcie, abyście i nadal świeciły przykładem.

Choć słowa były skierowane do dzieci, Wartecki wziął je do siebie. Postanowił, że będzie świecił przykładem lojalnego patrioty i w takim duchu będzie wy-chowywał swoje potomstwo. Przemowa żony mistrza zmierzała do końca.

– Oby wam Bóg błogosławił, wytrwajcie w tym, co w serca wam złożono, idźcie w życie tak, jakeście je zaczęły. Modły za was, wraz z mężem, słać będę do Pana.

W odpowiedzi na przemowę pani Paderewskiej dzieci chórem powiedziały: „Niech żyje Paderewski i pani Paderewska”. Od tego momentu z tłumu zaczęła się tworzyć kolejka dzieci, których głównym celem było podejście do pani Paderewskiej i pozdrowienie żony męża stanu. Trwało to jakąś godzinę.

102

Każde z dzieci posiadało chorągiewkę w biało-czerwonych kolorach, na rękach miały założone wstęgi, a do mundurków przypięte biało-czerwone kokardki.

Pochód składał się z licznych reprezentacji szkół, tworzących małe oddziały po kilkadziesiąt przedstawicieli z danej szkoły. Kiedy znajdowały się przy pani Paderewskiej, pozdrawiały nie tylko ją, ale i salutującego im pułkownika Wade’a, który mówił po polsku z akcentem angielskim.

– Niech żyje Polska, niech żyje Poznań. – W uszach Krzyśka brzmiało to dość komicznie, ale doceniał mundurowego wojsk angielskich, że postarał się i nauczył wymawiać kilka kwestii po polsku. Nawet jeśli postanowił

to zrobić tuż przed pozdrowieniem dzieci.

Przy nim nadal stał Wojciech Korfanty z komandorem Rawlingsem oraz major wojsk Hallera – Stefan Iwanowski. Każdy z nich serdecznie pozdrawiał dzieci, które, widząc ich szczery gest, reagowały jeszcze żywiej.

Pochód trwał około godzinę. Dopiero gdy wszystkie dziecięce oddziały przeszły, zaczęły się wiwaty kierowane w stronę majora.

Później angielscy przedstawiciele wojskowi, Korfanty oraz Stefan weszli do pomieszczenia. Dzieci zrozumiały, że pochód dobiegł końca, choć wiele z nich długo stało przy hotelu Bazar, dopiero przed dwunastą plac przed hotelem opustoszał. Krzysiek zrozumiał, że główne wydarzenie dzisiejszego dnia się zakończyło, a wraz z nim znów powróciły do niego negatywne myśli związane z wiadomością od Wiktorii. Potrzebował się przejść, żeby wyrzucić je z siebie.

Na chwilę popadł w stan, w którym nie wiedział, co ze sobą zrobić.

Szedł tam, gdzie go nogi niosły, a nogi zaprowadziły go pod dzielnicę zamkową. Stamtąd miał się udać w stronę swojego mieszkania, lecz gdy spostrzegł liczne oddziały niemieckie, szybko schował się w jednej z kamienic, wchodząc na wyższe piętro. Byli w pełnym uzbrojeniu, jakby szykowali się na bitwę.

*

Lars dostał rozkaz od gubernatora Poznania, aby poprowadzić pochód i pokazać tym Polaczkom, że Niemcy, choć otrzymały potężny cios, to są wciąż silne i mogą zagrozić im w ich dążeniu do wolności. Postanowili 103

przejść od strony pałacu cesarskiego pod hotel Bazar, gdzie przebywał Paderewski. Miał to być dla niego znak, że nie jest mile widziany w Poznaniu i powinien natychmiast go opuścić.

Sierżant Bairich postanowił wykorzystać akcję do upokorzenia Polaków i pokazania im, gdzie jest ich miejsce. Zebrał kilkanaście oddziałów, a każdy z nich miał co najmniej dwudziestu kilku wojskowych. Rozpoczęli marsz od pałacu cesarskiego. Wyćwiczonym krokiem szli środkiem ulicy.

Nikt nie odstępował nawet na krok od ustalonego rytmu.

Jeśli dostrzegli na którejś z kamienic rozwieszoną polską flagę albo flagę państwa ententy, natychmiast wchodzili i ją zrywali. Gdy Lars dostrzegł, że jedna z trzypiętrowych kamienic jest ozdobiona polskimi proporcami, zebrał ze sobą jeden z oddziałów i wszedł do środka. Od strony ulicy znajdowały się trzy mieszkania.

Nie silił się na uprzejmości, wyważył drzwi pierwszego z nich i gdy gospodarz mieszkania próbował go zatrzymać, Lars uderzył go kolbą w twarz, a następnie kopnął w piszczel, łamiąc mu nogę.

– Polski wieprzu – prychnął z pogardą, patrząc na skulonego mężczyznę, trzymającego się za ranną nogę. – Ciesz się, że za tę niesubordynację nie kazałem cię postawić przed plutonem egzekucyjnym. Choć jak teraz na ciebie patrzę, to trochę żałuję, przynajmniej jednej świni byłoby mniej.

Pozostali żołnierze niszczyli wszystko, co miało jakiekolwiek ślady polskości lub krajów wrogich dla Niemiec. Wyrzucali ubrania z szafy i niszczyli te, które miały choćby malutkie nawiązanie do państw ententy.

Wyrzucali z szafek naczynia, żeby stwierdzić, że nie ma tutaj niczego, co świadczyłoby o niesubordynacji względem Niemiec.

Gospodarz miał pięcioletniego syna, który natychmiast rzucił się na Larsa, krzycząc z nienawiścią. Żołnierz wierzchem dłoni, z całej siły wymierzył cios chłopczykowi, który upadł na podłogę i rozciął

wargę. Jednak Larsowi było mało, więc złapał go za szyję i dźwignął ponad sobą.

– Puść go, to jeszcze dziecko! – błagała ze łzami w oczach matka, nie mogąc patrzeć na cierpienia swojego syna. – Nic złego nie zrobił, ukaż nas.

104

Ruszyła w stronę syna, a jeden z Niemców, widząc to, zagrodził jej drogę i pchnął ją na podłogę. Bairich odwrócił się w jej stronę i zaczął się z niej zjadliwie śmiać.

– Polska dziwko, nawet chodzić nie umiesz, a chcesz uratować swojego syna. – Do jego śmiechu dołączyli pozostali żołnierze. Po chwili jego twarz skamieniała, zwiastując, że zaraz zostanie wydany wyrok śmierci. – To nie jest dziecko, tylko wróg narodu – konspirant, który burzy porządek państwa niemieckiego. Również i jego powinienem wysłać pod pluton egzekucyjny.

– Błagam, nie! – krzyknęli równocześnie mąż z żoną.

– Panie Bairich, więcej polskich oznak nie znaleźliśmy tutaj – zamel-dował żołnierz, który trzymał w ręce proporce, flagi oraz polskie książki.

– Dobra robota żołnierzu, a teraz spalić mi to i zaprotokołować, że ustawa kagańcowa została złamana przez mieszkańców tego domu.

Żołnierz zasalutował i wyszedł z mieszkania. Lars spojrzał na ranną nogę Polaka, która coraz mocniej zaczęła puchnąć. Rzucił chłopcem o ścianę, na której odbiła się krew, płynąca mu z nosa. Niemiec podszedł

do nogi mężczyzny i wyciągnął mauzera.

– To żebyście wszyscy zapamiętali.

Z całej siły uderzył kolbą karabinu w miejsce złamania, na co mężczyzna zareagował okrzykiem bólu. Później, opierając się na kolbie karabinu, gniótł kość, coraz mocniej naciskając i wbijając karabin coraz głębiej w nogę. Mężczyzna zemdlał z bólu, a Lars widząc to, wyciągnął

z niego karabin. Spojrzał na żonę i dziecko, którzy byli przytrzymy-wani przez jego ludzi. Obydwoje byli przerażeni, obawiając się, że żołnierz zrobi z nimi to samo co z mężczyzną. Im bardziej ich przerażał, tym bardziej zjadliwie się śmiał. Miał przewagę, mogli tylko próbować, bo Niemcy i tak mieli władzę nad Polakami.

Zrobili porządek w tym mieszkaniu, mogli przejść do następnego.

– Wychodzimy stąd – zarządził i na pożegnanie przekazał mieszkańcom jeszcze kilka słów. – Dzisiaj wam darujemy, ale następnym razem skończy się to egzekucją.

Z dwóch następnych mieszkaniach zebrali podobną ilość polskich symboli, które wynieśli na ulicę. Jeden z żołnierzy rzucił zapalniczkę 105

i książki, flagi, proporce oraz wszelkie sztandary spłonęły na dużym stosie. Każdy z żołnierzy radował się, z dobrze wykonanego zadania.

Śpiewali przy tym patriotyczne piosenki i mówili: Posen ist ein Deut-sche Stadt23.

Lars, widząc kolejny budynek, miał wrażenie, że z kimś on mu się kojarzy. Po chwili domyślił się, że jest to siedziba NRL. Miejsce, gdzie prze-chowuje się wszelkie polskie rozporządzenia. „Wystarczy im dać odrobinę swobody, a oni już niczym złodzieje zagarną wszystko” – pomyślał i z kilkoma żołnierzami wyważył drzwi do polskiego urzędu.

– Przepraszam, co panowie tu…

Uderzenie kolbą nie pozwoliło urzędnikowi dokończyć zdania. Żołnierze rozpierzchli się po budynku niczym mrówki wokół mrowiska. Wchodzili do różnych działów i z każdego z nich wyrzucali wszelkie papiery, nie przeglądając nawet, co w nich jest.

Po chwili przybył do Bairicha jeden z pracowników z kapeluszem na głowie.

– Nie macie prawa wkraczać do polskiego urzędu bez zezwolenia gubernatora!

– Mamy takie prawo, jeśli istnieje podejrzenie, że jest łamane prawo niemieckie. – Wystawił na wysokość twarzy Polaka dokument, który został spisany w języku polskim. – Gubernator Poznania zezwolił na utworzenie Naczelnej Rady Ludowej pod warunkiem, że efekty jego pracy będą zapisywane w języku niemieckim.

– Jestem posłem Reichstagu i chroni mnie immunitet, jeśli stąd nie wyj-dziecie zgłoszę naruszenie nietykalności posła do Berlina!

Bairich nie mógł tego słuchać, dlatego z całej siły uderzył go pięścią. Dopiero gdy poseł leżał na ziemi, rozpoznał go, rzeczywiście był posłem do parla-mentu niemieckiego „Wojciech Korfanty, czy jakoś tak” – przypomniał sobie.

Wrócił do głównego zadania, jakie wydał im gubernator Poznania.

– Wynosimy te śmieci i palimy.

Wyszli na zewnątrz i tam utworzyli drugi stos, na którym palono papiery z NRL oraz polskie symbole porwane z następnych kamienic. Podpalili je, a kiedy płonęły, ponownie śpiewali niemieckie piosenki.

23 Poznań jest niemieckim miastem.

106

Potem pochód zbrojny ruszył dalej w kierunku ulicy Nowej. Nadal zrywali flagi i niszczyli wszystko, co miało choćby zalążek Polski.

Pochód niemiecki zmierzał do centrum. Wartecki dostrzegł, że z prezydium zmierza następny oddział, który dołączył do tego pochodu na ulicy Nowej i szli razem w stronę hotelu Bazar. Gdy Niemcy wchodzili do polskich kamienic przepełniała go nienawiść, którą chciał jak najszybciej wy-ładować. Po raz kolejny przeszukiwali polskie mieszkania i po raz kolejny karali ludność Polski za to, że po prostu chciała być sobą i godnie żyć. Nikt nie ma prawa bezcześcić symboli. Serce ciągnęło go do walki, lecz umysł

podpowiadał, że to nie jest najlepsze rozwiązanie. Powstrzymał się siłą woli i ruszył w stronę hotelu Bazar.

Niemcy po raz kolejny spróbowali wyrzucić Paderewskiego z Poznania, mimo że był on tu mile widziany przez polską stronę. Jednakże tym razem Szkiebry poszły o krok dalej, zamierzali eksmitować go siłą poza granice państwa niemieckiego. Krzysiek nie mógł na to pozwolić. Zastanawiał się, jak bardzo ten kraj jest słaby, że musi innym udowadniać swoją wielkość.

Choć od urodzenia nienawidził Niemców, to mimo wszystko cenił ich za dobre przygotowanie do wojny. Wiele operacji nie powiodło się po ich myśli, ale gdyby się powiodły, Polska przez jeszcze wiele lat nie istniałaby na mapie, a Niemcy stałyby się supermocarstwem, o które tak mocno zabiegał

Wilhelm II Hohenzollern.

Teraz to nie miało znaczenia. Niemcy były największymi przegranymi wielkiej wojny i same doprowadziły się do takiego stanu, że nikt się już z nimi nie liczył. Dlatego próbowali teraz przywrócić swoją potęgę w sposób, który znany jest im najlepiej, czyli siłą.

Znajdował się w pobliżu hotelu Bazar, więc cokolwiek Szkiebry zamie-rzały zrobić, on chciał te plany pokrzyżować. A już to, co później z symbo-lami polskimi i ententy robili żołnierze niemieccy, bardzo go rozsierdziło.

Wciąż, niczym piłka rzucana o ścianę, która natychmiast spada i nie daje o sobie zapomnieć, powracały do niego w myślach obrazy płonących po-chodni. To, czego dopuścili się żołnierze, było już ciosem poniżej pasa.

Przeszukiwane było mieszkanie za mieszkaniem, nie oszczędzili nawet tych domów, które nie miały rozwieszonych flag. Zatem przeszukanie miało na celu tylko jedno – wywołać wśród Polaków strach. „Polegliście, 107

jedynie co czuję, to większą odwagę, żeby odpłacić wam za wszystkich Polaków, których żeście znieważali” – pomyślał Krzysiek.

W aktówce miał lugera, więc go wyciągnął i wycelował w jednego z wrogów. Znajdowali się za daleko, żeby pocisk do nich doleciał, ale im bliżej podchodzili, tym mocniej zaciskał palec wskazujący. Celował w głowę i wyobrażał sobie, jak pocisk skierowany w Niemca przebija się przez jego czaszkę, kiedy on, niczego nieświadomy, patrzy w innym kierunku.

W ten sposób uciszyłby pyszałka, przechwalającego się swoją wielkością, która zniknęła wraz z podpisaniem traktatu w Compiegne.

Znaleźli się w jego zasięgu, i jeśli jeszcze mocniej naciśnie spust, wówczas wypuści nabój niosący śmierć. Jednakże donośny huk, który szybko ucichł, dochodził z innego miejsca. Odwrócił się, lecz nie widział, kto strzelał. Spojrzał na Niemców, którzy rozproszyli się i pochowali przed pociskami. Jeden z Niemców strzelił w stronę źródła dźwięku. Na ulicę wybiegli kolejni niemieccy żołnierze, którzy strzelali… do Niemców. „Co tutaj się dzieje?” – zastanawiał się Wartecki. Spod prezydium policji wyszli następni Niemcy, którzy strzelali do swoich. Nikt nie wiedział, o co chodzi, a tym bardziej nie było wiadomo, kto jest wrogiem, a kto przyjacielem.

Wartecki skierował pistolet na jednego z Niemców i wystrzelił. Niestety chybił, trafiając w kolumnę. Żołnierz ewidentnie nie spodziewał się wystrzału i wymierzył mauzera w jego stronę. Najwidoczniej rozpoznał

w Krzyśku kogoś przyjaznego, bo gdy mu się przyjrzał, natychmiast opuścił broń i popukał się w czoło.

– W swoich strzelasz kretynie?! – wrzasnął.

Krzysiek od razu go rozpoznał i przeprosił za próbę zabójstwa. Był to żołnierz, który stacjonował w forcie Rauchmana jako jeden z członków Służby Straży i Bezpieczeństwa. Gdy rozwiązał sprawę z Krzyśkiem, odwrócił się i zaczął nacierać na żołnierzy niemieckich. Gdy przebiegał na drugą stronę ulicy trafił go jeden ze Szkiebrów i padł na ziemię. Wił się z bólu, ale nie przeszkodziło mu to, by chwycić broń i wymierzyć kilka strzałów. Dopiero po dłuższej chwili przybiegło do niego dwóch Polaków i wyciągnęli go spod linii ognia.

Syn Joanny Warteckiej zdawał się sprawę, że to kwestia czasu, kiedy Niemcy zreorganizują swoje siły i podejdą pod hotel Bazar. Nie spoczną, 108

póki nie doprowadzą wielkiego polskiego patrioty do dworca kolejowego.

Ignacy Paderewski jest w poważnym niebezpieczeństwie i trzeba go przed nim uchronić.

Ruszył sprintem do hotelu. Zastanawiał się, skąd mogą wyjść Niemcy, żeby zaatakować hotel Bazar. Oczywiście główne oddziały uderzą z cytadeli, lecz nim dojdą do Starego Miasta, spotkają się oddziałami Służby Straży i Bezpieczeństwa oraz Straży Ludowej z fortów Radziwiłła i Ra-ucha. Ci zatrzymają oddziały Niemieckie na dłuższą chwilę i będą musieli zwołać posiłki, żeby przełamać podwójną linię polskiej defensywy.

Wtem przypomniał sobie, że jeszcze mogą wyruszyć na hotel spod koszar ósmego pułku ciężkiej artylerii. Jeśli rzeczywiście napadliby na hotel z tamtej strony, wtedy nawet wszystkie oddziały połączonych trzech polskich organizacji im się nie przeciwstawią. Póki jeszcze jest możliwość, trzeba wyprowadzić maestro Paderewskiego z Poznania.

Przed wejściem do hotelu stał żołnierz Straży Ludowej, który, rozpoznał Warteckiego i wpuścił go do środka. Już u wejścia panował rozgardiasz i nikt nie wiedział, co się dzieje, tylko na zewnątrz strażnik wydawał się być spokojny, co dało mylne wrażenie, że w środku wszystko jest w porządku. Odgłosy strzałów miały swój wpływ na gości i pracowników hotelu. Jeden przez drugiego pytali o sytuację. Każdy z nich miał szczątkowe informacje, lecz były one tak chaotyczne, że nie dało się ich połączyć w logiczną całość, a gdy człowiek opiera swój osąd na niepewnych informacjach, wtedy łatwo o panikę.

Zaczepił jednego z żołnierzy Straży Ludowej.

– Widziałeś, czy Paderewski wychodził z hotelu?

– Wciąż tam jest i zachowuje wyjątkowy spokój, słysząc te strzały.

W przeciwieństwie do żołnierza Straży Ludowej, Wartecki nie był zdziwiony postawą pianisty. Z cięższymi przeciwnościami musiał walczyć, więc kilka wystrzałów nie mogło pogrzebać drzemiącej w nim odwagi.

– Gdzie go znajdę?

– Na pierwszym piętrze. Chcesz mu coś zrobić?

– Tak, ratować – odrzekł, po czym pobiegł na piętro.

Tym razem nie silił się na wyszukane maniery. Wpadł do pokoju bez pukania, czym od razu wywołał zdziwione spojrzenie państwa Paderewskich.

109

Ich postawa świadczyła, że słyszeli strzały i gdzieś w głębi duszy obawiali się, że jeden z wystrzałów będzie skierowany w ich stronę. Aczkolwiek trzymali postawę godną polityka lub wyrafinowanego kanciarza, który kontroluje sytuację, mimo iż wszystko się wali.

– Panie Krzysztofie, czy coś się stało? – spytał Ignacy ze spokojem.

– To miejsce nie jest dla pana bezpieczne. Trzeba pana stąd wyprowadzić.

– Myślisz, że zostawię to, do czego dopuściłem?! – Zdenerwował się na chłopaka, choć zdawał sobie sprawę, że powinien on być ostatnim adresa-tem jego zdenerwowania.

– To nie pan dopuścił do powstania.

– Czyżby? A więc moje oczy się myliły i nie widziałem wiwatujących tłumów na mój widok, a ich serca zostały napełnione odwagą i siłą do walki z okupantem?

Pod tym kątem Wartecki tego nie rozważał. Faktycznie, mistrz Paderewski był tłumnie witany przez mieszkańców Poznania, lecz oni jeszcze bardziej chcieli mu podziękować za jego zasługi wniesione w odbudowę Polski. Był ideą, którą oni wyznawali i traktowali go jak swojego wybawi-ciela, ale nie jako dowódcę powstania.

– Wszyscyśmy są wdzięczni za to, co mistrz dla nas zrobił, ale to nie na pańskie sumienie spada wina za kolejne przeszukania w polskich mieszkaniach.

– Nie kłóćmy się o to chłopcze. – Paderewski miał ważniejsze sprawy na głowie niż sprzeczka ze studentem. Przede wszystkim chciał ugasić ten pożar, który się rozpętał.

– To prawda, lecz jest pan w niebezpieczeństwie.

– Nie sądzę bym gdzie indziej czuł się bezpieczniej. Tutaj mam status dyplomaty, który jest w trakcie misji, nie mogą mi nic zrobić. Poza tym jestem ochraniany przez Straż Ludową więc…

– Padnij!

Wartecki z krzykiem rzucił się na mistrza Paderewskiego, a chwilę później nabój przebił się przez szybę i zatrzymał się w ścianie. Dyplomata spojrzał na szybę i na wyżłobiony utwór w ścianie, następnie na chłopaka, który usunął go z toru lotu pocisku. Jego spojrzenie było pełne wdzięczności, lecz zrozumiał jedno. Dla Niemców nie ma żadnego znaczenia, czy 110

Polak jest politykiem w trakcie misji, czy zwykłym mieszkańcem. Polak jest Polakiem i z taką samą pogardą traktują wszystkich.

Krzysztof wyjrzał przez okno. Przed hotelem Bazar zebrało się kilku Niemców, którzy byli gotowi na oddanie kolejnych strzałów. Spod hotelu wybiegły oddziały SSiB oraz SL i rozpoczęła się regularna wymiana ognia. Wartecki wyjrzał z okna na ulicę i gdy dostrzegł Niemca przełado-wującego broń, wyciągnął pistolet i strzelił do niego. Trafił go w bark i siła uderzenia wyrwała mu karabin z rąk.

Niemcy zaczęli się wycofywać, a Polacy zyskiwali przewagę. Gdy walki spod hotelu przeniosły się w inne części Poznania zrozumiał, że Paderewski będzie tutaj najbezpieczniejszy.

– Jednak niech pan tutaj zostanie.

– Muszę pomówić z gubernatorem Poznania – oznajmił. Był wdzięczny chłopakowi za uratowanie mu życia. – Dziękuję ci chłopcze.

– Niemcy zaatakowały o jedną osobę za dużo. Czas, żeby za to zapłacili.

– Co zamierzasz zrobić?

– Próbowałem uciec przed wojną, ale ona i tak mnie odnalazła. Czas wyjść jej naprzeciw.

Rozdział 10

15 listopada 1918, Cytadela Poznań

Gubernator Poznania nie lubił czekać, nawet gdy wołał Larsa do siebie w błahej sprawie. Zazwyczaj, gdy chciał mu przekazać wieści z frontu usłyszane od zwiadowców, wysyłał tylko pomagiera. Kiedy chciał się z nim widzieć, wysyłał pomagiera z informacją: „proszę o przyjście”, ale dzisiaj jego poręczyciel przekazał mu, że ma „natychmiast się stawić, zostawiając wszystko co w tej chwili robi”.

Od kiedy Niemcy przegrali wojnę, nikt nie wiedział, co się będzie działo z wojskiem niemieckim. Krążyły różne plotki. Jedni mówili o rozbro-jeniu wojska, drudzy o przeszkoleniu żołnierzy do innej pracy, a trzeci o wypłaceniu sowitej premii w związku ze służbą. Krążyło jeszcze wiele innych plotek.

Bairich się nimi nie przejmował, bo w Poznaniu było mnóstwo pracy do zrobienia w związku z Polakami, którzy od ostatniego roku nie dawali im chwili wytchnienia. Mógł zaakceptować przegraną Niemiec, ale nie chciał

myśleć o oddaniu Poznania w polskie ręce. Polacy grali mu na nosie. Ilekroć wydawało się, że jest blisko dekonspiracji siatki wywiadowczej, tylekroć trafiał na zwykłą płotkę, która nie znała nazwisk swoich przedstawicieli.

Jednakże tym razem rozmowa z Alerem von Hahn nie mogła czekać.

Pracownik przekazał mu jeszcze, żeby z nikim nie rozmawiał po drodze, a zwłaszcza nie przekazywał, dokąd idzie. To mogło zwiastować wyłącznie pesymistyczną wiadomość. „Jakby było ich mało” – pomyślał zażenowany Bairich.

Wszedł do pokoju gubernatora, który z okna spoglądał na plac ćwiczebny miejskiej cytadeli.

– Życzył sobie pan mnie widzieć, panie gubernatorze.

– Dobrze, że przyszedłeś. – Zazwyczaj Lars nie miał problemu, żeby 113

wyczytać z grymasu twarzy myśli drugiej osoby. W trakcie licznych przesłuchań zebrał już cały klaser ze znaczkami, w których mieściły się gry-masy każdego ludzkiego odruchu – śmiech, roztargnienie, smutek, wściekłość, a zwłaszcza nienawiść. Tą ostatnią poznał nadto dokładnie, bo było w niej połączenie złości z porażką, do której przesłuchiwany nie chciał

dopuścić. Jednakże teraz twarz gubernatora wyrażała coś niepasującego do jego trzęsących się dłoni: ciekawość. – Mamy poważny problem.

– Kolejne doniesienia o dezercjach naszej armii w Poznaniu?

– Nie, przecież wiesz, że była to informacja wyssana z palca.

Po bankiecie z okazji zagarnięcia przez Niemcy ziem Wielkopolski rozeszła się informacja, że w Poznaniu planowane są dezercje ze służby podobne do tych w Kilonii. Lars nie doszedł wprost do źródła plotki, lecz jeden z członków polskiego podziemia pod wpływem tortur potwierdził

informację, że była to zwykła plotka. Próbował dotrzeć do źródła jej powstania, ale nic z tego nie wyszło. I rzeczywiście nie kłamał.

– W takim razie co się dzieje?

– Polacy skądś wiedzieli, że w radzie żołnierskiej Poznania znajduje się więcej Niemców niż Polaków i przejęli władzę.

– Jak? Przecież wybory już zostały zorganizowane i je wygraliśmy.

Aler specjalnie dopilnował, żeby w radzie żołnierskiej, pilnującej porządku w Poznaniu, większość jej członków była pochodzenia niemieckiego. W radzie robotniczej mogli rządzić Polacy. Wykonywali wiele prac za nich i utrzymywali podupadłą gospodarkę w stolicy Wielkopolski.

– Przejęli ją zbrojnie i wsadzili tam swoich działaczy, lecz nie po to cię tutaj zwołałem.

„Przejęcie władzy nad radą wojskową, to według ciebie nic takiego?!”

– gotował się w myślach Lars. Ich akcję uznał za zbrojne wystąpienie przeciwko władzy, a mimo to on chce im to darować?

– Przepraszam, ale nie rozumiem. – Lars szanował pozycję gubernatora Poznania i choć często się z nim nie zgadzał, to zawsze wyrażał się z szacunkiem. – Polskie wieprze zakwiczały na nas karabinami, a my mamy im to tak darować?

– Doszedłem do wniosku, że tak będzie lepiej, ale będziemy kontrolować ich działania. Nie zagaduj mnie, bo w innej sprawie cię sprowadziłem.

114

„To jeszcze może być coś gorszego?” – zapytał samego siebie.

– Panie gubernatorze, nie wierzę, żeby cokolwiek, co pan chce mi przekazać, było gorsze od tego co usłyszałem, a co pan traktuje, jako nic istot-nego. Trzeba to rozwiązać…

– Lars, do jasnej cholery, Piłsudski idzie do nas ze swoimi legionami, a ty mi tu mówisz, że zamach na naszą radę wojskową jest teraz istotny?!

Wygrał. Informacja Alera zbiła go z nóg. Piłsudski i Haller są traktowani przez Polaków jak bohaterowie. W Prowincji Poznańskiej jest wielu ich zwolenników, którzy natychmiast staną u jego boku do walki. Samych poznaniaków bez problemu by pokonali, ale jeśli wspomoże ich ten generał

ze swoimi legionami, wtedy nawet główne siły z Berlina mogą mieć problem z przeciwstawieniem się takiej potędze.

– Skąd pan gubernator to wie?

– Wyjawił to jeden z przesłuchiwanych Polaków. Nie ulega wątpliwości, że mówił prawdę. Osobiście przy tym przesłuchaniu byłem.

Po tych słowach Bairich zaczął nabierać podejrzeń, co do prawdziwości tych informacji. Polacy też byli nieźli w stosowaniu dezinformacji i nieraz zmylili trop jego poszukiwań. Wiedza, z którą przyjechał z Berlina do Poznania, była niewystarczająca. Pod koniec wojny szukał wśród Niemców siatek dezerterskich i nim wybuchł pierwszy bunt w Kilonii, powstrzymał

kilka z nich, uciszając ich dowódców. Za akcje we Frankfurcie nad Menem, w Wolfsburgu, w Monachium czy w samym Berlinie, został mianowany do stopnia sierżanta.

– Jest pan pewien, że wyjawiona przez Polaka informacja jest prawdziwa?

– Rozumiem pańską podejrzliwość, panie Bairich, ale jak powiedziałem wcześniej, osobiście uczestniczyłem w przesłuchaniu tego Polaka. Jestem przekonany, że mówił prawdę.

– Czy ten Polak nadal znajduje się w celi na cytadeli?

– Nie odpuścisz, póki na własne oczy się nie przekonasz?

– Jak mnie pan dobrze zna. – Uśmiechnął się na myśl o osobistym przekonaniu się o słuszności podejrzeń gubernatora Poznania.

*

115

– Przyznaję panu rację, panie Bairich – rzekł Aler Von Hahn do Larsa, kiedy po przesłuchaniu jeńca wrócili do pokoju gubernatora.

– Może i Polacy to podludzie, ale są za to bardzo cwani. Wielokrotnie mylili moje podejrzenia, kiedy próbowałem rozpracować konspirację polską na terenie Wielkopolski. – Bairich na podstawie licznych przesłuchań Polaków doszedł do wniosku, że ich sieć informacyjna jest dobrze roz-winięta, a w dodatku wiedzą, jak wprowadzić zamieszanie w szeregach władz niemieckich. – Co z tym zrobimy panie gubernatorze?

– W takim razie zajmijmy się tym, co z początku bagatelizowałem.

– Polacy nie mogą zarządzać naszą armią, bo wtedy damy im powód do zbrojnej rewolty.

Obydwaj zdawali sobie sprawę, że Poznań stał się kotłem, w którym gotuje się proch strzelniczy. Jeśli nadal będą podgrzewać jego temperaturę, w końcu dojdzie do wybuchu. Woleli nie sprawdzać, czy kocioł jest na tyle wytrzymały, żeby wytrzymać ten potencjalny wybuch.

– Podobnie jak nie możemy im tego teraz odebrać. Jeśli to zrobimy, wówczas zbuntują się przeciwko nam, a chyba nie muszę mówić, jak to się w tej chwili może skończyć.

Lars zdawał sobie sprawę, że dobra sieć wywiadowcza Polaków to tylko wstęp do powstania szeroko rozwiniętej armii, która ma za zadanie przegonić Niemców z Poznania. Wpadł na pomysł:

– Może nie walczmy z nimi bronią, tylko słowem.

– I ty jesteś za pokojowym rozwiązaniem konfliktu? Ty? Żołnierz, któremu tylko wojna i nawalanka w głowie?

– Też wprowadzaliśmy dezinformację w szeregi wroga. Wprowadźmy ją po raz kolejny.

Gubernator chciał zaoponować, lecz zadzwonił telefon. Podszedł do aparatu i odebrał połączenie. Musiało pochodzić prosto z Berlina, bo wszystkie słowa wypowiadał zbyt dostojnie jak na rozmowę ze zwykłym dowódcą. Po krótkiej wymianie zdań odłożył słuchawkę i wrócił do rozmowy z Bairichem.

– Zgadzam się z panem. Skoro Polacy chcą wojny na słowa, to ją do-staną. Czas wyłowić przeciek w naszych szeregach i znaleźć kreta, który donosi Polakom o naszej sytuacji.

116

– Skąd taka nagła zmiana nastawienia panie gubernatorze? – Lars nigdy nie podejrzewał, że Von Hahn potrafi podejmować decyzje pod wpływem chwili.

– Ponieważ mamy dobrą informację, która musi wprowadzić zamęt w polskim podziemiu. Tylko trzeba wymyślić, jak ją im przekażemy.

16 listopada 1918, Siedziba POW, Poznań

Tym razem zebranie POW zostało zwołane na życzenie Wiktorii Rodnas. Choć, pracując dla nowego burmistrza miasta, nie miała już tak otwar-tego dostępu, to wciąż udawało jej się pozyskiwać informacje o niemieckich poczynaniach na terenie Wielkopolski. Również i tym razem nie była to sprawa, która mogła czekać na cotygodniowe posiedzenie.

Do zebrań POW dołączył nowy członek. Był nim komendant Straży Ludowej Julian Lange. Posiadał on bujne brwi oraz mocny wąs z końców-kami zawiniętymi do góry. Podobnie jak Paluch i Wierzejewski był wielkim patriotą i choć serce chciało walczyć, umysł podpowiadał, że jeszcze jest na to za wcześnie.

– Wiktorio – zaczął Wincenty Wierzejewski. – Zbudziłaś nas w środku nocy, mam nadzieję, że jest to istotna sprawa. – Po czym głośno ziewnął, dając tym znak, co robił pół godziny temu. Pozostali uczestnicy również wyglądali na wpół żywych. Jedynie Joanna zachowała dumną postawę, choć, podobnie jak oni, też krótko spała.

– Sprawa jest poważna, otóż wygląda na to, że kolejne oddziały niemieckie znajdą się w Poznaniu.

– Jesteś pewna tego źródła? – Paluch natychmiast się obudził.

– Absolutnie. Jestem przekonana, że gubernator Aler Von Hahn ogłosi tę informację jutro, z tej okazji jest organizowany jakiś specjal-ny bankiet.

Wartecka spojrzała na działaczkę i nie wierzyła jej słowom. Jeśli jest organizowana kolejna zabawa dla wysokich rangą wojskowych i uprzywi-lejowanych obywateli, to dlaczego nie otrzymała na nie zaproszenia?

– W takim razie możesz mi powiedzieć, kiedy oni zamierzają poinformować gości o rozpoczęciu tej imprezy?

– Coś mi tu nie pasuje – odezwał się Lange, który rozważał słowa Wiktorii. – Już samo to, że organizują wielką imprezę bez wcześniejszego 117

przygotowania jest co najmniej dziwne, ale że robią to bez pewności, że ktoś na nią przyjdzie?

– Co pan sugeruje?

– Sugeruję, że może to być pułapka i liczą na to, że damy się w nią złapać.

Gdy pojawiło się podejrzenie zasadzki nikt już nie spał. Każdy z nich analizował, na ile prawdopodobieństwo zorganizowania pułapki jest za-sadne. Wszyscy się z nim zgadzali. Organizowanie bankietu z dnia na dzień jest posunięciem co najmniej nietypowym i to nawet w krajach laty-noskich, gdzie spontaniczne imprezy są na porządku dziennym. Zatem na pewno i w Niemczech nie jest inaczej. Nie w kraju, gdzie wszystko musi być zaplanowane z wyprzedzeniem.

– Musimy na to jakoś zareagować. – Wierzejewski przerwał chwilę zadumy, rozpoczynając spacer dookoła uczestników. – Jeśli nikt z nas nie pójdzie, wtedy wyjawimy swoją działalność konspiracyjną. Połapią się, kto jest z nimi, a kto przeciwko, a wtedy w najlepszym wypadku stracimy źró-dło informacji o niemieckich działaniach. Zatem Joanna i Wiktoria muszą tam pójść, choćby i dlatego, aby nie wyjawić swojej polskiej tożsamości.

Grymasy na twarzach Wiktorii i Joanny nie pozostawiały cienia wątpliwości, co do ich nastawienia na temat tego bankietu. Zgodziły się z Wierzejewskim, że ich obecność jest obowiązkowa, lecz Wartecka miała inną rzecz do przedyskutowania.

– Nie zamierzałam się wywinąć z tego zadania, jednakże, jeśli tam będziemy, wtedy nici z wszelkich informacji, które stamtąd wyciągniemy.

Skoro faktycznie zwołali bankiet tak szybko i chcą nas wprowadzić w pułapkę, to cokolwiek na nim nie powiedzą, my nie możemy na to zareagować.

– Jak to?! – zagrzmieli naraz Paluch z Lange.

– Jeśli wejdziemy tam i po spotkaniu wyjdziemy, przekazując wam informacje usłyszane w trakcie bankietu, wtedy szybko zrozumieją, kto przekazuje i będą szukać Polaków wśród zaproszonych gości.

– Za każdym razem podejmowałyście takie ryzyko i nie miałyście takich wątpliwości. – Wierzejewski zdziwił się defensywną postawą pań w związku z ich uczestnictwem w wydarzeniu. – Skąd takie naraz takie wątpliwości, pani Wartecka?

118

– Oczywiście, że tam pójdziemy i będziemy działać tak jak wcześniej, jednakże na imprezie będzie dużo więcej żołnierzy, a dowódcy będą nastawieni na poszukiwanie kreta wśród zebranych.

– Zwykli żołnierze zostaną zaproszeni? – zainteresował się porucznik Paluch.

– Zgadza się. Na pewno będą przygotowani do wykrycia potencjalnego spisku w armii.

– W takim razie załatwcie zaproszenie dla mnie. – Wszyscy spojrzeli na Palucha z niemałym szokiem na twarzy. Właśnie poprosił o zaproszenie na wejście do paszczy lwa. – Skoro żołnierze niemieccy zostaną zaproszeni, to mogę odwracać ich uwagę, kiedy wy będziecie działać.

– Tym razem zaproszenie nie jest możliwe do załatwienia – odparła Wiktoria. Niezupełnie była to prawda. Jednakże wiedziała, że porucznik jest dość ambitną personą i bez ustalenia szczegółów z pozostałymi działaczami będzie działał na własną rękę, a to już zagraża powodzeniu misji.

– Będą pilnować ich jak oka w głowie. Osobiście będą sprawdzać, czy dostały je te osoby, które dostać powinny.

– W takim razie zabijmy jednego z ich żołnierzy, a ja przyjmę jego nazwisko.

– Żadnych zabójstw! – zagrzmiał Wierzejewski, któremu przed oczami pojawiły się wspomnienia z pierwszej wspólnej akcji z Paluchem pod Arsenałem, kiedy pogrzebał jednego z Niemców. Efektem tego były przeszukania w klasztorze, gdzie łaska Boża obdarzyła jezuitów i uchro-niła ciało żołnierza przed znalezieniem przez niemiecki patrol. Mimo, że akcja była udana i zabójstwo nie zostało potwierdzone, to Niemcy mają podejrzenie, że to właśnie Polacy go usunęli. „I mają rację” – pomyślał. –

Już jednego trupa żeśmy pochowali. Nie pamiętasz, jaką cenę za to przy-płaciliśmy?! Chcesz po raz drugi chwytać byka za rogi?! Jeżeli nie uda nam się legalnie załatwić zaproszenia, wtedy nikt nie uczestniczy w akcji i tyczy się to nie tylko pana, panie poruczniku, ale wszystkich działaczy POW. Czy to jest jasne?

Pokiwali głowami wszyscy oprócz Palucha, który patrzył na Wierzejewskiego z gniewnym grymasem na twarzy. Wincenty miał twarz twardego sędziego, któremu nie drgnął nawet kącik ust. Prowadził walkę 119

z ambicją porucznika, którą na razie wygrywał. Dostrzegł to i Paluch, który pokiwał głową, przyjmując rozkaz. Aczkolwiek Lange przychylił się do koncepcji Palucha.

– Musimy mieć na uwadze, że umieszczenie naszego człowieka w armii niemieckiej na czas tej biesiady nie jest głupim pomysłem. – Ponownie wszyscy się zgodzili. – Postarajmy się przygotować zaproszenie dla pana Palucha, aby mógł wejść do oddziału niemieckiego i stamtąd kontrolować wydarzenia.

Porucznik uśmiechnął się, widząc, że ktoś stanął po jego stronie. Wierzejewski niechętnie do tego podchodził, ale ostatecznie zgodził się z pomysłem komendanta Straży Ludowej.

– Wiktorio, czy jest możliwość zwinięcia jednego zaproszenia dla żołnierzy?

Grymas panny Rodnas nie pozostawiał większych wątpliwości – miała sceptyczne nastawienie do tego pomysłu.

– Spróbować spróbuję, ale…

– Jeśli uznasz, że jest to za duże ryzyko, natychmiast się wycofujesz z tego zadania. Nie możemy stracić pierwszorzędnego źródła informacji w pani osobie.

Ostatnie słowa bardzo nie spodobały się porucznikowi, który po raz kolejny gniewnie spojrzał na założyciela POW.

17 listopada 1918, mieszkanie Joanny Warteckiej, Poznań Podejrzenia okazały się słuszne. Joanna z samego rana otrzymała zaproszenie na bankiet. Już to było dla niej dziwne, ale gdy spojrzała na powód tej inicjatywy, to zachciało jej się śmiać. Zorganizowano go z powodu

„chęci docenienia przyjaźni polsko-niemieckiej”.

– Myślałam, że Niemcy twardo stąpają po ziemi, a tu wychodzi, że mają bujną wyobraźnię – powiedziała do siebie zażenowana Wartecka.

Wiktoria powiedziała jej, że zostali zaproszeni również Wojciech Korfanty oraz Władysław Seyda. Wartecka, słysząc to, o mało nie padła z wrażenia.

– Ty sobie żarty stroisz?

– Wstrząsnęło mną to tak bardzo, jak panią. Kiedy się o tym dowiedzia-łam, musiałam jak najszybciej ich poinformować.

120

– Mam nadzieję, że przyjęli zaproszenie?

– Długo ich do tego przekonywałam, lecz w końcu przyjęli, a będąc w domu posła Seydy o mało nie zostałam nakryta przez niemieckiego żołnierza, który przybył do pana posła i osobiście wręczył mu zaproszenie.

Seyda schował mnie szybko do innego pokoju i dbał o to, aby dyskusja z żołnierzem odbywała przez próg. Usłyszałam tylko, że ma dużo pracy i jeśli nie ma niczego dodatkowego do przekazania, to chciałby do niej wrócić. Potem wyciągnął mnie z pokoju.

– Jesteś pewna, że jak wychodziłaś, to nikt nie szedł za tobą?

– Ma mnie pani za nowo przyjętą? Po tylu razach, ile się spotykałyśmy wciąż pani we mnie wątpi?

– Nie wątpię, tylko się martwię. Mój syn wraca nie tylko do mnie.

Na wspomnienie o Krzyśku Wiktoria się zarumieniła. Już bardzo chciała się z nim zobaczyć i każda kolejna minuta bez niego ciągnęła się w nieskończoność.

Joanna na chwilę zatęskniła za synem, po czym jej myśli skupiły się na dzisiejszym bankiecie. Choć jest organizowany na szybko, ma wszelkie właściwości, jakie się mu przypisuje. Przynajmniej pod względem organi-zacyjnym. Jedyna różnica jest taka, że zaproszenia roznoszą osobiście żołnierze, a nie są rozsyłane przez pocztę. Wartecka słusznie założyła, że listy te mają zbyt wielki priorytet, aby móc je wysłać przez pocztę, zważywszy na ich akcję z powołaniami na początku roku. Nikt nie został ukarany, bo Cesarstwo Niemieckie miało swoje problemy wewnętrzne i nikt nie miał

czasu przejmować się niedostarczonymi powołaniami, gdy dochodziło do kolejnych buntów w wojsku.

Gdy zaprzężony wóz czekał już pod jej kamienicą, wyszła z domu, nie czekając na przyjście woźnicy.

17 listopada 1918, Dzielnica cesarska, Poznań Nie chciał tutaj być. Od momentu, kiedy w Poznaniu zrobiło się niebezpiecznie, gardził swoją służbą, bo zazwyczaj wysyłała go daleko od jego ro-dzinnego Monachium. Tęsknił już za swoją rodziną i dziećmi, które nie mogły 121

się doczekać, aż tata wróci na przepustkę do domu. Gdy otrzymał list od Tho-masa, jednego z trzech synów, o mało nie rozpłakał się ze wzruszenia.

Tymczasem kazano mu ochraniać pałac cesarski w Poznaniu, bo jest tam zorganizowany bankiet. I to na czyją cześć? Polaków, którzy przez ponad sto lat uprzykrzają im życie. Chcą się pojednać z polskimi szumowi-nami, a zapominają o tym, co im na przestrzeni dziejów zrobili. Nie mógł

znieść, że ten, jeszcze potężny kilka lat temu kraj, pozwolił sobie tak nisko upaść. Jak to mówił cesarz Wilhelm Hohenzollern, Niemcy są najlepiej przygotowane do wojny i to one są w stanie rządzić całym światem. Państwa ententy pokazały mu, jak bardzo się mylił.

– Pst… – szepnął jeden z żołnierzy, który zszedł z posterunku. – Masz może szluga?

Rozejrzał się, czy nikt go nie obserwuje i podszedł w jego stronę. Poczęstował towarzysza i sobie też odpalił. Wciągnął dym głęboko do płuc i rozpoczął z nim rozmowę.

– Ciężki dzień, no nie?

Ten z lekkim uśmiechem odpowiedział:

– Mogę cię zapewnić, że jutrzejszy poranek też będziesz miał ciężki.

Po czym do jego uszu dobiegł dźwięk, który zapoczątkował narastający ból głowy. Przypominał uderzenie tłuczka, który rozdrabnia mięso. Jednak im dłużej próbował sprecyzować hałas, tym bardziej tracił siłę w rękach i nogach, aż w końcu nie miał sił nawet utrzymać papierosa. Moc z nóg już odpłynęła i upadając, chwycił się napastnika. Nim przed oczami pojawiła mu się ciemność, zapamiętał, że tamten go złapał i zaciągnął w zaułek. Ale czy to na pewno był Niemiec?

*

Powóz wiozący Joannę powoli dojeżdżał na miejsce. Im bliżej była, tym więcej wątpliwości zaczynało rodzić się w jej głowie. Obawiała się, czy jej przykrywka, jako pani Koenig, jest bezpieczna, a może połapali się, że razem z Wiktorią są polskimi szpiegami. Aczkolwiek gdyby tak było, to ktoś na pewno wcześniej użyłby jej nazwiska z drugiego małżeństwa, a zachowują się tak, jakby o nim w ogóle nie wiedzieli.

122

Tym razem nikt nie przywitał jej przed wejściem. Dopiero gdy weszła, zrobiła to jedna z pokojówek obsługujących gości w trakcie bankietu. Podziękowała jej za możliwość oprowadzania i sama skupiła się na rozejrze-niu po otoczeniu.

Wszystko wyglądało tak samo jak podczas ostatniego bankietu, w którym uczestniczył poprzedni burmistrz Poznania. Ponownie przygotowano do przemówienia dużą scenę, wokół której rozłożono stoły. Zasiedli tam niemieccy oficerowie i dostojna śmietanka towarzyska. Niektórzy uśmie-chali się w jej kierunku, na co odpowiadała lekkim uśmiechem, w którym nie było cienia sympatii. Nie zamierzała spędzać w gronie tych zakłama-nych ludzi więcej czasu, niż było to konieczne.

Spoglądając na scenę, dywagowała, czy Seyda oraz Korfanty będą wygłaszać swoje przemówienia. Zapewne gubernator przerwie im wypowiedź, kiedy ich słowa negatywnie odbiją się na zgromadzonej publiczności. W Reichstagu wielokrotnie wyłączano mikrofon, kiedy polscy posłowie wyjawiali niesprzyjające opinii publicznej poglądy. Robiono wszystko, żeby odciąć społeczeństwo niemieckie od spraw Wielkopolski, aby nie dać zachodnim państwom dowodów na poniżanie Polaków. Tak czy inaczej, założyła, że posłowie mieli tego świadomość i ich przemówienia będą łączyły elementy przyjaźni, wśród której metaforycznie zostanie wplątana nienawiść Polaków do Niemców.

Teraz pozostało jej poznać otoczenie wojskowe. Gubernator wpuścił do środka wielu niemieckich szeregowców. „Ochrona gości nie będzie waszym najważniejszym zadaniem” – domyśliła się Wartecka. Gdy rozejrzała się po sali, zrozumiała, że ich głównym zadaniem będzie szukanie Polaków wśród Niemców. W końcu musiało do tego dojść. Za dużo narozrabiali, żeby można było przejść obojętnie wobec ich wyczynów.

Szukała wzrokiem Wiktorii, jednakże to ona znalazła ją pierwsza i podeszła, aby się przywitać. Przyprowadziła ze sobą umięśnionego blondyna o zniszczonej cerze. Gdyby nie gruba tkanina użyta do uszycia jego munduru, to rozerwałby go swoimi mięśniami. Wartecka początkowo założyła, że jest w podobnym do Wiktorii wieku, lecz gdy bliżej mu się przyjrzała, dostrzegła między nimi około dziesięć lat różnicy.

123

– Dzień dobry, pani Koenig – przywitała się Wiktoria. – Przedstawiam pani sierżanta armii niemieckiej Larsa Bairicha, który bardzo chciał poznać jedną z najbardziej rozpoznawalnych osób w Poznaniu.

Wartecka teatralnie się zawstydziła.

– Och, ależ mnie pani kokietuje, panno Rodschitz. – Joanna wyciągnęła rękę w stronę sierżanta, a on ją pocałował. – Bardzo mi miło pana poznać. Cóż pana sprowadza do Wielkopolski? – Było w tym mężczyźnie coś, co wyjątkowo ją odpychało. Nie spodobało jej się jego mroczne i przenikliwe spojrzenie, blizny na twarzy, które otrzymał zapewne w trakcie walk, ale przede wszystkim jego sposób bycia. Jak na tak niskiego rangą żołnierza potrafił zachować się przy damie. Na swój sposób zaimponowało to jej.

– W takim razie pozostawię państwa samych. Pan Bairich, jak mi zako-munikował, ma wiele do powiedzenia.

„Nie wiem, czym on mnie będzie zabawiać, ale niech już kończy” –

pomyślała Wartecka w głębi ducha. Z innym nastawieniem do rozmowy przystąpił Lars.

– Pytała pani, co robię w Wielkopolsce. Zazwyczaj z dwóch powodów przenosi się żołnierzy z jednego rewiru na drugi. Pierwszym jest wojna, a drugim potencjalny wybuch wojny. Właśnie z tego drugiego powodu jestem w stolicy Wielkopolski.

– Przecież w Wielkopolsce jest aż nadto spokojnie.

– Zważywszy atak na ratusz przedwczoraj, nie mogę się z panią zgodzić – odrzekł. – Ponadto od pół roku widzimy, że ktoś nam wykrada broń i amunicję z naszego arsenału.

„Zatem on o wszystkim wie” – pomyślała Joanna. Przełknęła ślinę, a żołądek podszedł jej ze stresu do gardła. Próbowała opanować swoje drżenie, ale czuła, że robi to zbyt teatralnie. Nie mogła zmienić tematu, bo nienaturalnie by wyszło, że Niemka nie przejmuje się atakiem Polaków na jej kraj.

– O niczym takim nie słyszałam! – W miarę możliwości podniosła głos, żeby nie skupić na sobie uwagi. Miała nadzieję, że w jej słowach pan Bairich dostrzeże stres, który był wywołany atakiem Polaków na urząd publiczny.

124

– Wątpię, żeby o tym napisali. Nikt nie podaje tego do publicznej wiadomości. Heimatschutz próbuje dotrzeć do uczestników tej akcji, ale nikt nie ma pojęcia, skąd Polacy wiedzieli, że akurat w ten dzień ratusz nie będzie tak dobrze obstawiony.

Joannie coraz mniej podobała się gra, w którą wplątał ją Lars. Ewidentnie dostrzegał w niej każdego, tylko nie Niemkę. Bawił się jej nerwami, pewnie zauważył już kilka odruchów, które ją zdekonspirowały. Nie bez powodu chciał z nią rozmawiać, musiał w niej dostrzec coś nietypowego, co przeczyło jej niemieckiemu pochodzeniu.

– Zatem co planują Niemcy?

– Jak się pani domyśliła, ten bankiet został zorganizowany w zupełnie innym celu. – Jego rozmówczyni ponownie się zdziwiła. Zbliżył się do niej i wyszeptał do ucha: – Podejrzewamy, że wśród nas są Polacy, którzy wyciągną stąd wszelkie informacje i zaniosą do swojego podziemia.

Słowa te zmroziły jej serce. Przez chwilę nie mogła się poruszyć, choć zdawała sobie przecież sprawę, że w tej intencji to przyjęcie zostało zorganizowane. Wyjawienie jej tego tak oficjalnie zupełnie ją sparaliżowało.

Miał co do niej podejrzenia, nie ulegało to żadnym wątpliwościom. Nie bez powodu jej to powiedział. Zależało mu na takiej reakcji Joanny i teraz ma ukazaną, czarno na białym, jej drugą osobowość. Znalazł drzwi, do których miał klucz, tylko musiał je otworzyć, a na to działaczka POW nie mogła pozwolić.

– Czy ma pan już jakieś podejrzenia?

Był rozluźniony, jakby osiągnął swój cel i teraz, korzystając ze swojego zwycięstwa, postanowił pójść o krok dalej i sprawdzić, kogo jeszcze powinien podejrzewać o współpracę z polskim podziemiem.

– Choćby tamten Polak w niemieckim mundurze stojący przy barze, który myśli, że nikt się nie połapie, kim jest.

Spojrzała w stronę żołnierza wskazanego przez sierżanta i widząc go, o mało nie wydała okrzyku grozy. Dzięki temu, że na wielu bankie-tach nauczyła się powstrzymywać emocje, nie zareagowała intensywnie, lecz nie wierzyła w to, co zobaczyła „Paluch?! Co ty tu do jasnej cholery robisz!” – chciała mu wykrzyczeć prosto w twarz. Dzięki jego obecności misja wisi na włosku.

125

– Aresztujecie go?! – spytała ze zmartwieniem połączonym z ciekawością.

– Przed wojną byśmy tak zrobili. Po wojnie na wszystko musimy mieć dowody. Podejrzewamy, że wspiera polską armię podziemną i właśnie takich jak on chcemy dzisiaj wychwycić.

– Podejrzewacie, że jest ich więcej?

– Jestem przekonany, że jest ich więcej, a ten ma nas tylko zmylić. –

Wziął od kelnera dwa szampany i jeden wręczył Joannie. – Proszę bardzo, wypijmy za silne Niemcy.

Niechętnie, ale wypiła kieliszek szampana. Miała ochotę winem zapić rewelacje, które usłyszała od sierżanta. Musiała jakoś przekazać Wiktorii, że Lars wie o ich obecności, a przede wszystkim, że pojawił się tutaj Paluch i mąci ich misję. Jeśli go nie dostrzegła, to miała nadzieję, że nie trafi na niego, choćby przez przypadek. Znając ją, wzburzy się i nic z ich misji nie wyjdzie. Muszą się dowiedzieć, co takiego Niemcy kombinują i to zanim kogokolwiek wezmą na obserwację.

Po toaście podziękowała sierżantowi za rozmowę, po czym zakręciła się w pobliżu niemieckich żołnierzy, bo to oni zostaliby poinformowani jako pierwsi, gdyby coś było wiadomo.

Za ramię mocno, lecz dyskretnie pociągnęła ją Wiktoria. Jej zachowanie wyrwało Wartecką z kontekstu. Aczkolwiek, gdy Wiktoria ją puściła i nerwy wróciły na swoje miejsce, nie omieszkała jej tego wypomnieć.

– Wiktoria, czemu jeszcze ty robisz wszystko, żeby nas nakryli?

– To już zauważyłaś, widzę.

– Dzięki twojemu rozmówcy zauważyłam Palucha.

– Jak to Palucha? – Wiktoria najwyraźniej nie to chciała przekazać. –

Chcesz mi powiedzieć, że złamał rozkaz Wierzejewskiego i jakoś wszedł

w paszczę lwa?

– No, spójrz sama. – Zerknęła kątem oka w stronę baru, gdzie siedział

Paluch i z zadowoleniem popijał szampana za szampanem. Wiktoria nie mogła uwierzyć w to, co widzi. W trakcie obrad POW zauważyła niechęć na jego twarzy z powodu odrzucenia jego pomysłu, lecz nie sądziła, że jest w stanie złamać rozkaz. Taka samowola nie może być tolerowana. Jeśli dalej tak pójdzie, zdekonspiruje się lub co gorsza ich.

126

– Jest zbyt gorąco – odparła po dłuższej chwili Wiktoria. – Złapią nas, musimy się wycofać.

– I dać im powód do słusznych podejrzeń względem nas? – Zauważyła, że Wiktoria też czuje na sobie spojrzenia Niemców, a swoim zachowaniem wystawiła się jak prostytutka pod latarnią. – Wiktoria, przekroczyliśmy Rubikon, teraz możemy iść tylko do przodu.

Odepchnęła ją i wróciła do grona żołnierzy, bez dzielenia się nowina-mi, uzyskanymi od Bairicha. Najwidoczniej nie była to główna informacja, po którą przyszły, inaczej wyjawiłaby ją natychmiast.

Wartecka brylowała w gronie niemieckich oficjeli. Żaden z nich nie był

skupiony na przemówieniu Władysława Seydy, który mówił do nich z nienagannym niemieckim akcentem. Dostrzegła, że mocno się powstrzymuje, żeby nie powiedzieć o jedno słowo za dużo. Jako polityk zdawał sobie sprawę z wagi dobieranych słów.

Dostrzegła, że jeden z niemieckich oficerów jest sam. Zajęła miejsce obok niego i uraczyła go rozmową.

– Wydawało mi się, że oficerowie są bliżej sceny, a dalsze miejsca są przeznaczone dla szeregowców.

– W ogóle kto ich tutaj wpuścił? – pogardliwie odniósł się do żołnierzy, dzięki którym awansował na oficera. – Połowa z nich w ogóle nie powinna tutaj być.

– Może mają jakieś zadanie do wykonania.

– Tak, mają. – Niemiecki mundurowy sprawiał wrażenie, że nie chciał

z nikim rozmawiać. Teraz Wartecka zrozumiała, czemu był sam przez większość bankietu. – Próbują złapać Polaków, którzy się tutaj znajdują.

Po raz drugi żołądek Warteckiej podszedł do gardła, lecz w porównaniu do poprzedniego rozmówcy, ten niczego nie podejrzewał.

– Też o tym słyszałam. Niech mi pan to wyjaśni. – Niemiec wykazał

niewielkie zainteresowanie jej osobą. – Nawet jeśli są tutaj Polacy, to musieli mieć powód, żeby przyjść. Zna go pan?

– Jak na cywila jest pani dość ciekawską osobą. – Próbowała od-czytać, czy dziwi się jej postawie, czy coś podejrzewa. Wyczuła to pierwsze. – Nie słyszała pani o legionach Piłsudskiego, które zmierzają do Poznania?

127

„Słyszałam, nawet sama te plotki wśród was rozsyłałam. Ponadto rozsyłałam plotki o kolejnych dezercjach w armii niemieckiej. Rozmawiasz z jednym z inicjatorów tych plotek” – pomyślała Wartecka.

– Nic mi takiego nie wiadomo, skąd pan to wie?

– Nie trzeba długo się nad tym zastanawiać, aby dojść do takiego wniosku. Gubernatorstwo wciąż się upiera, że Poznań jest niemiecki, ale taki on niemiecki, jak Ukraina polska. Piłsudski chce odbić Poznań, a Niemcy na to nie pozwolą. – Zrobił chwilę przerwy, a Joanna zrozumiała, że właśnie nadszedł moment i wyjawi jej, po co ten cały bankiet. – Dlatego Aler Von Hahn ściąga Grenzschutz do Poznania.

Joanna miała nadzieję, że się przesłyszała. Spodziewała się kolejnych powołań do wojska albo masowych przeszukań mieszkań, ale sprowadzenie kolejnych paramilitarnych oddziałów do Poznania?

Po co kolejne oddziały i jakie będą ich zadania? Usłyszała zatem to, co chciała usłyszeć. Teraz pozostało jej opuszczenie tego budynku z Wiktorią i z… Paluchem.

– Niech się Polaki w końcu nauczą, że Poznań jest niemiecki. Trzeba ich jak najszybciej sprowadzić do Wielkopolski. Pozwólmy im zrobić z nimi porządek. – Z trudem przechodziły jej te słowa przez usta i odetchnęła z ulgą, kiedy już je wypowiedziała. – Przyjemnie się z panem rozmawiało, życzę udanej zabawy.

Nawet nie spojrzał w jej kierunku, kiedy od niego odchodziła. Ponownie szukała Wiktorii, którą zauważyła w końcu rozmawiającą z niemieckimi żołnierzami. Mrugnęła do niej, na co ona po chwili zakończyła rozmowę i zaczęła zmierzać w jej stronę. Przekazała jej wszystko, czego się dowiedziała. Wiktoria patrzyła na nią wielkimi oczami, które wyrażały tylko wielki strach.

Obie stwierdziły, że najwyższy czas opuścić imprezę. Dokończyły szampana i zmierzały do wyjścia. Nie zrobiły nawet kilku kroków, gdy huk tłuczonych kieliszków i łamanych mebli odwrócił ich uwagę. Obejrzały się i dostrzegły Palucha, który się zataczał i wszczął bójkę z jednym z oficerów. Nie mogły uwierzyć w to, co wyprawiał żołnierz. Starsza z działaczek podeszła w jego stronę, lecz Wiktoria zwróciła jej uwagę, wskazując na pozostałych żołnierzy, którzy skupili się na Paluchu.

128

Bankiet został przerwany i to przez jednego żołnierza. Kilku z nich rzuciło się na porucznika i go przytrzymało. Oficer strzepnął z siebie brud oraz inne elementy plamiące jego niemiecki mundur. Później uderzył ze-wnętrzną stroną dłoni w szeregowca. Wartecka patrzyła w jego stronę, wbrew Wiktorii, która ciągnęła ją do wyjścia. W końcu uległa jej, choć jej głowa wciąż odwracała się w stronę porucznika.

Nawet świeże powietrze nie wyprowadziło Joanny z szoku. Wciąż miała przed oczami wydarzenia z bankietu. Zaczęło się od rozmowy z sierżantem Bairichem, a skończyło się na pijackiej awanturze porucznika Palucha.

Za dużo emocji jak na jeden dzień. Całe szczęście Wiktoria zachowała trzeźwość umysłu.

– Musimy się rozdzielić, zaraz będą się zastanawiać, czemu tak szybko wyszłyśmy.

*

Polak zniszczył bankiet. Lars był na niego wściekły i osobiście chciał wymierzyć mu karę, jednakże zostawił go w rękach swoich żołnierzy, bo zdziwiło go, czemu panie Koenig i Rodschitz wyszły w środku imprezy, nie wysłuchawszy nawet przemówienia gubernatora Poznania. Nie zdziwiłby się, gdyby to zrobiły kobiety o słabych nerwach, których mnóstwo było na sali, ale one w jego oczach wydawały się pragmatycznymi osobami, a już na pewno nie delikatnymi.

A mimo to wyszły jako pierwsze?

Zostawił imprezę, aby toczyła się swoim tempem i poszedł za nimi. Żałował, że jest w niemieckim mundurze, bo szybko mogły go dostrzec. Miał

do nich jakieś sto metrów i taki dystans starał się utrzymać. Omijał światła latarni, aby w miarę możliwości ukryć przed kobietami swoją obecność.

Zegarek wskazywał kilka minut po dziewiątej. W lecie byłoby jeszcze widno o tej porze, ale w listopadzie już parę minut po piątej jest ciemno.

Ponownie spojrzał na siebie i gdy dostrzegł, że kolor jego munduru wtapia się w mrok, był zadowolony. Zatem jeśli będzie omijał światła, może go nie zauważą. Uśmiechnął się na ten łut szczęścia i śledził panie, które powoli zmierzały w stronę centrum.

129

Skręciły w ulicę Nową i zmierzały w stronę hotelu Bazar. Choć nie słyszał ich rozmowy, wiedział, że temat jest dość emocjonujący, ale i wesoły zarazem. Śmiały się tak głośno, że niektóre głośniejsze wybuchy śmiechu dochodziły nawet do jego uszu. Zastanawiał się, jakie tematy mogły podejmować. Po chwili zwątpił w możliwość odgadnięcia tematu dyskusji.

Doszły do ratusza i tam się pożegnały. Jedna zmierzała w stronę Wod-nej, a druga w stronę Wronieckiej. Musiał szybko podjąć decyzję, za którą iść. Im dłużej się zastanawiał, tym bardziej dochodził do wniosku, iż śle-dzenie ich nie miało najmniejszego sensu. Swoją opinię oparł wyłącznie na ich nietypowym wyjściu z bankietu przed głównym punktem programu.

Zapewne miały wiele powodów, aby wyjść wcześniej, ale instynkt wiódł

go do przodu i podpowiadał mu, że to nie był przypadek.

Skoro już doszedł tak daleko, to nie było sensu się wycofywać i z tą myślą ruszył za młodszą z kobiet, która zmierzała ulicą Wodną. Skręciła na ulicy Garbary, a potem weszła do jednej z kamienic. Bairich zdenerwował

się, że jego śledztwo tak szybko się skończyło. Miał nadzieję, że potrwa dłużej, a kobieta pójdzie do jakiegoś nietypowego miejsca.

Postanowił, że poczeka tutaj, póki ona nie wyjdzie ponownie ze swojego mieszkania. Wybiła północ, więc co najmniej sześć godzin będzie zmuszony sterczeć w jednym miejscu. Nie uśmiechało mu się to, zwłaszcza, że wzmagał się coraz mocniejszy wiatr, a on oprócz munduru i płaszcza nie miał nic cieplejszego na sobie. Im dłużej spoglądał na kamienicę, tym bardziej rosła jego irytacja, aż w końcu, gdy zaczęło się przejaśniać, głośno przeklął, zdając sobie sprawę, że poszedł złym tropem.

Po nieprzespanej nocy marzył wyłącznie o drzemce, lecz należało jeszcze dopełnić obowiązków w związku z tamtym Polakiem. Skoro intuicja go zawiodła, to przynajmniej chciał się na kimś wyżyć za swoją porażkę.

Tylko ten powód pchał go jeszcze do działania.

Choć nie wybiła jeszcze godzina siódma, w budynku panował istny rozgardiasz. Nikt nie wiedział co się dzieje, natomiast żołnierze wyglądali na przerażonych, jakby ktoś próbował zaatakować budynek, a oni się bronili. Nie rozumiał, o co chodzi. Gdy mijał jednego z oficerów, którzy wczoraj byli na bankiecie, spytał o powód zamieszania. Odpowiedź mu się nie spodobała.

130

– Atak podziemia – odpowiedział bez zbędnego namysłu. – Odbili żołnierza. Napadli na konwój, który transportował więźnia. Nikt nie zginął, a do szpitala trafiło dwóch rannych.

Potem zbiegł na niższe piętro. Tym razem złość Larsa nie skończyła się na jednym przekleństwie. Uspokoiło go dopiero zniszczenie kilku krzeseł.

*

Początkowo szły pełne obaw, że ktoś za nimi idzie. Wiele nie rozmawiały, tylko dyskretnie rozglądały się za potencjalnym niemieckim ogonem. Skradał się wśród ciemności miasta i trzymał dystans, to rozpoznały, że był to ten sam żołnierz, który rozmawiał z nimi na bankiecie.

Gdy udało im się namierzyć tropiciela, swobodnie rozmawiały na różne tematy. Udawały, że go nie ma i nie ma się nim co przejmować. Ustaliły, że przed ratuszem rozdzielą się i każda będzie zmierzała w stronę domu, lecz jedna z nich, za którą nie pójdzie żołnierz, zawiadomi POW o sytuacji na bankiecie.

Okazało się, że Niemiec poszedł za Wiktorią, dlatego gdy zniknął jej z oczu, Joanna skręciła w stronę mieszkania Wierzejewskiego. Nieraz był już budzony w środku nocy, więc zdążył się do tego przyzwyczaić.

Mieszkał przecznicę dalej za placem Sapieżyńskim. Weszła do jego klatki, podeszła do mieszkania i nacisnęła dzwonek. Musiała długo czekać, nim Wincenty otworzył drzwi, ale gdy to zrobił na jego twarzy widać było, że przerwała mu sen. Próbował szybko się dobudzić, widząc, kto do niego przyszedł. Zaprosił ją do środka i zamknął drzwi.

– Zaskoczyła mnie pani – stwierdził bez ogródek. – Spodziewałem się, że dopiero jutro dowiem się, co to za pilnie strzeżona informacja.

– Noc służy by spać lub ewentualnie się bawić. Razem z Wiktorią do-wiedziałyśmy się, że do Poznania zwoływane są oddziały Grenzschutzu.

Spodziewała się, że Wincenty będzie zaszokowany tą informacją, lecz przyjął ją spokojnie.

– Przeczucie mi podpowiadało, że Niemcy w końcu zareagują na nasze wybryki. Myślałem, że zrobią to w bardziej otwarty sposób, na przykład wejdą do rady robotników i żołnierzy i wykurzą z niej Polaków.

131

– Jeśli tak by zrobili, to jednocześnie mogliby wywołać bunt ludności polskiej.

– Prawda – odrzekł. – Zatem subtelnie będą przeprowadzać porządki w Poznaniu i dlatego zwołują Grenzschutz. Pewnie większość tych oddziałów powstanie z Heimatschutz.

– Ale w trakcie bankietu pojawił się dodatkowy problem. – Choć Wierzejewski był spokojny, to oczami wyobraźni widziała, jak bardzo wzburzy go wiadomość o Mieczysławie, który wszedł na bankiet bez zezwolenia POW. – Porucznik Paluch był na bankiecie.

Tak jak się spodziewała, wiadomość ta natychmiast wybudziła Wierzejewskiego z resztek snu. W jego spojrzeniu nie było ani cienia zmęczenia, które zostało zastąpione przez wściekłość skierowaną w stronę krnąbrnego działacza.

– Do jasnej cholery, przecież zakazałem komukolwiek uczestnictwa w tym bankiecie oprócz was dwóch! Niech no ja dorwę go w swoje ręce, to normalnie kości mu wszystkie połamię!

– I tutaj pojawia się następny problem. Został aresztowany.

Patrzył na nią, jakby ta poinformowała go o nadchodzącej katastrofie, od której już nie ma ratunku. Tak właśnie było. Podejrzewał, że porucznikowi uda się zbiec spod niemieckiego topora, ale to nie będzie nic dobrego. Wierzejewski wiedział, że z jakiegokolwiek powodu zdecydowali się aresztować porucznika, nie odpuszczą, jeśli ucieknie. Dzięki jego nieplanowanej akcji konsekwencje poniesie cały Poznań. Nie mogli dopuścić, aby go przetrzymywali, bo w trakcie przesłuchań wyjawi informacje o działalności podziemnej. Uciec też nie może, bo wtedy w Poznaniu rozpoczną się przeszukania i nie przestaną, póki go nie znajdą.

Przez chwilę nie wiedział, co ma powiedzieć. Po dłuższej chwili milczenia odrzekł:

– Musimy go uratować, ale obiecuję, że jak go dorwę w swoje ręce, to wszystkie kości połamię.

Rozdział 11

27 grudnia 1918, Poznań, hotel Bazar

Przez ostatnie lata uciekał od wojny, a mimo wszystko wojna go dosię-gła. Znajdował się pod wojennym toporem i tylko od niego zależało, czy podda się jego ostrzu, czy spod niego ucieknie. Nie było innego wyboru, nie uda się już przejść obojętnie. Z tym nastawieniem wyszedł z hotelu.

W mieście panowały zacięte walki i jeśli jakiś oddział wyszedł z ukrycia, pozostali uczestnicy walki nie wiedzieli, po której są stronie. Dopiero gdy jeden z walczących rozpoznał w nich swojego, przekazywał innym, by nie strzelali. Było to zarówno po stronie polskiej, jak i niemieckiej.

W jego kierunku nie strzelano, bo nie miał umundurowania żołnier-skiego, tylko garnitur. Strzelał jedynie wtedy, gdy był pewny, że potencjalny odbiorca pocisku jest Niemcem. Jeden oddział odpowiedział mu ostrzałem, przed którym ochronił go mur. I choć Niemcy zmierzali w jego kierunku, to musieli zmienić swój cel, bo z innej strony otworzył ogień polski oddział. Trwały zażarte walki, ale nikt nie wiedział, o co się właściwie toczą.

Wszedł do kamienicy, do której wracał, ilekroć miał wolne od zajęć na studiach. Tęsknił za rodziną, Poznaniem, ale przede wszystkim tęsknił za swoją ukochaną. Żałował, że nie spędził z nią więcej czasu, ale od momentu, gdy wyjawiła mu tajemnicę, nie mógł się na niczym innym skupić. Martwił się o nią i nie chciał, by cokolwiek jej się stało, lecz jeszcze bardziej chciał walczyć w imię wolnej Wielkopolski. Z takim założeniem wszedł do własnego mieszkania.

Wszystko stało na swoim miejscu, odnalazł się więc bez problemu.

Ściągnął garnitur, krawat, buty i założył mundur polowy swojego ojca.

Byli podobnych rozmiarów, toteż leżał na nim idealnie. Spojrzał na siebie w lustrze i widział w nim kogoś innego niż Krzysztofa Warteckiego.

133

Widział osobę podobną do niego, miała taki sam wygląd, lecz jeden szczegół przekreślał ich identyczność. Był Niemcem. Krzysiek, widząc zniena-widzonego wroga, z całej siły uderzył w lustro. Rozsypało się na drobne kawałeczki, lecz jemu to nie wystarczyło. Wyobraźnia wciąż malowała tam jego wizerunek w niemieckim mundurze. Uderzał więc w drewno, na którym wcześniej znajdowało się szkło, aż i ono się złamało.

Potem uderzał w ścianę, aż pięść zalała się krwią. Z każdym kolejnym uderzeniem nienawiść w stronę wyobrażonego Niemca zmieniała się w rozpacz. Po kolejnym ciosie przylgnął do ściany i ze łzami w oczach osunął się na podłogę. Usiadł pod ścianą ze złożonymi nogami.

Siedząc w tej pozycji, skupił się na odgłosach wybuchów, które dochodziły do jego uszu. Podpowiadały mu, jak mógł czuć się jego ojciec, kiedy walczył pod Verdun. Czy zdawał sobie sprawę, że któryś z tych pocisków w niego trafi? Czy robił wszystko, żeby przeżyć, lecz Szkiebry na siłę wy-stawiały go w pierwszej linii, żeby zginął zamiast nich? Zamiast tchórzy, którzy woleli chować się za okopami, niż wyjść i jak przystało na żołnierzy armii cesarskiej walczyć z honorem? Tyle pytań chciał zadać swojemu ojcu na temat jego ostatniego roku w służbie niemieckiej.

Po chwili przyszła myśl, że ojciec nie chciałby jego śmierci. Pamiętał

jego troskliwą opiekę. Nim wszystko się popsuło, uczył go najprostszych rzeczy, które mogły mu się przydać w późniejszym życiu. Spędzali dużo czasu w towarzystwie gimnastycznym i razem z pozostałymi uczestnika-mi uczyli się, jak być Polakami. Dzięki rodzicom zrozumiał, jakie wielkie szczęście się mu przytrafiło, że jest Polakiem, dlatego nie chciał pozwolić Niemcom, aby oni odebrali mu to, z czego on czuje się tak dumny. Nie pozwoli traktować siebie z niższością i pogardą, którą Niemcy mają wy-malowaną na twarzy przy każdym kontakcie z Polakami.

Podszedł do szafy, skąd wyciągnął karabin ojca, który państwo niemieckie przysłało w ramach podziękowania za gorliwą służbą i ochronę wartości niemieckich. Niewiele wtedy brakło, żeby rzucił się z pięściami na żołnierza, który przekazywał ten „prezent”. Powstrzymała go zdecy-dowana reakcja mamy. Patrzył teraz na karabin i po raz kolejny wróciły wspomnienia, jak ojciec uczył go posługiwania się bronią. Pokazał mu, jak ją przeładować oraz jak wymieniać magazynki. Przeciągnął przepustnicę 134

do siebie, potem w dół. W otwór wsadził magazynek z pięcioma nabojami, po czym pociągnął ją w górę, a potem do przodu.

Broń miał naładowaną i gotową do działania. Determinacja, by wspomóc Straż Ludową, Straż Służby i Bezpieczeństwa i całe POW, pchała go, żeby iść na ulice Poznania i strzelać do wrogów. Jednakże nie chciał wyjść do walki jako Niemiec. Podszedł ponownie do szafy i wyciągnął z niej szarfę w biało-czerwonych barwach. Obwiązał ją wokół ramienia i spiął

końce agrafkami. Na rogatywkę założył orzełka, a tuż obok guzików do-czepił zrobioną na szybko biało-czerwoną kokardę.

Mając już wszystko na sobie, opatrzył krwawiącą rękę i wyszedł

z kamienicy na ulicę. Ledwo stanął na chodniku, a już dostrzegł, jak z drugiej strony ulicy ktoś mierzy do niego z karabinu. Szybko ukrył

się w głębi kamienicy, nim pocisk wydrążył otwór w drzwiach. Teraz był jego ruch. Wymierzył w stronę wroga i strzelił, lecz pocisk odłupał

jedynie fragment tynku.

Przez lata spędzone na studiach zapomniał, jak mocny odrzut ma ten karabin. Nie wybiło mu barku, ale kolba uderzyła go w ramię niczym taran w bramy miasta. Wytrzymał uderzenie. Przypomniał sobie naukę ojca o odpowiedniej postawie. Przeładował broń i wystrzelił drugi pocisk. Ponownie nie trafił, ale agresor nie mierzył już w niego, gdyż dostrzegł inne zagrożenie I zaczął się wycofywać w stronę prezydium policji.

Krzysztof wyszedł z kamienicy i dostrzegł jak od strony Starego Rynku zmierza oddział powstańców ubranych w niemieckie mundury. Niektórzy z nich wymierzyli w stronę Warteckiego, lecz zmienili kierunek luf karabinów, gdy zauważyli jego biało-czerwone symbole.

Wartecki otworzył ogień w stronę wycofujących się Niemców. Polski oddział zmierzał w jego stronę i im bliżej byli, tym więcej szczegółów dostrzegał. Każdy z nich miał na twarzy wypisaną nienawiść. Krzysiek rozpoznał dowódcę oddziału służącego w SSiB. Edmund Krause był wysokim brunetem, który podobnie jak Paluch wolał działać, niż siedzieć na miejscu. Miał silny głos, który był niewspółmierny z jego nikłą muskulaturą. Nawet gdy mówił normalnie, Wartecki odnosił

wrażenie, że krzyczy. Podobnie jak Paluch, nie przykładał tak wielkiej wagi do rozkazów.

135

– Dobrze pana widzieć, panie podporuczniku – przywitał się z nim.

– Gdzieście się ukrywali Wartecki?! – Jego grymas był połączeniem wściekłości z wesołością.

– Ratowałem mistrza Paderewskiego spod opresji. – I tak mu nie uwierzył. – Poza tym, gdzie jest reszta naszych oddziałów? Gdzie są panowie Wierzejewski, Lange, Kopa, Taczak, Paluch? I pozostali działacze POW?

– Chłopczyku, walczą na innych frontach. Musimy odbić prezydium policji, Szkiebry na pewno się tam obwarowały. Będzie ciężko, ale damy radę. Oby tylu, ile jest za nami, wystarczyło.

Oddział podporucznika składał się z wielu ludzi. Nie potrafił ich policzyć, ale było ich pewnie około stu. Krzysztof dołączył do nich i razem zmierzali w stronę Prezydium Policji. Gdy szli ulicą świętego Marcina, na skrzyżowaniu przed ulicą Rycerską wyszło dwudziestu Szkiebrów i otworzyło ogień w stronę powstańców.

– Rozproszyć się! – rozkazał Krause i schował się w przejściu jednej z kamienic. Pozostali postąpili za jego przykładem, a gdy znaleźli schro-nienie, zaczęli strzelać w stronę Niemców.

Rozpoczęła się regularna wymiana ognia. Z racji, że niemieccy żołnierze nie ukryli się, trafiało w nich więcej pocisków. Od kuli Warteckiego oberwał jeden z nich. Gdy się okazało, że jego pocisk był śmiertelny, Krzysiek uśmiechnął się w duchu. Przeładował broń i ponownie strzelił. Niemcy chcieli ich zaskoczyć nagłym wyjściem zza budynku, lecz zawiodła ich celność, bo nikogo nie udało im się trafić. Kiedy element zaskoczenia przepadł, rozpoczęła się walka pozycyjna. Wiele pocisków nie znajdowało swoich celów i trafiały w drzwi, w ściany budynków, w okna, ale żaden z nich nie trafił we wroga. Ukochanemu Wiktorii nie brakowało naboi, jednakże innym będzie jej brakowało. Jeśli walka nadal będzie się toczyła w ten sposób, nic nie zyskają.

Machnął do Krausego. Porucznik, widząc swoją szansę, przybiegł

do niego.

– Co jest, Wartecki?

– Nie możemy dłużej tak prowadzić walki.

– A to dlaczego?!

– Za chwilę nie będziemy mieli czym do nich strzelać.

136

Początkowo podporucznik założył, że młodzieniec chciał zdezerterować i odejść, jednak musiał przyznać mu rację. Praktycznie w nikogo nie mogą trafić, a nie mają nieograniczonych zasobów amunicji.

– Trzeba skupić ich ogień w jeden punkt. Muszą się odsłonić. – Odwrócił się w stronę pozostałych powstańców. – Panowie! Ma któryś z was jakiś granat? Trzeba wykurzyć tych tchórzy. – Jeden z nich podrzucił mu zabezpieczony granat. Wartecki od razu zrozumiał, jaki plan się narodził

u Krausego. – Gotowy?

Kiwnął głową, na co podporucznik podniósł trzy palce, po czym schował jeden i po kilku sekundach drugi. Na ten sygnał Wartecki wychylił się i strzelał do budynku naprzeciwko. Kilku przeciwników znajdowało się na parterze, a dwóch na piętrze budynku. Edmund w tym czasie odbezpieczył

granat i rzucił w stronę budynku ostrzeliwanego przez Krzyśka.

Granat wleciał przez okno, huk spowodowany wybuchem zagłuszył odgłosy strzelaniny. Do tego doszły kłęby kurzu, które zaczęły wydostawać się z budynku. Na chwilę strzały ucichły, a z budynku wybiegli zdezo-rientowani przeciwnicy. Wartecki oraz pozostali natychmiast rozpoczęli do nich strzelać. Trzech z nich oberwało od powstańców, a pozostali nawet nie próbowali ich ratować.

Jako pierwszy do budynku dobiegł Krzysiek, a zaraz za nim Krause.

Z przyległego budynku strzelali do nich Niemcy, którzy trafiali wszędzie, tylko nie w nich. Wartecki sprintem pobiegł w ich stronę.

– Wartecki! – grzmiał podporucznik, który nie rozumiał lekkomyśl-ności młodzieńca. Natychmiast ruszył za nim, jednakże pocisk Szkiebra, który trafił w ulicę tuż przy nim, zatrzymał go w miejscu. Wycofał

się do swoich, mając nadzieję, że to młodzieniec wyjdzie z tego budynku, a nie Niemcy.

Student biegł przez ulicę, nie zważając na strzały niemieckich żołnierzy. Miał wrażenie, że pociski go omijają i nic nie mogą mu zrobić. Wbiegł

z impetem do budynku, oparł się o ścianę, zdając sobie sprawę, co przed chwilą zrobił. Otarł się o śmierć wiele razy. Przez chwilę czuł się jak ojciec, który pod Verdun też zapewne biegł naprzeciw pociskom zmierzających w jego stronę. Wielu z nich udało mu się uniknąć, lecz w końcu któraś go trafiła. „Kiedyś i mnie trafią” – pomyślał Krzysiek.

137

Jednakże nie było czasu na głębsze rozważania. Jeden z Niemców skierował mauzera w jego stronę, lecz zanim zdążył nacisnąć na spust, pocisk z przeciwnej strony przeszył mu głowę. Krzysiek wbiegł na wyższe piętro, gdzie przy oknie strzelał jeden z wrogów. Niemiec odwrócił się i strzelił niecelnie w stronę Warteckiego. Korzystając z chwili na przeładowanie broni, Krzysiek doskoczył do niego i chciał wbić w niego bagnet. Niemiec przewidział ten ruch i kopnął Krzyśka. Odleciał od niego na parę metrów. Gdy upadł, dostrzegł, że zaborca wyciąga pistolet i jest bliski wypuszczenia z niego pocisku. Wartecki w ostatniej chwili odsunął głowę z toru lotu pocisku. Niemiec trafił w podłogę, a on czmychnął do jednego z mieszkań.

Zamknął za sobą drzwi i rzucił się na podłogę, a z korytarza dobiegły odgłosy wystrzałów, których efektem było wydrążenie dziur w drzwiach.

Natychmiast się od nich odsunął i zaczął szukać wyjścia z tej sytuacji.

Niemiec był już przy nich. Nie zdąży przeładować mauzera, a magazynek w pistolecie już się skończył.

Żołnierz kopniakiem wyważył drzwi, za którymi dostrzegł pustkę. Jedynie zwinięty dywan dał mu znać, że przed chwilą Polak się tu znajdował.

– Gdzie jesteś polska świnio! – wywabiał Krzyśka z ukrycia. – Najpierw taki chojrak z ciebie, a teraz tchórzysz? Rodzice cię nie uczyli, że się nie atakuje mundurowych na służbie? Czas, żeby spotkała cię kara.

„Uczyli mnie walczyć o swoje z takimi jak ty” – odrzekł mu w myślach Krzysiek, który otworzył drzwi do ostatniego z pokoi, nim schował się w szafie.

Słyszał uważnie kroki wroga, im mocniej dobiegały do jego uszu, tym bardziej chciał wyskoczyć i zaatakować. Miał w głowie niezłe zamieszanie. Dochodziły go różne myśli, a większość z nich mówiła mu, że zmierza w stronę szafy, aby go zdekonspirować. Przeczucie mu podpowiadało, aby przeładować broń, a rozsądek, że skończy się to tragicznie. Wierzył w naiwność Niemca, że ten da się złapać w jego prowizorycznie przygotowaną pułapkę.

Słyszał odgłos przeładowanego mauzera. Ręce i nogi pchały go, by uciekał z pułapki, w którą sam się zapędził. Ale rozsądek wciąż wstrzymywał go, że jeszcze nic nie jest przesądzone i choć nic za jego głosem nie przemawiało, poszedł za jego radą.

138

Niemiec zaczął się głośno śmiać, co jeszcze bardziej uświadomiło Krzyśkowi, że nie dał się złapać w jego pułapkę.

– Żałosna polska kreaturo. Teraz wcale nie jestem zdziwiony, żeśmy przegrali tę wojnę, jak przyjmowaliśmy takich tchórzy do armii jak wy.

– Potem nastąpił głośny wybuch śmiechu, któremu towarzyszył odgłos kroków zmierzający w stronę pokoju. – Naprawimy ten błąd. Zdawaliśmy sobie sprawę, że do niczego innego się nie nadajecie, jak do sprzątania naszych stołów. I tłumiąc tą waszą „rebelię” pokażemy, gdzie wasze miejsce.

Wartecki lekko uchylił drzwi od szafy. Niemiec powoli wchodził do pokoju, trzymając mauzera przed sobą. Młodzieniec cichutko wyszedł

z szafy i na palcach zmierzał w jego stronę. Jak był mały, często już z rana wychodził z domu, żeby uczestniczyć w zajęciach Sokoła. Wyjście z ich mieszkania prowadziło przez przechodni pokój rodziców, więc musiał na paluszkach przechodzić niezauważalnie obok nich. Umiejętność ta została mu do dzisiaj. Niemiec niczego się nie spodziewał. Nim zdołał wejść do pokoju, młodzieniec z całej siły uderzył go kolbą karabinu. Niemiec momentalnie stracił siłę w nogach i w rękach, a jego oczy pokryła ciemność.

Jego los był zależny od kaprysu Krzyśka. Przeładował pistolet i skierował jego lufę na skroń Niemca.

– To za to, że nazwałeś nas tchórzami.

Ogłuszający dźwięk wystrzału przebiegł po całym mieszkaniu. Wokół

miejsca przeszycia czaszki natychmiast pojawiła się krew, która szybko utworzyła jezioro wokół głowy.

Krzysiek w ogóle nie poczuł wyrzutów sumienia. Był wręcz z siebie dumny, że posłał wroga do zaświatów i że o jednego Szkiebra w Wielkopolsce mniej. W ogóle nie obchodziło go, czy posiadał on rodzinę, ile dzieci osierocił, czy inne rozważania natury prywatnej. Dla niego Niemiec jest Niemcem i zasługiwał na kulkę w łeb.

*

Nim Paderewski przyjechał do Poznania, Krzysztof nie był zwolennikiem wybuchu powstania i trzymał stronę Wojciecha Korfantego, który powstrzymywał POW, SSIB oraz SL przed rozpoczęciem rebelii. Jednakże, 139

kiedy powstanie już wybuchło, chciał w nim osobiście uczestniczyć. Prawdziwą nienawiść do zaborców wzbudziła w nim Wiktoria informacjami sprzed rozpoczęcia powstania. To już było za dużo, w końcu ktoś musiał

za to zapłacić.

Nie podejrzewał, że miał w sobie tyle odwagi, żeby zabić człowieka.

Opisywał siebie jako pacyfistę i nawet wymienianie się obelgami traktował jako przejaw obrazy. Niemniej teraz zrozumiał, że nienawiść do Niemców była w nim od zawsze i potrzebny był zaledwie impuls, żeby się z niego wylała.

Wcześniej nie interesowało go mieszkanie, do którego przez przypadek wleciał, lecz gdy spostrzegł flagę w czarno-biało-czerwone pasy, ponownie się wzburzył. Zerwał flagę, podpalił ją i wystawił przez okno. Gdy powstańcy z ulicy dostrzegli płonący symbol tyranii, ściągnęli rogatywki i rzucali nimi do góry. Gwizdali z radości w stronę Krzyśka, na co on machał im ręką. Gdy ogień strawił większą część flagi, wyrzucił ją na ulicę, gdzie powstańcy ją zdeptali i potargali.

Wrócił do mieszkania i rozpoczął dogłębne przeszukanie. Dostrzegł, że rodzina, która tu mieszkała, opuściła je na szybko i wielu z rzeczy nie udało im się zabrać. Spojrzał do jednej z szaf, gdzie znalazł

dodatkowe naboje do swojego mauzera oraz bagnet do niego. Kiedy spostrzegł apteczkę, przypomniała mu się rana na ręce, którą odniósł

jeszcze w domu. Apteczka była odpowiednio wyposażona, toteż zmienił swój prowizoryczny opatrunek.

Widząc, że nic więcej nie znajdzie, wyszedł na zewnątrz. Oddzia-łowi Edmunda udało się dostać do ulicy Rycerskiej i parli w stronę Prezydium Policji. Wartecki dołączył do nich, czym ucieszył i jednocześnie rozzłościł dowódcę. Krause wziął go za mundur i przycisnął

do ściany.

– Nigdy więcej takiej akcji! – W jego głosie było więcej radości niż złości, lecz próbował złością przemówić do rozsądku Krzyśka. – Teraz ci się udało, myślisz, że za każdym razem ci się uda?

Krzysiek nie rozumiał złości podporucznika. Skupił cały ogień z budynku na sobie, przez co oni mogli zająć się innymi napastnikami. Czemu nie może tego docenić?

140

– Sam pan nie słucha wszystkich rozkazów przełożonych, więc proszę mi tego nie wypominać!

– Ale nie rzucam się na stado wilków, mając wałek kuchenny! Nigdy więcej takiej akcji, czy to jest jasne, żołnierzu!?

Teraz połapał się, do czego zmierzał podporucznik Krause. „Gdyby nadmienił o swoim pomyśle, pewnie nie miałbym teraz przykrej repry-mendy, bo on nieraz łamał rozkazy wyższych dowódców i wychodziło na jego, kiedy samowolka była mile widziana”. Pewnie niezbyt często miał do czynienia z sytuacją, gdy ktoś pod jego komendą łamał rozkazy, chociaż, czy tak naprawdę znajdował się po jego nadzorem? Dla Warteckiego liczyło się to, że nazwał go żołnierzem.

– Tak jest!

Dowódca widząc, że przemówił do chłopaka, poklepał go po ramieniu, mówiąc:

– Swoją drogą niezła akcja, a teraz w taki sam sposób dokopmy pozostałym Szkiebrom. Czas im pokazać, że Wielkopolska nie jest i nigdy nie była ich własnością.

Słysząc tak zachęcające słowa, ruszył wraz z nim Rycerską do góry, w stronę Prezydium Policji.

28 grudnia 1918, Prezydium Policji, Poznań

Niemiec widział, że sytuacja w pobliżu Prezydium Policji staje się coraz bardziej niebezpieczna. Mimo że od momentu pierwszych strzałów minęło już kilka godzin, Polacy sprawnie objęli kontrolę nad pocz-tą, dworcem kolejowym oraz kilkoma obiektami wojskowymi. Dora-dzał gubernatorowi, żeby wysadzić składy z bronią, aby podludzie nie mogli skorzystać z zapasów amunicji, lecz tamten bardziej przejmował się opinią Zachodu na temat odbioru akcji, niż konsekwencjami militarnymi. Po raz pierwszy zamierzał wykazać się niesubordynacją względem swojego przełożonego, ale jeden z jego żołnierzy doniósł mu o odbiciu arsenału przez polskie szczury.

141

Spostrzegł, że jeden oddział zmierza od strony ulicy Rycerskiej, drugi natomiast zbliżał się od hotelu Bazar. W sumie było z dwustu Polaczków którzy sukcesywnie przejmowali kamienicę za kamienicą. Z budynku Prezydium Policji miał dobry widok na bitwę. Przeczesał blond grzywkę i czekał, aż Polacy sami podejdą i dadzą się zastrzelić. Jednakże po chwili zdał sobie sprawę, że należy zminimalizować liczbę kwiczących świń zmierzających na budynek.

Złapał karabin i ruszył na pomoc oddziałom z ulicy Rycerskiej.

*

Już dawno minęła północ. Kiedy zapanowała ciemność, Wartecki poczuł zmęczenie, chwilę wytchnienia miał tylko wtedy, gdy chował się przed niemieckimi pociskami. Kiedy dostrzegł możliwość oddania strzału, wyłaniał się i naciskał spust. Choć Niemcy byli już w odwrocie, to udało im się ranić wielu chłopaków z oddziału Krausego, ale jeszcze nikt nie zginął, co Krzysiek uznawał za cud.

Pomimo nocnej pory walki nie ustawały, o każdy metr toczyła się zażarta walka. Ukochany Wiktorii podejrzewał, że amunicja szybko im się skończy, ale najwidoczniej nie docenił ilości, którą Paluch z Wierzejewskim ukradli z arsenału wojskowego. Prowadzili równą wymianę ognia z niemieckim wojskiem. Krok po kroku zdobywali przewagę, spychając Szkiebrów w stronę Prezydium Policji. Krause zakładał, że z pozostałych stron również nadciąga POW i wspomoże ich w walkach w tej części miasta.

– Czemu Szkiebry wyłączyły prąd? – zastanawiał się Krzysiek.

– Najprawdopodobniej chcieli, byśmy nie widzieli, do kogo strzelamy.

Dla porucznika było to oczywiste, gdy dostrzegli, jak ubrani są Polacy. Większość z uczestników rewolty była żołnierzami w armii cesarskiej w trakcie Wielkiej Wojny. Gdy zdezerterowali, od razu przyłączyli się do POW, organizacji stworzonej specjalnie dla nich. Korzystali z niemieckich metod walki, broni, a nawet umundurowania, zatem oczywistym jest, że jeśli Niemiec lub Polak zauważy przypadkowego żołnierza w niemieckim umundurowaniu, może pomylić go z Polakiem i vice versa. Niemcy najwidoczniej wiedzieli, jak są rozlokowane ich oddziały, inaczej nie zdecydo-waliby się na taki krok.

142

Na ulicy pojawiło się więcej rozłupanych cegieł i innych odłamków z budynków niż trakcie rozbiórki. Pociski były wysyłane albo w powietrze, albo w budynki, nieliczne z nich trafiały w cel. Nie było czasu dobrze wymierzyć, co mocno irytowało Krzyśka. Nie miał złej celności z karabinu i jak z ojcem strzelali do puszek po konserwach, to z czterdziestu metrów trafiał pięć na dziesięć. Jednakże wtedy miał czas, aby wymierzyć. Teraz Szkiebry mu nie dają ani chwili. Wychylając się, miał wrażenie, że wystawia im się na cel i choć szybko się chował, to czuł się jak królik, który ucieka przed stadem myśliwych – któryś z nich w końcu go trafi.

Jednakże do tej pory szczęście mu dopisywało. Od momentu swojej akcji z wbiegnięciem do budynku, drugi raz nie próbował szczęścia. Wolał

nie sprawdzać, jak bardzo jest ono po jego stronie.

– Tych Szwabów jest jak mrówek! – krzyknął jeden z Polaków.

– Dodatkową schodzą się ze wszystkich stron! – dodał następny.

Wartecki wyjrzał zza muru i miał wrażenie, że tamci dwoją się i troją.

Pomimo liczby oddanych strzałów było ich teraz jeszcze więcej niż na początku walki.

Wtem wyjrzał na jednego z Niemców, który wyglądał, jakby wypuścił coś z ręki. Krzyśkowi natychmiast się to źle skojarzyło. Spojrzał

w niebo i… był to granat, który wylądował tuż pod jego nogami. Zdołał

tylko trochę odskoczyć, gdy granat eksplodował i zniszczył mur, za którym był schowany.

Był przykryty pościelą z kurzu. Przez chwilę do jego świadomości nic nie docierało, a wszystkie odgłosy wydawały się odległe. Wydawało mu się, że dwie osoby biegnące w jego stronę pojawiają się jakby z głębokiej otchłani. Nie reagował, gdy wzięli go za ręce i wciągnęli do wnętrza jednej z kamienic.

– Wartecki! Wartecki! – próbował przemówić do niego jeden ze współtowarzyszy. Dopiero gdy całą ręką uderzył go w policzek, Krzysiek zobaczył, że był to Krause.

Powoli wracała do niego świadomość. Świat będący w głębi powoli się przybliżał. Wszelkie strzały i wybuchy ponownie stały się bliskie.

Czuł, że ktoś go trzyma za bark w pozycji półsiedzącej, a podporucznik siedzi naprzeciwko.

143

– Co się stało?

Nie wiedział, czy pytanie było odpowiednie. Miał wrażenie, że od momentu, gdy granat przy nim wybuchnął, minęły całe wieki i przegapił co najmniej dalsze walki o wyswobodzenie Poznania. Edmund zaśmiał się w stronę młodzieńca.

– Masz więcej szczęścia niż rozumu, panie Wartecki.

– Ponownie zrobiłem coś złego?

– Ktoś tam na górze czuwał nad panem, by zauważył pan granat lecący w pana kierunku. Opatrzność Boża jest po naszej stronie. – Podał mu mauzera do ręki. – Czas wykorzystać jej łaskę.

Następnie wstał i ruszył z powrotem do walki. Wartecki chwiejnie podniósł się o własnych siłach i wyszedł na ulicę. Powoli wszystkie zmysły wróciły mu do działania. Przeładował broń i ponownie raził Niemców pociskami. Dostrzegł, że nie posuwają się bliżej Prezydium, tylko cały czas stoją w miejscu.

– Panie poruczniku! – Zawołał za Mieczysławem Paluchem, który wsparł ich atak na Prezydium oddziałem złożonym z kilkunastu żołnierzy. Odwrócił się w jego stronę, na co Wartecki wskazał mu na jedną z kamienic.

Żołnierz natychmiast na nią spojrzał i zrozumiał, co student chciał mu przekazać. Wziął kilku ze swoich żołnierzy i weszli do jednej z kamienic, która nie była przez nikogo obstawiona. Chwilę później Krzysiek spostrzegł, że zajęli swoje miejsca i rozpoczęli ostrzały budynków, w których ukrywali się Niemcy. Kilku z nich trafili, a następnych kilku wyszło z kamienic naprzeciwko Palucha, wycofując się w stronę Prezydium.

„A niech was piekło pochłonie” – klął Krzysiek w myślach i wybiegł z pozostałymi ludźmi na środek ulicy, skąd rozpoczęli ostrzał do wszystkich przeciwników wywabionych przez Palucha. Od tej chwili dużo szybciej zdobywali metry i zdecydowanie zbliżali się do Prezydium Policji. Pilnowali, żeby żaden z Niemców nie wszedł do którejś z kamienic, a jeśli już któryś to robił, to szybko wchodził za nim oddział i go neutralizował.

Wstał dzień. Krzysiek nie wiedział, jak jest w pozostałych częściach miasta, bo był zaabsorbowany walką o znienawidzone Prezydium Policji. Jeśli je zdobędą, zadadzą głęboki cios niemieckiej dominacji 144

w Poznaniu. To właśnie w tym budynku przetrzymywano i przesłuchiwano Polaków oskarżonych o spiskowanie przeciwko niemieckiemu ce-sarzowi. Wyślą tym sygnał do Berlina, że Poznań należy do Polaków i nigdy nie był niemiecki.

W trakcie zbliżania się Wartecki dostrzegł… Niemca, z którym walczył w pociągu. Natychmiast wymierzył karabin w jego stronę i strzelił.

Chybił. Przeładował szybciej niż zazwyczaj, aby oddać kolejny strzał. Pocisk ponownie minął cel. Wróg zauważył, że znajduje się na celowniku zawziętego Polaka. Oddał strzał w jego stronę, ale też nie trafił. Ukochany Wiktorii schował się za murem, przeładował broń i wychylił się by oddać strzał. Nie zdążył nacisnąć na spust, gdy pocisk wbił się w ścianę tuż nad nim, a odłamki tynku spadły mu na głowę.

Jego determinacja zmalała, gdy zdał sobie sprawę, że po raz kolejny szczęście się do niego uśmiechnęło. Wiedział, że jeśli nie będzie kontrolował swoich emocji, w końcu wystawi się na któryś z wrogich pocisków, podobnie jak jego ojciec. Wyjrzał zza muru, aby sprawdzić, czy sytuacja na ulicy się uspokoiła. Wrogowie skupili się na innych celach, głównie zależało im na wycofaniu się do Prezydium, nawet nie strzelali już do oddziału Palucha, który zwiększył tempo.

Wartecki dołączył do oddziałów, które zawzięcie biegły w stronę Prezydium Policji.

– Pokażmy tym Szkiebrom, na co nas stać! – Jeden z rewolucjonistów zachęcał kolegów do walki i wybiegł przed oddział.

Krzysiek chciał do niego dołączyć, lecz w tej samej chwili zobaczył, że tamten oberwał kilka pocisków. Nie dostrzegł, gdzie dokładniej, ale częstotliwość strzałów była zbyt duża, żeby mógł to zrobić jeden żołnierz z mauzerem. Musiało być ich co najmniej kilku albo…

– Maximy24! Chować się! – rozkazał podporucznik i Krzysiek natychmiast schował się do jednej z kamienic. Podobnie pozostali znaleźli schro-nienia przed karabinami maszynowymi. Niemcy czekali na nich, aby urzą-dzić im mocne powitanie pod Prezydium.

24 MG 08/15 – pot. maximy, były to karabiny maszynowe bardzo popularne w armii niemieckiej.

Dzieliły się na ciężkie oraz lekkie. Ciężki karabin mógł wystrzelić dwieście pięćdziesiąt naboi na jednej taśmie, lekki sto.

145

Wzrok Krzyśka nie zanotował, skąd padały strzały, ale rozpoznał

znajomą twarz w rannym powstańcu. Był to Franciszek Ratajczak, jeden z członków Służby Straży i Bezpieczeństwa.

Zapomniał o Niemcu, którego tak bardzo chciał postrzelić, zależało mu teraz, żeby ściągnąć działacza SSiB z miejsca ostrzału. Tamten choć krwawił, nie chciał pokazać, że jest gorszy od Niemców. Przeładował broń i dwa razy strzelił. Wartecki docenił jego celne oko i zdał sobie sprawę, że właśnie takich żołnierzy potrzebują, żeby ich akcja mogła się rozwijać.

– Chodź ze mną! – Wziął jednego z powstańców i wybiegł na ulicę, gdy strzały z maximów na chwilę ustały, a rozpoczęła się wymiana ognia z mauzerów.

Chwycili Ratajczaka za ramiona i zanieśli z powrotem do kryjówki.

W trakcie ewakuowania wojownika Niemcy próbowali ich zdjąć, ale chy-bili. Wartecki zauważył, że Ratajczak ma się coraz gorzej, stracił już dużo krwi i słabł w oczach, jednakże nie przeszkadzało mu to, aby chcieć wyjść i nadal walczyć. Próbował wstawać, ale po chwili upadał.

– Potrzebuje do szpitala – rzekł Krzysiek.

– Żadnego szpitala! – protestował ranny, który chwycił się za przestrzelone ramię.

– Ratajczak, zamilcz – uciszył go Wartecki. – Jesteś w stanie go zanieść? – zapytał żołnierza, który mu pomógł ewakuować rannego.

– Jasne!

Żołnierz wziął rannego pod ramię i wyszedł z kamienicy, zmierzając w dół ulicą Rycerską. Wartecki chciał wierzyć, że przeżyje, ale jego stan był coraz gorszy a do najbliższego szpitala mieli daleko.

„Uczucia na bok” – zreflektował się młodzieniec, który spojrzał naprzeciwko na budynek Prezydium Policji. Jedynie, co on rozpalał w Krzyśku, to nienawiść. Tylu Polaków cierpiało tam męki i doznawało śmierci, że czas pokazać im, iż ich śmierć nie była darmowa. Należy im pokazać, że przyczynili się do rewolty, która dzisiaj nastała. Zauważył, że na balkonach budynku znajdowały się dwa karabiny, skąd byli ostrzeliwani powstańcy.

Na podłodze leżał granat, który ktoś zostawił. Podniósł go i w tym czasie przyszedł mu pomysł, jak zbliżyć się do budynku. „No cóż, po raz drugi mi się oberwie” – pomyślał i ruszył przed kamienicę.

146

Pociągnął zawleczkę i rzucił granat pod balkon budynku. Wybuch zaskoczył Niemców i spojrzeli na odważnego, który rzucił nim tak daleko.

Dzięki zajęciom w Sokole nabył sprawności i choć nie miał wyglądu atlety, to dyskiem potrafił rzucić naprawdę daleko. Okazało się, że granatem rzu-cało mu się dużo lepiej.

Zaskoczeni Niemcy dostrzegli Warteckiego, który przebiegał na drugą stronę ulicy. Był już w połowie drogi, kiedy otworzyli ogień. Pociski go nie sięgnęły i udało mu się wbiec do jednej z kamienic przy Prezydium Policji.

Efekt został osiągnięty, zwrócił ich uwagę na siebie, a pozostali otworzyli ogień w stronę Szkiebrów. Na pewno trafili jednego z dwóch obsługujących maximy, bo przez okno Wartecki dostrzegł, jak jeden z Niemców biegnie na górę, żeby wspomóc drugiego operatora. Nie było chwili do stracenia, im dłużej czasu tracą na zdobycie budynku, tym więcej zyskują go Niemcy.

A jednak się pomylił. Im dłużej Niemcy czekali, tym więcej przeciwników im przybywało. Krzysiek dostrzegł, że od jego strony do gmachu policji zbliżają się wycofujące oddziały niemieckie. Przeładował mauzera i strzelił. Trafił jednego w plecy na wysokości płuc. Wywołało to popłoch wśród pozostałych i szybko się poddali. Rewolucjoniści pojmali ich i od-prowadzali. Przez chwilę zastanawiał się, czemu tamtych nie wspomogły karabiny maszynowe z balkonu. Najwidoczniej je przeładowywali.

Podbudowany zbliżającymi się oddziałami ruszył na główny cel.

Kolbą pistoletu rozbił jedno z okien na parterze i wskoczył do środka.

Będąc w środku, zdziwił się, że nie ma przy oknie od strony rynku żadnego z Niemców. Nie spodziewali się ataku z tej strony? Wyciągnął lugera i szedł przed siebie. W każdej chwili był gotowy do oddania strzału.

Wtem do korytarza, którym się przemieszał, wpadł granat. Celność rzucającego była bardzo dobra, ponieważ zatrzymał się on tuż pod nogami Krzyśka. Momentalnie go kopnął przed siebie i nim granat wybuchnął, prześlizgnął się po podłodze kilka metrów. Wybuch odbijał się od wszystkich ścian, potęgując hałas. Wartecki miał wrażenie, że dźwięk skończył

swoją podróż na jego uszach. Pomimo zakrycia ich rękami, miał wrażenie, że bębenki zaraz mu eksplodują.

147

Potem nastał kolejny wybuch, po którym nastąpił trzask czegoś ciężkiego o podłogę.

– Ręce do góry Szkiebry, inaczej was zastrzelimy! – dochodziło do jego uszu. Prawdopodobnie powstańcom udało się wyważyć wejście i wtargnąć do budynku. Przebiegł korytarzem do końca i spostrzegł, że powstańcy wchodzili do środka gmachu. Jeden z nich chciał strzelić w Polaka, ale widząc polskie odznaczenia na jego ramieniu, opuścił lufę.

Powstańcy wbiegli na wyższe piętra. Ruszył za nimi. Pobiegł do jednego z balkonów i tam czekali na niego poddający się żołnierze niemieccy.

Kolbą kazał im opuścić balkon, lecz patrzył, by ręce mieli uniesione w górze. Trzydziestu żołnierzy udało im się wyprowadzić przed budynek, on wciąż poszukiwał tego jednego Niemca, ale wśród nich go nie było.

– Wartecki, do jasnej cholery, co to miało być! – Ktoś popchnął młodzieńca tak, że upadł na podłogę. Dwóch powstańców próbowało powstrzymać rozzłoszczonego Krausego, lecz na nic zdały się ich próby.

– Igrasz ze śmiercią chłopcze, a w tej grze tylko śmierć wychodzi zwycięsko! – Wybuch podporucznika skupił się na wszystkich walczących powstańcach. Nikt nie wiedział, czemu jest na niego wściekły, skoro to dzięki niemu mogli otworzyć ogień w stronę Prezydium. Czując na sobie spojrzenie wszystkich powstańców, uspokoił się, a potem pomógł wstać studentowi. – I po raz kolejny uratowałeś nas przed kolejnymi rannymi.

– Panie podporuczniku. – Z zewnątrz wbiegł do pomieszczenia jeden z powstańców. – Dostaliśmy informację, że cytadela została podbita i praktycznie cały Poznań jest wyswobodzony.

– Świetnie. Przekażcie mi radiostację. Zamelduję o zdobyciu Prezydium Policji i przysłaniu zakładników. – Następnie wszyscy wyszli z budynku oprócz Krzyśka. Mocno zdziwiło to Krausego. – A ty nie wychodzisz?

– Jeszcze tu chwilę zostanę, chcę coś sprawdzić.

Nie wnikał, o co chodziło.

– Bądź w pobliżu POW. Rozpoczynamy walki w innych miastach.

– Tak jest.

Następnie Krause opuścił budynek, a Wartecki udał się w jego głąb.

Rozdział 12

28 grudnia 1918, hotel Bazar, Poznań

Rewolucja rozpoczęła się wczoraj koło godziny siedemnastej. To o tej porze padły pierwsze strzały. Pojawiły się także pierwsze ofiary śmiertel-ne. Korfanty nie śledził, ilu rannych jest w szpitalach i ilu z nich jest Polakami. Walka o wolność rozpoczęła się za wcześnie i nic tego nie zmieni.

Do POW dochodziły szczątkowe informacje. Nikt nic nie wiedział. Nie wiadomo, kto dowodził całym powstaniem, a co dopiero, gdzie dowodził.

Wojsko było za słabe. W trakcie licznych obrad w Reichstagu widział, jak wyćwiczona jest armia niemiecka i choć jej morale spadło, to na pewno się postarają, żeby Wielkopolska wciąż była niemiecka.

Dlatego należało przerwać walki. W tym celu zaprosił gubernatora Poznania do hotelu Bazar. Korfanty miał nadzieję, że osoba wielkiego Polaka wzbudzi u zarządcy miasta liczne ustępstwa. Nic takiego nie miało miejsca, bowiem ten zażądał natychmiastowego zaprzestania walk i złożenia broni. Wojciech rozważał tę propozycję. Mógł na nią przystać, pod warunkiem, że Niemcy zapomną co się stało i główni prowodyrzy powstania zostaną ułaskawieni, według prawa panującego w Republice Weimarskiej.

Gubernator uznał to żądanie za znieważenie jego pozycji i od tego momentu twardo trzymał się swojej postawy – bez żadnych ustępstw.

Negocjacje odbywały się w trakcie trwania walk. Korfanty zrozumiał

jedno. Lont, który prowadził do beczki z prochem, w końcu wybuchnął

i nie ma sensu gasić powstania. Pozostało im ten pożar rozszerzyć, a najlepiej, jak będzie jeden konkretny dowódca, który będzie kontrolował jego rozprzestrzenianie.

Udał się w tym celu do siedziby POW. Po drodze zahaczył jeszcze o sie-dzibę NRL. Potrzebował jeszcze jednego dokumentu, nim wstąpi do miejsca, od którego wszystko się zaczęło. Gdy wszedł do środka, pierwsze, co 149

zauważył, to bałagan, wielu żołnierzy kręciło się tam i z powrotem, nie wiedząc, co ze sobą zrobić. Niektórzy wyżsi rangą dowódcy próbowali coś zarządzić. Paluch razem z Wiktorią wysyłali radiem informacje do oddziałów POW w innych miastach. Informacja była jasna. Czas rozpocząć powstanie. Wierzejewski razem z Langem i Krausem stali przy mapie i coś planowali, pewnie kolejny etap walk. Wśród nich był także jeden z kapitanów, który miał krótki wąsik, kończący się na wysokości kącików ust, czarne włosy zaczesane na bok oraz spojrzenie, z którego biła ciekawość.

To właśnie jego poszukiwał poseł Korfanty.

– Panie kapitanie Taczak. – Wezwany natychmiast spojrzał w jego kierunku. Taczak, podobnie jak Wierzejewski, Lange, a zwłaszcza Paluch, miał poważanie wśród żołnierzy. Poseł również nim dysponował i wyłącznie żołnierze z otoczenia Palucha patrzyli na niego niechętnie. Korfanty też za nim nie przepadał, ze względu na samowolę, jakiej się dopuszczał, ale nie mógł powiedzieć, że nie jest dobrym żołnierzem.

– Co się stało panie pośle?

– Możemy pójść na stronę? Mam dwie ważne informacje do przekazania.

Udali się do tylnej części siedziby, która zazwyczaj była opuszczona.

– Zatem, co to jest za sprawa? – zainteresował się kapitan.

– Bez owijania w bawełnę, nie będę zaprzeczał, że powstanie wybuchło w najmniej odpowiednim momencie.

– Przyznaję, że też nie byłem zwolennikiem tak wczesnych walk. Żołnierze nie są przygotowani do takiej walki, a Szkiebry dysponują potęż-nymi siłami. Jednakże powstanie już się rozpoczęło i trzeba ten wóz po-pchnąć dalej.

– Zatem doskonale się rozumiemy. – Wziął głęboki wdech, bo spodziewał się, że kapitan zaprzeczy jego rozporządzeniu, ale nie ma innego, lepszego kandydata na to stanowisko. – Na mocy postanowień NRL – organu, pod który podlegają POW, SL oraz SSiB mianuję ciebie, kapitanie Stanisła-wie Taczak, głównym zwierzchnikiem sił zbrojnych Wielkopolski.

Kapitan spojrzał na posła wielkimi oczami. Próbował odgadnąć, czy jest w pełni sprawny umysłowo, ponieważ nominacja, którą wyjawił, jest co najmniej niedorzeczna. Dowódcą powstania zostanie ktoś, kto nawet nie należy do korpusu oficerów? Gdy ta informacja dojdzie do 150

przedstawicieli władz ententy, będą mieli pośmiewisko, że armia polska, nie ma nawet majorów w swoich szeregach, a co dopiero pułkow-ników czy generałów.

– Panie pośle, rozumiem, że reprezentuje pan ważny organ w życiu Polaków zniewolonych przez zaborcę, ale wybraniem mnie na dowódcę powstania, tylko narazimy się na śmieszność.

– Powstanie potrzebuje lidera. Kogoś, na kim zawsze może polegać.

– To Paluch jest do tego idealnym kandydatem.

Korfanty nie chciał mu mówić, jak bardzo nie znosi Palucha i że wybranie go na dowódcę, byłoby jak strzał we własną stopę. Porucznik musiał

mieć kogoś nad sobą, bo inaczej wprowadzi samowolę w oddziałach. Aczkolwiek nie mógł mu przekazać takiego wyjaśnienia.

– Paluch jest porucznikiem, a pan jest stopień wyżej. Wyłącznie pan na ten moment nadaje się na dowódcę powstania, żeby uporządkować ten harmider dziejący się za drzwiami. Podejmuje się pan tego zadania?

Mocno wpłynął na ego byłego żołnierza armii cesarskiej. Korfanty zdawał sobie sprawę, że jest to ogromna odpowiedzialność. Taczak, za wszelką cenę szukał argumentów, żeby odmówić posłowi, lecz im dłużej patrzył w jego oczy, tym mocniej dostrzegał chęć dowodzenia wielkopol-skimi oddziałami.

– Zgadzam się. Aczkolwiek mam warunek. – To nie był odpowiedni czas na targowanie się i spełnianie obietnic, mimo to Korfanty wysłuchał

jego wymagań. – Nie będę cały czas odpowiedzialny za armię, tylko do czasu, aż znajdzie się osoba o odpowiednim stopniu.

Wymagania kapitana całkowicie zaskoczyły posła. Spodziewał się, że wygra jego obowiązek względem ojczyzny i dzięki postawie patriotycznej zapomni o trudnościach, które przed nim czekają. Nie zakładał, że kapitan okaże się dobrym negocjatorem. Praktycznie postawił go pod ścianą.

– Dobrze, osobiście dopilnuję, żeby sprowadzić do Poznania osobę, która dowodzenie wielkimi oddziałami ma we krwi.

– Kiedy on przyjedzie?

– Zaskoczył mnie pan tym żądaniem, więc muszę mieć czas, żeby znaleźć odpowiednią osobę i przekonać ją do współpracy. Nie zrobię tego z dnia na dzień.

151

Tak jak się spodziewał, Taczak nie przyjął jego odpowiedzi z zadowoleniem. Wygrał obowiązek względem ojczyzny, a nie chęć pokazania swojej pozycji lub umiejętności dowodzenia. Kapitan odwrócił się, lecz Korfanty go zatrzymał.

– Czy jeszcze pan chce mi coś przekazać? – zapytał chłodnym tonem, pokazując, że to co zgotowali mu Korfanty z NRL, nie przypadło mu do gustu.

– Jeszcze mam do przekazania list o pana awansie na majora. – Oczy Taczaka się zaświeciły. Nie spodziewał się, że otrzyma ze strony Naczelnej Rady Ludowej taki zaszczyt. Poseł wyciągnął spod płaszcza list i przekazał go kapitanowi. Stanisław otworzył go i zagłębił w jego treść. Pominął

formułki, które stanowiły uroczyste bezsensowne zwroty towarzyszące oficjalnej konwersacji. Szeroko otworzył oczy, kiedy dostrzegł stopień, na który mianowało go NRL.

– Major Stanisław Taczak?! – Spojrzał z niedowierzaniem i świadomością, że Wojciech robi z niego głupka. – Tak sobie za pstryknięciem palca zostanę majorem?

– Proszę mi wybaczyć, ale nie mamy czasu i możliwości, żeby zorganizować oficjalną uroczy…

– Niech pan nie robi ze mnie durnia! Przecież taką nominację mogą zatwierdzić wyłącznie Polskie siły zbrojne. Piłsudski nic o tym nie wie.

– Piłsudski akurat ma swoje problemy z formowaniem się państwa polskiego i z budowaniem rządu Jędrzeja Moraczewskiego. Jakoś się musi pogodzić z Komitetem Narodowym Romana Dmowskiego. Z tego tytułu NRL ma taką samą władzę w Wielkopolsce, jaką ma Piłsudski w Polsce.

Zatem możemy mianować pana do stopnia majora i nikt nie może zanego-wać pańskiej pozycji.

Nowo mianowany major musiał przetrawić słowa posła. Ponownie go zaskoczył i fakt, że będzie dowodził oddziałami powstańczymi jako major, w niczym mu nie pomagał, a wręcz przeszkadzał. Skoro NRL mogła kogokolwiek mianować na dowódcę powstania, to czemu nie mianowa-ła Wierzejewskiego, który sformował POW albo Langego, który stał na czele Straży Ludowej? W zamian za to wybrała jego – człowieka, który jeszcze nie zdobył zaufania w kręgu działaczy i nie miał czasu wykazać 152

się przed nimi. Dopiero w listopadzie został przyjęty w szeregi Wojska Polskiego. Gdy przychodził do POW wielu z nich nawet go nie znało, a teraz ma nimi dowodzić?

Korfanty spostrzegł, że Taczak ma w głowie chaos. Zaskoczył go tą propozycją i choć ten się zgodził, to wciąż nie jest pewny, czy dobrze zrobił. Niczym najlepszy przyjaciel oparł rękę na jego barku.

– Wiem, że ma pan wątpliwości. Jednakże tylko pan ma stopień wyższy niż porucznik. Tylko pan na ten moment jest w stanie pociągnąć to powstanie, a ja obiecuję, że zrobię co w mojej mocy, żeby ściągnąć do Poznania generała, który przejmie od pana obowiązek kierowania dalszą walką.

Słowa otuchy ze strony posła podniosły go na duchu. Wziął głęboki oddech i mimo, że miał świadomość czekających go trudności, był

gotowy do działania. Wrócili do powstańców, którzy pozwolili Korfantemu zabrać głos.

– Drodzy żołnierze Wojska Polskiego. – Traktował działaczy POW jak równoprawnych członków armii Polskiej. Wierzył, że to tylko kwestia czasu, kiedy powstańcy zdobędą kontrolę nad całą Wielkopolską i dołączą do nowo powstającego państwa polskiego. – Chciałbym wam przedstawić majora Stanisława Taczaka – oficjalnie mianowanego przez NRL na waszego dowódcę i głównego koordynatora sił wielkopolskich.

Nikt z obecnych nie ucieszył się z tej nominacji, ani też nikt nie wykazywał wrogości względem majora. Większość z nich przyjęła rozpo-rządzenie Korfantego jako rozkaz, podobny do tych, które otrzymywali w trakcie służby w armiach zaborczych. Tylko Paluch przejawiał nieza-dowolenie, skierowane w stronę Korfantego. Posłowi nie umknęło to nie-nawistne spojrzenie ambitnego i zapalczywego porucznika. Będzie on jednym z pierwszych problemów nowo wybranego dowódcy powstania, który musi zapanować nad porywczym i traktującym rozkazy po swojemu porucznikiem.

Major od razu przystąpił do pracy i podszedł do stołu, gdzie stali Wierzejewski z Langem i Krausem.

– Powiedzcie mi, panowie, jak przedstawia się sytuacja na ten moment.

Wincenty Wierzejewski pierwszy zabrał głos.

153

– Poznań został wyswobodzony. Musimy rozszerzyć powstanie poza granice Poznania.

Dalsza dyskusja toczyła się między nimi. Poseł szybko zauważył, że major dość poważnie potraktował rolę oficjalnego dowódcy powstania i z pasją delegował oddziały do dalszego wyzwalania miast. Martwił się jedynie o to, czy Paluch zaakceptuje nowego dowódcę. Miał nadzieję, że będzie posłusznie wykonywał rozkazy majora Taczaka i niech się odgrywa bezpośrednio na nim, a nie na nowym dowódcy.

Aczkolwiek ten problem odłożył do rozważenia na później. Widząc, że Taczak jest już w wirze pracy, wyszedł z siedziby POW.

*

Krzysiek czekał aż oddziały Krausego opuszczą Prezydium Policji. Został na chwilę, bo nie mógł znieść tego, że jeden z niemieckich żołnierzy ponownie uszedł z życiem. Widział go już po raz drugi i po raz drugi tamtemu się udało. Nie mógł do tego dopuścić. Przeładował lugera i wszedł w jeden z dłuższych korytarzy w budynku. Nigdy w nim nie był, lecz słyszał, że z niego jest tylko jedno wyjście. To, którym się wchodziło.

Dłuższy korytarz prowadził obok pokoi opisanych po niemiecku, które nie bardzo wiedział, do czego służyły. Zakładał, że w wielu z nich zbiera-ne były informacje o powstańcach oraz o armii, jaką udało im się zebrać.

Jeśli te wszystkie pomieszczenia służyły do jednego, to powinni wiedzieć, jakimi siłami dysponują oraz skąd i gdzie zaatakują w pierwszej kolejności. A tymczasem oni zachowywali się jak dzieci we mgle. Ich obrona była chaotyczna. Nie wypuszczono ciężkich dział, a najcięższą bronią były maximy, których też nie zauważył zbyt wiele.

Zatem te pokoje musiały mieć też inne zadania. Później sprawdzi część z nich. Najpierw musiał się upewnić, że tego wyćwiczonego blondyna faktycznie nie ma już w budynku. Jakiś głos w głowie mówił mu, że nie mógł

wyjść. Tym bardziej, że nie widział go, opuszczającego budynek. Gdyby to zrobił, wyszedłby razem z pozostałymi Niemcami, którzy zostali skierowani do cytadeli. Kierowany przeczuciem szedł przed siebie.

154

Trzask. Dźwięk momentalnie zwrócił jego uwagę. Przypominał coś ciężkiego uderzającego o podłogę. Akustyka w tych murach była dobra, więc można było oszacować, czy dźwięk pochodził z bliska, czy rozpo-czynał się na drugim końcu budynku. Ruszył biegiem w stronę źródła hałasu. Wbiegł do okrągłego pomieszczenia, do którego schodziły się trzy różne korytarze. Jeden z nich prowadził z powrotem ku głównemu wyjściu, więc, zważywszy na siłę rozchodzenia się dźwięku, usły-szałby dodatkowe kroki i natknąłby się na Niemca. Drugi prowadził

do drewnianych schodów, więc doszłyby dźwięki pękającego drewna, zważywszy, że schody dawno nie były odnawiane. Zatem wybrał trzecie z przejść.

Miał wrażenie, że został posadzony na białym koniu i znajduje się w jaskini smoka, a jego celem jest pokonanie potwora. „Tylko najpierw trzeba go wywabić” – pomyślał i ruszył przed siebie.

Wtem usłyszał strzał, a pocisk trafił w ścianę. Do powstałego otwo-ru brakowało mu metra. Gdyby szybciej pobiegł, prawdopodobnie po-twór by go trafił. Malutka grudka gruzu na podłodze uświadomiła mu jakie miał szczęście.

Nie widział, gdzie jest żołnierz, lecz słyszał jego kroki, które stawały się coraz cichsze. Wartecki ponownie puścił się za nim biegiem. Nie zwracał uwagi czy kolejny strzał będzie dla niego śmiertelny, bo liczyło się tylko, aby Niemiec nigdzie nie uciekł.

Gdy skręcił w następny korytarz, na jego końcu zauważył niemieckiego żołnierza. Uniósł pistolet i strzelił do niego. Huk wystrzału dużo mocniej uderzał po uszach niż na zewnątrz. Na nieszczęście chybił.

Niemiec zniknął w korytarzu, a odgłos jego kroków skojarzył się Krzysztofowi z szybkim i intensywnym stukaniem obcasów. Zrozumiał, że tamten wbiegł na wyższe piętro. Mógł przebiec cały poziom i zejść po-dobnymi schodami, tylko z drugiej strony, a wtedy miałby prostą drogę do wyjścia. Wartecki nie pobiegł za nim, ale wybrał te same schody na drugim końcu piętra. Kiedy do nich dobiegł, poczekał, aż Niemiec sam wejdzie w jego w jego pułapkę. Czekał, czekał i… nic nie słyszał. Wybiegł

na piętro i dostrzegł, że Niemca nigdzie nie ma.

– Szlag, gdzie on może być? – spytał sam siebie.

155

Gdziekolwiek Niemiec był, miał przewagę ze względu na znajo-mość pomieszczenia. Krzysztof musiał znaleźć inny sposób na po-zbycie się ogona.

– Ucie… – głos zamilkł, lecz nie zrobił tego samoistnie. Ktoś chciał go uciszyć. Krzysiek natychmiast pobiegł w stronę źródła przerwanego krzyku, który dochodził od strony głównego wejścia do budynku. Determinacja pchała go przed siebie, bo rozpoznał głos Wiktorii.

Zbiegł do przedsionka budynku, gdzie Niemiec szarpał się blond dziewczyną, która za wszelką cenę próbowała się uwolnić, lecz po chwilowej szarpaninie trzymał ją stabilnie, tak, że nie miała szans na uwolnienie.

Dostrzegłszy Krzyśka, momentalnie przystawił jej pistolet do głowy.

– Niech tylko jej włos z głowy spadnie, a gorzko tego pożałujesz! – zagroził mu łamaną niemczyzną.

– I niby co mi zrobisz, dzieciaku? Strzelisz? – Wartecki coraz mocniej zaciskał palec na spuście i był gotowy strzelić we wroga. – Strzelaj, proszę cię bardzo. Tylko uważaj, możesz nie trafić.

Sposób wymawiania słów przez Niemca mocno irytował Krzyśka. Był

połączeniem sarkazmu z wyśmianiem jego starań. Krzysiek napiął policz-ki, a z oczu buchała nienawiść. Jego myśli były nakierowane wyłącznie na uratowanie Wiktorii.

– Puść ją! – Jego żądanie było niewspółmierne do emocji, które się w nim kotłowały.

– To ty puść broń!

– Krzysiek, nie rób tego!

Chciała powiedzieć coś więcej, lecz cios w żebra ją skutecznie powstrzymał. Wartecki nie mógł patrzeć na jej krzywdę. W jego sercu ko-tłowała się chęć oddania strzału, lecz głowa powstrzymywała ten zamiar, z uwagi na nikłe szanse na trafienie do celu. Stał z wyciągniętym przed siebie pistoletem, który coraz mocniej drżał mu w ręce.

Niemiec siłą przyciągnął dziewczynę, która chciała się schylić w miejscu uderzenia, i mogła stać tylko wyprostowana. Przyłożył jej pistolet do skroni.

– Dalej chcesz ją narażać?

Złość skierowana w stronę wroga nie potrafiła zaakceptować porażki, celował w jego głowę, lecz z tyłu głowy miał świadomość, że nie trafi.

156

Ręka powoli opadła w dół, aż w końcu pistolet znalazł się tuż obok nogi, skierowany lufą do podłogi.

– Grzeczny chłopczyk, rzuć go na podłogę. – Upuścił broń. – Kopnij go w moją stronę, – następne słowa były skierowane do Wiktorii. – A ty spróbuj się ruszyć, a pożegnasz się z życiem.

Niechętnie, ale wykonał rozkaz Niemca, który kopnął jego pistolet na bok.

– Teraz mauzer.

– Nie mam go. – Krzysiek udawał głupiego, ale Niemiec nie dał się podejść. Zdenerwowany zaciskał palec na spuście. – Dobrze, dobrze, już go rzucam. – Wyciągnął mauzera.

– Czekaj! – Taki rozkaz zdziwił młodzieńca. – Wystrzel nabój za siebie, a potem wyrzuć broń.

Siła odrzutu o mało nie wybiła mu palców. Zgodnie z żądaniem Niemca wyrzucił broń, w zamian Niemiec mocno odepchnął dziewczynę i wybiegł

z budynku. Krzysiek natychmiast podbiegł do Wiktorii. Była przerażona i już widziała, jak pistolet przystawiony do jej głowy kończy jej życie.

– Nic ci nie zrobił?

– Po raz pierwszy czułam, że faktycznie mogę zginąć. – Nie dała mu dojść do słowa. Wtuliła się do niego, wylewając strumienie łez. – Jeszcze gorsza była świadomość tego, że mogłam cię stracić.

– Jestem przy tobie. – Głaskał ją po głowie, niczym rodzic, który jest wściekły na swoje dziecko za jego głupotę, lecz jeszcze bardziej jest zadowolony, że nic mu się nie stało. Jednakże powód jej obecności bardzo zdziwił Krzyśka. – Dlaczego tutaj przyszłaś? Sądziłem, że będziesz w POW.

– Krause powiedział, że jeden z jego oddziału został w Prezydium Policji. Od razu wiedziałam, że to ty.

Chęć odnalezienia ukrytego Niemca była głównym powodem, dla którego Krzysiek postanowił zostać w budynku, lecz nie jedynym. Oprócz tego chciał poznać okoliczności, co dokładnie się wtedy się wydarzyło.

Wiktoria była oszczędna w szczegółach i nic mu nie chciała powiedzieć.

Również i teraz widział, że nic nie wyjawi. Choć wciąż była w szoku, to nadal w pewnych sprawach milczała jak zaklęta.

– I dlatego pobiegłaś za mną? – Kiwnęła nieśmiało głową. – Dziękuję ci ukochana, że się o mnie martwiłaś, jednakże teraz chciałbym być sam.

157

– Krzysiek, co ty tu chcesz jeszcze robić?

– Dowiedzieć się, jak do tego doszło!

Ostry ton ukochanego jej nie powstrzymał.

– I co ci to da? – odpierała jego ataki. – Zrozum, pewnych rzeczy już nie zmienisz.

– Ale przynajmniej chcę wiedzieć. – Wiktoria zrozumiała, że dalsza dyskusja jest pozbawiona sensu. Jest uparty i nie odpuści, póki nie pozna prawdy. – Zawołam kogoś, żeby cię odprowadził.

– Nie trzeba, sama wrócę. – Część jej rozumiała, czemu chce poznać prawdę, sama nie znosiła nieświadomości, a wieść, którą mu przekazała, była dla niego szokiem. Aczkolwiek w tej chwili bała się, że te emocje za-władną nim całkowicie. Wiedziała, że go nie powstrzyma i może jedynie zaakceptować jego decyzję, choć przychodziło jej to z trudem, dlatego, nie czekając na słowa pożegnania, wyszła z Prezydium.

Kiedy Wiktoria odeszła, Wartecki zrozumiał, że jest na niego zła i nie ma ochoty z nim rozmawiać. Cieszył się, że martwi się o niego, lecz jeszcze bardziej irytowało go, że nie rozumie, przez co teraz przechodzi. Ma rację, że pewnych rzeczy już nie da się zmienić, ale przynajmniej chciał poznać prawdę. Choćby tę najgorszą.

Wrócił w głąb budynku. Szukał pokoju, gdzie były gromadzone wszelkie informacje na temat działalności policji. Choć minął dzień od wybuchu powstania, wątpił, żeby udało im się cokolwiek stąd wynieść. „Czemu ich nie spalili?” – zastanawiał się. Przecież musieli mieć jakieś tajne informacje, którymi nie chcieli się chwalić całemu światu. Powinny być ukryte gdzieś głęboko i gdy będzie gorąco, to należałoby je spalić. Nie czuł swądu spalonych kartek, więc wszelkie informacje z działalności Prezydium Policji powinny być gdzieś tutaj.

Otworzył drzwi do jednego z pomieszczeń. Było tam kilka biurek, a na każdym z nich stały maszyny do pisania oraz telefony. Na środku pomieszczenia znajdowała się mapa Poznania, a na niej kilka figurek.

Nie wiedział, kogo one symbolizują, lecz żadna z nich nie została postawiona w miejscu istotnym dla Poznaniaków. Krzysiek, patrząc na mapę, stwierdził, że Szkiebry niewiele wiedziały o ich sytuacji w Poznaniu.

158

Ale to nie była informacja, po którą przyszedł. Zszedł do podziemi.

Jak się spodziewał, tutaj znajdowali się oskarżeni o spisek przeciwko władzy. Gdy przekroczył próg jednego z pomieszczeń, dostrzegł miejsce, przygotowane do przesłuchiwania więźniów. Na ścianach, podłodze i na stołach dostrzegł ślady krwi. Z odrazą wyobraził sobie sceny przesłuchania nieszczęśników, którzy byli tutaj zatrzymani, lecz poczuł też dumę z Polaków, którzy trzymali język za zębami, mimo ku-szącej perspektywy życia na wolności.

Żaden z nich nie oparł się pokusie i tak oto POW mogło swobodnie działać na terenie Wielkopolski. Po chwilowych przemyśleniach wyszedł

z pomieszczenia. Trafił do kolejnego, które przypominało mu coś na kształt archiwum. Zabrał jedną z teczek i rozpoczął przeglądanie jej zawartości.

Miała kilkadziesiąt stron, od góry do dołu zapełnionych informacjami o jednej osobie. Mieli wieloletnią lukę w informacjach o niej i większość z kartek zawierała jedynie dane z ostatniego roku.

Doszedł do stron, do której przypięte było zdjęcie. Wartecki widząc je, był zdziwiony tym, kogo przedstawia, lecz im bardziej zagłębiał się w treść zamieszczoną pod zdjęciem, tym bardziej trawiła go nienawiść i myślał wyłącznie o zemście, a dzisiaj miał ku temu możliwość. Mógł dwa razy zabić Niemca, który za to wszystko odpowiada.

Rozdział 13

18 listopada 1918, siedziba POW, Poznań

Wierzejewski nadal był wściekły na Palucha za niesubordynację, która o mały włos nie naraziła Wiktorii Rodnas oraz Joanny Warteckiej w trakcie ich misji dyplomatycznej. Choć słynął z racjonalnego działania, to gdy z pozostałymi działaczami go ratowali, miał ochotę rozszarpać go gołymi rękami. Dopiero reakcja pań zdołała go uspokoić, aczkolwiek do dzisiaj nie minęła mu chęć ukarania niepokornego działacza.

Aktualnie były jednak poważniejsze sprawy do przedyskutowania.

– Grenzchutz w Poznaniu – rozpoczął Wierzejewski. – Co z tym robimy? Oczywiście, w końcu nasze działania musiały się tak skończyć.

– Nie odpuszczą nam, póki nie będziemy im całkowicie posłuszni.

– Członkowie uznali uwagę Langego za coś oczywistego, więc nic nie skomentował.

– Moim zdaniem to pora, żeby pokazać Niemcom, jak się kończy spro-wadzanie oddziałów do Wielkopolski. Same problemy. Skoro nie pozwalają nam żyć po swojemu, to czemu my mamy się godzić by żyć tak jak oni?

Wykurzmy ich, w końcu mamy ku temu szansę.

Wszyscy się już przyzwyczaili, że dla Palucha jedynym rozwiązaniem każdej sytuacji jest bunt zbrojny i nic nie jest skuteczniejszą metodą niż naciśnięcie spustu i wystrzelanie Niemców jak kaczek. Tylko jednego porucznik nie potrafił zrozumieć: Niemcy nie są spłoszonymi kaczkami, tylko zranionym niedźwiedziem.

– Pan naprawdę chce widzieć czołgi, armaty i inny ciężki sprzęt w stolicy Wielkopolski? – Na każdą niedorzeczną propozycję Palucha Wartecka odpowiadała już sarkazmem. Tylko to do niego trafiało. – A my, czym im odpowiemy? Mauzerem?

161

– Zanim przyjadą tutaj czołgi, uda nam się wyswobodzić Poznań, a z czołgami nie wjadą do stolicy Wielkopolski.

– Nie byłbym tego taki pewny – skontrował Lange, który również uważał pomysł Palucha za niedorzeczny. Rozpoczęcie teraz walk, to jak proszenie się o problemy. Trzeba to rozwiązać w sposób polityczny.

– Tak, oczywiście. Zaprośmy naszych wrogów na herbatkę i pogadajmy sobie z nimi o pogodzie. Panowie, służyliście w armii cesarskiej i wiecie, że do nich nic innego nie trafi, jak argument siłowy. Kiedy, jak nie teraz?

Wierzejewski i Lange doceniali ambicję i zapalczywość porucznika w walce z Niemcami, lecz w przypadku niektórych swoich pomysłów, powinien pięć razy ugryźć się w język, zanim coś powie. Raz na pewno nie wystarczy.

– Nie chcę się wtrącać, jednakże rozwiązanie polityczne właśnie przyniosło nam sukces. Zgodzili się zorganizować sejm dzielnicowy, na którym będzie rozstrzygana sprawa Polska – wtrącił się Wojciech Korfanty, który dostał przepustkę z Reichstagu na kilkutygodniowy pobyt w Poznaniu. Od tego momentu czynnie uczestniczył w obradach POW, jeśli dotyczyły one tematów politycznych.

– Niemcy i tak będą to mieli gdzieś. Zignorują nasze uchwały i tylko się ośmieszymy na oczach całego cesarstwa.

– Chcę tylko wypomnieć porucznikowi, że Cesarstwo Niemieckie upa-dło, a teraz istnieje Republika Weimarska.

Paluch został wzięty w krzyżowy ogień sarkazmu. Nikt nie pochwalał

jego pomysłu, który z kolei on uważał za jedyne sensowne rozwiązanie wobec Niemców i ich polityki kagańcowej. Dostrzegł, że nie ma czego szukać wśród działaczy POW, więc postanowił opuścić zebranie.

– A pan dokąd idzie? – Wierzejewski nie zakończył jeszcze zebrania, więc zachowanie Palucha mocno go wzburzyło. – Zebranie się jeszcze nie skończyło.

– Ale widzę, że nie mam czego tutaj szukać, skoro moje pomysły są przez państwa tak wyśmiewane.

Odwrócił się i ruszył w stronę wyjścia. Już otwierał drzwi wyjściowe, lecz założyciel POW ponownie je zatrzasnął, a trzask zamknięcia rozszedł

się po całym pomieszczeniu, wywołując gęsią skórkę wśród pozostałych członków. Wartecka oraz Wiktoria wiedziały, że Wierzejewski potrafi się 162

zdenerwować. Rzadko to robił, ale gdy mu się to zdarzało, to szło w pięty wszystkim dookoła, nie tylko głównemu adresatowi. Mieczysław wyglądał na zaskoczonego nagłą reakcją założyciela i przez chwilę stał nieruchomo jak posąg.

– Zebranie jeszcze się nie skończyło i nikt nie zwolnił pana z jego uczestnictwa, proszę wrócić na swoje miejsce.

Ambitny żołnierz zauważył determinację Wierzejewskiego. Podobną widział wśród wyższych dowódców w armii cesarskiej. Oni byli od niego wiele lat starsi, nie spodziewał się, że tak samo zachowa się ktoś w podobnym do niego wieku. Niechętnie, ale wrócił na swoje stanowisko.

Oczywiście nieraz zdarzało się, że ktoś wychodził w trakcie trwania obrad, lecz odbywało się to wyłącznie na podstawie zezwolenia głównodowodzącego.

Powrócili do wcześniej przerwanych rozmów.

– Panie pośle, czy na sejmie dzielnicowym będzie podejmowana sprawa Grenzchutzu? – spytała Wartecka.

– Nie musimy czekać aż do sejmu dzielnicowego. – Korfanty zadziwił

wszystkich rzuconym stwierdzeniem. – W Poznaniu jest przedstawiciel rządu niemieckiego, który kontrolował poprawność wyboru posłów na sejm dzielnicowy.

– No i co w związku z tym? – wyjątkowo zainteresował się Paluch. –

Pilnowaliśmy, żeby niczego nie wywinął. Sprawdzał tylko, czy w każdym okręgu wyborczym odpowiednio oddawano głosy. Wywiązał się ze swojego zadania, ale co to ma wspólnego z nami?

– Otóż to, że mogę przeforsować, aby zaprzestano wprowadzenia Grenzschutzu do Poznania.

Choć Korfanty nie znosił porucznika Palucha, już nie odzywał się do niego w sposób ironiczny.

– Kiedy się pan z nim będzie widział? – spytała Wartecka.

– Za dwa dni.

19 listopada 1918, Poznań

Wojciech zatrzymał się w Poznaniu w przypadkowo wybranym hotelu. Obsługę hotelową poprosił o dostęp do radia. Jako poseł musiał być na bieżąco z wszelkimi nowościami, związanymi z Polską i Polakami.

163

Oczywiście niemieccy politycy deprecjonowali problem ilości Polaków na ziemiach zaboru pruskiego, toteż nikt się nimi nie przejmował. Poseł pokazywał im, że problem nie jest wcale taki mały, za jaki go uważają.

Ustawił odpowiednią audycję i skupił się na wiadomościach. Głównym tematem była sprzeczka między Komitetem Narodowym Romana Dmowskiego a nowo utworzonym rządem Jędrzeja Moraczewskiego. Przedstawiciel tej drugiej strony miał wygłosić exposé, w którym przedstawi przyszły plan na odbudowę Polski.

– Szanowni rodacy, drodzy bracia i siostry. Zostałem wybrany jako wasz przedstawiciel i obrońca narodu polskiego i jestem zobowiązany do przedstawienia kierunku rozwoju naszego kraju. Otóż, po wielu latach niewoli, w końcu udało nam się uzyskać wolność, o którą tak długo żeśmy zabiegali, i o którą tak długo walczyliśmy. W końcu, po stu dwudziestu trzech latach, nam się to udało. Żyjemy w wolnej Polsce.

Poseł czekał na ważniejsze informacje, przede wszystkim informacje w jaki planuje odbudować z ruin państwo polskie. Całe szczęście nie musiał długo czekać.

– Jak dobrze wiemy, nasz kraj jest w kryzysie. Sytuacja gospodarcza jest tragiczna – „Wyjątkowo jak na polityka nie owija w bawełnę” – pomyślał Korfanty. – Musimy myśleć o odrodzeniu się Polski nie tylko jako kraju na mapie Europy, lecz przede wszystkim jako potęgi gospodarczej Europy, a nie zrobimy tego, póki nasi rodacy są zmuszeni żyć za granicą.

Te słowa bardzo nie spodobały się Korfantemu. Chciał, żeby Polacy mieszkający na emigracji mogli wrócić do Polski i żyć w niej tak samo, jak żyli tam. Jednakże premier Moraczewski mówi o tym wprost i Korfanty miał obawę, że zaraz przejdzie do słów, które bardzo mu przeszkodzą w ju-trzejszej rozmowie z wysłannikiem rządu niemieckiego.

– Drodzy rodacy, na ten moment zjednoczenie całej Polski jest najważniejsze, a ciągle jeszcze nasi bracia i siostry w Wielkopolsce, na Śląsku, na Kujawach i na Pomorzu są pod okupacją zaborcy. Dlatego trzeba odzyskać to, co nam bezkarnie zabrano.

Wyłączył radio. Jego przeczucia okazały się słuszne, Moraczewski utrudnił mu jutrzejszą rozmowę. Przywódca polskiego rządu dał powód do przysłania oddziałów Grenzschutzu do Poznania i całej Wielkopolski.

164

20 listopada 1918, Poznań

Poseł Korfanty ucieszył się na myśl, że rozmowę w sprawie sprowadzenia Grenzchutzu do Poznania przeprowadzi z Hellmutem Von Gerla-chem. Znał go jako posła z ramienia Zgromadzenia Narodowo-Socjalne-go, po którego rozwiązaniu przyłączył się do Unii Wolnomyślicielskiej, aż w końcu założył Unię Demokratyczną. Następnie został podsekretarzem w pruskim Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Nierzadko wstawiał się za Polakami znajdującymi się w zaborze pruskim, wykazując się przy tym głębokim zrozumieniem ich sytuacji.

Zdawał sobie sprawę, że Jędrzej Moraczewski swoim wystąpieniem na rozpoczęcie obrad skompletowanego rządu utrudnił mu rozmowę. Dał

powód do powołania oddziałów Grenzchutzu do Poznania. „O takich sprawach nie mówi się na głos!” – grzmiał w myślach Korfanty na wspomnienie wysłuchanych poprzedniego dnia słów. Gdyby teraz miał do czynienia z premierem Moraczewskim, rozszarpałby go gołymi rękami i nic by go nie obchodziło, że jest on przedstawicielem władzy. Dzięki jego exposé musiał szukać argumentów dowodzących, że ludność zamieszkująca Poznań jest proniemiecka.

Wchodził do dobrze znanego sobie przedstawicielstwa Naczelnej Rady Ludowej. W środku panowała atmosfera pracy. Każdy miał mnóstwo obowiązków w związku z wyborami przedstawicieli do obrad sejmu dzielnicowego. Ustalono, że jeden przedstawiciel będzie odpowiadał za sprawy około dwóch i pół tysiąca obywateli o polskim pochodzeniu. Teraz liczono głosy i przebiegało to pod kontrolą Helmuta von Gerlacha. Korfantemu przypominał on profesora z renomowanej uczelni niemieckiej, z której został wyciągnięty w trakcie pracy nad ważnym projektem naukowym. Był elegancko ubrany. Marynarka była wyprasowana, podobnie jak koszula pod nią. Miał krótkie włosy z wi-docznymi zakolami.

W pomieszczeniu znajdowali się żołnierze Straży Ludowej. Tylko niewielka część była pochodzenia niemieckiego, bo większość z nich dumnie reprezentowała biało-czerwone barwy. Korfanty zaczepił

przedstawiciela Reichstagu.

165

– Dzień dobry, panie Von Gerlach. Mam do pana sprawę.

– Przepraszam, panie pośle, nie widzi pan, że jestem zajęty liczeniem głosów na wasz sejm dzielnicowy? – Wygląda na to, że on też go poznaje.

Zresztą trudno nie rozpoznać posła, który jako jeden z nielicznych dąży do przeforsowania ustaw dotyczących Polaków.

– Zdaję sobie sprawę, lecz ta sprawa może mieć poniekąd pośredni wpływ na przebieg sejmu dzielnicowego.

Cokolwiek tyczyło się sejmu dzielnicowego, tyczyło się też von Gerlacha. Wykazał zainteresowanie tematem, który chciał rozpocząć.

– Pracowaliście wytrwale, zróbcie sobie pięć minut przerwy. Zawołam was.

Nikt jednak nie ufał Niemcowi, zwłaszcza jeśli dodatkowo był politykiem. Początkowo nie chcieli się ruszyć – jeden patrzył na drugiego i próbowali znaleźć podpowiedź, jak mają zareagować. Helmut chciał powtórzyć rozkaz, lecz Korfanty go wyprzedził.

– Proszę, zostawcie nas samych na moment. Jest już późno, a wy pra-cujecie bez przerwy. Należy wam się krótka przerwa. – Uwierzyli w słowa Korfantego. Jako pierwsi pomieszczenie opuścili żołnierze Straży Ludowej, a po nim pracownicy NRL. Gdy Korfanty był sam na sam z Helmu-tem, rozpoczął negocjacje. – Wiem, że zależy panu na bezpieczeństwie w trakcie sejmu dzielnicowego…

– Do rzeczy, panie pośle!

No tak, wyższość niemiecka. Minęło kilka tygodni, od kiedy opuścił

Reichstag, lecz sposobu traktowania Polaków przez Niemców nigdy nie zapomni. Rozmawiając z Niemcami, odczuwał wyraźnie ich pogardę i poczucie wyższości.

W przypadku von Gerlacha oczekiwał ugodowości, zważywszy, że nieraz też stawał w imieniu Polaków pod zaborami. Jednak wczorajsze słowa premiera miały wpływ na jego postawę w stosunku do Polaków. Moraczewski zapomniał, że były przedstawiciel Unii Demokratycznej w Reichstagu wykazuje się pacyfistyczną postawą i gardzi wojną.

– Mam na myśli sprowadzenie do Poznania oddziałów Grenzschutzu. –

Korfanty jasno postawił sprawę.

– Zostaną tam sprowadzone, aby zapewnić bezpieczeństwo w trakcie obrad.

166

– Ich obecność wywoła wyłącznie antagonistyczne reakcje ludzi miesz-kających w Poznaniu. Dlatego proszę o zaprzestanie tych działań.

– A to dlaczego pan uważa, że mogą stanowić niebezpieczeństwo? –

Wyniośle skrzyżował ramiona. – Uważa pan, że im mniej żołnierzy będzie pilnowało porządku obrad, tym będzie bezpieczniej?

Korfantemu chodziło o żołnierzy pochodzenia niemieckiego, jednakże nie mógł mu tego powiedzieć wprost.

– Chodzi o to, że my Polacy ostro reagujemy, gdy ktoś chce nam coś narzucić.

– Nie da się tego ukryć.

– I dlatego właśnie obecność Heimatschutz wystarczy, aby ludność w trakcie obrad była bezpieczna.

Dla Wojciecha powód był oczywisty, ale nie dla Niemca.

– Chcę zauważyć, panie pośle, że Poznań nie tylko jest polski, lecz za-mieszkuje tu jeszcze spora część ludności niemieckiej.

„Którą żeście tu sprowadzili, wysiedlając ludność polską. Pragnęliście, żeby Poznań był niemiecki, poprzez wywózki polskiej ludności” – pomyślał poseł, który miał ochotę wytknąć to podsekretarzowi. W ostatniej chwili ugryzł się w język.

– Prawda, jednakże występuje przewaga ludności polskiej. Niewielka, ale jednak. Dlatego jeśli Grenzschutz pokaże swoją obecność w Poznaniu, może to spowodować zryw niepodległościowy Polaków, a przez to dojdzie do walk i ofiary mogą być wśród ludności cywilnej, zarówno polskiej, jak i niemieckiej.

Korfantemu bardziej zależało na Polakach niż na Niemcach, ale niemiecki polityk wyżej stawiał obywateli niemieckich niż polskich.

Niemiec długo się zastanawiał nad słowami posła. Argumentacja nie była pozbawiona sensu, lecz nie chciał się zgodzić na zaproponowane rozwiązanie.

– Straż Ludowa będzie sprawować kontrolę nad obradami, Heimatschutz oraz Grenzchutz też – postanowił twardo. – Co do tego nie ma żadnych wątpliwości. Każdy musi się czuć bezpiecznie i o bezpieczeństwie nie ma sensu rozmawiać. Je trzeba zapewnić zarówno polskiej, jak i niemieckiej stronie.

167

– Tak bardzo panu nie zależy na tych, którzy są w Poznaniu? – Korfanty chwycił się ostatniej możliwości. – Żołnierze niemieccy są zmęczeni wojną i nie mają ochoty siedzieć z dala od rodzin, do których mają kilkaset kilometrów.

– Podważa pan oddanie niemieckiego żołnierza służbie?!

– Kilonia? Frankfurt? Hamburg? Brunszwik? Dalej mam wymieniać?

Wargi Helmuta nerwowo drżały. Za wszelką cenę chciał zaprzeczyć polskiemu posłowi, lecz prawda była po jego stronie. Irytowało go, że Polak śmie mu wypominać błędy żołnierzy kraju, który reprezentuje.

– Żołnierze w Poznaniu są bardzo dobrze opłacani, dlatego jestem przekonany, że nie odważą się zdezerterować ze służby. Choć panu się to może wydawać dziwne, to w Poznaniu ich służba przebiega wzorowo.

„Jeśli za wzorowo uważamy maltretowanie ludności pochodzenia polskiego, to faktycznie są aż nadto wzorowi” – ironizował w myślach Korfanty.

– Zgodzę się, jednakże nie chcę, aby ktoś z nich nie mógł wrócić do swojego domu, tylko dlatego, że postanowiliśmy nie zadbać o ich bezpieczeństwo. Mają już dosyć wojny, a przysyłając Grenzschutz, narażamy ich na niebezpieczeństwo.

– Przyjmuję pańskie uwagi, panie pośle.

– Ale…

– Dosyć! – Poseł zrozumiał, że dyskusja się skończyła i ostatnie zdanie należało do von Gerlacha. – Grenzchutz będzie w Poznaniu, bo ma tu do wypełnienia bardzo ważną misję. Odpowiadam za Poznań i nie mogę dopuścić, żeby cokolwiek się tutaj wydarzyło. Czy jeszcze ma pan do mnie jakąś sprawę?

– Według Korfantego sprawa, z którą przyszedł, nadal nie była rozwiązana, lecz tylko pokręcił głową, uznając swoją porażkę w negocjacjach. – W takim razie proszę mi wybaczyć, ale muszę wracać do pracy.

Niemiec otworzył drzwi i zaprosił przedstawicieli NRL z powrotem do siedziby. Żołnierze i pracownicy NRL spojrzeniami pytali o efekt rozmowy. W odpowiedzi Wojciech posłał im kwaśną minę. Następnie wyszedł

z pomieszczenia.

Początkowo był wściekły na przewodniczącego polskiego rządu, za słowa wypowiedziane we wczorajszym exposé. Jednakże po dłuższej chwili dostrzegł, że to ostatnie wybryki POW zmusiły władze niemieckie do 168

podjęcia radykalnych kroków, czego efektem będzie sprowadzenie Grenzschutzu do Poznania. Spodziewał się swojej przegranej. Niemcy byli uparci i jeśli już coś postanowili, musiało być po ich myśli.

Zastanawiał się teraz, co to oznacza dla Poznania. Od tej chwili wojskowe akcje POW będą utrudnione lub całkowicie zawieszone. Jeśli Grenzchutz zostanie sprowadzony do Poznania i całej Wielkopolski, to podziemna armia będzie pod czujną obserwacją. Nikt nie będzie wiedział, kto jest kim. Pobiegł do POW i choć była późna pora, to musiał jak najszybciej przekazać jego działaczom wieść o porażce swoich rozmów.

Rozdział 14

28 grudnia 1918, Prezydium Policji, Poznań

Krzysiek nie mógł się pogodzić z tym, że Niemiec, który był odpowiedzialny za to wszystko, już dwukrotnie uszedł spod jego topora. Nie mógł

znieść, że wróg gra mu na nosie, a nawet śmiał grozić jego ukochanej.

W myślach wielokrotnie obiecywał swojemu ojcu, że odpłaci się każdemu Niemcowi za wszystkie lata niewoli, ale jak miał to zrobić, skoro ktoś potrafił uciec spod jego ręki? Nie interesowało go, że jednego z nich zabił

w brutalny sposób. Zasługiwał na to. Podobnie jak ten, który go dwukrotnie pokonał, też na to zasłużył.

Widząc, że dalsza jego obecność w tym miejscu będzie powodować wspomnienie dawnych czasów, zamknął teczkę i odłożył ją z powrotem na półkę. Wyszedł z budynku i udał się w stronę siedziby organizacji. Na ulicach nie było nikogo oprócz żołnierzy. Zauważył, że z wielu okien wyglądali przerażeni obywatele. Ci, którzy krótko na niego spoglądali, natychmiast chowali się przed jego wzrokiem. Nie dostrzegłszy polskich odznak, traktowali go jak Niemca.

Po półgodzinnym marszu dotarł do siedziby POW. Zauważył wszystkich najważniejszych dowódców. Był Paluch, Wierzejewski, Lange, Krause oraz jeden z działaczy, którego nie poznał.

– W końcu raczyłeś przyjść – zaczepiła go Wiktoria. Lubiła mu żartobliwie dogryzać, ilekroć miała ku temu okazję. Podobało jej się, jak Krzysiek denerwował się na docinki, bo robił to w taki sposób, że jeszcze bardziej się rozczu-lała. Aczkolwiek zauważyła, że dziś nie jest w nastroju do żartów.

– Co tu się działo?

– Wybrano dowódcę powstania – wskazała głową na nieznajomego działacza. – Major Stanisław Taczak. Służył w armii niemieckiej w trakcie Wielkiej Wojny. Podobnie jak Paluch i wielu naszych żołnierzy.

171

Jego awans musiał nastąpić niedawno, bo na mundurze wciąż miał trzy gwiazdki.

– Coś jeszcze mnie ominęło?

– Próbują ustalić, w jaki sposób ma przebiegać powstanie. Nikt nie wie, co się dzieje, a ja i kilka dziewczyn odbieramy meldunki z pozostałych miast. Tak oto dowiedzieliśmy się, że zostało wyzwolone Gniezno oraz kilka pobliskich miast.

– Dziękuję ci bardzo. – Przytulił ją tak delikatnie, że poczuła się zaskoczona. Była na niego zła, że próbuje dociec prawdy, która już i tak nic nie mogła zmienić, ale kiedy znajdowała się w jego objęciach, nic innego nie miało znaczenia. – Dziękuję, że tak się o mnie troszczysz.

– Chyba nie sądziłeś, że będzie inaczej, głuptasie.

Krzysztof zaśmiał się niepewnie, po czym puścił ją i udał się do dowódców.

– Krzysiek. – Troskliwa nutka w jej głosie odwróciła jego głowę z powrotem w jej stronę. Do oczu zaczęły napływać jej łzy, ale próbowała je powstrzymać. – Uważaj na siebie, proszę cię, gdziekolwiek cię wyślą, uważaj na siebie. Nie wytrzymam, jak i ciebie jeszcze stracę.

– Obiecuję, że będę uważał.

Poszedł do dowódców, a ona wróciła do opuszczonego stanowiska tele-grafistki. Pierwszym, który go wypatrzył był Krause.

– Majorze Taczak, to jest właśnie ten młodzieniec, który jako pierwszy wszedł do Prezydium Policji i skupił ogień na sobie. Pomogło nam to wejść do gmachu i uwolnić naszych żołnierzy.

Major z dystynkcjami kapitana spojrzał z podziwem na studenta.

– Tak więc to ty jesteś Krzysztof Wartecki. – W odpowiedzi Krzysiek kiwnął głową. – Taką odwagę należy docenić, więc w imieniu Polskiej Organizacji Wojskowej awansuję cię do stopnia kaprala.

Tylko chłopak był zaskoczony wyróżnieniem. Pozostali zgromadzeni przy stole widocznie się tego spodziewali.

– Nie wiem co powiedzieć. – Krzysztof, zaskoczony, miał problem z wypowiadaniem słów. – Serdecznie dziękuję.

Wrócili do przerwanej dyskusji o dalszej walce z okupantem.

– Zatem Szkiebrów nie ma już w Kłecku, Witkowie, Powidzu, Trze-mesznie, Wrześni oraz Gnieźnie – zaczął major. – Czy wiemy już coś więcej odnośnie do oddziałów tam stacjonujących?

172

– Niewiele – odparł Paluch. – Oprócz Gniezna, nie mamy wielkich oddziałów, a prawdopodobnie jedynie kilkudziesięciu ludzi.

– Musimy ich wzmocnić. Niemcy na pewno już planują odbicie tych miast. Dodatkowo z Wrześni musimy ruszyć na Środę Wielkopolską.

– W jakim celu? – Dla Wincentego Wierzejewskiego krok ten wydawał

się pozbawiony sensu.

– Pozwoli nam to szybko ruszyć na południe, bo od strony Śląska Niemcy na pewno zaatakują Poznań. Nie wiem, w jakim stopniu są przygotowani do kontrataku, ale…

– Panie majorze, ważny komunikat! – Z drugiego końca sali odezwała się Wiktoria, która odbierała informacje przez prowizoryczną stację radio-foniczną, a gdy nadawca skończył odłożyła telefon. – Niemcy formułują oddziały w Bydgoszczy, żeby odbić Gniezno.

– Wysyłamy oddziały do Gniezna – zarządził Paluch, jakby to on wydawał dyrektywy zamiast Taczaka. – Stamtąd wyruszymy na atak, by zdobyć wielko…

– Wiem o tym, panie poruczniku, jednakże na atak jest jeszcze zbyt wcześnie. Nie wiemy, jakimi dokładnie oddziałami Szkiebry przybyły do Bydgoszczy. Aczkolwiek zbliżymy się do nich i poczują twardy mur, gdy będą próbowali przedrzeć się do Gniezna.

– Już biorę oddziały i tam idę. –Paluch wstał, jakby słowa Taczaka uznał za rozkaz.

– Co pan taki w gorącej wodzie kąpany? Spokojnie, każdy z nas będzie miał udział w walkach. Dajmy się wykazać naszemu nowemu kapralowi.

Paluch dyskretnie spojrzał na Krzyśka Warteckiego. Do niego nie miał

nic, tylko do rozkazu Taczaka, z którym się nie zgadzał. Uznał, że to on, jako doświadczony żołnierz, powinien uczestniczyć w samym środku bitwy. To nie jest miejsce dla nieopierzonego żołnierza.

– Ilu ludzi mam zabrać? – spytał młody kapral.

– Weźcie dwa oddziały z cytadeli. W Gnieźnie dysponujemy cztery-stoma ludźmi. Myślę, że więcej nie jest potrzebne. Jeszcze jakieś pytania kapralu? – Krzysiek wszystko już wiedział, więc zaprzeczył ruchem głowy. – Jesteście wolni, odmaszerować.

173

– Tak jest. – Zasalutował i wyszedł z siedziby POW.

Udał się do cytadeli. Pierwszy raz z wojskiem miał do czynienia, gdy dołączył do oddziału Krausego w trakcie szturmu na Prezydium Policji.

Nie minął dzień od tego momentu, a już dostał swój pierwszy oddział do uformowania. Zmierzając na miejsce, zastanawiał się, czemu tak łatwo przychodzi mu strzelanie do ludzi. Ilekroć polował z tatą, tylekroć uciekał

od późniejszego patroszenia zwierzyny. Zajmował się tym ojciec, bo widział, że syn brzydzi się usuwaniem wnętrzności ze zwierząt. Wiedział, że jest zbyt delikatny, aby komukolwiek wyrządzić krzywdę.

Jednakże okazało się, że strzelenie do człowieka przyszło mu dość łatwo. Oprócz pocisku wypuszczonego w stronę Polaka, żadnego ze swoich strzałów nie żałował.

Krzysiek wchodził do wojskowego obiektu. Miał wrażenie, że początek ich walki o wolność przypomina jedno wielkie zamieszanie. W cytadeli również panował chaos. Żołnierze chodzili w swoje wyznaczone punkty, ale niektórzy nawet nie wiedzieli, gdzie mają iść. Zawsze wydawało mu się, że wojsko jest czymś uporządkowanym i działającym niczym zegar szwajcarski.

Próbował się jakoś odnaleźć w tym rozgardiaszu. Rozglądał się za chęt-nymi do walki. Major Taczak spokojnie wydał rozkaz, lecz młodzieniec zrozumiał, że musiał go wykonać natychmiast. Widział, jak Poznaniacy chcieli przekazać armaty czy ciężkie karabiny do odpowiednich oddziałów, ale sami nie byli pewni, które oddziały miały je otrzymać. Uznał, że nie ma sensu szukać dowódcy.

– Zbieram ludzi do Gniezna, kto chce iść ze mną, niech wystąpi. – Ci, którzy usłyszeli, stanęli nieruchomo. Nikt go nie znał, toteż nie miał wśród nich żadnego poważania. Nie był Wierzejewskim czy Paluchem, z którymi uczestniczyli w akcjach.

– A kim ty jesteś? – spytał z pogardą powstaniec, który wyglądał na starszego od Krzyśka. – I od kiedy to dzieci dowodzą wojskami?

– Jestem kapral Krzysztof Wartecki i z rozkazu majora Taczaka zbie-ram oddziały do Gniezna. Niemcy obwarowali się w Bydgoszczy i zamierzają ruszyć na miasto. Jeśli ich nie wspomożemy, tamtejsze oddziały mogą nie przetrwać.

174

Nikt się już nie odezwał, lecz nikt też nie wyrywał się by wspomóc powstańców z Gniezna. Krzysiek patrzył i nie dowierzał. Miał wrażenie, że wzrok go myli. Jednakże wszystko to działo się naprawdę i żaden z żołnierzy nie chciał wspomóc go w walce o Gniezno.

Zaczynał tracić nadzieję, że ktoś się do niego przyłączy. Już miał siłą zmusić przypadkowych ludzi do walki o braci w Gnieźnie, ale chwilę później dołączył do niego jeden z ochotników. Wyglądał na niewiele starszego od niego, lecz z jego twarzy biła determinacja. Widząc zapał młodzieńca, chwilę później dołączył następny żołnierz i od tego momentu kolejni już podchodzili bez oporów. W krótkim czasie udało mu się zebrać określoną liczbę żołnierzy i Krzysztof zwrócił się do nich jako dowódca:

– Dostaliśmy rozkaz, żeby jak najszybciej dostać się do Gniezna.

Koni na tyle nie mamy, a patrząc na porę dnia, to piechotą dojdziemy tam w środku nocy. Dlatego też pojedziemy pociągiem. Ostatni pojedzie tuż przed ósmą. – Spojrzał na swój zegarek przypięty do płaszcza. – Mamy dokładnie dwie godziny, aby zebrać najpotrzebniejsze rzeczy. Piętnaście minut przed ósmą zbiórka na dworcu głównym. Odmaszerować.

Większość jego oddziału stanowili dezerterzy z armii zaborcy lub żołnierze SL i SSiB, zatem główny ich ekwipunek znajdował się w cytadeli miejskiej. Krzysiek natomiast musiał udać się do swojego mieszkania.

Dotarł do niego pół godziny później. Zabrał wszystkie najpotrzebniejsze rzeczy i udał się na dworzec główny. Do odjazdu pociągu pozostało pół

godziny. Pięć minut później zjawili się pierwsi żołnierze z jego oddziału, a tuż przed uzgodnionym czasem byli już wszyscy. Wartecki widział, że wielu traktuje go jak młokosa, który nie zna się na wojowaniu. Sam się tak czuł i nie chciał tworzyć sztucznej bariery między nimi.

– W dwuszeregu zbiórka. – Ich przeszłość w niemieckiej armii była aż nadto widoczna. Ustawili się wzorowo od najmniejszego do największego, a mauzery trzymali pionowo, gotowe do strzału. – Spocznijcie. Widzę po was, że wielu z was traktuje mnie jak dzieciaka, który z wojną nie ma nic wspólnego. Wcale wam się nie dziwię, bo sam się zastanawiałem, czemu ja i gdy major Taczak przekazał mi awans, to nie uwierzyłbym.

Taki sposób przekazywania słów przez dowódcę musiał być dla nich nowy, bo wielu patrzyło na Warteckiego, jakby nie wiedział, co robi.

175

– Jednakże zamierzam mu pokazać, że się nie mylił – kontynuował Krzysiek. – A także chcę wam udowodnić, że możecie mi zaufać. Nie znam się na wojskowym rzemiośle. Studiowałem w Londynie, a przyjechałem do Wielkopolski, żeby walczyć o możliwość życia w wolnej Polsce. Dlatego proszę o waszą pomoc i radę w każdej sytuacji. To ja jestem dla was, a nie wy dla mnie. Tylko razem możemy stworzyć zwarty oddział i chcę byście wiedzieli, że jakikolwiek rozkaz wam wydam, będę go wykonywał jako pierwszy. Jeśli każę wam się rzucić w wir walki, wiedzcie, że ja pójdę tam jako pierwszy.

Deklaracja była dość odważna i wielu żołnierzy spojrzało z szacunkiem na młodego kaprala. Pozostało mu tylko dotrzymać słowa.

– Póki będę wami dowodził, chcę byście wiedzieli, że jestem przy was i póki me serce bije i ciało nie odmawia posłuszeństwa, będę walczył

o naszą wolność. – Następnie przypomniał im o śmierci swojego ojca oraz o sprawie, którą wyjawiła mu Wiktoria. Gdy skończył, patrzyli w jego stronę z nienawiścią w oczach, ale złość nie była skierowana na niego, tylko na tych, którzy uczynili mu tyle zła. Pragnęli, aby ten pociąg jak najszybciej przyjechał, żeby mogli ruszyć na wroga. Przyjechał chwilę później.

– Zatem chodźmy dokopać Szkiebrom za sto dwadzieścia trzy lata niewoli. Niech wiedzą, że z Polakami się nie zadziera.

Podobnie jak rycerze przed bezpośrednim starciem z wrogiem krzykiem za-znaczali swoją obecność, tak i oni, odpowiedzieli na wezwanie Krzyśka wrzawą.

Brakowało tylko wystrzałów z karabinu, lecz trzeba było oszczędzać amunicję.

Wsiedli do pociągu i ruszyli do Gniezna.

*

Do miasta przyjechali dwie godziny później. Zapadł już zmrok i tylko latarnie oświetlały okolicę. Była dziesiąta i choć miasto już spało, im sen nie miał być dany.

– Musimy udać się do miejscowego oddziału POW.

Krzysiek nigdy tu nie był, ale jak się dowiedział w pociągu od jednego ze swoich żołnierzy, oddział znajdował się w pobliżu bazyliki Świętego Wojciecha. Wychodzili z dworca, gdy nagle przed nimi pojawił się żołnierz w mundurze niemieckim z biało-czerwonym proporcem.

176

– Kapral Krzysztof Wartecki?

– Tak, to ja – potwierdził, choć zastanawiał się, skąd obcy wie jak się nazywa.

– Zostałem poproszony przez komendanta miasta Zygmunta Kittla, żebym przyprowadził was do POW.

– Będziemy zaszczyceni.

Żołnierz, pomimo początkowej elokwencji, nie wydawał się zbyt-nio rozmowny. Została w nim naleciałość niemiecka i na wszelkie pytania Krzyśka odpowiadał krótko i konkretnie. Krzysiek odniósł

wrażenie, że dąży on do szybkiego skończenia dyskusji. Dopiero gdy zmienił temat na planowaną walkę z Niemcami, tamten nieco bardziej się otworzył.

– Zygmunt Kittel formuje oddziały do ataku na Bydgoszcz i Inowrocław. NRL zdaje sobie sprawę, że zajęcie tych miast będzie kluczowe.

– Czy czasem w Inowrocławiu nie ma więcej Niemców niż Polaków?

– Zgadza się, ale jeśli podbijemy Bydgoszcz, a Inowrocław zostawimy, narazimy się na odwet. Trzeba podbić miasto, żeby móc wyrzucić Szkiebrów na zachód. Niech sobie siedzą w swoim Berlinie, a od Polski trzymają się z daleka.

Młody kapral zgadzał się z gnieźnieńskim żołnierzem. Już zbyt długo Niemcy czerpali korzyści ze swojego postoju w Wielkopolsce. Czas, żeby zapłacili za swoją obecność.

Zbliżali się do siedziby POW, a przynajmniej tak wydawało się Krzyśkowi, bo wraz z kolejnymi pokonywanymi ulicami, pojawiało się coraz więcej powstańców. W porównaniu do tych z Poznania, oni mieli świadomość swoich obowiązków. Choć Gniezno zostało odbite przez Polaków, to niemieckie jednostki paramilitarne wciąż zaznaczały swoją obecność, oczywiście nie było ich tyle, żeby stworzyć zalążek armii, ale uprzykrzały życie polskim mieszkańcom.

Dotarli na miejsce i weszli do środka, gdzie trwała akurat zażarta dyskusja. Krzysiek nigdy nie widział komendanta Gniezna, lecz spodziewał

się, że będzie on w samym środku tłumu żołnierzy.

– Przepuśćcie mnie, z rozkazu komendanta przyprowadziłem posiłki z Poznania.

177

Żołnierze zaczęli się rozsuwać i spoglądać na przybyszy ze stolicy Wielkopolski. W siedzibie POW zebrało się ponad sto osób. Kapral nie miał czasu ich wszystkich zliczyć, lecz było ich wystarczająco dużo, żeby ruszyć na wroga. Gdyby to od niego zależało, zaatakowałby teraz, mimo nieprzespanej nocy.

– Witajcie, przyjaciele – przywitał się komendant miasta, który stał

przy stole, na którym była rozłożona mapa wielkopolski. Wartecki uścisnął

mu dłoń. – Cieszymy się, że Poznań już o nas myśli.

W słowach komendanta Wartecki wyczuł ironię, lecz gdy spojrzał

w jego twarz dostrzegł niczym niezmąconą powagę. Z wyglądu prędzej przypominał mu cukrownika aniżeli żołnierza, bo drobiny cukru gdzie-niegdzie wychodziły spod jego płaszcza. Wyglądał na czterdziestolatka, o nieskazitelnej twarzy, co zdziwiło Warteckiego. Nie miał żadnych blizn i śladów po wojnie, jakby w ogóle nie został powołany do armii niemieckiej.

– Śpieszyliśmy się jak mogliśmy, lecz transportu nie przyśpieszymy –

odparł, nieco usprawiedliwiając swój późny przyjazd.

– Dobrze, że dotarliście cali i zdrowi. Mam nadzieję, że również i tacy wrócimy. Poznajcie doktora Wojciecha Jacobsona-Jedlinę – przedstawił

mężczyznę z wysokim czołem stojącego po drugiej stronie stołu. W porównaniu do komendanta ten posiadał już mundur armii niemieckiej, do którego oprócz biało-czerwonych proporców dodał koniczynkę. W armii niemieckiej musiał być co najmniej sierżantem.

– Jest mi niezmiernie miło poznać pana kaprala. – Uścisnął dłoń Krzyśka. – Nie zaprzeczam, że spodziewaliśmy się kogoś starszego, ale major nie bez powodu musiał dać wam awans.

To co Kittel ukrywał między słowami i mimiką, Wojciech mówił

otwarcie. Wartecki również był szczery i dlatego polubił doktora, choć ten już w pierwszych słowach go poniżył. Krzysiek lekko się zaśmiał, bo były ważniejsze sprawy niż kłócenie się o kompetencje. Dostrzegł to również komendant.

– Posłałem po posiłki z Wrześni oraz odebrałem depeszę, że oprócz was przybędzie jeszcze jeden oddział z Poznania.

„To dlaczego Taczak kazał mi jechać od razu do Gniezna, a nie mogłem poczekać na ten nowo utworzony oddział? Wolałbym poznać się 178

z nimi wcześniej, a nie mieć z nimi do czynienia dopiero, jak bitwa się rozpocznie” – pomyślał zirytowany Krzysiek, ale szybko doszedł

do wniosku, że major powiedział mu, że ma się udać do Gniezna. Nie wspomniał, że od razu.

– Kiedy przybędą?

– Prawdopodobnie jutro, więc do jutra macie czas, żeby odpocząć.

Z waszych twarzy wyziera brak snu. Wypocznijcie i z rana się tu spotkaj-my. Przygotowaliśmy dla was miejsce w koszarach – powiedział doktor Jacobson.

– Naprawdę, nic nam nie jest, możemy od razu iść walczyć.

– Takimi oddziałami? – zaśmiał się Kittel. – Wiemy o czterystu skur-czybykach, którzy z zmierzają do nas z Bydgoszczy. Nie wiemy, ilu ich jest dokładnie, a nawet, jeśli tylko tylu, to i tak za dużo na nas wszystkich.

Musimy czekać na posiłki.

Wartecki rozejrzał się i niechętnie przyznał rację komendantowi. Było ich za mało i dodatkowo byli za słabo uzbrojeni. Niemcy wystrzelają ich jak kaczki, nim zdołają oddać choćby jeden strzał. Ponadto, gdy doktor wspomniał o śnie, młodzieniec poczuł, że oczy same mu się zamykają i ma problem, by utrzymać je otwarte.

– Dobrze, zatem prowadźcie – uległ.

Młodzieniec, który przyprowadził ich do siedziby organizacji, zaprowadził ich do koszar w mieście. Okazało się, że są one w pobliżu dworca miejskiego. Wartecki zastanawiał się, czemu nie spostrzegł ich wcześniej, ale zrozumiał, że był zbyt zaangażowany w dyskusję z młodym żołnierzem, żeby zwracać uwagę na otoczenie.

Weszli do koszar i tam żołnierz skierował ich w stronę byłych cel, w których teraz mieszkali powstańcy. W jednostce wojskowej panowała radosna atmosfera. Wielu z nich grało w karty lub inne gry. Bawili się, opowiadali kawały, a jeśli ktoś miał jakiś instrument muzyczny, to grał

znane piosenki i wszyscy razem śpiewali. Panowała radosna atmosfera, która jednak nie udzieliła się Krzyśkowi. Za bardzo przypominało mu to czasy, kiedy czas płynął beztrosko i nie liczyło się nic oprócz zabawy.

– Jeśli chcecie się zabawić, to śmiało, nie mam nic przeciwko, tylko nie zapomnijcie, że rano musicie być wypoczęci.

179

Pokiwali głowami i wielu z nich dołączyło do bawiących się żołnierzy.

Wśród nich były również kobiety, które bawiły się razem z żołnierzami.

Kiedy organista przygrywał wesołą piosenkę, mężczyźni porywali panny do tańca i choć na zewnątrz był solidny mróz, to alkohol rozgrzał ich tak, że nie zwracali uwagi na zimno.

Krzysiek w końcu wszedł do jednej z byłych cel. O łóżku mógł pomarzyć. Gniezna jeszcze nie stać, żeby wszystkie prycze w więzieniu zamienić na wygodne łóżka. Koc i poduszka musiały mu wystarczyć. Położył się na pryczy i pomyślał przez chwilę o Wiktorii. Zastanawiał się, jaki ona będzie miała wpływ na walkę. Wielokrotnie się o nią martwił, gdy przebywała w pobliżu niemieckich żołnierzy. Choć lawirowała dość płynnie, zdawał

sobie sprawę, że każdy szpieg w końcu zostanie wykryty. Mata Hari czy Edith Cavell też w końcu zostały nakryte i ich los skończył się tragicznie.

Nie chciał, żeby i ją to spotkało, jednakże nie mógł jej zabronić walczyć o wolność. Miała umiejętności, które mogły się przydać polskiej armii.

Gdy rozmyślał, powieki coraz mocniej mu się zamykały, aż w końcu nie miał sił, by ponownie je otworzyć.

29 grudnia 1918, Koszary, Gniezno

Świt jeszcze nie wstał, a Wartecki już był gotowy do działania. Nie spał

dobrze tej nocy, bo ile razy próbował zasnąć, tyle razy koszmary odbierały mu tę możliwość. Miał sporo powodów do obaw o swoich najbliższych. Nie mógł skontaktować się z Wiktorią, więc pozostało mu mieć nadzieję, że u niej wszystko w porządku.

Wyszedł na główny plac w koszarach. Spodziewał się zobaczyć kogokolwiek, lecz było pusto. Pewnie wielu żołnierzy bawiło się do późnej nocy i dopiero tuż nad ranem udało im się zasnąć. Kilka razy się przeciągnął

oraz wykonał parę ćwiczeń, by całkowicie się obudzić.

Świt powoli wstawał, a wraz z nim pojawiały się pierwsze poranne ptaszki. Chwilę później zawyła syrena i żołnierze zaczęli niemrawo wychodzić na plac ćwiczebny. Krzysztof zauważył swój oddział. Żołnierze mimo rozkazu nie wyglądali na wypoczętych. Zwołał ich wszystkich.

180

Wzorcowo ustawili się w dwuszeregu, lecz byli obecni tylko ciałem, du-chem chcieli spać dalej. Krzysiek rozważał sens przywołania ich do porządku. Pokazałby im, że jego rozkazy są tak samo istotne, jak rozkazy majora. Aczkolwiek sam nie wiedział, co nastanie, więc nie musieli być w pełnej gotowości.

– Kolejno odlicz.

Nikt nie został w koszarach. Wydał komendę, a oni ją wykonali, ale co dalej? Oczekiwali na jakikolwiek rozkaz, lecz Wartecki zastanawiał się, co ma im przekazać. Na całe szczęście uratował go jeden z przybyłych żołnierzy.

– Kapralu Wartecki, komendant miasta chce cię widzieć w siedzibie oddziału.

– Czy powiedział, jakie obowiązki mają żołnierze?

Pytanie mocno zdziwiło chłopaka. Patrzył na Krzyśka, jakby ten spadł

z księżyca i nie wiedział, co się dzieje w mieście.

– Trzeba pomóc przygotować armaty, karabiny, konie i cały sprzęt do obrony miasta. Szkiebry za niedługo tu będą.

Brak doświadczenia wojskowego mocno dawał się Krzyśkowi we znaki. Dał swoim żołnierzom dodatkowe powody do dywagacji, czy przydzie-lono im odpowiednią osobę. Podziękował żołnierzowi, po czym zwrócił

się do swojego oddziału.

– Słyszeliście, co powiedział. Idźcie i pomóżcie w przygotowaniu sprzętu do wymarszu. Natomiast ty i ty pójdziecie ze mną do siedziby POW.

Wybrał dwóch najstarszych żołnierzy. Mieli blizny na twarzach, co pozwalało sądzić, że mają doświadczenie wojskowe. Potrzebował takich ludzi u swojego boku, nie mógł dopuścić do konfliktu kompetencji w swojej małej armii, a poważanie weteranów wojennych jest najważniejsze.

Zmierzali do siedziby POW, od której dzieliło ich pół godziny marszu.

Idąc, dezerterzy z armii niemieckiej rozmawiali o bitwach, jakie stoczyli w armii i ilu wrogów pogrzebali. Krzysiek nie udzielał się w dyskusji, lecz uważnie słuchał, o czym mówili.

Na miejscu oprócz komendanta miasta znajdował się Jacobson-Jedlina.

Miejsce, w porównaniu z wczoraj, było opustoszałe. Nieliczne osoby ob-sługiwały radiostację, a potem kreśliły coś w swoich zeszytach. Wartecki oczekiwał kogoś jeszcze.

181

– A czemu nas tak mało?

– Posiłki z Wrześni jeszcze nie dotarły, przybędą do nas dopiero dzisiejszej nocy – oznajmił Zygmunt.

– Dlaczego tak późno? – zastanawiał się głośno Krzysiek, dla którego brak oddziałów z Wrześni był niezrozumiały. Do Gniezna nie jest tak daleko, żeby podróż trwała cały dzień.

– Mam nadzieję, że to w związku z przygotowaniami oddziałów do szturmu, bo odbieramy ze Zdziechowej niezbyt dobre wieści.

– Szkiebry już tam są?

– Za chwilę będą – poinformował doktor. – Musimy jak najszybciej zabezpieczyć wieś, a potem ruszyć na Bydgoszcz.

– Też jestem za tym – poparł go Wartecki. – Najlepszą obroną jest atak, pokażmy im, że muszą się z nami liczyć, nikt się do nas nie dołączy, jeśli będziemy czekać w mieście.

– Panie kapralu, może mi pan powiedzieć, kim my mamy ich zaatakować? – Kittel zachowywał defensywną postawę w stosunku do Warteckiego i Jacobsona. Nawet dwaj weterani pod komendą Krzyśka byli gotowi do ataku i nie analizowali, w jaki sposób to zrobią.

– Kapral ma rację, jeśli nadal będziemy tutaj siedzieć, wtedy i ludzie się przestraszą. – Jeden z Weteranów stanął po stronie Krzyśka. – Mamy siłę, by walczyć z nimi z zaskoczenia. Każda wojna polega na elemencie zaskoczenia. Tak Szkiebry przegrały wojnę, bo myślały, że przewagą liczebną wszystko nadrobią.

– Nie pójdziemy prosto na rzeź.

– Panie Zygmuncie, nie rozumiem pana – odrzekł zmieszany Jacobson. – Niemcy zdobędą Zdziechową i potem nie będziemy mieli ich gdzie zaskoczyć. Pozostaje nam obrona Gniezna. Nawet jeśli wygramy, to nic na tym nie zyskamy. Musimy już teraz zaatakować Niemców i nie dać im chwili wytchnienia.

– Nie zgadzam się z wami, panowie. Żadnego ataku! – postawił twardo Kittel. – Tylko w Pyszczynku niech pozostanie oddział Antoniego Skwerensa. Natomiast ja pojadę do Bydgoszczy, żeby pertraktować z Niemcami.

Wartecki, Jacobson i jeden z dwóch weteranów pod dowództwem Krzyśka chcieli kontrargumentować, lecz do siedziby POW wszedł jeden 182

z powstańców. Był zdyszany, jakby kazano mu biec na pełnej szybkości cały maraton.

– Przynoszę złe wieści ze Zdziechowej. – Ciężko dyszał i nie mógł wy-powiedzieć nawet najprostszych słów. Gdy uspokoił oddech, zaczął mówić.

– Musieliśmy się wycofać ze Zdziechowej. Niemcy przybyli z rana pociągiem z silnymi oddziałami. Zawiesilibyśmy sami sobie pętlę na szyję, jeśli rozpoczęlibyśmy z nimi walkę.

Informacja o podbiciu przez Niemców wsi zwaliła z nóg wszystkich uczestników obrad. Wczoraj późnym wieczorem otrzymali informację o koncentracji wojsk niemieckich w Bydgoszczy, a już dzisiaj zdecydowali się przybyć pociągiem do Zdziechowej, zatem są na prostej drodze, żeby ruszyć na Gniezno.

– Nie ma chwili do stracenia. Czas ruszyć do ataku! – oznajmił Krzysiek i zaczął zmierzać do wyjścia, razem z doświadczonymi żołnierzami.

Jacobson dołączył do nich.

– Powiedziałem, żadnej walki!

Doktor spojrzał zszokowany na reakcję komendanta. Zapewne na co dzień nieczęsto się wściekał, skoro tak bardzo złość wytrąciła go z równowagi. Najwidoczniej również i dla niego ta reakcja nie była czymś natural-nym, więc dodał już nieco spokojniejszym tonem:

– Nie podejmiemy walki, ale pójdę na rozmowy z Niemcami. Musimy opóźnić ich marsz na Gniezno.

Rozkaz komendanta nie przypadł do gustu Krzyśkowi i pozostałym uczestnikom zebrania. Według nich najlepszą odpowiedzią na poczynania Niemców był atak. Rozmowy do niczego nie prowadzą, bo Niemcy nie są ugodowi, jeśli mają przewagę militarną. Postawią wygórowane oczekiwania, których nawet Amerykanie nie daliby rady spełnić.

Gdy Kittel opuścił pomieszczenie, pozostali spojrzeli po sobie i choć nie wypowiedzieli ani słowa, to było jasne, że wszyscy myślą tak samo.

Rozmowy nic nie przyniosą.

*

183

Komendant zabrał konia z koszar miejskich i wyruszył do wsi. Spodziewał się, że Niemcy nie będę długo czekać i ruszą na Gniezno, lecz nie spodziewał się, że zrobią to tak szybko. Niemiecka armia była jedną z najlepiej przygotowanych do wojny i choć każdy życzył porażki państwom centralnym, to doceniano, że Niemcy poddały się dopiero po czterech latach walki na dwóch frontach.

Teraz ta silna armia stoi u wrót Gniezna. Mimo że została osłabiona, wciąż stanowi wielkie wyzwanie dla powstańców. Nie mógł pozwolić, żeby powstańcy ruszyli na wieś, bo będzie to dla nich równoznaczne z wy-stawieniem się na rzeź.

– Przy okazji sprawdzę, jakimi dysponują oddziałami – pomyślał głośno Kittel. – Dostarczę im informacji na dowód, że walka nie ma najmniejszego sensu. W ogóle, kto przysłał tego Warteckiego? Dzieciak bardziej wygląda na studenta niż na żołnierza, a na pewno nie na kaprala. Coś w nim widział, majorze Taczak?

Nie znalazł odpowiedzi na to pytanie, ale zakładał, że wojskowy wie, co robi. Jednakże Kittel nie dostrzegał w nim nic prócz ambicji i chęci pokazania wszystkim, jaki jest odważny. Zdawał sobie sprawę, że chłopak nie będzie miał poważania wśród żołnierzy. Jest za młody i za mało wie o wojsku.

– Przyganiał kocioł garnkowi – przypomniał sobie, jak przed wojną był

cukrownikiem. Najpierw pracował w firmie Röhrig und König, a potem w cukrowni „Rybnica” na Podolu. Pięć lat przed wojną został zatrudniony w cukrowniach Kruszwica i Gniezno. W trakcie pracy w tej drugiej został

mianowany na dyrektora technicznego.

Sam się zastanawiał, czemu ludność akurat jego wybrała na komendanta Gniezna, tuż po odbiciu miasta z rąk niemieckich. W tych ciężkich czasach potrzebna była twarda żołnierska ręka, a nie delikatne dłonie cukrownika. Aczkolwiek, skoro to jego wybrano na komendanta miasta, postanowił odpłacić się za obdarzenie go zaufaniem.

Widział, że na początku sprawowania funkcji często podejmował decyzje, za którymi niewielu chciało pójść. W jego głowie zrodziły się obawy, czy ludzie wciąż będą szli za nim, jeśli nadal będzie tak postępował.

Do wsi miał kilometr drogi, ale już czuł na sobie krzywe niemieckie 184

spojrzenia. Próbował zachowywać się normalnie i udawać, że ich nie widzi, lecz im bliżej był wsi, tym więcej oczu wychodziło z ukrycia i patrzyło na niego wrogo. Zastanawiał się, czy któryś z tych żołnierzy pociągnie za spust i zastrzeli go na miejscu. Niektórzy mieli mauzery przygotowane do strzału. Nikt nie zamierzał strzelać, przynajmniej na razie.

Wjechał do wsi, gdzie natychmiast pojawiło się przy nim kilku przeciwników. Każdy z nich wystawił broń, na co komendant Gniezna wyciągnął ręce do góry.

– Nikt ze mną nie przybył, nie mam ze sobą broni. Przyszedłem tylko porozmawiać.

Na żołnierzy słowa nie działają, dlatego jeden z nich przeszukał go od stóp do głów.

– Czysty! – Kittlowi mało uszy nie odpadły, gdy usłyszał oschły i głośny ton Niemca. – Idziemy! – rozkazał Kittlowi, a ten złapał konia za wodze i pociągnął go w kierunku wskazanym przez Niemca. Za nimi ustawiło się kilku żołnierzy, którzy podobnie jak ci z przodu, mieli wyciągnięte mauzery. Zygmunt zastanawiał się, po co oni są potrzebni, skoro osobiście sprawdzili, że nie ma przy sobie żadnej broni.

Jedną z bocznych uliczek doprowadzili go do dworu Edwarda Wendorffa. Zatrzymali się tuż przed wejściem. Jeden z żołnierzy wszedł do środka, by powiadomić dowództwo o przybyciu Polaka w sprawie dyplomatycznej. Po chwili wyszedł i przekazał informację.

– Możecie wejść do środka. I się śpieszcie, nie mają ochoty na dyskusję z wami.

Były cukrownik też nie miał ochoty na dyskusję. Wolałby w ogóle z nimi nie rozmawiać, ale obowiązki były ważniejsze. Przywiązał konia do drzewa i wszedł do środka. Tam pokierowano go do pokoju, gdzie siedzia-ło trzech sierżantów. Byli uosobieniem tych cech, które od zawsze posiadali wyżsi niemieccy oficerowie. Przejawiali pychę, pogardę dla Polaków i wyższość względem każdego narodu. Ich brzuchy były napełnione, jakby przed chwilą zjedli obfity posiłek, a komendantowi chcieli rzucić pozosta-łości z uczty.

Obecność komendanta nie przeszkodziła im w rozmowie, zauważyli go dopiero po chwili.

185

– Po co przyłazisz polski wieprzu? – Oficer patrzył na Polaka z wyższością, jednak on zdążył się już przyzwyczaić do takiego spojrzenia. Wielokrotnie go doświadczał w Röhrig und König.

– Przychodzę w sprawie zajęcia przez Niemców polskiej wsi.

– Jakiej wsi? Polskiej? – Niemiec wyśmiał komendanta i odezwał się do pozostałych towarzyszy. – Słyszeliście go? Polska wieś. – Wojskowi śmiali się do rozpuku, jakby komendant powiedział im dobry dowcip. Po chwili śmiechy umilkły. – Te ziemie, podobnie jak Gniezno, Poznań oraz inne miasta w Wielkopolsce od zawsze należały do Niemiec. A to, że wam, polskie warchlaki, się to nie podoba, to już wasz problem.

Gdy się śmiali, Polak milczał, lecz obserwował ich z powagą odpowiednią dla dyplomaty. Pewnie niejeden polityk wytknąłby mu, co zrobił

źle, ale doceniliby go, że nie zareagował gwałtownie. Niemcy od zawsze prowokowali do impulsywnych reakcji, a wszystko po to, by potem móc odsunąć od siebie winę za wszczęcie konfliktu.

– Mieszka tutaj więcej Polaków niż Niemców, więc należy uznać tę wieś za polską – odparł spokojnie.

– I co? Wykurzysz nas stąd? – prychnął kolejny z nich. – Lepiej czyść mi buty, to może spojrzymy łaskawie na ciebie, jak podbijemy z powrotem Gniezno i pozostałe miasta w Wielkopolsce.

– Nie chełpiłbym się tak na pana miejscu. Zważywszy, że Piłsudski jest coraz bliżej Wielkopolski.

Na chwilę zapanowała cisza. Sierżanci wykazali zainteresowanie słowami komendanta. Chcieli poznać na ile prawdziwe są te pogłoski. Wieści o przybyciu Piłsudskiego do Wielkopolski krążyły od listopada, ale nadal go nie widać.

– Jeśli polski dowódca tak postąpi, to da nam powód do prowadzenia wojny przeciwko wam i nawet Stany Zjednoczone nie staną po waszej stronie, już nie mówiąc o pozostałych krajach ententy.

– Jeśli Piłsudski zaatakuje, to nikt nie będzie nam potrzebny, aby was stąd wykurzyć.

Ostatnie słowo mocno podziałało na jednego z oficerów, który wstał

i chciał wymierzyć mu policzek. Dopiero interwencja dwóch pozostałych sierżantów zdołała go uspokoić. Aczkolwiek nie zamierzał pozostawić tego bez komentarza.

186

– Nie oddamy Zdziechowej. Ruszymy na Gniezno i ukarzemy was za bunt, którego pożałujecie.

Kittel uznał, że dalsza rozmowa nie ma sensu. Pokłonił się przed mun-durowymi i wyszedł z pokoju. Wychodząc, zaczął się obawiać o swoje życie. Znał determinację Szkiebrów i wiedział, że jeśli go pojmą, to wykorzystają go jako kartę przetargową do dalszych negocjacji dotyczących przyszłości Zdziechowej, a nawet i Gniezna. Uznał swój pomysł za mocno brawurowy, który może wywołać przykre konsekwencje dla niego i żołnierzy POW znajdujących w Gnieźnie.

Wyszedł z dworu i… nie zobaczył swojego konia. Zapamiętał, do którego drzewa go przywiązał, a teraz nie było nawet wodzy. Podszedł do drzewa i nie dostrzegł śladów krwi, zatem go nie zabili. Odpowiedź była tylko jedna. Pozbawili go konia. Kiedy to zrozumiał, z ukrycia wyszli Niemcy i zaczęli się śmiać na cały głos. „Bardzo marny dowcip” – ocenił

w myślach, lecz innego zdania byli niemieccy żołnierze, którzy mieli ubaw z nieszczęścia Polaka.

Zygmunt założył rogatywkę i ruszył do Gniezna. Dzięki Niemcom czekał go długi marsz do miasta.

*

Zapadał zmrok, a Wartecki i jego oddział nadal pomagali pozostałym powstańcom w przygotowaniach do obrony miasta. Rozdzielano pociski artyleryjskie, ustawiano karabiny maszynowe na ważniejszych ulicach miasta. Od strony ulic, przez które mogliby przechodzić Niemcy, ustawiano patrole po kilku żołnierzy. Część z nich uzbrojono w lekkie maximy i udostępniono im taśmy z nabojami. Pouczono ich, że mają z nich korzystać tylko wtedy, gdy są pewni, że wiele z nich trafi do celu.

Zapasy arsenału gnieźnieńskiego nie były wielkie, toteż należało się liczyć z każdym nabojem.

W trakcie prac Wartecki lepiej poznał się z Wojciechem Jacobsonem-Jedliną. Już wcześniej dostrzegł jego szczerość, a teraz dołożył

do niej konkretność w działaniu. Od kiedy komendant miasta ruszył na negocjacje z Niemcami, doktor był niespokojny, gdyż musiał czekać, 187

aż coś się wydarzy. Chciał działać dla dobra innych i to natychmiast, podobnie jak Krzysiek.

– Dobrze, że widzimy to tak samo – powiedział, gdy spoglądali na żołnierzy pracujących przy ustawianiu armat przed poligonem wojskowym.

– Nie możemy tak tutaj siedzieć. Szkiebry to wykorzystają.

– Wielokrotnie żeśmy o tym mówili – odrzekł Krzysiek, który wyciągnął papierosa i poczęstował Jacobsona. – Też uważam, że nic nie zyskamy, zostając tutaj, tylko atak może nam pomóc i to teraz, póki są nieuzbrojeni w Zdziechowej. Nie znam wsi, ale wątpię, by mieli się, tam gdzie pochować. Czemu Kittel nie chce atakować?

– A żebym to ja znał odpowiedź na to pytanie.

Wielokrotnie rozmawiali o rozkazie Kittla w trakcie dzisiejszej pracy.

Żołnierze też się pchali do walki i jedynym, który nie miał bojowego nastawienia, był zarządca tego miasta. Wartecki zaciągnął się papierosem.

– Czy ci z Wrześni w końcu zamierzają przyjść? – Wypuścił dym z ust.

– Długo się zbierają. Wcale się nie zdziwię, jak się okaże, że zmienili zdanie.

Wartecki dostrzegł, jak do koszar wchodził oddział liczący około pięćdziesięciu ludzi. Już na pierwszy rzut oka nie wyglądali, jakby pochodzili z Gniezna. Szwendali się tam i z powrotem, rozglądając się za dowódcą garnizonu. Wchodzili innym żołnierzom w paradę i prze-szkadzali w trakcie przygotowań. Gdy komendanta nie było, to doktor sprawował władzę nad oddziałami w mieście, toteż podszedł do nich, a Krzysztof razem z nim.

– Który z was dowodzi oddziałem?

Do oddziału było im daleko. Krzysiek dostrzegł, że dowódcą musiał być młokos, który nigdy nie widział wojny na własne oczy. Pytanie tymczasowego zarządcy miasta zbiło ich z tropu, bo zaczęli się rozglądać. „Więc nawet nie mieli swojego dowódcy?” – pomyślał. Choć Wartecki również nie miał doświadczenia wojskowego, to przynajmniej starał się, żeby jego oddział stwarzał takie pozory.

Po chwili rozsunęli się, a przed grupę wyszedł żołnierz, który poruszał się jakby urodził się z krokiem marszowym. Podobnie jak wielu żołnierzy z jego oddziału miał niemiecki mundur, do którego dołączył kilka 188

biało-czerwonych odznak. Wzrok Krzyśka przykuło kilka blizn na twarzy mężczyzny. Prawdopodobnie były to ślady po obrażeniach zadanych z broni palnej. Spod blizn wyglądała bardzo młoda twarz.

– Podporucznik Alojzy Nowak, taki miałem stopień w armii cesarskiej.

Teraz jestem kapralem oddziału z Wrześni.

Na Warteckim postawa dowódcy z Wrześni zrobiła duże wrażenie.

Chłopak był od niego młodszy, a już miał wielkie doświadczenie wojenne.

Inaczej nie zyskałby nominacji na podporucznika już wieku dwudziestu kilku lat. Jacobson-Jedlina nie był tak zachwycony jak Krzysiek. Nastąpiło oficjalne przywitanie, po którym Wojciech rozkazał zaangażować żołnierzy w przygotowania do obrony miasta. Po kilku słowach kaprala oddział

rozszedł się po koszarach.

– Jeszcze przybędzie do nas drugi oddział z Wrześni pod dowództwem Władysława Wiewiórkowskiego – oznajmił Nowak.

Krzysztof oraz Wojciech przyjęli tę informację bez entuzjazmu. Czekali z niecierpliwością na drugi oddział z Wrześni. Rozmawiali w tym czasie o sytuacji w Gnieźnie i okolicy. Wszyscy trzej dowódcy byli zdania, że należy rozpocząć szturm na wieś. Trzeba wykorzystać okazję, póki Niemcy nie przygotowali się do jej obrony.

– Czy NRL zostało poinformowane o sytuacji w Gnieźnie i w Zdziechowej? – spytał Nowak.

Choć to Taczak wydawał komendy dotyczące inwazji na poszczególne miasta, to kontrolę nad całym powstaniem sprawowała Naczelna Rada Ludowa. Nie zabiegała o rozpoczęcie powstania, lecz skoro już wybuchło, to chcieli, żeby rozwijało się powoli, aby nie skakano z miasta na miasto.

NRL zależało, żeby zdobyć i umocnić miasta, na wypadek kontrnatarcia niemieckiego. Wartecki nie uważał, żeby to był zły pomysł, lecz nie wy-zwolili tak dużo miast, żeby mieli gdzie się umacniać.

– Co to za klaun idzie? – Doktor skierował wzrok wszystkich na wejście do koszar, którędy właśnie wchodził trzydziestoosobowy oddział. Wojciech zwrócił uwagę na dowódcę oddziału, który przypominał bardziej austriackiego gospodarza aniżeli żołnierza. Miał bujne wąsy sięgające do ust, czapkę z wgłębieniem na górze, a zamiast mauzera przez ramię miał

przewieszoną lornetkę.

189

– Nie szata zdobi człowieka! – zbulwersował się kapral Nowak. Prawdopodobnie człowiek ten był dla niego autorytetem. – To jest właśnie drugi oddział z Wrześni, o którym mówiłem.

Krzysiek też nie był zadowolony z uwagi doktora, ale szybko o niej zapomniał, bo dostrzegł, że oddział jest dobrze uzbrojony. Oprócz mauzerów kilku z nich niosło lekkie maximy, a kilku następnych pchało dwa ciężkie karabiny. Teraz zrozumiał, czemu się spóźnili. Wybiegł im jako pierwszy na spotkanie.

– Witajcie serdecznie, przyjaciele. Jestem kapral Krzysztof Wartecki.

– Bardzo mi miło kapralu. Podporucznik Władysław Wiewiórkowski. –

„Zatem Września posiadała wysoko uzdolnionych dowódców. Nie dziwne, że tak szybko się wyzwoliła” – pomyślał Krzysiek. – Zainteresujcie się, co zrobić z karabinami. Muszę poznać sytuację w mieście – rozkazał swoim żołnierzom.

Krzysiek poprowadził go ku doktorowi, który zażartował z jego wyglądu. Podporucznik zaśmiał się, a potem dyskutowali o sytuacji w Gnieźnie.

30 grudnia 1918, Koszary, Gniezno

W trakcie rozmowy o dalszych losach powstania, do koszar przybył

następny oddział, o którym nie wiedział nawet doktor Jacobson-Jedlina.

Wartecki widząc ich, bardzo się ucieszył. W Gnieźnie było ponad czterystu ludzi, a więc mogli podjąć równorzędną walkę z wrogiem. Już chciał

ruszyć do bitwy, lecz gdy dostrzegł ponurą minę dowódcy przybyłego oddziału jego zapał szybko ostygł.

Krzysiek zawiesił wzrok na dowódcy oddziału. Dopiero gdy dłużej mu się przyjrzał, to rozpoznał kim on jest. Był to jeden z pionierów nowocze-snego mleczarstwa w Wielkopolsce. Zrewolucjonizował on sposób prowadzenia spółdzielni mleczarskich, podnosząc ich efektywność. Zauważył

spojrzenie Krzyśka i pozostałych, podszedł do nich.

– Kapitan Władysław Szczaniecki – uścisnął dłonie wszystkim po kolei, po czym kontynuował. – Razem ze mną przybyło osiemdziesięciu żołnierzy, jesteśmy gotowi do walki.

190

– To chyba dobrze? Bo jakoś nie widzę radości na waszych twarzach –

stwierdził doktor.

Wtedy kapitan wskazał na jednego ze swoich żołnierzy, który wyciągnął list spod płaszcza i przekazał go Wojciechowi. Wszyscy dowódcy skupili się przy doktorze, który czytał go na głos. Był to rozkaz z NRL, który… zakazywał im ataku na Zdziechową. Gdy dowódcy zapoznali się z listem, mieli ochotę rozszarpać go na strzępy, pognieść, podeptać i zapomnieć. Jednakże pochodził wprost z NRL.

– To nie ma żadnego sensu – odparł Krzysiek. – To, że komendant nie chce nawiązywać walki, to jeszcze mogę wytłumaczyć obawą o cywili, ale NRL?

– Stojąc tutaj, nie wygramy powstania – dodał kapral Nowak.

Podobne zdanie mieli doktor Jakobson oraz podporucznik Wiewiórkowski. Zgadzali się z Krzyśkiem, że należy zaatakować ich już teraz i nie ma innej możliwości.

– Rozkaz to rozkaz – odrzekł po dłuższej chwili Wojciech Jacobson, lecz słowa były niewspółmierne z tym, co naprawdę sądził o takim rozwiązaniu.

Krzysiek posłał jednego ze swoich żołnierzy, żeby przekazał rozkazy dowództwa każdemu napotkanemu żołnierzowi. Wielu z nich nie wiedziało, w jakiej są sytuacji, toteż chciał ich uświadomić.

Do koszar wszedł komendant miasta.

– Niemcy odrzucili nasze warunki – rzekł, gdy podszedł do Wojciecha i zgromadzonych wokół niego dowódców. Przedstawił im się i wymienili uści-ski, po czym pokazano mu rozkaz z NRL. – To pan przyniósł rozkaz z NRL?

– spytał jednego z żołnierzy pod dowództwem kapitana Szczanieckiego.

– Tak, nazywam się doktor Bronisław Szulczewski i przywiozłem rozkaz z NRL.

„Coś za dużo jest osób w armii, którzy są przeszkoleni do innej spe-cjalności, niż wojskowej” – pomyślał Krzysiek. Nie przeszkadzało mu to, lecz utwierdzało go w przekonaniu, że armia jest słabo przygotowana do powstania. Dowodzenie nad takimi oddziałami powinien mieć doświadczony pułkownik, a nie były cukrownik i doktor. Powstanie wybuchło za wcześnie, ale co się stało, to się nie odstanie.

191

– Dobrze, w takim razie nie podejmujemy walki, zgodnie z zakazem NRL, ale jeszcze dzisiaj pójdę ponownie porozmawiać z Niemcami. Musimy dojść do konsensusu.

– Panie komendancie, zdaje pan sobie sprawę, że rozmowy ponownie za-kończą się fiaskiem – rozpoczął Wojciech, lecz Zygmunt nawet nie chciał słyszeć słów sprzeciwu. Zwrócił się jedynie do kaprala Nowaka oraz podporucznika Wiewiórkowskiego. – Dziękuję panowie, żeście przybyli, możecie odejść.

Wojskowi uznali to za kpinę.

– Przybyliśmy tutaj walczyć, a nie chować się za okopami. Wojna się skończyła, toteż sposób walki ulega zmianie. Póki się nie umocnili musimy iść…

– Żadnej walki! – Zmęczenie długim marszem brało górę nad zdrowym rozsądkiem i Kittel nie chciał kontynuować rozmowy o możliwym ataku.

– Przepraszam za moją ostrą reakcję podporuczniku, ale dzięki Szkiebrom musiałem wracać na nogach ze Zdziechowej i jestem po prostu zmęczony.

Trzeba umocnić miasto, a o świcie z panem doktorem Sulczewskim i z panem kapitanem Szczanieckim pójdziemy na negocjacje do Zdziechowej.

Potrzebujemy czasu, żeby zebrać większe oddziały. Wykonać.

Wyszedł z koszar. Było już późno w nocy, przygotowania przerwano i wielu z żołnierzy poszło spać. Krzysiek też uznał, że najwyższa pora, aby odpocząć po dniu pełnym emocji i gorączkowego oczekiwania na przyszłość.

*

Słońce obudziło Krzyśka dopiero przed dziesiątą. Spał tak twardo, że nie zbudziłby go nawet dzwon z wieży kościoła. Gdy spostrzegł, że słońce góruje na horyzoncie, szybko zerwał się na nogi, doprowadził się do ładu i wybiegł na plac koszar. Natychmiast odnalazł Jacobsona-Jedlinę, którego grymas twarzy trzymał wszystkich na dystans. Rozumiał jego zdenerwowanie, sam był w podobnym stanie, lecz nie okazywał tego tak ostentacyjnie.

– Dzień dobry, gdzie są wszyscy? – Brakowało kaprala Nowaka, podporucznika Wiewiórkowskiego, kapitana Szczanieckiego, doktora Sulczewskiego, a przede wszystkim komendanta Kittla.

192

– Kittel razem ze Szczanieckiem i Sulczewskim udali się do Zdziechowej. Nowak i Wiewiórkowski wrócili do Wrześni.

– Dawno wyszli?

– Przed chwilą.

Młodzieniec nie zgadzał się z rozkazem Kittla. Odesłanie dowódców, którzy mieli doświadczenie wojskowe, było błędem. Nie można pozbywać się kogoś, kto wiedział, jak przygotować miasto do obrony. Wiedza Wiewiórkowskiego i Nowaka bardzo pomogłaby im, a teraz wszystko muszą przygotować sami, choć gdy spoglądał na doktora nie był taki przekonany, czy on faktycznie zamierza przestrzegać rozporządzenia komendanta.

– Czy jest coś, o czym chce mi pan powiedzieć?

– Jako że Kittla nie ma, to ja go zastępuję w zarządzaniu miastem. –

Był to fakt, lecz Krzysiek miał wrażenie, że Jacobson zmierzał do czegoś, co nawet jemu łatwo nie przejdzie przez gardło. I faktycznie, to co potem powiedział, bardzo go zaskoczyło.

*

– Zatem jakie są nasze postulaty? – zapytał kapitan Szczaniecki Zygmunta, gdy zmierzali do Zdziechowej.

– Chcemy zyskać na czasie. W miarę możliwości ofiarujemy im coś w zamian, aby dali nam kilka dni na przygotowanie się do obrony Gniezna.

Według Szczanieckiego zmierzali na negocjacje bez planu. Niemcy, jeśli mają przewagę, nie pójdą na kompromis. To strata czasu.

Zbliżali się do wsi, której punkty obronne były gęściej obstawione, niż poprzednim razem. Co kilkadziesiąt metrów stacjonował oddział z karabinem maszynowym. Komendant Gniezna dostrzegł lekkie maximy, a gdzie-niegdzie także ich ciężkie odpowiedniki. W centrum wsi mijali żołnierza za żołnierzem, było ich jak pszczół w ulu. „A oni zamierzali zaatakować wieś” – pomyślał.

Zsiedli z koni i momentalnie zostali otoczeni przez niemieckich żołnierzy. Nie podziałało to, że podnieśli ręce do góry, Szkiebry osobiście musiały się przekonać, czy nie mają broni. Gdy to zrobili, pognali ich do dworu. Chwilę później byli już przed wejściem.

193

– Panie doktorze, niech pan zostanie i przypilnuje naszych koni.

– Doktor chciał zaprotestować, lecz komendant dyskretnie przewrócił

oczami i rozejrzał się po okolicy. Doktor zrozumiał ukryty przekaz, który dla Niemców był niedostrzegalny. Kittel wszedł z kapitanem do dworu. Poprowadzono ich do pokoju, gdzie ponownie znajdowali się trzej mundurowi. Tym razem od samego początku wykazali zainteresowanie przybyszami.

– Spodziewaliśmy się was – oznajmił jeden z nich. Szczanieckiego irytował śmiesznie poważny ton Niemca, za którym kryła się wyłącznie pogarda.

– Mamy wspólny interes. Chcemy nie dopuścić do planowanej walki i niepotrzebnych ofiar.

– Właśnie. Tylko, że to wy rozpoczęliście tę walkę, więc wy musicie ponieść karę.

Szczanieckiemu dłoń coraz mocniej zaciskała się w pięść. Gdyby nie Kittel, prawdopodobnie wylądowałaby już na twarzy zarozumiałego Niemca, ozdabiając ją fioletowym kolorem. W trakcie podróży do wsi uznali, że to cukrownik będzie prowadził negocjacje, ponieważ będąc dyrektorem jednej z cukrowni, nabył już doświadczenie w kontaktach z ludźmi i prowadzeniu negocjacji.

– Prawda, lecz to wy nas zmusiliście do takiego czynu.

– Słucham?! – oburzył się jeden z dowódców. Zerwał się z krzesła i momentalnie znalazł przy nim, chciał się upewnić, czy dobrze usłyszał. Powaga Kittla nie pozostawiała złudzeń. – To my jesteśmy dla was dobrzy, dajemy wam możliwość życia jak ludzie, a nie jak świnie, a wy tak nam się odwdzięczacie?

– Właśnie dzięki wam żyliśmy jak świnie i nic nieznaczące bydło, a teraz chcemy żyć jak ludzie! – Szczaniecki nie wytrzymał i wbrew wcze-śniejszym ustaleniom wtrącił się do negocjacji.

Zygmunt uznał negocjacje za przegrane. To był zbyt mocny cios, żeby niemieccy oficerowie mogli wobec niego przejść obojętnie. Ich duma została nadszarpnięta i teraz nie zdecydują się na żadne ustępstwa. Aczkolwiek oficerowie niemieccy nie wyglądali na rozgniewanych słowami kapitana, wręcz zaczęli się z nich śmiać.

194

– Trzeba ci to przyznać chojraku, masz tupet, żeby przychodzić tutaj i oceniać to, jak was traktowaliśmy. – Nastąpiły kolejne salwy śmiechu. Dopiero po dłuższej chwili ponownie spoważnieli, a jeden z nich powiedział:

– Do jutra czekamy na kapitulację Gniezna, a wszyscy mają rzucić broń, zanim przyjdziemy do miasta. Ponadto w mieście zostanie przywró-cona władza niemiecka.

Nim Kittel odparł Niemcowi, zmuszony był powstrzymać Szczanieckiego, którego ręka świerzbiła, żeby wybić zęby zarozumialcowi.

– A co zyskamy w zamian?

– Nie wkroczymy do miasta i nie zbombardujemy go. Wyjdziecie na tym bardzo dobrze, bo pokażecie skruchę, którą docenimy podczas procesu dowódców zbrodniczego czynu.

To już było dla Szczanieckiego za wiele. Złapał za mundur niemieckiego oficera i popchnął go na stół. Rzucił się na niego, a ręka zawisła już w powietrzu. Komendant złapał go w ostatniej chwili, a oficerowie z całej siły walnęli go w brzuch. Gniew kapitana był zbyt wielki, aby takie uderzenia mogły mu wyrządzić szkodę. Ponownie chciał wymierzyć cios, lecz Kittel złapał go za ręce i pociągnął do wyjścia.

Gdy znaleźli się w bezpiecznej odległości, oficerowie pomogli wstać swojemu koledze, który otrzepał się z brudu. Komendant modlił się, żeby oficerowie nie zmienili warunków przyszłego pokoju i nie rozpoczęli szturmu na Gniezno już dzisiaj. Jego obawy nie potwierdziły się, gdy przeciwnik Szczanieckiego przywołał się do porządku, nawet nie wypomniał mu jego ataku.

– Czekamy na odpowiedź do jutra, do godziny dwunastej – odrzekł, po czym wygonił ich z pokoju.

*

Szczaniecki był wściekły na Kittla, że ten powstrzymał go przed atakiem na wroga. Nie mógł zrozumieć, jak takie słowa mogły po nim spły-nąć jak woda po kaczce. Przecież Niemiec obraził wszelkie wartości, na podstawie których rozpoczęli walkę o wolność. Nazwanie Polaków zbrod-niarzami, to był już cios poniżej pasa. To Niemcy wyrządzili im szkodę, a oni próbowali walczyć z nimi na swój sposób.

195

Kittel nie zwracał uwagi na wściekłość kapitana. Dali mu czas do namysłu, mógł przedyskutować decyzję z NRL i na jej podstawie podjąć dalsze kroki. Doktor Szulczewski nie aprobował żadnego ze stanowisk.

– A co, jeśli NRL nie zgodzi się na żądania niemieckie? – spytał doktor po dłuższej chwili milczenia.

– Wtedy będziemy walczyć. Jednakże, niech to będzie w Gnieźnie, w mieście, gdzie możemy się do tego przygotować. Nie na wolnej przestrzeni, gdzie w każdej chwili może paść strzał w naszą stronę.

Kapitan nie zgadzał się w zupełności z komendantem miasta, lecz już się nie odezwał. Uznał, że nie ma to większego sensu, skoro Kittel jest tak uparty i nie zmieni swojego zdania. I tak pozostanie przy swoim, choćby wyłożył mu najbardziej racjonalne argumenty. Nie wiedział, w jaki sposób zarządzał cukrownią, ale cukrownia nie jest wojskiem, tu potrzebne są silne i zdecydowane kroki, a miał wrażenie, że Kittel z każdym chciał dojść do porozumienia, nawet ze swoim wrogiem.

Byli w połowie drogi między Zdziechową a Gnieznem, gdy spostrzegli w oddali mnóstwo postaci zbliżających się w ich stronę. Byli zbyt daleko, żeby móc ich rozpoznać.

– Czy to Niemcy? – przestraszył się doktor.

– Niemożliwe – uspokoił go kapitan. – Od strony Gniezna nie ma Niemców, są tam tylko nasze wojska.

– To w takim razie, kto do nas idzie? Przecież to nie mogą być nasi, skoro kazaliśmy czekać im w Gnieźnie na dalsze rozkazy.

„Kazaliśmy im czekać, dobrze powiedziałeś panie doktorze” – pomyślał Kittel, który szybko znalazł odpowiedź na pytanie Sulczewskiego.

Oddziały gnieźnieńskie złamały jego rozkaz i zamierzają walczyć z niemieckimi oddziałami pod Zdziechową. Jednak byli na tyle nierozważni, że podjęli się tak szalonego i jednocześnie głupiego pomysłu.

– Trzeba powstrzymać tych durniów, przecież wielu z nich tam zginie.

Sami widzieliście, jak dobrze Niemcy są przygotowani do obrony wsi. Wystrzelają ich jak kaczki.

Obaw komendanta nie potwierdził Szczaniecki, który cieszył się z niesubordynacji Jacobsona i Warteckiego. Oberwie im się od NRL, ale nie było sensu czekać na Niemców w Gnieźnie, atak w końcu musiał nastąpić.

196

Kittel pognał konia i ruszył powstrzymać ich przed największym błędem w życiu.

*

Wartecki razem z Jacobsonem-Jedliną stwierdzili, że pertraktacje nie mają sensu. Niemcy wzmocnią swoje pozycje w okolicach Zdziechowej i za chwilę ruszą na Gniezno, które nie jest gotowe do obrony. Postanowili, że najlepszą obroną jest atak. Utworzyli w koszarach oddział złożony z czterech pododdziałów po sto ludzi każdy. Śmiałków nie brakowało, lecz nie miał kto nimi dowodzić. Jacobson-Jedlina nie miał doświadczenia wojskowego. Nowaka oraz Wiewiórkowskiego odesłano do Wrześni, a kapitan Szczaniecki poszedł razem z Sulczewskim oraz Kittlem na negocjacje. Potrzebny był dowódca z wyższym stopniem niż kapral. Po długim poszuki-waniu udało się znaleźć sierżanta Teofila Bojanowskiego.

Teofil Bojanowski służył w armii austriackiej, w której dorobił się stopnia sierżanta. Opuścił ją po przerwaniu ofensywy Kiereńskiego w trzecim roku wojny. Uciekł z armii i dostał się do Szubina, skąd później przeniósł

się do Gniezna. Długo nie wykazywał prowyzwoleńczej postawy, lecz gdy pojawiła się okazja, dołączył do nowo utworzonych oddziałów.

Krzysiek i doktor powierzyli mu kierownictwo nad oddziałem, który zmierzał na Zdziechową.

– Mamy ciężki orzech do zgryzienia, zdajecie sobie z tego sprawę, panowie?

– Wiemy. – Jacobsona martwiło jednak coś innego. – NRL nie pochwali naszej niesubordynacji.

– Nie ma innego wyjścia – skontrował Wartecki. Szanował Korfantego i pozostałych członków organizacji, lecz w tym wypadku nie mieli racji.

Trzeba wygonić Niemców z okolic Gniezna, inaczej źle się to skończy dla mieszkańców miasta.

Tylko oddział kawalerii podróżował konno. Reszta szła pieszo. Gdy byli w połowie drogi do Zdziechowej dostrzegli trzech mężczyzn na wierzchowcach. Młody kapral od razu rozpoznał, że jednym z nich jest komendant miasta, który zmierzał do nich kłusem. Im bardziej się zbliżał, tym łatwiej było można dostrzec rozgniewany wyraz jego twarzy.

197

– Co to za niesubordynacja?! – Swoją złość skierował na Jacobsona, bo to on w jego zastępstwie zarządzał miastem. – Nie taki był

rozkaz NRL!

– NRL w tym wypadku się myli – postawił się doktor. – Musimy ruszyć na Zdziechową, inaczej podbiją całe Gniezno. Trzeba ich powstrzymać.

– Skażecie się na śmierć!

– Jest ich tam podobna liczba jak nas – wskazał na oddziały, które zmierzały za nim.

Komendant bardzo się zdziwił, lecz szybko przywołał się do porządku.

Choć nie chciał tego robić, to w myślach przyznał zastępcy, że zrobił dobrą robotę. Aczkolwiek to nie usprawiedliwiało złamania rozkazów.

– Naczelna Rada Ludowa nie bez powodu zakazuje nam walki z okupantem. Zdaje sobie sprawę, że ją przegramy, jeśli ruszymy na wroga. Macie natychmiast zawrócić!

Krzyk komendanta rozszedł się wśród wszystkich żołnierzy niczym błyskawica. Wielu z nich zaczęło dyskutować między sobą na temat walki z Niemcami. Krzysiek dostrzegł, że władczy ton komendanta wywołał

w nich strach i obawę o represje ze względu na nieposłuszeństwo względem władz. Na Warteckim natomiast ton komendanta nie zrobił większego wrażenia, wręcz utwierdził go w przekonaniu, że atak nie jest pozbawiony sensu, tylko może przynieść wiele pożytku.

– Mając szacunek do pańskiej pozycji, odmawiam wykonania rozkazu

– zaoponował doktor Jacobson.

Zarządca miasta nie spodziewał się sprzeciwu. Sądził, że jego pozycja pozwoli mu na powstrzymanie oddziałów Jacobsona-Jedliny i zawrócenia żołnierzy w stronę Gniezna, lecz zastępca komendanta był pewny co do słuszności wydanego rozkazu. Zygmunt niczego nie skomentował, tylko pognał konia w głąb armii doktora.

– Właśnie wracamy ze Zdziechowej. Jeśli ktoś z was chce walczyć, niech się mocno zastanowi. Wieś jest dobrze otoczona, Niemców jest tam jak mrówek. Jeśli tam pójdziecie, wystawicie się na śmierć.

Choć początkowo wśród żołnierzy panował entuzjazm, to teraz bardzo opadł. Krzysiek nie chciał, żeby ktoś szedł do walki, jeśli nie był pewny, że faktycznie chce w niej uczestniczyć.

198

– Jeżeli wśród was są ci, którzy boją się walki, niech wrócą razem z komendantem do Gniezna. – Jedlina spojrzał szerokimi oczami na Krzyśka.

Tego nie uzgadniali między sobą. – Potrzebujemy każdego z was, lecz potrzebujemy tych, którzy nie boją się postawić własnego życia na szali. Teraz macie ostatnią szansę, żeby się wycofać i nikt nie będzie wam tego wypominał.

Zapewne oprócz Wojciecha i Teofila, bo ci patrzyli na Krzyśka i w wyobraźni chcieli go obedrzeć ze skóry. Część z nich zawróciła i razem z komendantem zawróciła do Gniezna. Z czterystuosobowego oddziału pozostało nieco ponad stu.

– Panie kapralu, nie tak żeśmy się umawiali – oznajmił ze złością Jacobson, gdy żołnierze odeszli. Doktor zwracał się do ludzi bezpośrednio, wyjątkiem były osoby, które zszargały jego nerwy. – Dzięki panu stracili-śmy trzy czwarte żołnierzy.

Miał rację. Z oddziału Krzyśka pozostało tylko kilku żołnierzy, tych najbardziej doświadczonych. Większość odeszła w obawie przed walką.

Ich główna armia, zmierzająca na Zdziechową, składała się w większości z ochotników, których zwerbował Teofil Bojanowski.

– Bez urazy panie doktorze, ale wydaje mi się, że młody Wartecki ma rację – poparł Krzyśka. – Ciężko planować jakikolwiek atak, jeśli ktoś boi się o własne życie.

– Aczkolwiek trzeba jakoś zaradzić tej sytuacji, bo jeśli komendant miał rację, to nie mamy szans w walce ze Szkiebrami.

– Mówcie głośniej panie kapralu, niech się wystraszą i ci, co przy nas zostali. – Student już zrozumiał, że Jacobson wykorzysta każdą okazję, żeby nabijać się z wyczynu Warteckiego. Krzysiek był pewny uczestnictwa tych żołnierzy, którzy z nimi pozostali. Widział w nich determinację i wolę walki, których nie złamało nawet silne wystąpienie komendanta miasta.

Doktor potrzebuje czasu do przyswojenia tej informacji.

– Nikt już nie odejdzie. Dobra, chodźmy, bo jest zimno, śnieg prószy i tak zaatakujemy dopiero, gdy się ściemni.

Weszli do budynku, w którym wytwarzano cegły, lecz od pewnego czasu stał opuszczony. W środku nadal znajdowały się czynne piece, które kilku żołnierzy zamierzało rozpalić.

199

– Nawet nie próbujcie mi ich rozpalać – surowo zabronił doktor. – Ogień z kominów zwabi tu Szkiebry. Znajdźcie cieplejsze miejsca i bądźcie gotowi w każdej chwili na nasz rozkaz. Jeśli skurczybyki się pojawią, macie nie strzelać.

Następnie we trzech udali się do większego z pokoi, gdzie Jacobson ustawił kilka połamanych cegieł, które miały służyć za plan wsi. Warteckiemu widok ten przywołał na myśl tylko jedno pytanie.

– Tak więc panowie, jak odbijemy wieś?

Rozdział 15

6 grudnia 1918, siedziba POW, Poznań

Od kilku dni funkcję komendanta POW pełnił Mieczysław Andrzejewski, który walczył na froncie zachodnim po stronie ententy. Na życzenie Wierzejewskiego zastąpił go w sprawowaniu kontroli nad organizacją. Joanna, Wiktoria oraz Lange przyjęli rezygnację założyciela ze stoickim spokojem, jedynie Paluch był zaskoczony. Wojciech Korfanty starał się uczestniczyć w zebraniach POW, jeśli tylko miał taką możliwość. Ostatnio brakowało mu czasu ze względu na prace podczas obrad sejmu dzielnicowego i to właśnie jedna z uchwał sejmu mocno nie spodobała się Paluchowi.

– Panie pośle. – Porucznik nie krył się już z ironią skierowaną w stronę posła. – Może wyjaśni nam pan, w jaki sposób NRL chce wywalczyć wolność dla Wielkopolan bez walki zbrojnej?

– Niemcy przegrali wojnę i muszą pójść na liczne ustępstwa. Sejm dzielnicowy pokazał krajom ententy, do jakiego kraju chce przynależeć Wielkopolska. Kwestia czasu, kiedy państwa ententy zatwierdzą uchwałę o przynależności Wielkopolski do Polski.

– Sam pan chyba w to nie wierzy, panie pośle. Od podpisania traktatu pokojowego w Compiègne minął już miesiąc i jakoś nie widzę, żeby zostały w tym celu poczynione jakiekolwiek kroki.

– Uważa pan, że nic nie robimy, tylko zbijamy bąki?

– Ja nie uważam. Jestem o tym przekonany, tak samo jak byłem przekonany o utworzeniu Grenzschutzu w Poznaniu.

Minęły dwa tygodnie od rozmowy Korfantego z przedstawicielem władzy niemieckiej, a mimo to Paluch wciąż mu to wypominał. Ilekroć była taka możliwość, to podważał jego wpływy i pozycję w organizacji. Pozostali członkowie nie dawali się złapać na zagrywki dezertera armii niemieckiej.

201

– Tak czy inaczej mamy do czynienia z Grenzchutzem w Poznaniu i utworzeniem Wach- und Sicherheitsdienst – zauważyła Joanna. – Jeśli przybędą tutaj te oddziały, to poznaniacy mogą zapomnieć o spokoju.

– Straż ludowa jest tylko polską organizacją – nadmienił Lange. – Na Grenzchutz nic nie poradzimy, ale członków Wach- und Sicherheitsdienst możemy przystosować pod siebie.

– Co ma pan na myśli? – dociekał Paluch.

– Jakoś trzeba dopasować Wach- und Sicherheitsdienst do warunków poznańskich.

– I niby co, podejdzie pan do Niemca, oprowadzi go po Poznaniu i powie co powinien, a czego nie powinien robić?

– Niezupełnie musi to być Niemiec – spokojny głos Warteckiej skierował na nią zainteresowanie porucznika oraz pozostałych członków. Patrzyli, jakby co najmniej postradała zmysły. Czy ona myśli o napuszczaniu Polaków przeciwko sobie? Nie rozumieli jej intencji. – W Wach- und Sicherheitsdienst nie muszą być Niemcy.

– Prosimy o wyjaśnienie – zachęcił Andrzejewski.

– Z tego co wiem, Niemcy w ogóle nie wiedzą o naszych Polskich na-zwiskach, mimo że zostały one zarejestrowane w urzędach niemieckich.

Myśmy z Wiktorią w ogóle nie powinny być zapraszane na niemieckie bankiety, a mimo to nadal jesteśmy.

– No zgadza się, ale co to ma wspólnego z utworzeniem Wach- und Sicherheitsdienst?

– Chociażby to, że wciąż traktują nas jako Niemki. Skoro nas traktują jako Niemki, to tym bardziej będą traktowali tak tysiące Polaków, którzy w trakcie wielkiej wojny walczyli po stronie niemieckiej.

Nikt nie czytał w myślach Joannie, choć każdy z nich próbował zrozumieć, do czego zmierza pani Wartecka. Kontynuowała.

– Mówiłaś Wiktorio, że gubernator Prowincji Poznańskiej wciąż zbiera listę osób, które powinny zostać powołane do nowo formowanych oddziałów.

– No tak, ale pani Joanno, proszę przejść do rzeczy, bo niczego nie rozumiem.

– Wprowadźmy listę osób, gdzie będą sami Polacy, ale pod niemieckimi nazwiskami.

202

Pomysł Joanny wydawał się tak szalony, że wszyscy uczestnicy obrad aż się żachnęli. Najgłośniej zrobił to Paluch.

– Z całym szacunkiem, pani Joanno, ale widać, że nie zna się pani na Niemcach i ich metodzie kontroli. Owszem, wielu z nich wciąż kojarzy nas z niemieckimi nazwiskami, ale ich urody nikt z nas nie posiada. Szybko nas wykryją i całą naszą mistyfikację trafi szlag.

– Przepraszam panie poruczniku, przed chwilą chciał pan walczyć, a teraz pan ucieka?

– Nie uciekam przed walką ze Szkiebrami! – Oskarżenie o tchórzostwo obudziło bestię. – Jestem wściekły za każdy dzień, w którym te skurczybyki przebywają w Polsce i traktują nas gorzej niż niewolników! – Specjalnie użyła tych słów, żeby wzburzyć porucznika, bo wiedziała, że ze względu na szacunek, jakim ją darzy, opanuje się. – Chcę walczyć w każdej chwili, lecz walka to nie skierowanie pistoletu do swojej głowy i naciśnięcie spustu. Trzeba dać sobie szansę na to, aby zawalczyć z tak wymagającym przeciwnikiem.

– Właśnie taką szansę sobie damy. Niemcy utrzymają naszych żołnierzy.

Porucznik, Wiktoria oraz pozostali uczestnicy obrad zastanawiali się nad słowami Joanny. Próbowali znaleźć słabe punkty w jej planie podrzucenia Niemcom listy żołnierzy. Pierwszą z nich znalazła Wiktoria.

– Do przygotowania tej listy gubernator delegował naszego niemieckiego znajomego, Larsa Bairicha. Bairich sam dokładnie wybierze tych ludzi, następnie przejdą jego wnikliwą obserwację i zapisze ich w do-kumencie, który po zatwierdzeniu przez Alera Von Hahna musi trafić do burmistrza Poznania.

– W takim razie możemy naszą listę przedstawić już bezpośrednio panu Jarogniewowi, a nie męczyć się z podrzuceniem jej do Bairicha –

rzekł Paluch.

– Też o tym pomyślałam, ale jak dostawałam wszelkie dokumenty pod-pisywane przez gubernatora, to podpisywał się na każdej stronie. – Wiktoria obaliła pomysł porucznika, który skrzywił się na jej słowa.

– Jak wielki oddział Wach- und Sicherheitsdienst zamierza być sprowadzony do Poznania i Wielkopolski? – spytał Wierzejewski.

– Ma się składać z sześciu tysięcy ochotników. Przynajmniej o takiej liczbie mówią oficjalnie – zaznaczył Paluch, który od momentu zamachu 203

na ratusz był na bieżąco z informacjami dotyczącymi planów wojskowych na terenie Poznania i Wielkopolski.

Wincenty nie pytał bez powodu. Zrodził mu się pomysł, lecz Paluch nieświadomie go obalił.

– A skąd oni wezmą aż tylu Niemców? – zastanawiała się Wartecka.

– Nie mają nawet żołnierzy, żeby pilnować swoich garnizonów w Niemczech, a będą tutaj sprowadzać kilkutysięczne oddziały? Są zmuszeni zwerbować do oddziałów Szkiebrów, którzy są w Wielkopolsce, a wtedy łatwo o pomyłkę.

Pomyłki chodzą po ludziach, nie po lesie. Początkowo szalona koncep-cja Joanny zaczynała nabierać kształtów także wśród wątpiących.

– Ale jak my to zrobimy? – spytał Andrzejewski i na to Wartecka nie miała pomysłu. Jeszcze.

– Uśmiercimy naszych – wyskoczył Paluch, na co wszyscy spojrzeli na niego, jakby ten oznajmił im o ponownym przyjściu Chrystusa na ziemię.

– W papierach rzecz jasna. – Nawet takie sprecyzowanie niewiele im wyja-śniało. – Sama pani powiedziała, że Niemcy zapisują nas pod niemieckimi nazwiskami, a nie znają polskich.

– No tak, ale…

– Wiem, że jeśli uśmiercimy naszych, to ktoś ich musi zastąpić, aby liczba się zgadzała.

– Tylko jak my uśmiercimy naszych i wpiszemy ich pod niemieckimi nazwiskami? Wejście do ratusza od momentu naszej brawurowej akcji nie będzie problemem, ale jak my tę listę podrzucimy Bairichowi?

Zwłaszcza, że on osobiście pilnuje, aby wybrać odpowiednich ludzi do oddziałów?

Na ten moment nikt nie miał odpowiedzi na to pytanie. Joanna kojarzyła sierżanta Bairicha, jako jednego z najbardziej ambitnych i oddanych niemieckich żołnierzy, dlatego też do wszelkich obowiązków przykładał się, jakby miały one zaważyć na przyszłym być albo nie być kraju niemieckiego.

– Dobrze, na ten moment najważniejsze jest, żebyśmy stworzyli listę

– postanowił Andrzejewski. – Dziwnie będzie, jeśli Szkiebry zauważą, że Niemcy, którzy są według nas martwi, cudownie zmartwychwstali.

204

– Tutaj będzie się trzeba dogadać z grabarzami – Jak już porucznik wpadł na jakiś pomysł, to było to równoznaczne ze skupieniem na sobie uwagi wszystkich członków POW. Były to pomysły tak innowacyjne, iż nikt nie zakładał, że można tak daleko wybiec z wyobraźnią. – Pochowamy Polaków wracających z frontu pod niemieckimi nazwiskami. Upiecze-my dwie pieczenie na jednym ogniu, bo jeszcze uśpimy ich czujność.

– To ma sens – dostrzegła Wartecka. – Będziemy mieli ludzi, którzy umarli i będziemy mieli ludzi, którzy ich zastąpią, to brzmi sensownie.

– To jedną kwestię mamy rozwiązaną. Panie poruczniku, odpowiada pan za uzgodnienie tej wersji z polskimi grabarzami i ustalenie tego faktu z rodzinami poległych. Chyba nie muszę zaznaczać jak ważne jest, żebyśmy zapamiętali, pod jakimi nazwiskami i kogo żeśmy pochowali.

– Przyjąłem – odparł Paluch, będąc jak zwykle w bojowym nastawieniu.

– Teraz trzeba wybrać konkretne osoby – zauważyła Joanna. – I najlepiej, żeby były pochowane na kilku cmentarzach. Im bardziej będą rozpro-szone, tym większa szansa na pomyłkę.

– W radzie wojskowej mam dostęp do informacji, którzy żołnierze wracają z frontu i do których rodzin. Zarządzę szeroką akcję w swoim oddziale, żebyśmy wtajemniczyli w akcję odpowiednie rodziny. Potrzebuję na to kilka dni.

– Chyba tygodni – zażartowała Wiktoria.

– Nie ma potrzeby. Kilka dni mi wystarczy.

– Dobrze – odrzekł Andrzejewski. – W takim razie niech pan rozpocznie działanie i za kilka dni oczekujemy pierwszych efektów.

Paluch zasalutował i wyszedł z siedziby organizacji. Nastała chwilo-wa cisza, której powodem była druga część brawurowego planu. Nikt nie chciał go rozpocząć, choć każdy wiedział, że to jest kwestia, którą najpierw należało rozstrzygnąć. Jak dostarczyć zmodyfikowaną listę Bairichowi?

– Nie wątpię, że Paluchowi się powiedzie – odrzekł Wierzejewski. –

Tylko jak my ją dostarczymy Niemcom?

– Jeszcze nie wybrał odpowiednich żołnierzy, przynajmniej żaden dokument nie został zatwierdzony przez Burmistrza. Zatem Bairich jeszcze jej nie skompletował – zauważyła Wiktoria. Podobnie jak Joanna dość często przebywała w niemieckim towarzystwie i z wieloma przedstawicielami 205

władzy, zarówno wojskowej jak i cywilnej, obie miały dobre kontakty. Nie spoufalały się z nimi, ale też wiedziały, na ile mogą sobie pozwolić, aby przez przypadek żaden z nich nie połapał się w ich akcji.

– W takim razie trzeba się dowiedzieć, na jakim etapie doboru kandydatów jest i gdzie ich zapisuje. – zauważył Wincenty.

– Łatwo powiedzieć.

– Któraś z nas będzie musiała zagadać pana sierżanta i jakoś podrzucić mu listę – postanowiła Joanna.

Choć było to oczywiste rozwiązanie, wielu z nich nie chciało się na nie zgodzić. Pojawiły się podejrzenia, że Szkiebry podważą niemiecką przykrywkę misternie stworzoną przez działaczki. Nikt ich nie złapał na gorącym uczynku, lecz od pewnego momentu zaczęły dostrzegać „przypadkowych” Niemców, którzy je śledzili.

– Pójdę tam.

– Ani mi się śni Wiktorio! – stanowczo zaprzeczyła Joanna. – Krzysiek nie wybaczy mi, jeśli pozwolę ci na to szaleństwo. Sama tam pójdę i z przyjemnością porozmawiam z panem Bairichem.

Słowa te miały dwuznaczny wydźwięk, lecz nikt z POW nie podejrzewał Joanny o zdradę. Aczkolwiek wszyscy zastanawiali się, jakie tematy będzie podejmować z niemieckim mundurowym.

– Więc wszystko mamy – podsumował Wierzejewski. – Potrzeba tylko akceptacji pana komendanta.

–Niezupełnie – stwierdził przywódca POW. – Trzeba jeszcze przygotować osoby, które będą przepisywać listę i dostarczą nam ją, a my Bairichowi. Aczkolwiek mogę was zapewnić, że jeśli cała ta akcja nam się powiedzie, to zwątpię w niemiecką inteligencję.

7 grudnia 1918, Poznań, Polska

Joanna zgłosiła się do rozmowy z Bairichem i zastanawiała się, jak umówić się na spotkanie. Pomysł pojawił się nagle, kiedy przez przypadek spotkała go przechodzącego tuż obok ratusza. Udając zaskoczenie, spytała, czy miałby dla niej czas na chwilę rozmowy odnośnie sytuacji w Wielkopolsce. Sierżant był zdziwiony jej widokiem, lecz jeszcze bardziej 206

chęcią rozmowy na wojskowe tematy. Wiedział, że wdowa po Kenigu jest osobą obytą i można z nią konwersować na wiele tematów, jednak nie sądził, że będzie chciała porozmawiać z nim o sytuacji politycznej. Umówili się na następny dzień w cytadeli wojskowej w godzinach popołudniowych.

Joanna spacerowała po mieszkaniu, próbując uspokoić myśli. Potrzebowała powodów, dla których poprosiła o spotkanie z Bairichem oraz możliwości poruszenia w rozmowie tematu sprowadzenia Wach-und Sicherheitsdienst. Nie może nawiązać bezpośrednio, inaczej dostrzegą przeciek w swoich informacjach i zaczną drążyć, gdzie on jest. Szybko dojdą, że to między innymi ona jest za niego odpowiedzialna.

Kiedy myślała nad tematem rozmowy usłyszała pukanie do drzwi.

Spojrzała na zegar, który wskazywał dziewiątą wieczór. Nie spodziewała się żadnych gości. Czuła, że coś jest nie tak. Dyskretnie podeszła pod drzwi, chcąc usłyszeć jak najwięcej odgłosów po drugiej stronie. Osoba, która czekała pod drzwiami nie wydawał głośnych dźwięków obcasami, więc nie był to wojskowy.

– Kto tam? – zapytała Wartecka.

– To ja, pani Joanno, mam pilną sprawę.

Odetchnęła z ulgą, słysząc Wiktorię. Otworzyła drzwi i zamknęła tuż za nią.

– Co cię sprowadza o tej porze?

– Pani Joanno, mamy poważny problem. Musimy odwołać naszą akcję.

– Ale dlaczego? Co się stało?

– Bairich już stworzył listę osób z powołaniem do Wach-und Sicherheitsdienst.

– Jak to już stworzył? – Joanna wydawała się zdezorientowana. – Przecież wczoraj mówiłaś, że dopiero został do tego oddelegowany, kiedy zdążył to zrobić?

– Najwidoczniej za późno dowiedzieliśmy się o tym, a Bairich w międzyczasie działał.

Lista jest już stworzona, a więc plan dozbrojenia Polaków legł w gruzach. Obydwie zaczęły się zastanawiać, jak tej sytuacji zaradzić. Nie mogą teraz wyłamać się z planu. Zwłaszcza, że Paluch zaczął działać w kwestii ochotników, którzy zostaną zwerbowani do nowego oddziału, a Joanna nie może tak po prostu odwołać spotkania z Bairichem.

207

– Aler Von Hahn nie przekazał jeszcze listy do burmistrza? –

spytała Joanna.

– Nie przekazał.

– Zatem musimy wiedzieć, gdzie sierżant trzyma tę listę.

– Podobno ma do tego specjalną teczkę, a w niej wszystkie dokumenty.

Skoro nie zgłosił tej listy, to jeszcze nie wszystko jest stracone. Joanna wiedziała już na jakim etapie jest przygotowanie listy przez Bairicha, teraz pozostało pod-mienić ją na tę, którą przygotował Paluch. Miała nadzieję, że uda mu się do jutra ją stworzyć. Już się uspokoiła, kiedy jedna rzecz jej przyszła do głowy.

– To jeszcze nie wszystko. Podobno już ją spisał na maszynie do pisania

– dodała Wiktoria.

Joannie była niemile zaskoczona.

– Kiedy on to zdążył spisać i to na maszynie?

– Nie wiem, a nikt z ratusza mu nie pomagał. – Wiktoria również się zdziwiła.

– Tego już nie przeskoczymy. Potrzebujemy mnóstwa maszyn do pisania i trzeba przygotować listę tak szybko, jak to możemy. Idziemy do Andrzejewskiego, trzeba zwołać zebranie w trybie pilnym.

7-8 grudnia 1918, siedziba POW, Poznań

Dwie godziny zajęło zebranie wszystkich członków POW, oprócz porucznika Palucha, który już miał swoje zadanie związane z przygotowa-niem listy Polaków pod niemieckimi nazwiskami. W trybie pilnym zjawili się Andrzejewski, Lange, Wierzejewski, Joanna, a także posłowie Wojciech Korfanty i Władysław Seyda. Działaczki przekazały im nowiny, o których dowiedziała się Wiktoria.

– Bairich wyprzedził nas o kilka kroków – podsumował Andrzejewski.

– Zatem nie dość, że Paluch musi się pośpieszyć z listą, to musimy ją jak najszybciej stworzyć, zanim w swoje ręce dostanie ją gubernator – dodał Wierzejewski.

– Jako przedstawiciel Naczelnej Rady Ludowej mogę porozmawiać z gubernatorem, w każdej sprawie i w dowolnej chwili – zaproponował

Władysław. – Potrzebuję wyłącznie mieć powód.

208

– Panie Władysławie też o tym pomyślałem – wtrącił się poseł Korfanty. – Jednak już próbowałem nie dopuścić do Grenzchutzu w Poznaniu, niestety z opłakanym skutkiem.

– W takim razie co proponujecie? – spytał Seyda, który powstrzymał

ziewnięcie.

– Tutaj niestety nie mamy innej możliwości, jak przepisać w całości listę na maszynach i dostarczyć ją Bairichowi – rzekła Joanna.

– Ochotników do przepisywania nie będzie brakowało, tylko czy każdy z nich umie pisać na maszynie? – zapytał Lange.

– Nie każdy potrafi to robić – odparł niechętnie Korfanty. – Macie do dyspozycji wszystkie maszyny, które posiadamy w naszej siedzibie i również pracowników potrafiących pisać na maszynach.

– Ile osób? – dociekał Andrzejewski.

– Około trzy tuziny.

– Wciąż mało. – Lange był rozczarowany. – Oczywiście zbudzę członków Straży Ludowej i zarządzę, aby przyprowadzono tutaj każdego, kto umie pisać na maszynie.

– Ja jeszcze poszukam zbędnych maszyn w Poznaniu – postanowił

Wierzejewski.

– Wincenty, do ciebie mam prośbę, żebyś skontaktował się z Paluchem i dowiedział się, kiedy lista osób będzie gotowa. – Były komendant POW

zasalutował i za zgodą obecnego opuścił spotkanie. – Dziękujemy serdecznie Naczelnej Radzie Ludowej, że pomoże nam w tej akcji. Każdy z nas wie co ma robić? – Kiwnęli głowami. – Zatem nie traćmy czasu i bierzmy się do pracy.

8 grudnia 1918, cytadela, Poznań

Rzeczywiście, kilka dni to było za dużo dla Palucha. Już dwa dni później przekazał informację o liczbie Polaków, którzy zginęli na froncie zachodnim i mają być przetransportowani w trumnach do Poznania. Porucznik rozkazał żołnierzom POW natychmiastowe udanie się do poszcze-gólnych rodzin i wyjawienie im planu działania. Nie spodziewał się, że 209

będą przeciwko podpisaniu nagrobków członków ich rodziny pod innym nazwiskiem. Zwłaszcza, gdy dowiedzą się, jakiej akcji dotyczy to działanie. Jednakże, jeśli wyrażą sprzeciw, to mieli ich zapewnić, że gdy wszystko minie, to nazwiska na nagrobkach zostaną zmienione.

Akcja okazała się sukcesem i żadna z rodzin nie protestowała. Wrę-czono im od razu nazwiska żołnierzy, które przyjmą ich członkowie rodziny.

Teraz należało wprowadzić polskich żołnierzy, pod płaszczem niemieckim, na listę Bairicha. Paluch postarał się, żeby każdy z Polaków znajdował

się w Poznaniu. Kazał im wykuć na blachę nowe tożsamości i bezzwłocz-nie wypełnić rozkaz, gdy niemiecki żołnierz przyjdzie do ich domu. Jednak nim do tego dojdzie, trzeba dodać ich do listy sierżanta.

Joanna była gotowa do rozmowy z panem sierżantem, a w cytadeli miał czekać na nią Paluch. Zgodnie z informacjami od Wiktorii, mundurowy trzymał całą listę w jednej teczce. Żeby się nie pogubić, należało całą listę przepisać na maszynie. Do tego potrzebny był oryginalny dokument pana Bairicha – aby przepisać go słowo w słowo, zastępując Niemców Polakami.

Joanna wchodziła do cytadeli. Przy bramie przeszła szczegółową kontrolę, po której weszła do wnętrza wojskowego obiektu. Na placu żołnierze ćwiczyli strzelanie, musztrę, oporządzanie karabinu i inne czynności typowe dla wojska. Ilekroć rozlegał się huk wystrzału, Joanna kuliła się ze strachu. Miała nieprzyjemne wrażenie, że któryś z wystrzelonych pocisków w końcu w nią trafi.

Gdy została zaprowadzona do pokoju Alera Von Hahn zauważyła Palucha, który dyskretnie skinął jej głową. Nieznacznie mu odpowiedziała.

Później już go nie widziała, tylko słyszała jego kroki. Odszedł po pozostałych żołnierzy, żeby byli gotowi do akcji.

Choć Joanna została zaproszona do pokoju gubernatora, oczekiwała tylko sierżanta, ale gubernator postanowił do nich dołączyć. Uwagę jednego mogła odwrócić, ale zmylenie dwóch stanowiło już poważne wyzwanie.

Odbyła z Alerem Von Hahnem niewiele rozmów i w większości kończyły się na kilku zdaniach. Teraz musi podtrzymać dyskusję z dwoma niemieckimi żołnierzami.

210

Weszła do środka i nim dostrzegła niemieckich mundurowych rzuciła jej się w oczy nieoczekiwana przestronność pokoju, który w niczym nie przypominał typowego wojskowego biura. Czuła się bardziej jak na dworze Habsburskim niż w niemieckim gmachu wojskowym. Skojarzenie szybko jej przeszło, gdy jej oczy zarejestrowały zniszczonego wojną Larsa Bairicha oraz dostojnego gubernatora Alera Von Hahna, który pierwszy ją przywitał.

– Pani Koenig. Bardzo ucieszyła nas wiadomość, że chce pani z nami porozmawiać.

Joanna za każdym razem obawiała się, ilekroć ktoś wypowiadał jej nazwisko z pierwszego małżeństwa, czy nie kryje się w tym ironia, po której nastąpi zdemaskowanie jej polskiego pochodzenia. Wiedzieli, że jest Polką i że tego pochodzenia kiedyś się wyrzekła, ale nie wiedzieli, że postanowiła naprawić swój błąd.

– Cieszę się, że panowie znaleźli dla mnie czas w tej trudnej sytuacji politycznej i wojskowej.

Podeszła do stołu, przy którym przyjmował gości gubernator Poznania. Bairich odsunął jej krzesło i pozwolił usiąść, co bardzo ją zdziwiło.

Wiedziała, że potrafił zachować się szarmancko, lecz nie spodziewała się, że dzisiaj dostąpi takiego zaszczytu z jego strony. Wyciągnęła papierosa, a gubernator pomógł go jej odpalić.

– Trzeba szukać pozytywnych stron tej ciężkiej sytuacji. Gorzej już być nie może.

Przyjęła słowa pana Bairicha z przekąsem. Sytuacja dla nich będzie gorsza i miała tego pewność. Po to tu przyszła, żeby jeszcze bardziej po-gorszyć ich sytuację.

– Właśnie w tej sprawie do panów przychodzę. – Bairich wydawał się zaintrygowany jej słowami, lecz zakładała, że to tylko gra. Doceniała go za sposób, w jaki potrafił lawirować pomiędzy myślami innych, tylko przy pomocy mimiki. Nie chciała dać się wciągnąć w jego grę, więc zwróciła się właśnie do niego. – Ostatnio na bankiecie powiedział pan, że znajduje się tam Polak w niemieckim mundurze. Czy wielu takich jest?

– O nim wiem na pewno – odrzekł. – Wielu Polaków zdezerterowało w ostatnim roku trwania wojny, ale niewielu było na wyższych 211

stanowiskach. Zrobiliśmy błąd, że później sprowadzaliśmy ich do Wielkopolski. Dzięki temu pomogliśmy im stworzyć armię, która nam teraz zagraża.

„Stworzyć armię, która nam teraz zagraża? Czy on wie o POW?” –

obawiała się w myślach. Starała się tego nie okazywać, ale ta wiadomość zmieniła jej pogląd na ich tajne akcje. Ponownie obawiała się, że weszła do paszczy lwa, która właśnie się zamyka i to nieodwracalnie.

– Armia, która nam teraz zagraża?

– Zgadza się – wtrącił się gubernator, który nie dostrzegł problemu.

– Kilku poruczników i kapitanów dostało przydział w Wielkopolsce, na takich ludziach można już tworzyć armię.

– Sądzi pan, że takich jak on jest więcej?

Głównym celem pytania Joanny było sprowokowanie Bairicha do wy-ciągnięcia teczki. Jeśli Wiktoria miała rację i Bairich się z nią nie rozstaje, to w końcu musi ją pokazać, jeśli bardziej będzie drążyła temat. Jeszcze jest za wcześnie, aby odkryć swoje karty.

– Jestem wręcz o tym przekonany, że jest ich więcej. Pytanie tylko, kiedy się ukażą. Do Poznania i okolic przybywa sporo polskich knurów, od momentu, gdy Moraczewski wydał komunikat o przyłączeniu Wielkopolski do nowo utworzonego państwa polskiego.

Ilekroć słyszała o polskich knurach, wieprzach, świniach i innych obraźli-wych określeniach, tylekroć się w niej gotowało i ciężko jej było ukryć emocje.

– Kilku z nich ostatnio się wprowadziło do mojej kamienicy. Jak im nie wstyd, żeby zabierać to, co kiedyś należało do państwa niemieckiego i od zawsze należy do Niemiec. Złodzieje po prostu.

– Widzę, że pani tak samo jak my reaguje na falę imigracji do Wielkopolski – podsumował gubernator, ale Joanna dostrzegła coś innego. Nie przekonała go swoim wyznaniem.

– Słyszałam, że Grenzchutz zostanie sprowadzony do Poznania, czy to prawda? – Udawała, że nie wie o obecności Grenzchutz w Poznaniu.

– Grenzchutz już jest, sprowadzamy Wach-und Sicherheitsdienst – dopo-wiedział Bairich. – I nie ma się czego bać, osobiście odpowiadam za ich listę.

„Wyciągnij tą cholerną teczkę” – chciała go o to niemalże poprosić.

– Czym ona się różni od Heimtschutzu i Grenzschutzu?

212

– Heimatschutz i Grenzschutz składał się z ochotników, w Wach-und Sicherheitsdienst będą byli żołnierze i nasza policja, a takim oddziałom wiele nie ujdzie. Wielu z nich osobiście wybieram na to stanowisko.

W końcu, jak na życzenie Joanny, Lars wyciągnął brązową teczkę i położył ją na stole. Choć chciała, by to zrobił, to podejrzewała, że nie zrobił

tego bez powodu. Mimo iż trzymała się blisko z niemieckimi żołnierzami, to wciąż była cywilem, a takich informacji nie przekazuje się cywilom.

Położył ją na stole, jakby czekał na reakcję pani Warteckiej. Matka Krzyśka starała się udawać, że nie zwróciła na to uwagi, ale teczka była dla niej niczym Święty Graal, wywołujący chęć posiadania.

– Cieszę się, że bezpieczeństwo poznaniaków jest dla pana tak bardzo istotne. – Joanna zgasiła papierosa. W głowie wciąż obmyślała sposób na chwilowe przywłaszczenie teczki. Musiała ich czymś zająć, ale pomysł

przyszedł jej dosyć szybko.

– Czy mogę zapalić jeszcze jednego? – To było bardziej stwierdzenie aniżeli pytanie. Wyciągnęła następnego papierosa i przyłożyła go do ust.

Lars natychmiast uznał to za prośbę o odpalenie.

Pochylił się do niej, to była jej szansa. Nawet gubernator nie spoglądał

na nią, tylko na odpalanego papierosa. Lars nie zwracał uwagi na jej ręce, które niepostrzeżenie zgarnęły teczkę ze stołu. Odpalała papierosa do momentu, aż nie schowała jej do torebki, a gdy to zrobiła, odchyliła się na siedzenie i chwyciła się za głowę.

– Dobrze się pani czuje? – zmartwił się gubernator.

– Nie bardzo, mam wrażenie, że coraz bardziej kręci mi się w głowie. –

Wartecka chciała sprowokować wyjście ze względu na kiepski stan zdrowia, ale skoro gubernator zamierzał jej w tym pomóc, to warto z tego skorzystać.

– Pomóc pani? –zaproponował pomoc Bairich.

– Tak, poproszę.

Złapał ją za rękę i razem zmierzali do wyjścia. Aler początkowo był

zmartwiony nagłym pogorszeniem stanu zdrowia pani Koenig, lecz im bliżej wyjścia się znajdowała, tym bardziej wątpił, czy jej wyjście jest ono rzeczywiście spowodowane względami zdrowotnymi.

Wyjście Warteckiej razem z Bairichem bardzo zaskoczyło Palucha.

Nim zdążyła mu się pojawić na ten temat jakakolwiek myśl, schował się za 213

ścianą, obserwując z odległości przebieg zdarzeń. Jego wyuczony instynkt wojskowy podpowiadał mu, żeby najpierw działać, potem myśleć. Wielokrotnie uratowało go to przed przykrymi konsekwencjami spotkania się z pociskiem moździerzowym lub granatem.

Przy wejściu zostało kilku jego żołnierzy. Joanna upadła na kolana, mocno trzymając się za głowę. Od razu spostrzegł, że ma otwartą torbę.

Tam musiała ją mieć. Działacze POW natychmiast podeszli do Joanny, martwiąc się o jej zdrowie.

– Idioci, weźcie tę teczkę. – Dla Palucha było oczywiste, że Wartecka udaje, aby przekazać im skarb Bairicha.

Jednakże oni nie zrozumieli ukrytego podstępu. Wielu z nich pomagało Joannie w jej fikcyjnej chorobie. Dopiero gdy sama skierowała jednego z nich na swoją torebkę, zrozumieli mistyfikację. Gdy Bairich przejmował

się jej zdrowiem, jeden z żołnierzy Palucha zwinnie wsadził rękę do torebki i wyciągnął z niej skarb. Paluch zacisnął rękę w pięść i głośno westchnął.

Udało im się.

– Wracajcie do swoich obowiązków, skoro nie pomagacie, to chociaż nie przeszkadzajcie – rozkazał Bairich, na co oni zawrócili w stronę Palucha.

Przekazali mu teczkę. Nie mogąc dłużej czekać, porucznik otworzył

ją i przeglądał jej zawartość. Dokument posiadał wstęp, gdzie nadmienio-no, że w imieniu Friedricha Eberta powołanie do Wach-und Sicherdienst otrzymują i poniżej wypisano listę wojskowych. Przejrzał następne kartki i zauważył, że nazwiska żołnierzy wypisywane są w takim samym porządku, jak na wcześniejszych stronach. Zrozumiał, że wiele osób będzie mogło pracować nad przepisaniem dokumentu z uwzględnieniem Polaków.

Chociaż ułożenie dokumentu powtarzało się na każdej stronie Paluch zrozumiał, że za mało osób zaangażowali do przepisywania dokumentu.

– Muszę się spotkać z Andrzejewskim.

– Po co? – spytał ktoś z jego oddziału.

– Za mało osób zaangażowaliśmy do przepisywania, a dodatkowo muszą rozrysować szablon każdej ze stron. Przekażcie Warteckiej wiadomość, że musi dłużej ich przytrzymać.

– Ale jak mamy to zrobić?

– Troszkę wyobraźni, czy nie miałeś czasem jakiejś sprawy do Bairicha?

214

*

Chłód na świeżym powietrzu nie przeszkadzał Joannie. Wciąż udawa-ła, że coś jej dolega, aby Paluch mógł zanieść komendantowi POW dokument. W międzyczasie, jak będzie symulowała, miał jej zwrócić dokument, aby Lars niczego się nie domyślił. Póki martwi się o jej zdrowie, nie będzie przejmował się innymi sprawami. Troskliwa postawa Niemca mocno zaniepokoiła Joannę. Mówiono o nim, że potrafi być bezwzględny w stosunku do wrogów i nic nie słyszała o jego delikatnej naturze. Może jest taki tylko wobec Niemców.

– Czy lepiej się już pani czuje? – Dotknął jej ramienia, na co ona wzdry-gnęła się i wojskowy momentalnie odsunął rękę. – Przepraszam, nie chciałem być nieuprzejmy.

Zareagowała tak nie z powodu jego czułości ani z zimna, po prostu bała się, że żołnierz próbuje jej wyrządzić krzywdę i to był jej pierwszy odruch obronny. Aczkolwiek nie miałaby szans z tym umięśnionym mężczyzną.

– Nic nie szkodzi, ale wciąż czuję się tragicznie. W głowie mi się kręci i nieco mnie mdli.

– Mam zawołać lekarza? – Pani Wartecka nie dowierzała, że w tym brutalnym Niemcu jest tyle współczucia.

– Dziękuję, przejdzie mi. Powinnam pamiętać, że w moim wieku nie powinnam palić papierosów, a już na pewno nie w takiej ilości.

Kiedyś, w trakcie małżeństwie z Hansem, paliła papierosy raz na jakiś czas, ale tylko z powodu panującej mody. Od momentu śmierci męża nie zapaliła ponownie. W tamtym okresie oszczędzała na wszystkim, na czym mogła zaoszczędzić. Nie stać jej było na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, a co dopiero na przyjemności.

– Jakie pani ma papierosy?

– Przyznaję się. – Czuła się złapana, kiedy zapytał o papierosy. – Raz skorzystałam z promocji i kupiłam papierosy w Moskwie. – Wyciągnęła paczkę z kieszeni. – Teraz już wiem, że promocja w Rosji zawsze kryje drugie dno.

215

Spojrzał z niesmakiem na papierosy. Tylko niemieckie produkty były najlepsze i wszystko, co pochodziło z innych krajów z góry traktował jako gorsze. Nie pytając Joanny o zgodę, wyrzucił całą paczkę do kosza.

– Za rosyjskimi promocjami zawsze się kryje drugie dno. Proszę na przyszłość o tym pamiętać, pani Koenig.

Nie była wściekła, że wyrzucił jej papierosy. Szukała możliwości pozbycia się ich i dzięki Bairichowi jej się to udało. Od strony wejścia na plac ćwiczebny zmierzało w ich stronę trzech żołnierzy. Byli to ludzie Palucha, co wywołało u Joanny lekkie zdenerwowanie. „Czemu żeś ich odegnał?”

– pytała go w myślach.

Natomiast Bairich, widząc zbliżających się żołnierzy, chciał ich rozszarpać. Wydał im konkretny rozkaz, a oni nie zamierzali go słuchać.

– Czy wam się w głowach poprzewracało?! – wściekły ton Bairicha wybił im z głowy informację, którą chcieli mu przekazać. – No słucham?

Za wychodkami zatęskniliście?

– Potrzebny jest pan w arsenale – powiedział cicho jeden z nich.

– Słucham?!

– Musi pan to zobaczyć. Na strzelnicy nie zgadza się liczba naboi – powiedział odważnie drugi.

– Naprawdę z taką głupotą do mnie przychodzicie? Kaprala nigdzie nie ma?!

– On nas odesłał do pana. Kazano nam panu od razu zameldować, że liczba zebranych łusek w strzelnicy jest za mała w stosunku do ilości od-notowanych strzałów.

Wyjątkowo rzadko zdarzyło się, że liczba zebranych łusek w strzelnicy była za mała w stosunku do ilości zapisanych wystrzałów. Zazwyczaj był

to błąd w zapisie. Innego wypadku jeszcze nie odnotowano i Bairich sam zaczął się zastanawiać.

– Błąd w zapisie?

– Spytaliśmy kaprala i był pewny swoich zapisków.

Sprawa była poważna. W niemieckiej armii nie można dopuścić do takich zaniedbań w kwestii dokumentacji zużycia amunicji. Jeśli rzeczywiście wszystko się zgadza, to wygląda to na kradzież amunicji, a wobec tego nie może przejść obojętnie. Postanowił natychmiast to sprawdzić, lecz nie chciał zostawić pani Koenig samej.

216

– Zostańcie z nią tutaj, idę do arsenału. – Następnie zniknął w jednym z wielu korytarzy. Gdy odszedł Joanna wyprostowała się i wszelkie objawy niedomagania zniknęły na pstryknięcie palca.

– Co tu robicie?! – pytanie to powinna zadać Paluchowi, ale z wściekłości chciała się wyżyć na pierwszym napotkanym żołnierzu. – Dlaczego nie przepisujecie dokumentów razem z komendantem?

– Paluch nas tu przysłał. Kazał nam przekazać, że musi pani na dłużej zająć pana sierżanta, bo porucznik musiał jeszcze szukać dodatkowych ludzi do przepisywania.

„Słucham? Czy on kiedykolwiek wykona rozkaz tak jak należy?” –

Wartecka nie dowierzała w to, co usłyszała. Paluch po raz kolejny złamał

rozkaz i była zmuszona naprawiać jego pomyłkę.

– Czy chociaż podał powód, dlaczego ja mam teraz naprawiać tę jego samowolkę?

– Powiedział, że kartek do przepisania jest za dużo i nie dadzą rady wyrobić się tak szybko. Dlatego razem z komendantem szukają dodatkowych ludzi do przepisywania.

Joanna nie mogła uwierzyć, w to co usłyszała. Ryzykuje zdemaskowanie, żeby spełnić widzimisię Palucha. Nie ustalił z nią tej wersji i teraz ona musi nadstawiać za niego kark. Żałowała, że powstrzymała Wierzejewskiego przed tym, aby go porządnie stłukł, gdy o mały włos nie wydał ich podczas przyjęcia w zamku cesarskim.

– Przekażcie, że osobiście obedrę go ze skóry, gdy go dorwę w swoje ręce. Dodajcie jeszcze, że ma znaleźć sposób, w jaki zwrócę niezauważenie teczkę pana sierżanta. A teraz znikać stąd, bo muszę wymyślić jak się nim zająć.

*

Porucznik Paluch po przekazaniu dokumentu Mieczysławowi Andrzejewskiemu otrzymał rozkaz kupienia podobnej teczki, którą posiadał Bairich. Poszedł do pierwszego lepszego sklepu papierniczego o nazwie Atlas i fortuna się do niego uśmiechnęła. Nabył dokładnie taki sam brązowy egzemplarz.

217

Wrócił do siedziby POW, gdzie Andrzejewski kierował pracą działaczy.

- Jak to idzie? – spytał Paluch.

– Źle – odrzekł Andrzejewski. – Posłałem Wierzejewskiego po ochotników, ale nie widzę szansy na szybkie stworzenie dokumentów, mimo że tylu ludzi pracuje.

Paluch spojrzał na liczbę działaczy i rzeczywiście nie było ich mało.

Jakieś cztery tuziny osób z POW, Straży Ludowej oraz Naczelnej Rady Ludowej robiły co mogły, aby przepisać listy najszybciej, jak się da. Pisali już dobrą godzinę, mimo to nadal nie udało im się stworzyć końcowego dokumentu. Zastanawiał się, co zrobić. Wiedział, że postawił Joannę w trudnej sytuacji i chociaż zdawał sobie sprawę, że potrafiła długo odwracać uwagę, to jednak za chwilę Bairich zacznie coś podejrzewać. Jeśli już nie zaczął.

Jeden z działaczy wyciągnął kartkę z maszyny i położył ją na skra-ju stołu. Porucznik podszedłszy do niej i porównał kopię z oryginałem.

Okazało się, że miał pierwszą stronę, która różniła się tylko nazwiskami zgłoszonych żołnierzy, a wszelkie zwroty i oficjalne wezwania były dokładnie takie same, jak w oryginale. U następnego znalazł ostatnią stronę dokumentu, która też wyglądała tak samo jak oryginalna.

Zebrał cały dokument i wrócił do Andrzejewskiego.

– Możemy oddać to Warteckiej. Już wiedzą co i jak mają pisać, więc niech pracują.

– A jeśli któryś z dokumentów się czymś rożni?

Już miał odpowiedzieć, ale Wincenty wszedł z dodatkowymi ochotni-kami, którzy mieli swoje maszyny do pisania. „Chyba okradli całą pocztę”

– pomyślał Paluch.

– Więcej nie udało mi się zebrać – powiedział Wierzejewski, prowadząc tuzin działaczy.

– Zanim zaczną pisać, niech sprawdzą dokumenty – rzekł Paluch. –

Przede wszystkim, czy czymś się różnią pozostałe kartki.

Były komendant POW spojrzał na Andrzejewskiego, na co ten skinął mu, aby zrobił tak jak porucznik powiedział. Zebrał ochotników i sprawdzili cały dokument, wertując kartkę za kartką. Nie zauważyli różnic pomiędzy poszczególnymi stronami, po czym całość zwrócili Andrzejewskiemu.

218

– Idź do Joanny i oddaj jej z powrotem listę Bairicha. – Wręczył ją Paluchowi, a ten schował ją do teczki niemieckiego żołnierza. – My nadal działamy nad wpisaniem ich do listy.

Porucznik wyszedł z siedziby, gdzie czekał na niego jeden z żołnierzy.

– Myśli pan, że wciąż jest z sierżantem?

Paluch nie myślał, był wręcz przekonany, że Wartecka do teraz odwraca uwagę pana sierżanta od teczki. Zdawał sobie sprawę, że ma u niej dług do spłacenia, ale lista była dłuższa niż podejrzewali i musiał o tym fakcie poinformować Andrzejewskiego.

– Jeden z naszych wciąż śledzi Wartecką i Bairicha? – upewnił się, co do oczywistej kwestii. – Czy przekazał jakieś informacje?

Pokręcił głową. Dlatego tak szybko jak tylko mógł, udał się do cytadeli. Od momentu dezercji miał wrażenie, że jest czarną owcą, gdy przebywa w armii niemieckiej. Wrogowie chcą go dorwać i ukarać za dezercję, a mimo to jest na ich widoku, gdy uczestniczy w obradach rady wojskowej w Poznaniu. „Najciemniej pod latarnią” – zażartował w myślach.

Wchodzili do obiektu wojskowego. Wielu z żołnierzy wciąż wykony-wało rutynowe czynności. Wśród nich wypatrywał swoich żołnierzy, których szybko odnalazł, czyszczących mauzery. Skinął im głową, na co oni podbiegli do niego.

– Jak tam Wartecka? – spytał, gdy mrok tunelu zasłonił ich przed spojrzeniem ciekawskich oczu.

– Wciąż przebywa z Bairichem. Skorzystali z usług doktora urzędującego w jednostce wojskowej. Pani Joanna niczym lew broni się, by nie pójść do szpitala, ale napotyka na silny opór doktora i sierżanta. W końcu im ulegnie.

– Zatem uwolnijmy ją od tego kata.

Poprowadzili go do wojskowego szpitala. Leżała w sali, gdzie przyjmo-wano wielu pacjentów z drobnymi urazami. Sala była odgrodzona oknami, przez co mogli obserwować jej znakomitą grę aktorską. Porucznik był pod wrażeniem tego, jak bardzo owładnęła emocjami sierżanta. Zaczepiła na nim sznurki i kieruje nim jak marionetką.

– Poszedłbym tam, ale ten Szkiebr jest wyjątkowo na mnie cięty.

Dlatego któryś z was musi podrzucić tę teczkę do jej torby. – Wybrał

219

przypadkowego ochotnika. – Obok łóżka jest jej torebka. Musisz do niej włożyć teczkę, tylko Bairich ma się w niczym nie połapać! – Żołnierz kiwnął głową, a Paluch lekko kopnął go w tylną część ciała. – To na szczęście.

Choć minęła chwila od momentu, gdy przekazał mu rozkaz, żołnierz wykazał się kreatywnością. Wszedł i pobiegł zmartwiony do panny Warteckiej. Mdlejąca Joanna pogoniła go ręką, co Bairich potraktował jak rozkaz, wziął go za mundur i wyrzucił z sali. Paluch i jego oddział schowali się w jednym z korytarzy. Wyszli do wyrzuconego, gdy Bairich wrócił do panny Koenig.

– I co? – zainteresował się Paluch.

– Zadanie wykonane. Przyjemnie było wkurzyć Szkiebra.

*

Joanna wciąż była wściekła na Palucha. Jeśli ktoś musi w czymkolwiek nawalić, to w ciemno można stawiać na porucznika. Zwrócił jej teczkę i Joanna mogła kończyć swoją grę.

– Może wstanę, bo czuję się już znacznie lepiej.

– Jest pani pewna? Przed chwilą chciałem panią skierować do specjali-stycznego oddziału w Berlinie.

„I co jeszcze?” – ironizowała w myślach. Wybrałaby każde miejsce na ziemi, byle nie Berlin.

– Dziękuję, że pan się o mnie martwi, ale już mi lepiej, to chyba chwilowe zasłabnięcie.

– Skoro jest pani tak pewna swojego zdrowia, to może wrócimy do przerwanej rozmowy z gubernatorem.

Zgodziła się, choć w duszy zrobiła to niechętnie. Gdy lekarz chciał

zaprotestować, Bairich tylko ostro zrugał go wzrokiem. Lekarze nie mają wiele do powiedzenia w porównaniu z odgórnym rozkazem dowódcy, nawet gdy kwestia tyczy się zdrowia. Wróciła razem z Bairichem do pokoju gubernatora, który wciąż na nich czekał. Zastanawiała się, czy gubernator ma jakiekolwiek zadania w jednostce, skoro wiecznie przebywa w swoim pokoju.

220

Wrócili do przerwanej dyskusji. Joanna szukała sposobu, żeby zwrócić listę Bairichowi. Ponownie wykorzystała swój patent z papierosem, ale tym razem to sierżant dał jej odpalić papierosa. Ich dyskusja odnośnie do bezpieczeństwa Poznania trwała jeszcze przez kilkanaście minut. Gdy niebo przykryło się czernią i lampy coraz mocniej raziły w oczy, pożegnała się z dyskutantami i wyszła z jednostki.

Tuż przy wyjściu z cytadeli Poznańskiej czekał na nią porucznik Paluch. Na jego widok zagotowało się w niej, ale ze względu na bliskość niemieckiej jednostki wojskowej powstrzymała się od gwałtownej reakcji.

– Może mi pan wyjaśnić, po co ten cały cyrk?! – Choć mówiła spokojnie, to Paluch i tak odebrał jej słowa jak krzyk.

– Gdyby pani widziała jak długa była ta lista, też by poinformowała o tym komendanta. Zapisaliśmy najważniejsze strony, a kolejne stworzymy na podstawie tego, co udało nam się przepisać. – Paluch pokazał jej taką samą teczkę, jaką ukradła Bairichowi. Musiała mu przyznać, że spisał się na medal, lecz wolała, aby takie rozwiązania przedyskutował z nią wcześniej, a nie puszczał

ją na głęboką wodę bez odpowiedniego przygotowania.

– Wolałabym, żeby wcześniej ustalił pan to ze mną, a nie działał

samodzielnie.

– A jak miałem to zrobić? – Nie dałby rady, ale w oczach Joanny to go nie usprawiedliwiało. – Jestem na oku Bairicha, to w ogóle cud, że jeszcze się nie połapał, kto zasiada w radzie wojskowej miasta Poznań. – Tylko przysługa mogła załagodzić jej złość. – Czy w ramach rekompensaty mogę coś dla pani zrobić?

– Oczywiście. Proszę mnie zaprosić na kawę. Po dzisiejszej rozmowie z Niemcami mam ochotę zamienić słowo z Polakiem.

– W takim razie zapraszam do siebie.

10 grudnia 1918, tymczasowe mieszkanie Bairicha, Poznań Pozostała jeszcze ostatnia część planu. Należało podrzucić dokument z listą osób sierżantowi. Od wczorajszego ranka do dzisiejszego późnego wieczoru już wszyscy w POW pracowali bez wytchnienia. Wierzejewski, 221

Paluch, Lange, Andrzejewski, Wartecka i Wiktoria praktycznie nie odry-wali oczu od maszyny. Każdy z nich stukał w klawisze tak szybko, jak tylko potrafił.

Na pierwszej stronie notatnika byli niemieccy żołnierze, natomiast na pozostałych Polacy pod niemieckimi nazwiskami. Jeśli Bairich przekaże tę listę burmistrzowi, to za kilka dni można się spodziewać armii utworzonej przez Niemców, a składającej się głównie z Polaków. Jeśli nikt się nie połapie, to będzie to jedna z najbardziej szalonych i brawurowych akcji w dzie-jach polskiego podziemia. Polską armię będzie utrzymywał Reichstag. Nie ma większego ciosu dla potęgi Niemiec.

Zadania podrzucenia dokumentu Larsowi Bairichowi podjęła się Wiktoria. Uparła się i nawet protest Joanny nie zadziałał. Od pewnego czasu czuła się niepotrzebna w organizacji, choć nie miała ku temu żadnych przesłanek. Wszyscy członkowie liczyli się ze zdaniem Wiktorii i gdy misja wydawała się niewykonalna, wystarczył jeden jej sprzeciw i wszystko należało planować od nowa.

Ale teraz mogła pokazać, że jest nie tylko dobrą informatorką, ale również i szpiegiem, a tą akcją tylko ich utwierdzi w tym przekonaniu. Wiedziała, że sierżant nie rozstaje się ze swoją teczką, aczkolwiek ta, którą wręczył jej Paluch, jest łudząco podobna do teczki Niemca, więc nie ma szans, by zauważył różnicę.

Bairich mieszkał w dzielnicy cesarskiej, w jednej z kamienic w pobliżu poczty głównej. Po zwalczeniu ostatnich wątpliwości weszła do środka i zapukała do drzwi mieszkania. Po chwili otworzył jej, a stan w jakim ją przywitał, wywołał w Wiktorii zdziwienie połączone z za-skoczeniem. Ubrany był w ciemny frak, który musiał zakładać na rzad-kie i wyjątkowe okazje.

– Spodziewałam się, że przywita mnie pan w mundurze. – Było to dla niej zaskoczenie, że Niemiec rozstał się ze swoim wojskowym odzieniem.

– Całe życie poświęciłem mundurowi, więc czasami można z niego zre-zygnować – spojrzał taksująco na Wiktorię. – Zwłaszcza, że pani również wygląda czarująco.

„Nic czarującego na siebie nie założyłam” – pomyślała o swojej długiej czarno-białej sukni, do której ubrała białe buty na obcasie. Nie były 222

praktyczne ze względu na mróz panujący na zewnątrz, ale wiedziała, że zrobią wrażenie na niemieckim mundurowym.

Zgodziła się na kolację z panem Bairichem tylko z powodu misji i jeśli ją wypełni, nie zamierza marnować czasu w jego towarzystwie.

– Proszę pozwolić sobie pomóc.

Dziewczyna pozwoliła mu zdjąć z siebie płaszcz, weszła w głąb mieszkania i zauważyła… teczkę leżącą na nocnym stoliczku przy łóżku. Rzeczywiście się z nią nie rozstawał.

Zaprosił ją do przestronnego pokoju, gdzie przygotował romantyczną kolację. Błagała w myślach, żeby zamiast niego pojawił się Krzysiek, ale ten jeszcze przez dwa tygodnie miał być w Londynie. Przynajmniej tak wynikało z listu, który tydzień temu od niego otrzymała.

Usiadła do stołu, a sierżant nalał jej wina.

– Dziękuję za przyjęcie mojego zaproszenia, panno Wiktorio. Wiem, że ostatnio traktowałem panią jak zwykłą służącą, za co chciałem serdecznie przeprosić.

„Każdego Polaka traktujesz jak służącego, więc czemu ich nie zapro-siłeś na kolację? Ach, zapomniałam, oni są Polakami, a we mnie widzisz Niemkę” – pomyślała z niechęcią. Jej ostatnie dni pracy w cytadeli to był

koszmar, już wolała pracować u byłego burmistrza Poznania – Ernsta Wilmsa. On przynajmniej nie słał pod jej adresem bluzgów. Bairich natomiast, gdy popełniła choćby minimalny błąd, traktował ją obelżywie i zwyzywał

od panien lekkich obyczajów. W jego mniemaniu była kurtyzaną, która czekała na niego pod latarnią lub stała u wejścia do nocnego klubu. Nadal była na niego zdenerwowana, choć powód jej złości nie wynikał ze sposobu, w jaki ją traktował.

– Przeprosiny przyjęte. – Skoro ją wywyższył, to nie zamierzała sama się uniżać. – Traktował pan mnie jak zwykłą ladacznicę, więc niełatwo mi było przyjąć pana zaproszenie.

– Dlatego wiedziałem, że samo słowo przepraszam nie wystarczy. Mam nadzieję, że ta kolacja będzie nowym początkiem naszej znajomości.

Stuknęli się kieliszkami i upili nieco wina. Odłożyła kieliszek, a Bairich w tym czasie poszedł do kuchni. Dochodziły z niej zapachy dań spo-rządzonych z kurczaka i ryby, do których dołączył zasmażaną kapustę.

223

Poprosił ją, żeby poczekała cierpliwie. Zgodziła się, choć na nic nie chciała czekać. Ściągnęła buty i zmierzała w stronę sypialni sierżanta. Teczkę miała w płaszczu, który sierżant powiesił na wieszaku.

Zerknęła na Bairicha, który przygotowywał kolację. Był tak zaabsorbowany nakładaniem dań na talerze, że chyba nawet telefon ze sztabu nie oderwałby go od tej czynności. Wiktoria uznała to za swoją szansę. Po cichu udała się do płaszcza, wyciągnęła teczkę i skręciła ku sypialni. Tuż u progu pokoju ujrzała teczkę leżącą na szafce nocnej. Serce waliło jej jak oszalałe. Starała się uspokoić, ale nic jej nie pomagało. Czuła na sobie pre-sję wynikającą z ewentualnej porażki. Jeśli złapałby ją na gorącym uczynku, wtedy z marszu trafiłaby przed pluton egzekucyjny.

Dodała sobie otuchy w myślach i weszła do pokoju. Podmieniła teczki i zmierzała do wyjścia z pokoju. Wychyliła głowę zza framugi drzwi i jej oczy zauważyły Bairicha niosącego talerze.

– Panno Weroniko? – Schowała się z powrotem w pokoju i wyszła z niego jak tupot stóp Bairicha poprowadził go do stołu. Teraz nie miała innego wyjścia, musiała wyjść i schować teczkę do płaszcza. Nim Niemiec położył talerze na stół Wiktoria wsunęła listę do środka i wzięła torebkę do ręki. Ręce jej się trzęsły, przez co walczyła z jej otwarciem.

Bairich położył talerze na stole, a dla Weroniki był to dźwięk porównywal-ny z uderzeniem młotka sędziowskiego po wydaniu wyroku. Nie panowała nad reakcją swoich rąk i wściekała się, że nawet otwarcie torebki to czynność przekraczająca jej możliwości. Żołnierz zmierzał ku niej. Widziała cień, który stawał się coraz większy. W końcu udało jej się otworzyć torebkę.

– Pani Weroniko, już pani wychodzi? – spytał się, gdy spostrzegł Wiktorię przy wieszaku. Zdziwienie na jego twarzy pozwoliło jej sądzić, iż nie dostrzegł jej zestresowania.

– Nie, absolutnie! – Instynktownie wypowiedziała te słowa. Patrzyła na Larsa niczym przestraszona dziewczynka, która została złapana przez rodziców na przewinieniu. – Podeszłam do torebki, bo szukałam… – nerwy odebrały jej możliwość racjonalnego myślenia.

– Może pomóc? – wyciągnął w jej stronę pomocną rękę.

– Nie! – Ze strachu krzyknęła na cały głos, a Bairich się zatrzymał, pozwalając sobie na zdziwione spojrzenie skierowane w stronę gościa.

224

Odpowiedź nasunęła jej się, gdy w trakcie chaotycznego szukania w to-rebce, znalazła jedną rzecz. – Już znalazłam. – Wyciągnęła ją i pokazała niczym trofeum zdobyte po ciężkiej walce.

– Szminka? Nie potrzebuje jej pani.

– To panu się tak wydaje. Jeśli chodzi o wygląd, to my kobiety lepiej wiemy, co nam jest potrzebne i kiedy. – Wróciła do swojego naturalnego środowiska, w którym czuła się jak ryba w wodzie. Wiedziała, jak powinna mu odpowiedzieć. – Myślałam, że zdążę, nim przygotuje pan dania, lecz zapomniałam, że jest pan wojskowym i to dość dobrze wyćwiczonym.

– Nie zaprzeczam, ale po co pani chciała malować usta przed posiłkiem?

Zwykły komplement nie wystarczył Bairichowi. Wpadła w pułapkę swojego usprawiedliwienia. Jako kobieta dbająca o wygląd powinna wiedzieć, że szminki używa się po posiłku. Pomijając już fakt, że powinna z niej skorzystać tuż przed wejściem do mieszkania żołnierza. Została złapana w sieć przez Bairicha i musiała znaleźć sposób, jak z niej wyjść.

– Faktycznie, sama nie rozumiem, po co chciałam się malować tuż przed jedzeniem. – Postanowiła liczyć na uprzejmość i łaskawość Niemca, jeśli podbuduje jego ego. – Jestem zestresowana, bo już dawno nikt mnie nie zaprosił do swojego domu na kolację i nie chciałam wykazać się złymi manierami, lecz widzę, że już to zrobiłam.

– Nie jestem potworem, a pani wygląda zjawiskowo i bez tej szminki.

Zapraszam do stołu, bo czeka tam na nas posiłek, połączenie kaczki z ło-sosiem wraz z kapustą zasmażaną.

Choć żołnierz przyjął tłumaczenia, to jej ręce wciąż się trzęsły. Od-wiesiła torebkę na wieszak i zgodnie z jego zaleceniem udała się do stołu.

Nawet gdyby potrawa była przygotowana przez profesjonalnego kucharza, to i tak Wiktoria nie dałaby rady przełknąć ani jednego kęsa. Wnętrzności podchodziły jej do gardła i nawet wino nie smakowało tak jak zazwyczaj.

– Na pewno nic się pani nie stało, pani Weroniko? – martwił się mundurowy. – Mam wrażenie, jakby nie czuła się pani najlepiej.

– Dziękuję za troskę, ale nic mi nie jest. – Miała problem, żeby okłamać samą siebie, a co dopiero Bairicha, który spoglądał na nią przejętym wzrokiem. Świadomość, że ma przy sobie dowód skazujący ją na rozstrzelanie, wywoływał u niej nerwowe reakcje. Próbowała się uspokoić, ale nic nie 225

pomagało. Zaczęła spożywać danie przygotowane przez żołnierza i choć jej smakowało, to miała problem z przełykaniem kolejnych kęsów.

Przez chwilę atmosfera zrobiła się niezręczna. Obydwoje czuli się spięci.

– Mam wrażenie, że obawia się pani przebywania w pobliżu mnie.

– Absolutnie. – Każde słowo Bairicha traktowała jak rozkaz wydania ją na śmierć. Nawet jego troska nie pomogła jej się opanować, a wręcz jeszcze bardziej pogrążała ją w pesymistycznych wizjach, ponieważ zakładała, że jest to wstęp do oskarżenia. Podniosła kielich do góry, próbując zachowywać się normalnie. – Za spotkanie.

Stuknęli się kieliszkami, lecz żołnierz traktował jej nagłą otwartość z rezerwą. Od tego momentu zaczął szukać drugiego dna w nagłej zmianie nastawienia. Atmosfera kolacji się nie zmieniła i choć Bairich wielokrotnie próbował wytrącić ją z marazmu, jego starania spełzły na niczym. Musiała przyznać, że jak na oschłego żołnierza wykazywał dużą empatię. Jednakże ona czekała, aż pokaże swoją prawdziwą naturę. Może gdyby to zrobił, to uspokoiłaby swoje skołatane nerwy.

W tej atmosferze spędziła u sierżanta kilka godzin. Było w pół do pierwszej, kiedy postanowiła opuścić jego dom. Nie protestował, tylko odprowadził ją do wyjścia. Gdy zabierała torebkę z wieszaka, ponownie powrócił stres związany z misją. Założyła ją na ramię, lecz zapomniała o jednym.

– Na zewnątrz jest za zimno, żeby wychodzić w samej sukni – powiedział, trzymając jej płaszcz gotowy do założenia.

Wiktoria położyła torebkę na podłodze i z pomocą żołnierza założyła płaszcz. Narzuciła torebkę na ramię i gdy była gotowa Bairich już stał przy drzwiach wyjściowych.

– Przepraszam za moje dzisiejsze zachowanie. Nie czułam się sobą. –

W ogóle nie miała ochoty go przepraszać, ale gdyby tego nie zrobiła, Bairich nabrałby podejrzeń. I tak dała mu ich za dużo. – Przyjmuję pańskie przeprosiny.

– Bardzo dziękuję. – Nie silił się na głębsze komplementy. Otworzył jej drzwi. Na pożegnanie pocałował ją w rękę i zamknął za nią drzwi.

Szybko zeszła po schodach i chwilę później znalazła się na ulicy. Dopiero wtedy odetchnęła z ulgą, a im bardziej oddalała się od dzielnicy 226

cesarskiej, tym bardziej się uspokajała. Napięcie związane z misją stopniowo opadało i pojawiła się świadomość, że tym posunięciem znacząco przyczyniła się do zwerbowania Polaków do nowo powstającego Wach-und Sicherheitsdienst.

11 grudnia 1918, cytadela, Poznań

Bairich miał wrażenie, że częściej przebywa w cytadeli wojskowej niż w swoim własnym mieszkaniu. Od chwili zakończenia wojny w Poznaniu i w całej Wielkopolsce ilość zadań do wykonania mnożyła się szybciej, niż znikały zadania już zrealizowane.

Częściej niż na poligonie przebywał w pokoju gubernatora Poznania i wspólnie poszukiwali rozwiązań kłopotliwych sytuacji dotyczących miasta i jego okolic. Już się przyzwyczaił, że jest często wzywany i jego „natychmiastowe stawienie się” traktował z przymrużeniem oka, o ile pozwa-lały mu obowiązki. Również i dziś dostał takie wezwanie.

– Poprosiłem pana, panie Bairich, bo od kilku dni nachodzą mnie dziwne myśli.

Zazwyczaj Lars rozwiewał momentalnie wszelkie przeczucia gubernatora, aczkolwiek informował go o nich przez przypadek, nie wzywał

go dodatkowo w tej sprawie. Jeśli teraz tak zrobił, to sprawa musiała być wyjątkowo poważna.

– Wydaje mi się, że i tym razem są one na wyrost.

– Możliwe, dlatego cię wezwałem, bo mnie racjonalnie wyprowadzisz z błędu. – Zapalił papierosa i poczęstował sierżanta. Gdy zaciągnął się głęboko, przedstawił swoje obawy. – Chodzi mi o panią Koenig.

– Jakie wątpliwości wywołała u pana?

– Nie zachowuje się, według pana, jakoś dziwnie?

– Nie rozumiem?

– Odniosłem wrażenie, jakby specjalnie chciała się wtedy poczuć źle.

„Udawała chorobę? Nie, no przecież sam lekarz wojskowy chciał ją zaprowadzić do szpitala. Musiał coś zauważyć, bo już nawet naszych żołnierzy nie zapisuje się prewencyjnie do szpitala” – pomyślał Bairich. Gdy 227

sytuacja w Wielkopolsce z dnia na dzień stawała się niebezpieczna i napięcie na ulicach rosło, żaden z żołnierzy nie otrzymał przepustki. Nawet zwolnienia lekarskie nie były już tak ochoczo rozdawane jak jeszcze miesiąc temu.

– Niestety, nie mogę się z panem zgodzić, bo nawet nasz lekarz chciał

ją skierować do szpitala.

Gubernator uspokoił się, choć jego wątpliwości nie minęły.

– Przez okno dostrzegłem, jak rozmawiała z jednym z naszych żołnierzy, gdy drugi z nich zaprowadził pana do arsenału z bronią.

– Może martwił się o jej stan zdrowia? Przykazałem im to.

– To prawda, lecz gdy pan zniknął rozmawiała z żołnierzem, jakby była jego zwierzchnikiem. Powiedziała mu kilka słów, na co on kiwnął głową i zniknął gdzieś wewnątrz obiektu.

„Rzeczywiście, nietypowa sytuacja”. – Obawy gubernatora przeniosły się na sierżanta. Żołnierz nie musiał jej słuchać, a już nie powinien wypeł-niać jej rozkazu. Nie miała nad nim żadnej władzy, więc jedynie mogłaby poprosić go o spełnienie jej prośby.

– Przyznaję, że to dziwne zachowanie żołnierza, ale co to ma wspólnego z tym, że pani Koenig poczuła się słabo? Może chwilowo jej się wydawało, że wyzdrowiała i przez to odesłała żołnierza, a kiedy wróciłem, to jednak jej stan się pogorszył?

Tłumaczenie nie trafiło do przekonania gubernatora. To zbyt duży zbieg okoliczności, żeby można go było tak łatwo wyjaśnić.

– Przyznaję, że pani Koenig ma już swoje lata. Nie jestem lekarzem, ale nawet pan powinien wiedzieć, że poważniejsze choroby tak szybko nie przechodzą. – Bairich już chciał coś odpowiedzieć, lecz gubernator mu przerwał. Podszedł do jednej ze swoich szafek i wyciągnął teczkę, którą położył następnie przed oddanym żołnierzem.

– Co to jest?

– Wszystko co wiemy o pani Koenig. Niech pan zerknie.

Z ciekawością połączoną z nieśmiałością rozwiązał sznurek i wyciągnął pierwszy plik kartek. Były tam podstawowe informacje odnośnie do pierwszego małżeństwa pani Koenig, czym się zajmowała po śmierci męża oraz życia po powrocie do Poznania.

228

– To wszystko wiem. Nawet sam do większości z tych informacji dosze-dłem, kiedy ją śledziłem.

– Tak, pamiętam. Pan również ją podejrzewał o podwójne życie i na podstawie swojego śledztwa oczyścił ją pan z tego zarzutu. Teraz mam wrażenie, że pańskie przeczucie nie zwiodło pana wtedy na manowce.

Bairich nie był taki przekonany. Przejrzał kilka następnych kartek i zobaczył informacje, których nie otrzymał od urzędującego burmistrza miasta – Ernsta Wilmsa. Kolejne oddane na temat pani Koenig przyswajał

z ciekawością, lecz im więcej o niej czytał, tym bardziej był zaskoczony.

Chciał odłożyć teczkę, lecz ciekawość dalszych stron pochłonęła go, niczym najlepsza powieść Arno Holza lub Theodora Fontane.

– Skąd pan to ma?

Gubernator uznał to za pytanie retoryczne.

– Wygląda na to, że mamy przed sobą przebiegłego szpiega.

Rozdział 16

30 grudnia 1918, Zdziechowa

Choć oficjalne dowodzenie nad oddziałami należało do sierżanta Teofila Bojanowskiego, to w trakcie ustalania szczegółów związanych z odbiciem wsi, cenił on pojawiające się uwagi, w tym także te, którymi podzielili się Wartecki oraz Jacobson. Wspólnie ustalili, że otoczą wieś z dwóch stron.

Sierżant Bojanowski oraz kapral Wartecki mieli atakować od południa, natomiast doktor z oddziałem kawalerzystów miał odciąć drogę ucieczki Niemcom do Łopienna. Sygnałem do ataku kawalerii miał być wybuch granatu rzuconego przez Warteckiego lub odgłos strzelaniny dochodzący z południa.

Panował już mrok, więc żołnierze rozeszli się na swoje pozycje.

Krzysiek schował kilka magazynków oraz dwa granaty do kieszeni płaszcza i razem z sierżantem ruszyli na Zdziechową. Dysponowali trzydziestoma żołnierzami, którzy byli uzbrojeni w mauzery. Młodzieniec obawiał się, że będą rzucać się w oczy z daleka, ale w nocy miał

problem z dostrzeżeniem nawet swoich towarzyszy, więc był pewny, że i Niemcy ich nie zauważą.

W południowej części wsi drzewa rosły dosyć gęsto, toteż stanowiły dodatkową zasłonę. Kapral oraz sierżant wyostrzyli swoje zmysły na wszelkie doznania. Słyszeli odgłos kroków w śniegu, czuli przeszywający chłodny wiatr, który momentami cichł, aby po chwili znów zaatakować.

Nie zauważyli żadnych Szkiebrów, lecz mimo to czołgali się po ziemi i szybko przysypywali się śniegiem, którego było pod dostatkiem.

– Stać! – rozkazał sierżant, gdy usłyszał dźwięk niespowodowany przez naturę. Do oddziału dochodził odgłos gniecionego śniegu. Krzysiek wyjrzał spod zaspy i zauważył dwóch spacerujących Niemców, którzy niczego się nie spodziewali. Wyciągnął mauzera i chciał go przeładować. – Chowaj 231

to! – Wartecki nie rozumiał, czemu sierżant nie chce walczyć. – Dojdźmy do wsi, a nie rozpętujmy burzy tuż przed nią.

Krzysztof potulnie schował broń. Gdy Niemcy przeszli, Bojanowski ruszył dalej, a wraz z nim cały oddział. Wartecki robił wszystko, aby strącić z siebie choć trochę śniegu, który wpadał mu pod płaszcz, gdzie szybko topniał. Nawet przeciekające rękawiczki nie przeszkadzały mu tak bardzo jak śnieg pod ubraniem. Po części, dzięki białym płatkom, jego zmysły pozostawały wyostrzone, dzięki czemu mógł dostrzec niebezpieczeństwo.

– Panie sierżancie, niech pan spojrzy.

Teofil spojrzał w kierunku wskazanym przez Krzyśka i zauważył kolejnych dwóch żołnierzy czuwających przy lekkim karabinie maszynowym.

– Weź kilku ludzi, podejdź bliżej, a ja wezmę ich z dalszej strony. –

Gestem zawołał jednego z żołnierzy i rzucił mu coś na kształt piszczałki.

– Jeśli pojawią się jakieś dodatkowe Szkiebry dmuchnij w ustnik.

– Mamy ich zaalarmować tym czymś?

– Wątpię, by wiedzieli, co to jest – uspokoił go i wraz z Krzyśkiem ruszyli pod stanowisko z maximem.

Warteckiemu ręce zaczynały sztywnieć z zimna. Czuł, że zamiast palców ma sople. Do śniegu wewnątrz płaszcza już się przyzwyczaił, lecz do lodowatych palców nie mógł się przekonać.

Przeczołgał się niepostrzeżenie z kilkoma żołnierzami pod stanowisko z karabinem. Za nim znajdowało się kilka drzew, które w nocy mogły stanowić zasłonę przed Niemcami. Miał widok na Bojanowskiego, który też znalazł się tuż przy wrogu. Wartecki ściągnął z siebie mauzera i już chciał

zaatakować, lecz sierżant pokazał mu, że ma schować karabin i nie strzelać. Młodzieniec zrozumiał przekaz, ale pokazał mu, że chce ich ogłuszyć kolbą karabinu. Bojanowski uznał to za dobre rozwiązanie i też chwycił

karabin za lufę.

Niemcy nawet nie podejrzewali, że cokolwiek im grozi. Rozmawiali na radosne tematy. Tylko przez wgląd na służbę marzli na polu i nawet kilka papierosów nie zdołało ich ogrzać. Po chwilowej dyskusji poczuli silne uderzenie w głowę, a nogi nagle przestały ich podtrzymywać. Bezwładnie upadli na ziemię.

232

Krzysiek machnął na pozostałych, żeby podeszli bliżej. Uznali to za znak do wstania i przebiegnięcia dystansu. Wartecki widząc, co wyprawia-ją, miał ochotę ich rozszarpać, lecz jeszcze bardziej martwiło go, czy ktoś ich nie zauważył. Pierwszym, którzy dobiegli, natychmiast rozkazał paść na ziemię i schować się przed wzrokiem Niemców. Cały oddział rozmieścił

się wśród kilku drzew. Bojanowski z Warteckim obserwowali okolicę.

– Prawdopodobnie część z nich chowa się przy szkole – dostrzegł

sierżant.

– Zważywszy na to, że tylko tam się świeci, jest to możliwe.

– Mamy karabin i kilka taśm, możemy się tam rozlokować i czekać na ich atak. – Kilku żołnierzu przeznaczył do niesienia karabinu i pocisków do niego.

Wartecki jako pierwszy ruszył w stronę szkoły. Bojanowski szedł tuż za nim, później cały oddział, a na końcu szli operatorzy broni. Zaczęły się pojawiać pierwsze zabudowania, toteż nie musieli się czołgać. Przywarli do ściany jednego z domów i czekali na odpowiedni moment, by ruszyć pod następny.

Przez główną ulicę przechodziło kilku Szkiebrów patrolujących okolicę. Wyglądali jak dzieci we mgle, które nie chciały się w niej znaleźć. Nawet ich dowódcy nie wiedzieli, po co kazano im tu przybyć.

Niemiecka armia zmieniła się z zorganizowanej niczym w szwajcar-skim zegarku w zbieraninę przypadkowych ludzi. Grenzschutz był organizacją paramilitarną i nie przypominał już armii, która siała po-strach na całym świecie.

Gdy żołnierze przeszli, Bojanowski rozkazał przebiec swoim ludziom pod następne gospodarstwo, z którego prowadziła prosta droga do szkoły. Schowali się w stodole, do wnętrza której nie docierał mróz. Otrzepali się ze śniegu, co przyniosło ulgę nie tylko Krzyśkowi. Zwierzęta już spały. „Biedne, one jako jedyne nie dostrzegają w Niemcach wrogów” – pomyślał Wartecki.

– Na mój znak idziemy pod szkołę – zarządził Teofil, który stanął tuż przy wyjściu.

Przy szkole nie było Niemców. Teofil uznał, że dowództwo ze Zdziechowej zakładało zmasowany atak wojsk, a nie infiltrację kilku oddziałów.

Stąd tyle karabinów maszynowych oraz ludzi z bronią wokół wsi, a nie 233

w niej. Machnął ręką i wszyscy podbiegli pod mury szkoły. Teofil oraz Krzysiek stali tuż przy wejściu.

– Budynek trzeba zająć z zaskoczenia – powiedział Bojanowski bardziej do siebie niż do Warteckiego.

Młody kapral poczekał aż operatorzy karabinu dobiegną do pozostałych i gdy byli już na miejscu odbezpieczył granat, otworzył drzwi i wrzucił go do środka, nim Bojanowski zdążył zareagować. Natychmiast zamknął drzwi i przeładował mauzera.

Huk granatu był głośniejszy niż zniszczenia, które mógł spowodować.

– Teraz, panowie, przejmujemy budynek.

Krzysztof wbiegł do środka jako pierwszy, a tuż za nim Bojanowski.

Krzysiek i kilku żołnierzy weszli do najbliższego pokoju, gdzie siedzia-ło trzech dowódców. Ręce podnieśli do góry. Wartecki kazał dwóm żołnierzom wyprowadzić ich z pomieszczenia i zostawić w głównym holu do momentu, aż nie zapadanie decyzja, co z nimi dalej robić. Z trzecim z żołnierzy pobiegł do kolejnego pokoju, gdzie stali żołnierze wybudzeni ze snu. Nie zdążyli założyć mundurów, a ich twarze były zaspane. Widząc broń skierowaną w swoją stronę, upadli na kolana z rękami do góry. To był

ostatni pokój w tym korytarzu.

– Każ im się ubrać, przeszukaj i dołącz do tamtych.

Pobiegł z powrotem na korytarz i tam do trzech oficerów dołączyło dwudziestu kilku żołnierzy, ale to wciąż nie byli wszyscy. Wrogowie nadal schodzili z piętra. Wszyscy siedzieli z rękami założonymi za głowę, Warteckiemu nie przeszkadzało to w uderzeniu karabinem pierwszego lepszego. Powstrzymał go Bojanowski.

– Kapralu mamy ważniejsze sprawy na głowie niż linczowanie jeńców.

Sugeruję przygotować obronę, bo Szkiebry na pewno szykują się do ataku.

Poważny ton sierżanta wyrwał go z żądzy zemsty. Bojanowski przyka-zał Krzysztofowi zabezpieczyć drugie skrzydło budynku kilkoma żołnierzami, kiedy on weźmie operatorów karabinu i kilku żołnierzy i ustawi się po przeciwnej stronie szkoły, tej od dworu Wendorffa, gdzie przebywali pozostali dowódcy.

Nieprzydzieleni żołnierze pilnowali zakładników. Krzysiek obawiał

się, że jest ich za mało w stosunku do ilości jeńców. Jednakże po chwili 234

dostrzegł w oczach Niemców strach, który odebrał im trzeźwy osąd. Uspo-kojony, wypełnił polecenie Bojanowskiego. Ustawił po trzech żołnierzy przy oknach, a sam stanął przy tym najbliżej sierżanta.

Wychylił się zza okna i zauważył, że Niemcy przypuszczają atak na budynek.

– Strzelać! – wydał polecenie i sam oddał pierwszy chybiony strzał

w stronę Szkiebra, na co ten schował się za murkiem. Za nim biegło kilku następnych żołnierzy. Wartecki przeładowywał karabin, a jego żołnierze odpowiedzieli ogniem.

Niemieccy żołnierze nie pozostali bierni. Otworzyli ogień, lecz ich pociski trafiały w głąb pomieszczenia, niszcząc po drodze szybę, której odłamki spadły na żołnierza ustawionego tuż przy oknie. Kapral przeładował karabin i poczekał na żołnierza, który był najbliżej budynku. Czekał

cierpliwie, do momentu aż tamten się wychylił. Gdy tylko go zobaczył, nacisnął na spust i trafił w ramię. Ucieszył się z celnego strzału, ale dostrzegł

kilku kolejnych, którzy lecieli mu z pomocą.

– Załatwcie tych, którzy chcą pomóc temu przy murku.

Ogień został skierowany w stronę, z której nadbiegali żołnierze. Żaden pocisk nie trafił, lecz wystarczyły, aby Niemcy zawrócili na bezpieczną odległość. Wartecki zdawał sobie sprawę, że długo w ten sposób się nie utrzymają. Za chwilę Niemcy skierują wszystkie karabiny na nich, a wtedy przedziurawią szkołę ciężkimi maximami, a ich razem z nią.

– Damy radę tam rzucić granatem?

– Dorzucimy. – Jeden z żołnierzy wychylił się za okno. – Ale nie widzę sensu.

– Wystarczy, że ja widzę. – Rzucił mu granat. – Przerwać ogień.

Od strony powstańców nikt nie strzelał, natomiast Niemcy usilnie próbowali przebić się przez ściany pociskami z mauzerów. Tylko Wartecki ostrożnie wyglądał zza ściany.

– Czekaj – uspokoił granatnika, widząc, jak jego ręka rwie się do rzutu. – Przeładować broń. – Żołnierze wykonali rozkaz. Wartecki wciąż się przyglądał, lecz Niemcy trafiali tylko w budynek i powstańcom nie wyrządzili żadnych szkód.

– Zaraz tu podejdą! – panikował jeden z żołnierzy.

235

– Spokojnie, jeszcze nie teraz.

Opanowanie Krzyśka nie przeszło na żołnierza, który nerwowo trzymał broń w rękach. Kapral spodziewał się, że jeśli oddadzą strzał za wcześnie, wtedy jego szybko ułożony plan legnie w gruzach.

W końcu nadszedł odpowiedni moment.

– Rzucaj!

Żołnierz wyciągnął zawleczkę i rzucił w grupę Niemców zebraną wokół rannego. Wartecki wyłonił się zza okna i wypuścił niosący śmierć pocisk, zanim zrobili to pozostali żołnierze. Ranili dwóch żołnierzy, nim granat zdążył wybuchnąć. Podobnie jak pierwszy rzucony przez kaprala, narobił więcej szumu niż potencjalnych szkód.

Wystarczyło to jednak, żeby Niemcy zaczęli się wycofywać. Żołnierze wiwatowali z radości, lecz Warteckiego ogarnęła złość.

– Strzelać do nich! – Wychylił się zza okna i strzelił do uciekających żołnierzy. Nie trafił żadnego z nich. Przeładował broń i po raz drugi nacisnął w spust. Ponownie spudłował. Podkomendni nie rozumieli złości ich dowódcy, który zamiast cieszyć się z zażegnania niebezpieczeństwa wściekał się, że nie chcą ich zastrzelić.

Wybiegł przed szkołę i oddał jeszcze dwa strzały do uciekinierów.

Przed trzecim powstrzymał go pocisk przeciwnika, który trafił w ulicę nie-cały metr od niego. Przed kolejnym osłonił go Bojanowski, który porwał

go z powrotem do wnętrza budynku.

– Wartecki, czyście powariowali?! – wyrzucił całą złość na zapalczywego kaprala. – Czy wy tak bardzo chcecie pić wódkę ze śmiercią?

– Nie możemy im dać uciec! Wezwą posiłki!

– Których i my potrzebujemy! Nie mamy ludzi do walki ze skurczybyka-mi! – Kapral nie chciał się zgodzić z opinią doświadczonego żołnierza, lecz fakty nie przemawiały na jego korzyść. Garstką żołnierzy nie podbiją wsi, a Niemcy dysponują jeszcze dużą ilością żołnierzy po jej drugiej stronie. Gdy ambitny młodzieniec zrozumiał swój błąd, kontynuował w łagodniejszym tonie. – Musimy poprosić o pomoc i rozlokujmy się tutaj. Trzeba się dowiedzieć, czy Jacobson zabezpieczył rejony we wschodniej części wsi.

– Podejmę się tego – zgłosił się Wartecki. Ledwo wyszedł ze szkoły, a przed jej wejściem pojawiło się kilku żołnierzy na koniach, a pośrodku 236

nich doktor. Zszedł z konia i podszedł do Warteckiego. Uścisnęli się na przywitanie. – Wnioskując po pana pozytywnym nastroju, zakładam, że okoliczne wsie zostały już zdobyte?

– Potwierdzam, a ze mną przybył jeszcze jeden gość.

Jak na zawołanie, żołnierz zszedł z konia i podszedł do nich. Wartecki od razu go rozpoznał.

– Szczerze mówiąc nie spodziewałem się pana, panie kapitanie Szczaniecki. – Krzysztof nie krył radości z widoku wojskowego.

– A myślisz, że mnie nie zaskoczył? – wykrzyknął doktor. – Tuż przed atakiem znalazł mnie w tej ciemności. Jeszcze chwila i atakowałbym kil-kudziesięcioma żołnierzami.

– Też uważam, że Kittel nie ma racji – odrzekł pszczelarz. – Należało podjąć walkę, póki jeszcze nie jest za późno. Gdy niemieckie oddziały się przygotują, to nasze zadanie będzie utrudnione. A jak sytuacja u was?

Wartecki zaprosił mundurowych do środka szkoły, gdzie od razu zauważyli żołnierzy siedzących na podłodze. Doktor głośno gwizdnął, widząc ilość zakładników. Szczaniecki nie okazywał zadowolenia tak otwarcie, ale na jego twarzy pojawił się wyraz aprobaty.

– Trzeba ich zaprowadzić do Gniezna – zaproponował Bojanowski. –

Nie damy rady odpierać ataków i jednocześnie niańczyć Szkiebrów.

– Weźcie kilku żołnierzy oraz moich kawalerzystów. Będą pilnować ich podczas marszu do Gniezna. Nie odważą się uciec. Jak zobaczą, ilu zakładników pojmały takie małe oddziały, to może to ich przekona, że nie warto czekać w mieście – wyraził nadzieję Szczaniecki.

Krzysiek wyznaczył kilku swoich żołnierzy, którzy natychmiast pognali Niemców do wyjścia. Nie byli delikatni dla tych, którzy się ociągali i próbowali sabotować marsz.

– Jacobson, nie mamy ani chwili do stracenia – oznajmił kapitan. – Trzeba udać się na rozmowy z Niemcami i wynegocjować dla nas jak najlepsze warunki, korzystając z naszego chwilowego zwycięstwa.

– Dlaczego w takim razie ich nie zaatakujemy? – Krzysiek nie rozumiał, czemu tylko on jest w bojowym nastroju, a reszta nabrała obaw.

– Kapralu, udało nam się zdobyć część wsi – odparł Bojanowski. – Żeby dalej walczyć, musimy wyjść na wolne pole. Tam tracimy już element zaskoczenia.

237

Niemcy są dość dobrze rozmieszczeni i przygotowani do walki, a nawet jeśli nie, to zrobią to teraz. – Młodzieniec chciał coś powiedzieć, lecz były żołnierz z armii Austro-Węgier nie dał mu dojść do słowa. – Jeśli chcesz stać się żywą tarczą dla nich, to proszę bardzo.

Ironia sierżanta uspokoiła młodzieńca.

– Przygotujcie się na wszystko. Natomiast my idziemy do dworu ich nastraszyć – rozkazał Szczaniecki.

*

Wcześniejsze negocjacje ze stroną niemiecką Kittel, Szczaniecki i Szulczewski odbywali ze świadomością mentalnej przewagi po stronie wroga.

Tym razem przewaga należała do powstańców. Jacobson ze Szczanieckim zamierzali ją wykorzystać.

Zmierzając do dworu Edwarda Wendorffa, mieli zawieszoną białą flagę. Nie poddawali się, ale pokazywali brak wrogich zamiarów. Z tyłu głowy tkwiła im świadomość, iż Niemcy mogą się nie przejmować, w jakiej sprawie przychodzą i nacisną spust, zanim pozwolą im przemówić. Wielu Niemców spoglądało na nich wrogo i kierowało karabiny w ich stronę.

Szczaniecki próbował doliczyć się stacjonujących we wsi żołnierzy. Przerwał, gdy doszedł do stu, a nawet nie przebyli połowy drogi.

– Za dużo ich tutaj jest. – Kapitan przerwał niezręczną ciszę. – Nie dość, że jest ich dużo, to jeszcze są dobrze uzbrojeni. Mam nadzieję, że posiłki z Gniezna jednak przybędą.

– Szczerze? Nie liczyłbym na to – zniechęcił go doktor. – Kittel będzie przestrzegał rozporządzenia NRL, nawet gdyby podjęli najbardziej idio-tyczną decyzję.

Pod jakimś względem kapitan rozumiał decyzję Kittla, zwłaszcza że sam początkowo był niechętny do walki. Jednakże teraz nie rozumiał, jak mógł nie martwić się o żołnierzy, którzy poszli walczyć za wolność ich wszystkich? To cud, że nikt nie zginął w trakcie tego brawurowego ataku na szkołę, ale jeśli nadal będą pozostawieni sami sobie, w końcu kogoś pogrzebią.

Zbliżali się do dworu. Przed jego wejściem stanęło kilku żołnierzy z lufami mauzerów wymierzonymi w ich stronę. Zeszli z koni i podnieśli ręce do góry.

238

– Czy oni naprawdę myślą, że wejdziemy w gniazdo szerszeni i za-czniemy je drażnić?

– Najwidoczniej tak, panie kapitanie. Aczkolwiek odpuściłbym sobie porównanie do szerszeni. – Choć doktor nie miał doświadczenia wojskowego, do każdej sytuacji podchodził z pozytywnym nastawieniem. Nie tracił go nawet, gdy śmierć zaglądała mu w oczy. – Uważaj, bo mam bombę pod płaszczem.

Żart doktora przestraszył żołnierzy, a jeden z nich powalił go na ziemię i zaczął wnikliwie przeszukiwać. Widząc, że dowcip wyszedł, zaczął

się głośno śmiać. Szczaniecki kręcił głową z dezaprobatą. Gdy Niemiec sprawdził obecność fikcyjnej bomby, pośpieszył ich, by nie tracić już na nich więcej czasu.

– Chyba nie rozumieją pańskiego poczucia humoru. Żeby jeszcze kapitan go rozumiał.

– Mówiłem, że jedziemy ich nastraszyć. – Jacobson-Jedlina był dumny ze swojego żartu, w przeciwieństwie do swego kompana.

Weszli do dworu, gdzie dwóch żołnierzy zaprowadziło ich do swoich dowódców. Weszli do pokoju dowodzenia. W przeciwieństwie do pierwszego spotkania Szczanieckiego z dowódcami, tym razem oficerowie byli w posępnym nastroju, co podniosło kąciki ust kapitana.

– Popatrzcie. – Jeden z nich zwrócił uwagę pozostałych na gości. –

Przybyły polskie wieprze, które nie umieją dotrzymać warunków umowy.

– Nie przypominam sobie, abyśmy obiecywali nie atakować do dwunastej jutrzejszego dnia.

Urażona niemiecka duma podniosła z krzesła jednego z niemieckich oficerów, który z wrogim nastawieniem zbliżał się do Polaków. Ich oczy wyrażały chęć wyrządzenia krzywdy, ale nie mieli ku temu sposobu, toteż byli czołgami bez amunicji.

– Czego chcecie?!

– Nasze stanowisko chyba jest jasne i nie powinno was dziwić – wtrącił

się Jacobson. – Macie opuścić Zdziechową i nie wracać.

– Nie bądź taki pewny. To, że raz wam się udało wygrać, nie oznacza już kolejnego zwycięstwa.

Doktor chciał odpowiedzieć, ale Szczaniecki go powstrzymał. Potrafił działać racjonalnie, jeśli widział szansę na wyciągnięcie czegoś więcej 239

w negocjacjach. Gdy był tu poprzednim razem z Kittlem i Szulczewskim, za bardzo dał się ponieść emocjom. Nie dość, że rozbawiał Niemców swoimi nagłymi zrywami emocjonalnymi, to jeszcze nic nie udało im się zyskać. Teraz miał wróbla w garści i należało nauczyć go życia w klatce.

– Drodzy panowie. Widzieliście jak zwinnie podeszliśmy pod szkołę.

Nie potrzebowaliśmy wielu ludzi, aby pokazać wam, gdzie wasze miejsce w szeregu. Naprawdę myślicie, że macie nad nami przewagę?

Doktor nie reagował, choć nieznaczny grymas przemknął po jego twarzy. Spodziewał się kłamstw Władysława, a tymczasem on powiedział

prawdę.

– Może przekonamy się o tym, gdy ruszymy na szkołę ze wszystkimi naszymi oddziałami?

– Próbujcie szczęścia – drażnił niedźwiedzia, by wpadł we wnyki. –

Aczkolwiek, pragnę zauważyć, że wtedy nasze oddziały kawalerii z Bojanic, Świętnik Wielkich oraz Modliszewa przybędą nam na ratunek. Znaj-dziecie się między młotem a kowadłem. Zdaje się, że szczęście to jedyne, na co możecie liczyć.

Reakcja oficerów mocno zaniepokoiła polskich dowódców. Wszyscy trzej naraz zaczęli się śmiać, a powstańcy patrzyli na nich jakby postrada-li rozumy. Uświadomił ich o podbiciu wymienionych miejscowości przez polskich kawalerzystów, a oni się śmieją? Czy zatem w międzyczasie stracili kontrolę nad tymi miejscowościami?

– Naprawdę myśleliście, że damy się nabrać? – Jeden z nich usiadł na fotelu i rozłożył ręce, niczym pan litujący się nad swoim chłopem. – Mogę w tej chwili zadzwonić do moich ludzi stacjonujących w tych miastach i zaraz się przekonacie o rzekomej obecności swoich oddziałów.

Pewność, z jaką oficer wypowiadał te słowa, wywołała lekkie obawy u polskich dowódców. W ich głowach pojawił się czarny scenariusz, który zakładał utratę panowania nad wymienionymi wsiami. Jeśli rzeczywiście tak się stało, to zostaliby otoczeni w szkole bez możliwości powrotu.

Niemiec opuścił śmiejących się współtowarzyszy i udał się do telefonu. Wybrał odpowiedni numer i z radosną miną czekał na potwierdzenie swoich przypuszczeń o obecności niemieckiej armii we wsiach wymienionych przez Szczanieckiego. Im dłużej trwała rozmowa, tym bardziej gasł

240

uśmiech na jego twarzy. Dopytał o szczegółowy raport i gdy jego podwład-ny streszczał sytuację, oficer coraz bardziej się irytował, aż w końcu ze złością odłożył słuchawkę. Wpłynęło to na pozostałych dowódców, którzy momentalnie przestali się śmiać.

– Może to wam udało się wygrać tę bitwę, ale do końca wojny jeszcze dużo czasu.

– Prawda, lecz krok po kroku i jesteśmy bliżsi wyzbycia się waszej kontroli – oznajmił Jacobson z rozbrajającą szczerością. – Zatem nasze warunki są nadal takie same. Macie opuścić Zdziechową i rzucić broń. Inaczej upomnimy się o swoje.

Żaden z wrogów nie wyśmiewał już warunków postawionych przez Polaków. Był to cios w ich zawyżone ego, lecz żaden z nich nie mógł na niego odpowiedzieć. Przez moment strony mierzyły się wzrokiem. Niemcy każdym najmniejszym gestem pokazywali rosnącą w nich złość, na co Polacy okazywali pewność.

Po dłuższej chwili Niemcy zdali sobie sprawę, że groźnymi minami nie zmniejszą żądań polskiej strony.

– Musimy omówić te warunki. Przyjdzie do was człowiek, kiedy ustalimy, co zrobić.

– O-o-o. – Jacobson kiwał przecząco palcem. – Nie ma tak. Tu i teraz chcemy uzyskać odpowiedź. Możemy poczekać najwyżej pół godziny.

Współtowarzysz docenił determinację doktora. Sam chciał postawić im taki warunek, bo nigdy nie podejmie się dobrej decyzji pod wpływem wzburzenia emocjonalnego.

– W takim razie poczekajcie na zewnątrz. Zawołamy was, kiedy się naradzimy.

Polacy pokiwali głowami i zostawili ich na chwilę. Pół godziny ciągnęło się niczym nieznośnie nudne przedstawienie w teatrze. Ucieszyli się, gdy już minęło i zawołał ich niemiecki żołnierz. Wrócili do miejsca negocjacji. Niemieccy dowódcy czekali, stojąc na baczność, jakby witali samego cesarza Wilhelma Hohenzollerna.

– Przedyskutowaliśmy pańskie warunki. – Niechętnie spojrzeli po sobie, bo żaden z nich nie chciał ogłosić prawdy, która stanęła im przed oczami. – Zgadzamy się na wasze żądania, ale mamy jeden warunek.

241

– Odrzucamy go – wypalił Jacobson, a Szczaniecki spojrzał gniewnie na towarzysza.

– Jaki to warunek? – spytał go kapitan.

– Oddajecie nam połowę zrabowanej broni i wszystkie karabiny maszynowe, które przejęliście ze szkoły. Jeśli zwrócicie nam je jutro z rana, do południa nas już nie będzie.

Doktor uznał to za kpinę.

– Zgadzamy się. – Głowa doktora momentalnie obróciła się do kapitana. Patrzył na wojskowego, jakby właśnie spadł z nieba i nie wiedział, jakie są zasady na wojnie. Mieli przewagę, to dlaczego ją tracili? Mogli wytar-gować coś więcej, a on jeszcze chciał, żeby to Polacy stracili? – Zatem do jutrzejszego popołudnia zwrócimy wam wszystkie karabiny ze szkoły.

Przyniosą wam je nasi żołnierze pod dwór. Jeśli cokolwiek im zrobicie, zrywamy nasze warunki.

– Podobnie, jeśli wy nie dotrzymacie swojej części umowy.

Bez dodatkowych słów pożegnania wyszli z dworu. Jacobson rzucił się pięściami na Szczanieckiego.

– O co panu chodzi? – Odepchnął go od siebie, ale to tylko rozzuchwa-liło bestię.

– Po co w ogóle walczymy, skoro im wszystko oddajemy!

– Co im oddamy? Dwadzieścia mauzerów?

– I do tego wszystkie karabiny maszynowe, które tak ciężko zdobyliśmy.

Do maxima zdobytego przez Bojanowskiego i kaprala Warteckiego dołożyli jeszcze trzy zdobyte w Bojanowicach.

– A niby dlaczego mamy je oddawać? – Jacobson już nie wiedział czy to Szczaniecki jest aż tak głupi, czy on coś źle zrozumiał.– Niemcy nie miały żadnego maxima w szkole. Wszystkie karabiny, które zdobyliśmy nie pochodziły ze szkoły, zapomniał pan o tym?

Zapomniał. Oficerowie zaznaczyli, że karabiny miały pochodzić ze szkoły, a nie wspominał o ogólnie zdobytej broni. Zatem zwrócą im tylko dwadzieścia mauzerów, na których i tak im nie zależało.

– Cwany z pana negocjator.

– Nauczyłem się tego jako pszczelarz. – Dosiedli koni i wrócili do szkoły. Zbliżała się dziesiąta i po ciężkim dniu chcieli odpocząć, chociaż przez kilka godzin.

242

Pół godziny od wyjścia kapitana i doktora ze szkoły, Bojanowski z Warteckim dosiedli koni i pognali w stronę kawalerii stacjonującej w Bojani-cach. Oddział ten liczył trzydziestu kawalerzystów, nad którymi komendę trzymał Antoni Skwerens. Władysław wydał im rozkaz o zabezpieczeniu szkoły przed ewentualnym atakiem Niemców, podczas gdy oni będą nego-cjowali z Niemcami warunki kapitulacji. Nim wyruszyli, Wartecki przekazał dowodzenie jednemu ze starszych żołnierzy w swoim oddziale.

Bojanowski był niechętny opuszczeniu stanowiska. To Krzysiek przekonał go, że trzeba zaatakować Niemców, póki przechodzą do defensywy. Po usilnych przekonywaniach w końcu mu uległ, choć nadal nie był przekonany co do słuszności łamanego rozkazu. Tylko dzisiejszego dnia złamał więcej rozkazów niż podczas kilkuletniej służby w armii austro-węgierskiej.

W drodze do Bojanic Krzysiek jechał przed sierżantem, który doceniał jego oddanie sprawie, lecz dostrzegał w nim też wielką nienawiść do narodu niemieckiego. Oczywiście, każdy z Polaków ich nienawidził, lecz miał wrażenie, iż kapralowi zwykła nienawiść nie wystarczyła. Nie wiedział, jakie emocje w nim drzemią, ale na podstawie kilkugodzinnej obser-wacji zauważył, że Warteckiemu nie wystarczy wyzwolenie Polski spod opresji zaborcy. On pragnął ich zniszczyć. Wytępić każdego, kto chociaż w najmniejszym stopniu popiera flagę, godło oraz inne niemieckie symbole. Już w trakcie podboju szkoły był przecież zmuszony go powstrzymać przed dalszym okładaniem wrogów. Miał świadomość, jak wielką krzywdę Niemcy mu wyrządzili i rozumiał jego nienawiść, lecz wiedział też, że to uczucie całkowicie go zniszczy. Będzie miał problem, aby pozbierać się po wojnie, w jego psychice pozostaną liczne rany i nie będzie umiał sobie z nimi poradzić.

Dojechali w końcu do pierwszych zabudowań we wsi. Z oddali widocz-ny był już oddział kawalerii Skwerensa. Stali na przeraźliwym mrozie i nie wiedzieli, co mają dalej robić.

– Przynosimy rozkaz od kapitana Szczanieckiego, mamy zaatakować Mączniki – skłamał Wartecki i wywołał tym mocne zamieszanie wśród kawalerzystów, którzy rozpoczęli dyskusję na temat prawdziwości jego słów.

– Przecież kapitan kazał nam tu czekać, póki nie wróci z negocjacji –

oznajmił jeden z nich.

243

– Negocjacje się przeciągają. – Sierżant pociągnął dalej kłamstwo Warteckiego. – Kapitan obawia się, że Niemcy mogą wykorzystać przeciągają-cy się czas do przygotowania ataku na szkołę. Dlatego musimy zablokować im drogę ucieczki.

– Już to zrobiliśmy. Stacja w Łopiennie jest pod naszą kontrolą.

Była to nowość dla kaprala i sierżanta. Stacja kolejowa w Łopiennie była najbliższą drogą ucieczki, skąd Niemcy mogli wycofać się do Bydgoszczy, do której było jeszcze z szesnaście kilometrów. Nie daliby rady tak szybko jej podbić, jednocześnie wrócić tutaj i opanować wsie w pobliżu Zdziechowej. Dowódcy szukali odpowiedzi u siebie nawzajem, lecz żaden z nich nic z tego nie rozumiał.

– To w takim razie, kto tam jest? – zapytał kapral.

– Z nas nikt, dostaliśmy informację, że nasi z Kłecka ją podbili na życzenie Szczanieckiego, by powstrzymać transport Niemców w te rejony.

– Zatem kapitan przewidywał jeszcze więcej niż się Krzyśkowi wydawało.

– Mówił również, że jak wróci, znajdzie sposób, żeby zniszczyć ich działa artyleryjskie.

– To Niemcy przyprowadzili tu ciężką artylerię? – Jeśli to prawda, to Wartecki już zupełnie nie rozumiał Kittla. Jeśli ustawiliby je pod Gnieznem, wtedy zmusiliby powstańców do wyjścia z ukrycia. Dzięki nim mogliby zrównać miasto z ziemią.

– Kilka lekkich dział w Mącznikach. Stacjonuje tam kilkunastu żołnierzy.

– W takim razie oni nie strzelają, bo są pewni, że wieś jest pod pano-waniem niemieckim?

Wniosek wysnuty przez Krzyśka był równie oczywisty dla sierżanta. Choć nie taki był zamiar kaprala, to ocenił, że zmusi go do walki z Niemcami.

– Ma pan rację, panie kapralu. W takim razie musimy podbić Mączniki, zanim wiadomość o ataku do nich dojdzie.

Sierżant jako pierwszy ustawił się przed szeregiem, przejmując dowodzenie nad oddziałem. Zdezorientowani kawalerzyści przyjęli nowego tymczasowego dowódcę i jego zastępcę Krzysztofa, który ustawił się tuż obok sierżanta.

244

– Kompania. – Przywódca wyciągnął szablę i podniósł ją do góry. –

Kłusem. Marsz.

Pognali w stronę Mączników. Początkowo nie forsowali tempa, bo sierżant chciał się zapoznać z sytuacją we wsi, więc przywołał jednego z żołnierzy.

– Wiecie żołnierzu, gdzie są te działa?

– W południowej części wsi. Wszystkie skierowane na Zdziechową, zakładamy, panie sierżancie, iż szykowali się do walki na otwartym terenie.

Wartecki tego nie zakładał. Był przekonany, że Szkiebry tylko czekały na Polaków, by przywitać ich ogniem artyleryjskim, a jednocześnie wspomóc swoje oddziały wycofujące się ze wsi.

– Dziękuję, możecie odejść. – Bojanowski odesłał informatora i zwrócił

się do kaprala. – Atak musi być szybki. Wygląda na to, że niewiele wiedzą o sytuacji w Zdziechowej, a jeśli wiedzą o szturmie, to najwidoczniej za-broniono im strzelać z dział.

– Myśli pan, że Szkiebry byłyby takie delikatne?

– Kapralu, fakty są takie, że nie strzelają. Nie obchodzi mnie, jacy oni są z natury. Nie zapominajmy, że w Zdziechowej jest jeszcze mnóstwo Niemców i mają kogo stamtąd wycofywać. Więc jeśli zamierza pan stosować taką ironię, to radzę ją pięć razy przemyśleć.

Krzysiek nie ironizował i zdziwił się, że sierżant tak odebrał jego słowa. Przepraszać nie zamierzał, bo nic złego nie powiedział. „Co się ze mną stało?” – pomyślał Krzysiek, który jeszcze dwa tygodnie temu przepraszał

rozmówcę, przy najmniejszym swoim przewinieniu, żeby nie poczuł się urażony. Teraz nawet nie czuł się winny, choć niechcący obraził wyższego stopniem żołnierza.

Sierżant również machnął na to ręką, bo jego myśli zaprzątnięte były ważniejszymi sprawami. Oto zbliżali się do wsi, która była przykryta ciemną kołdrą nocy. We wsi nie świeciły się żadne światła, a domy pojawiały się w ostatniej chwili. Sierżant przystanął przed pierwszym z nich.

Skupił wokół siebie wszystkich żołnierzy.

– Mączniki od południowej strony są gęsto zabudowane?

– To otwarte tereny – odrzekł kawalerzysta. – Nie zauważyliśmy, żeby były jakoś ukryte.

245

– Wychodzi na to, że sprytem ich nie zdobędziemy. Musimy je przejąć siłą i zrobić to bardzo szybko. Dlatego spokojnie zbliżmy się do tamtego gospodarstwa – wskazał jedno z większych gospodarstw we wsi z dużą stodołą i wielkim chlewem. – A gdy dostrzeżemy, gdzie są te działa, to ruszymy na nie cwałem.

Młodzieniec był zdziwiony, że Niemcy nie pozostawili żadnych oddziałów do obrony wsi, tylko rozkazali kilkudziesięciu żołnierzom stać przy działach. Oczywiście mogą nie spodziewać się ataku z tyłu, ale przygotowanie się na atak wsi od wschodu lub zachodu już było możliwe. Najwidoczniej Niemcy byli zbyt pewni ataku od południa.

Weszli do gospodarstwa, które wyglądało na opuszczone lub Niemcy wykorzystali je dla swojego tymczasowego miejsca pobytu.

– Czekajcie tutaj – zarządził sierżant. – Razem z kapralem pójdziemy zbadać, gdzie są te działa. Nikt nie może się stąd ruszyć.

Sierżant zmienił plan. Jeśli wszyscy naraz pójdą szukać dział, to nigdy się nie odnajdą i atak wykona kilku żołnierzy, a nie cały oddział. Zeszli z koni i brodząc w śniegu, szli po polanie w kierunku południowej części wsi. Tym razem odpuścili sobie czołganie po ziemi, bo mieli do czynienia z armatami. Nie obrócą ich tak szybko, nawet jeśli wcześniej ich zobaczą.

Kucając, pokonywali kolejne metry.

Zauważyli je na drugiej stronie polany. Były ustawione w szeregu, a przy każdej z nich stało trzech żołnierzy. Trzęśli się z zimna i wielu z nich klęło na głos, że są zmuszeni odbywać służbę w tak paskudnej porze. Bojanowski zawrócił żołnierzy, dosiedli koni i rozkazał atakować.

Przyjęli rozproszoną formację, by Niemcy mieli utrudnione zadanie.

Tętent kopyt i gniecionego śniegu zbudziłyby nawet smoka wawelskiego, lecz teraz nie miało to znaczenia. Szybko zbliżali się do dział i gdy przeciwnicy ich dostrzegli, to natychmiast zaalarmowali pozostałych. Odwrócili się, przeładowali broń i rozpoczęli ostrzał. Żaden z nich nie trafił do celu, przeładowali broń, wpuszczając kolejny nabój do komory. Ponownie strzelili. Tym razem ranili jednego z koni, który runął w zaspę jak długi.

Krzysiek miał problem z trafieniem Niemców będąc w siodle, za to sprawnie szło mu przeładowywanie. Pognał przed oddział i, niczym Achil-les pod Troją, sam chciał rozstrzygnąć bitwę. Wrogowie skupili ogień na 246

pozostałych powstańcach i tylko jeden z nich chciał strącić Warteckiego.

Młodzieniec przeładował broń i wypuścił ołowiany pocisk śmierci, który przeszył głowę żołnierza.

Pozostali kawalerzyści dołączyli do Krzyśka i razem zmierzali do zadania decydującego ciosu wrogom, którzy stopniowo odsuwali się od dział.

Początkowo obrońcy dział spodziewali się tylko kilku przeciwników, lecz gdy z ciemności wyłoniło się więcej sylwetek, zaczęli się wycofywać, aż któryś z nich upadł na ziemię i podniósł ręce do góry. Niektórzy jeszcze próbowali walczyć, ale w końcu strach zastąpił odwagę i rzucili broń.

Młody kapral zeskoczył z konia i poszukiwał wśród nich tego, który ranił wierzchowca kawalerzyście. Kiedy go odnalazł wymierzył mu cios kolbą prosto w szczękę. Przeciwnik zanurzył głowę w śniegu, a z rozbitej szczęki popłynęła obfita struga krwi. Krzysiek uznał, że to ciągle jeszcze za mało. Podniósł swój karabin i chciał kolejny raz wymierzyć cios, ale wtedy powstrzymał go Bojanowski.

– Poddał się! Nie strzelał więcej! – przypomniał Warteckiemu.

– Jeszcze ich pan broni! Oni by żadnemu z naszych nie odpuścili, żeby się nad nami pastwić!

– I to nam pozwala postępować tak samo jak oni?!

Złość Warteckiemu nie przeszła. Nadal chciał ich okładać – kolbą karabinu, pięściami i czymkolwiek mógł. Póki Niemiec będzie żył, nie powinien mieć nic do powiedzenia. Odpuścił, choć żądza zemsty w nim nie wygasła. Bojanowski też to dostrzegł, jednakże w armii austriacko-węgierskiej nauczył się ignorować takie zachowania. Zwrócił się do jednego z żołnierzy.

– Razem z kapralem przyprowadzimy kolejnych zakładników do Zdziechowej. Pójdziemy okrężną drogą, a wy weźcie wszystko, co się da i też przybądźcie do wsi.

Polacy kazali przeciwnikom rzucić broń i całą amunicję, a po szczegóło-wym sprawdzeniu zmierzali okrężną drogą do szkoły w Zdziechowej. Krzysiek i Teofil wybrali kilku kawalerzystów do pilnowania zakładników, których poganiali, gdy uznali, że idą za wolno. Spodobało się to Warteckiemu, natomiast sierżant patrzył krytycznie na takie zachowania. Nie miał nic przeciwko pośpieszaniu ich, lecz nie musieli ich bić, żeby ten cel osiągnąć.

247

Krzysiek ponownie pomyślał o swoim ojcu. „Czy Niemcy też tak cię poganiali w trakcie Wielkiej Wojny?” – pytał w myślach zmarłego Łukasza Warteckiego. Ponownie obudziła się w nim żądza zemsty. Ilekroć żołnierze kopali albo bili zakładników, Krzysiek pragnął śmiać się z satysfakcją z ich cierpienia. Miał ochotę oznajmić im, że to samo czuli żołnierze, którzy w Wielkiej Wojnie walczyli za nie swoją sprawę.

Z nienawiści i z tęsknoty za ojcem po policzkach popłynęły mu łzy.

Szybko je powstrzymał, ale sierżant zdążył to dostrzec. Nie skomentował

tego, tylko lekko uniósł kąciki ust do góry i skinął głową w kierunku zakładników. Krzysiek zrobił tak samo.

Pół godziny później byli już we wsi. Dochodziła dziesiąta i w końcu zauważyli Jacobsona oraz Szczanieckiego, którzy wracali z negocjacji. Jako pierwszy dostrzegł ich Szczaniecki i nie krył zdziwienia z racji opuszczenia przez nich posterunku. Najpierw chciał im wymierzyć ostrą reprymendę, lecz widząc jeńców, skierował kilku kawalerzystów w drogę do Gniezna.

Żołnierze nie kryli rozdrażnienia spowodowanego rozkazem, ale teraz z powrotem komendy wydawał Szczaniecki i nie było żadnej dyskusji.

– Gdzie wyście poszli walczyć? – Sposób, w jaki patrzył na kaprala i sierżanta jednoznacznie wskazywał chęć obdarcia ich ze skóry lub podda-nia jednej z wielu kar przysługującym niezdyscyplinowanym żołnierzom.

– Postanowiliśmy odciąć Niemcom drogę. I się nam udało – powiedział

z dumą Wartecki.

– Co to ma znaczyć, że postanowiliśmy?! – Jacobson wszedł do środka, bo czuł, że Szczaniecki nie odpuści tak łatwo niesubordynacji jak Kittel. –

Jaki wydałem panom rozkaz?

Choć nie wywiązali się z polecenia, to Wartecki sądził, że Szczanieckiego ucieszy informacja o odcięciu drogi ucieczki wrogom. Postanowił

bronić swoich racji.

– Niemcy przygotowywali się do ostrzału artyleryjskiego w Mącznikach. Trzeba było ich zaatakować, zanim oni zaatakują nas.

– Doskonale o tym wiem, Wartecki, lecz teraz daliście powód wrogom w Bydgoszczy, żeby wsparli oddziały w Zdziechowej. Już i tak jest ich tu za dużo. – Kapitana przekonały argumenty Krzyśka. – Powinienem was za to ukarać, ale potrzebujemy każdego żołnierza do obrony wsi. Do środka, trzeba ustalić, co teraz robimy.

248

Kiedy wchodzili do szkoły, na placu przed nią pojawili się kawalerzyści Skwerensa. Kapitan spojrzał na nich z dezaprobatą, karcąc za to, że posłu-chali rozkazu sierżanta i kaprala, niższych stopniem od niego.

– A gdzie armaty? – spytał Krzysiek.

– Atakowaliście Mączniki?! – Kapitan nie wściekł się, a był tylko zaskoczony podjęciem ataku na północną wieś. Wartecki potwierdził. – To co zrobiliście z armatami?

– No… – Żołnierz stał się celem oskarżeń, przez co miał problem z wy-powiedzeniem prostych słów. – Panie sierżancie, sam pan kazał nam zabrać wszystko, co się da, armat nie daliśmy rady zabrać.

– Zostawiliście je tam?! – wrzeszczał Władysław.

Żołnierz niemrawo potwierdził, a dowódcy najchętniej wylaliby na niego w tym momencie wiadro pomyj i kazali mu się w nich wykąpać, ale najpierw należało naprawić błąd niemyślących strategicznie żółtodziobów.

Szczaniecki natychmiast wsiadł na konia i cwałem ruszył w stronę Mączników. Tak samo zrobili Krzysiek i Bojanowski, do których dołączyło kilku kawalerzystów.

Nie zwracali uwagi na to czy są wystarczająco daleko, żeby nie do-sięgły ich niemieckie karabiny. W ich myślach znajdowały się wyłącznie działa, które zostawili nieopatrznie powstańcy. Pośpieszali konie, które w tą mroźną noc próbowały wykrzesać z siebie jeszcze nieco sił, ale były już mocno umęczone.

W niecałe pół godziny zjawili się na miejscu, lecz po działach nie było już śladu. Jedynie odciski kół odbite na śniegu wskazywały na to, że Niemcy niedawno wykorzystali okazję i odzyskali swoją własność.

– Trzeba ruszyć za nimi! – Wartecki pognał swojego konia, lecz Szczaniecki momentalnie zastawił mu drogę.

– Teraz to już musztarda po obiedzie! Trzeba było wcześniej pomyśleć, a nie teraz zgrywać chojraka.

Krzysiek był bardziej zdenerwowany od Szczanieckiego, ale rozumiał

jego złość. Nie dość, że złamali rozkaz i ruszyli do walki, to jeszcze „zapomnieli” o najważniejszej zdobyczy. Sam był wściekły na kawalerzystów, ponieważ cały ich trud poszedł na marne.

Rozdział 17

15 grudnia 1918, cytadela, Poznań

Aler Von Hahn miał przeświadczenie, że Poznań chyli się ku upadkowi. Świadomość ta potęgowała w nim przeczucie, że nastały ostatnie dni jego panowania na stanowisku gubernatora Poznania. Wszystkie sprawy w mieście przestały mieć dla niego znaczenie. Po co cokolwiek robić, skoro i tak wcześniej czy później Polacy wygnają go z miasta?

– Panie gubernatorze, miał pan rację. – Bairich, w przeciwieństwie do Alera, wciąż wykazywał bojową postawę i choć sytuacja w Poznaniu stawała się krytyczna, on nie przestawał działać. Gdyby z takich żołnierzy jak Lars składała się cała armia niemiecka, nie przegraliby Wielkiej Wojny.

Informacje przekazywane przez sierżanta do tej pory wpadały mu jednym uchem, a wypadały drugim. – Jest zdrajczynią. Grała nam na nosie przez cały czas. Aż nie chcę wiedzieć, jakie informacje od nas wyciągnęła.

– Takie, które pogrążą nas wszystkich – sprecyzował Aler. Wyciągnął

papierosa i zapalił go przy oknie. Żołnierz dołączył do niego.

– Była bardzo przebiegła, wcale się nie dziwię, że nasi tracili ogon.

– Teraz to już nie ma żadnego znaczenia.

– Ależ co pan mówi? – Postawa Alera była nietypowa. Jeszcze kilka dni temu był gotowy do działania, bez względu na ciężką sytuację w mieście, a teraz chce odpuścić? Co spowodowało zmianę jego decyzji?

– Panie Bairich, nie ukrywajmy już oczywistych faktów. Dopuściliśmy do utraty Poznania i całej Wielkopolski. Teraz to Polacy sprawują władzę nad tymi terenami, a my mamy ją tylko na papierze. Polacy świetnie wykorzystali naszą nieuwagę, bo do pewnych wydarzeń w ogóle nie powinniśmy byli dopuścić.

Sierżant wiedział, o czym mówił gubernator. Sejm dzielnicowy nie powinien mieć miejsca, zbrojne obsadzenie Polaków w radzie 251

żołnierskiej nie powinno mieć wpływu na jej późniejsze decyzje i należało ją natychmiast rozwiązać. Polacy skorzystali z obecności niemieckich wojskowych na froncie zachodnim. Część z nich walczyła po stronie niemieckiej, byli na utrzymaniu Reichstagu, a mimo to w ostatnim roku wojny wielu z nich zdezerterowało. Wrócili do Polski i rozpoczęli działalność podziemną, tak dobrze ukrytą, że do dziś nie wiedział, jacy członkowie w niej uczestniczą.

– Popełniliśmy błędy, ale wychodzimy z nich. Przecież trzy dni temu pokazaliśmy, czyj jest Poznań i nawet Polacy milczeli jak mysz pod miotłą.

Wspomniał o zwołanym na życzenie gubernatora zjeździe delegatów niemieckich rad ludowych, których kulminacyjnym punktem była demonstracja niemieckiej potęgi w trakcie przemarszu wojsk przez miasto. Akcja miała propagandowy charakter i nikt nie traktował jej poważnie. Chcieli uzmysłowić Polakom, do jakiego kraju przynależy prowincja poznańska.

– Uważa pan, że owacje zgotowane nam przez niemiecką ludność mogą się równać z owacjami Polaków trzeciego, czwartego i piątego grudnia? – Padło pytanie, które nie miało właściwie adresata, bo Bairich nie chciał go słuchać. Musiał przyznać rację, że w porównaniu do Polaków ich obrady rad ludowych przypominały nudny bankiet, na którym każdy uczestnik czuje się niezręcznie i chce z niego wyjść.

Ludność niemiecka nie miała w sobie tej ikry, którą posiadali Polacy. Nie potrafiła zarażać innych dobrym nastawieniem. Bairich odniósł

wrażenie, że Niemcy mają w genach sianie strachu i nawet wtedy, gdy się uśmiechają, to wyglądają sztucznie.

– Więc czas naprawić nasze błędy.

– Jak? – Gubernator wyglądał na pogodzonego z porażką i nawet chęć do działania Bairicha nie zmieniła jego nastawienia. – Zrobiliśmy wszystko, co było w naszej mocy. Niestety panie Bairich, przegraliśmy. To tylko kwestia czasu, kiedy nasza porażka zostanie udokumentowana.

– Jednakże ja postanowiłem naprawić nasz błąd. W końcu trzeba zadać mocniejszy cios polskiemu podziemiu.

252

*

Joanna rozmawiała z Wiktorią przy stole w mieszkaniu Warteckiej.

Działacze postanowili, że do momentu, aż nie zostanie potwierdzone, czy Paderewski przyjedzie do Poznania, nie rozpoczną żadnych nowych akcji.

Oczywiście spotkało się to z niechętnym przyjęciem przez Palucha.

Od jedenastego grudnia tego roku do poznańskich szkół wprowa-dzono naukę języka polskiego oraz religię, także prowadzoną w tym-że języku. Na ten moment wszyscy działacze POW odstawili karabiny i wzięli pióra do ręki. Należało ustalić program nauczania, bo chwilowo każdy z nauczycieli uczył dzieci według swojej znajomości języka.

Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wsparło POW w usystematyzowaniu programu i wprowadzeniu jednakowych standardów dla wszystkich szkół w Wielkopolsce, które miały obowią-zywać po przyłączeniu Księstwa Poznańskiego z powrotem do Polski.

Zadanie to powierzono Joannie i Wiktorii z racji, że pozostali działacze POW nie mieli doświadczenia w nauczaniu. Kobiety skupiały się nad podstawami i zasadami języka polskiego.

– Właśnie spisuję wszystkie normy oraz zasady odmiany czasowników

– powiedziała Wiktoria, która korzystała z wielkich słowników, wypoży-czonych przez Joannę z biblioteki publicznej w Warszawie tydzień temu.

– Dobrze, ja robię to samo, tylko z rzeczownikami.

Nie zapisywały wszystkiego do jednego zeszytu z uwagi na bezpieczeństwo. Jeśli całość dostałaby się w ręce Niemców, mogliby się nauczyć korzystać z ich języka, a wtedy łatwiej byłoby im szerzyć dezinformację.

Spisywały wszystko na luźnych kartkach, które, nawet pogubione lub wy-kradzione, i tak nie pomogą Niemcom.

Pracowały od rana do wieczora i na przerwy nie przeznaczały zbyt dużo czasu. Zbliżała się szósta, więc Joanna uznała to za odpowiedni moment, by na dziś zakończyć prace.

– Odwaliłyśmy kawał dobrej roboty Wiktorio, na dziś wystarczy.

Pozbierały kartki do teczki i odłożyły do szafki. Wiktoria ubrała się, pożegnała z matką ukochanego i opuściła mieszkanie. Joanna usiadła do swojego ulubionego wieczornego zajęcia – czytania książki Henryka 253

Sienkiewicza. Ostatnio spodobały jej się przygody Stanisława Tarkowskie-go i Nel Rawlinson. Ich perypetie porównywała do swojego syna i Wiktorii. Choć książka została wydana kilka lat wcześniej, także teraz cieszyła się dużą popularnością w polskich rodzinach.

Jej pobyt w klimacie prażącego słońca Sahary przerwało nagłe wtargnięcie kogoś do mieszkania. Wyrwało ją to z zadumy i momentalnie wybiegła z pokoju. Pierwsza jej myśl dotyczyła Niemców, którzy mogli chcieć przeszukać jej mieszkanie, ale tuż za progiem zobaczyła Wiktorię, która miała problem by złapać oddech. Z jej oczu wyglądał strach, który momentalnie zmroził Joannę.

– Co się stało?

– Szkiebry tu idą.

– Pewnie planują kolejne przeszukania – zbagatelizowała Joanna.

– Nie tym razem. Za dużo ludzi ze sobą zabrali. Zakładają, że coś tu znajdą.

Wartecką przeraziła myśl o spotkaniu z niemieckimi żołnierzami. Choć wielokrotnie z nimi rozmawiała, to jednak działo się to podczas specjalnie zwołanych bankietów. Nigdy z zaskoczenia. Należało szybko działać, bo jeśli wejdą do środka, to odnajdą wszelkie informacje, jakie udało im się zebrać. Będzie to dla nich kopalnia wiedzy w związku z działaniami POW

i to nie tylko edukacyjnymi.

– Zbierz efekty naszej pracy i schowaj do torby. Znajdziesz ją w szafie.

Ja sprawdzę, czy nie mam tutaj czegokolwiek kompromitującego POW.

Rozeszły się w przeciwnych kierunkach. Joanna natychmiast stworzyła w głowie mapę, ukazującą, gdzie mogła, potencjalnie, zostawić informacje o członkach POW. Jedynie w sypialni mogło się coś znajdować. Sprawdzała wszystkie szafki i jeśli znalazła cokolwiek, co mogło naprowadzić ich na polskie podziemie, to wrzucała to na łóżko. Wśród materiałów były skraw-ki informacji o podejmowanych działaniach, nazwiska działaczy, nawet niewymieniane w kontekście uczestnictwa w akcji i inne informacje, które Szkiebry mogłyby wykorzystać.

Gdy już wszystko miała zebrane, to powrzucała do torby, tak gniotąc, by nie przeszkadzały Wiktorii. Wróciła z powrotem do dziewczyny, przekazała jej torbę i kazała natychmiast uciekać.

254

– A co z panią? Jestem przekonana, że oni idą właśnie po nas.

– Muszę odwrócić ich uwagę, a ty uciekniesz.

– Nie ma mowy, nie zostawię pani! – postanowiła panna Rodnas. –

Krzysiek mi nie wybaczy, jeśli pozwolę, żeby coś się pani stało.

– Nic mi się nie stanie. Najważniejsze, żeby nas razem nie zobaczyli, bo wtedy i ciebie powiążą ze mną i z całym POW. – Wiktoria była obłożona dwiema torbami, które przerzuciła przez ramię. Pomimo sporej ilości nota-tek, które zebrały, nie ciążyły one dziewczynie tak bardzo.

Wiktoria kiwnęła głową udała się do wyjścia. Zbliżyły się do drzwi.

Nie zdążyły ich otworzyć, gdy usłyszały, że stoi pod nimi już cały oddział.

Wiktoria patrzyła na drzwi i nie wiedziała co zrobić.

– Pani Koenig proszę otworzyć, inaczej będziemy zmuszeni wejść siłą

– oznajmił żołnierz zza drzwi.

Joanna natychmiast rozejrzała się po mieszkaniu i dostrzegła okno.

– Mówiłaś, że jako małe dziecko wspinałaś się po drzewach? – Wiktoria potwierdziła, choć głęboko przełknęła ślinę na myśl o ponownym wspinaniu się. Drzewa a budynki to co innego i inaczej się to robi. Joanna dostrzegła jej strach. – Schodź z budynku wtedy, kiedy nie będzie innego wyjścia. Czy to jest jasne?

Kiwnęła głową.

– Ostatnie ostrzeżenie pani Koenig. Prosimy o natychmiastowe otwarcie drzwi – zagroził żołnierz.

Wypchnęła Wiktorię na gzyms i natychmiast zamknęła za nią okno.

Żołnierze zaczęli dobijać się do jej drzwi i wydawało się, że zaraz je wy-ważą. Przekręciła klucz i otworzyła swoim oprawcom. Przed drzwiami stało kilkunastu żołnierzy z Bairichem na czele.

– Pani Koenig, czy jest w środku ktoś oprócz pani? Zważywszy na pani sytuację, radzę z nami współpracować i nie pogrążać się bardziej.

Pierwszą cechą, z którą nie kojarzyła Bairicha, była rozmowność. Porównywała go do Palucha, który najpierw strzela, a potem zadaje pytania.

Nietypowe zachowanie niemieckiego żołnierza mocno zachwiało równowagę emocjonalną Joanny, lecz po chwili pozbierała się i przywdziała pozę urażonej niemieckiej damy.

255

– Jeszcze pan nie wystosował żadnego oskarżenia przeciwko mnie, więc na ten moment to ja mogę na pana złożyć doniesienie w związku z bezpodstawnym wtargnięciem do mojego mieszkania.

– Proszę. – Lars wyciągnął spod płaszcza dokument. Joanna poznała go, był to nakaz przeszukania jej mieszkania. Miała tylko nadzieję, że wszystko usunęła na czas. – Doskonale pani wie, co to jest, dlatego nie muszę zwracać uwagi na pani sprzeciw, jedynie apeluję do pani rozsądku, by nie pogrążała się pani w swojej sytuacji.

„Wciąż nie oznajmił mi pan, o co jestem oskarżona” – pomyślała Joanna.

– Proszę bardzo – zaprosiła ich do środka. – Jeśli mogę panom w czymś pomóc, to proszę powiedzieć. Postaram się wyjaśnić to nieporozumienie.

Nieporozumienie? Zdawała sobie sprawę, po co sierżant przybył do jej mieszkania. Miała nadzieję, że nie uda mu się niczego znaleźć. Dowódca i jego odział wzięli się za przeszukanie mieszkania. Na podłodze lądowały książki, garnki, ubrania oraz cała zawartość szafek. Żołnierze szukali igły w stogu siania. Chcieli odkryć perłę wśród śmieci, coś co pogrąży Joannę.

Bairich również sprawdzał przedmioty, które Joanna zebrała w swoim mieszkaniu. W końcu odnalazł polską literaturę.

– Nie spodziewałem się, że lubi pani czytać powieści Sienkiewicza. Jest tylu znanych niemieckich pisarzy, to czemu akurat on?

– Bo pisze ciekawie? Inaczej nie zostałby doceniony nagrodą Nobla.

Z tym faktem nie mógł się kłócić. Sienkiewicz był znany nie tylko w Niemczech, ale i na całym świecie, a wręczenie mu Nobla tylko potwier-dziło jego autorytet. W trakcie przeglądania pozostałej literatury znalazł

dowód, który ją pogrążył. Za literaturą niemiecką znajdowały się polskie słowniki. Posiadanie ich nie było zakazane, lecz na pierwszej stronie jednego z nich była dedykacja: „Od poznańskich dzieci, w podziękowaniu za trud nauki polskiej młodzieży”. Szerzenie języka polskiego było zakazane od momentu wprowadzenia ustawy kagańcowej. Triumfalnym krokiem podszedł do gospodyni.

– Czy przyznaje się pani do szerzenia języka polskiego wśród młodzieży i łamania zasad ustawy kagańcowej?

„Szlag, powinnam wcześniej pomyśleć o tym słowniku” – przeklę-ła w myślach. Od momentu wprowadzenia na terenie Niemiec ustawy 256

kagańcowej uczyła polską młodzież podstaw ekonomii oraz prawa, zarówno niemieckiego, jak i międzynarodowego. Było to tak dawno, iż całkowicie zapomniała o wdzięczności, jaką wyrazili, kupując jej ten słownik.

Teraz już za późno. Bairich miał na nią haka i okłamywanie go w niczym nie pomoże, nie uniknie aresztowania.

– Przyznaję się, złamałam ustawę kagańcową.

– W imieniu Rzeszy Niemieckiej jest pani oskarżona o działalność konspiracyjną, działając na szkodę narodu niemieckiego. Panowie, proszę skuć panią Koenig i zabrać wszelkie dowody jej działalności z mieszkania. Zostaną poddane ocenie sądu i od tego momentu stają się dowodami w sprawie.

Nie opierała się żołnierzom. Skuli ją i wyprowadzili z mieszkania. Miała tylko nadzieję, że sierżant wyprowadzi cały oddział, lecz razem z nią poszło tylko trzech żołnierzy. Pozostali sprawdzali jeszcze nieprzeszukane do tej pory miejsca. Oby nie złapali Wiktorii.

*

Aresztowanie Joanny oglądała przez okno. Była pewna, że żołnierze jeszcze nie opuścili jej mieszkania i zamierzają znaleźć dodatkowe dowody ją kompromitujące. Zdawała sobie sprawę, że wcześniej czy później żołnierze zainteresują się, czy ktoś nie wyszedł przez okno. Wtedy złapią ją z wszelkimi dowodami działalność POW. „Nie ma wyjścia, trzeba stąd jakoś zejść” – pomyślała, ale nie była przekonana o słuszności swojej decyzji.

Wielokrotnie, będąc małym dzieckiem, wspinała się po drzewach i nawet wejście na wysokie dęby nie stanowiło dla niej wyzwania. Jednakże zawsze wiedziała, jak z nich zejść. Teraz tego nie wiedziała. Po raz pierwszy będzie schodziła z kamienicy i tutaj nie będzie mogła po-pełnić błędu. Zeszła pod rynnę i spojrzała w dół. Od widoku zakręciło się jej w głowie. Nie miała lęku wysokości, lecz poniżej nie było niczego, czego mogłaby się chwycić. Zerknęła na niższe piętra i nawet tam, oprócz parapetów, nie było na czym stanąć. Spojrzała w bok – kamienica obok miała niższy dach.

257

Powoli, krok po kroku, zbliżała się w jej stronę. Rozłożyła ręce szeroko i gdy przechylała się w stronę przepaści, to zatrzymywała się i poprawiała swoją postawę. Wiatr nie był jej sprzymierzeńcem, bo wiał w plecy. Popra-wiła torby, aby ściągały ją w stronę dachu. Ostrożnie przeszła na koniec dachu i przysiadła na krawędzi. Chwyciła się jednego końca i zeskoczyła na niższy budynek. Był on dwa metry niższy od kamienicy Warteckiej, więc upadek był w miarę miękki.

Rozejrzała się, lecz z dachu nie dało się wejść do środka kamienicy.

Zeszła pod sam gzyms i stamtąd dostrzegła, że na kolejnej kamienicy jest możliwość zejścia z dachu. Krok po kroku ostrożnie zbliżała się do okna będącego najbliżej.

Nagle poślizgnęła się na dachówce i niewiele brakowało, a spadłaby z dachu. Utrzymała równowagę, lecz dachówka spadała na sam dół. Chwilę później doszedł do niej głośny dźwięk łamiącego się elementu dachu.

*

Do Larsa dobiegł dźwięk upadającego kamienia. Dochodził z zewnątrz mieszkania aresztowanej, toteż momentalnie je otworzył i wyjrzał na zewnątrz. Zauważył na dole zniszczony kawałek budynku, coś na kształt odłupanego kawałka ściany. Spojrzał na bok i wtem dostrzegł… kogoś uciekającego z dwoma torbami. Jakaś kobieta spacerowała po gzymsie, aby zejść z dachu dwie kamienice dalej.

– Nigdzie nie uciekniesz! – krzyknął do uciekinierki. Wyciągnął pistolet z kabury i oddał trzy strzały. Jeden trafił w rynnę, drugi w da-chówkę, a trzeci w jej torbę. Zobaczył, że kobieta się obejrzała. – Dwie kamienice obok, obstawić ją! – Żołnierze momentalnie wyszli z mieszkania pani Koenig.

Gdy skończył mu się magazynek, z wściekłością wsunął drugi i ponownie strzelił. Spudłował dwa razy, ale dostrzegł, że od strony okna, ktoś zmierzał by jej pomóc. Wymierzył w stronę pomocnika. Kiedy zbieg był

nad przepaścią oddał strzał, który trafił go w ramię. Wypuścił ją, a sam schował się do wewnątrz. Lars uśmiechnął się, bo szczęście mu sprzyjało.

Przeciwnik trzymał się za parapet i nie miał siły wciągnąć się do wnętrza.

258

Wystarczy wycelować i nacisnął spust. Trafił w parapet i odłamki muru poleciały na wroga. Nagle zjawiło się dwóch mężczyzn, którzy po chwili wciągnęli dziewczynę do środka. Wściekł się i natychmiast zbiegł ze schodów kamienicy.

Niemiec w nią nie trafił, lecz wiedziała, że nawet jeśli ucieknie, to ci ludzie zostaną ściągnięci przez wrogów na przesłuchanie. Nie wytrzymają go, zwłaszcza, że Bairich słynie z zadawania bólu w trakcie swoich przesłuchań.

Była wdzięczna za ich pomoc, ale jednocześnie skazała ich na śmierć.

– Musicie uciekać, zabiją was.

– Niemcom coś mają zrobić? – powiedział najsilniejszy z mężczyzn, który próbował ją złapać. Kopnęła go w krocze i rzuciła się do ucieczki.

Drugi z nich momentalnie dobiegł do Polki, lecz po chwilowej szamotani-nie odepchnęła go na schody. Mieszkaniec ani drgnął. Kopnięty przez nią Niemiec, trzymając się za krocze, zbiegał za nią.

Puściła się pędem w dół, żeby zdążyć przed Niemcami. Z dołu usłyszała kroki, które jednoznacznie wskazywały, iż ktoś biegnie na górę. Spojrzała przez otwór między schodami i spostrzegła oddział niemiecki wchodzący do kamienicy. Została otoczona. Z dwóch stron przeciwnicy zmierzali do niej w jednym celu, aby ją złapać. Zbiegła jeszcze jedno piętro, otworzyła okno i spojrzała na dół. Skok z tej wysokości nie wydawał się niemożliwy.

Rzuciła na ziemię torby z dowodami i weszła na parapet. Wnętrzności podchodziły jej do gardła, a nogi trzęsły się jak galareta.

Żołnierze byli coraz bliżej, podobnie jak niemiecki lokator budynku. „Teraz albo nigdy” – pomyślała i skoczyła z okna. Poczuła nieprzyjemne uderzenie, lecz oprócz tego nic jej nie było. Spojrzała na okno, z którego wystawało już kilka luf skierowanych w jej stronę. Rzuciła się pędem po torby. Pierwszy ze strzałów padł kilkanaście centymetrów od niej, a drugi ugrzązł w ziemi. Założyła torby na ramię i puściła się biegiem, byle dalej od Niemców.

Wybiegła na ulicę, lecz tam czekało już na nią kilku żołnierzy, którzy na jej widok wyciągnęli karabiny. Pobiegła w przeciwnym kierunku i szybko schowała się za ścianą. Gdyby czekała kilka sekund dłużej, to zamiast w ścianie, z której teraz odpadał tynk, kule utkwiłyby w jej głowie. Ściągnęła buty i biegła boso, ile tylko miała sił w nogach. Spojrzała za 259

siebie – teraz już cały oddział niemiecki biegł w jej stronę. Skręciła w jedną z bocznych ulic, potem w następną, aż w końcu przystanęła we wnętrzu jednej z kamienic.

Żołnierze wbiegli na tę ulicę, spodziewając się ją zobaczyć, lecz widok pustej przestrzeni ich zaskoczył. Przystanęli i próbowali ustalić dalszy przebieg jej ucieczki.

– Wbiegła tutaj! – oznajmił zdezorientowany żołnierz. – Widziałem, jak skręcała w tę ulicę!

Bairich dobiegł po chwili. Nie ganił żołnierza, bo widział to samo co on, jedynie nie wiedział, z kim miał do czynienia.

– Kimkolwiek jest ta osoba, jest blisko powiązana z panią Koenig.

– Ma pan jakieś podejrzenia?

Nie miał, przynajmniej tak oceniła Wiktoria, patrząc na reakcję sierżanta. Mógł mieć swoje koncepcje, ale nijak się one miały do rzeczywistości.

– Pani Koenig miała kontakty z całym Poznaniem, więc pewnie i ją gdzieś ukryła. Rozdzielić się i pytać każdego, kto się pojawi.

Część z żołnierzy zniknęła na drugim końcu ulicy, a druga wróciła do miejsca, gdzie widzieli ją po raz ostatni. Po upewnieniu się, iż Niemcy rozpłynęli się w powietrzu, szerzej otworzyła drzwi i wyszła na ulicę. Wydawało jej się, że pokonała dosłownie kilka budynków, lecz zdziwiona spostrzegła, że to już Jeżyce. Choć przeciwnicy dali jej możliwość odetchnię-cia, to wciąż czuła skutki schodzenia z kamienicy i morderczego biegu.

Wiedziała, że pierwsze, co powinna zrobić, to iść do POW i przekazać informację o aresztowaniu Joanny, ale najpierw musiała przejść przez dzielnicę cesarską, w której roiło się od wrogów.

Rozdział 18

31 grudnia 1918, koszary Gniezno

Minęła północ. Żołnierze nie przygotowywali się już do obrony miasta, lecz do inwazji na Zdziechową i wsparcia skromnych oddziałów Jacobsona, Warteckiego, Szczanieckiego i Bojanowskiego.

Alojzy Nowak i Władysław Wiewiórkowski wchodzili do koszar gnieź-nieńskich z dużo skromniejszym oddziałem. Mieli pod sobą trzydziestu żołnierzy, lecz dwunastu z nich operowało czterema karabinami maszynowymi. Zauważyli, że w koszarach jest dużo więcej żołnierzy niż wczoraj.

– Dalej czekają na rozkaz od Kittla? – Pytanie młodszego oficera nie było skierowane do nikogo konkretnego, opisywało raczej sytuację panu-jącą w koszarach.

– Na to wygląda. – Wiewiórkowski wyszedł w stronę chaotycznie bie-gających żołnierzy. – Razem z kapralem Alojzym Nowakiem idziemy wspomóc naszych w Zdziechowej. Czy ktoś jest chętny do walki?

Na chwilę zapanowała cisza. Władysław widział w nich chęć walki, lecz jednocześnie bali się złamania rozkazu komendanta miasta. W końcu jeden z nich podszedł w stronę dowódców.

– Oddziały z Kłecka są do waszej dyspozycji. – W tym momencie pojawiło się przy nim dwudziestu żołnierzy. Wyszło jeszcze trzech dowódców z trzydziestoosobowymi oddziałami z Witkowa, Trzemeszna i Powidza.

Panowie pokiwali głowami z aprobatą, widząc ich chęć do walki. Alojzy Nowak przekazał im dalsze rozkazy.

– Zaraz o świcie ruszamy na wieś, więc macie trochę czasu, żeby nabrać sił i zebrać potrzebny ekwipunek. Rozejść się.

Wykonali rozkaz, do którego zastosowali się również porucznicy.

Dotarli do południowej części wsi i weszli do opuszczonej cegielni.

Oceniając zastane tam rzeczy, uznali, że musieli tu wcześniej przebywać 261

Jacobson-Jedlina oraz Wartecki. Stąd Wiewiórkowski kazał jednemu z żołnierzy iść po dowódców ze szkoły. Był pewny, że nie posiadają oni przenośnej radiostacji. Student, doktor i kapitan Szczaniecki pojawili się pół godziny później.

– Czemu żeście po nas nie zadzwonili, tylko wysyłacie na przeraźliwy mróz tego biedaka? – strofował dowódców z cegielni Wojciech, gdy tylko zauważył przenośną radiostację w rękach Nowaka. – Sumienia wam brak?

– W ten nietypowy sposób doktor Jacobson chciał się z panami przywitać – wyjaśnił Wartecki.

– Właśnie tego mi brakowało – odrzekł podporucznik Wiewiórkowski, który jako pierwszy podszedł i przywitał się z dowódcami ze szkoły. Po oficjalnych przygotowaniach zaprosił ich do jednego z pokoi, gdzie mieli rozłożoną mapę wsi i najbliższych okolic. – Powiecie panowie, jak wygląda sytuacja? Z tego co wiem, Szkiebry depczą nam po piętach.

– Południowa część wsi jest w naszych rękach – odrzekł Szczaniecki.

– Udało nam się również odciąć drogę Niemcom do Łopienna. W tych okolicach są nasi kawalerzyści, z którymi mamy bliski kontakt. Ostatni raport jest sprzed godziny.

Nowak wziął ołówek i naniósł na mapę uzyskane informacje w postaci okrągłych zamalowanych kształtów, strzałek i oznaczeń miejsca, gdzie przebywają wrogowie.

– Zatem musimy ich wykurzyć z tego dworu – wskazał centralny punkt na mapie, którym był dwór Edwarda Wendorffa. – Proponuję dokonać jed-noczesnego ataku na dwór z trzech stron.

– Więc naszą odpowiedzią na żądania niemieckie jest atak? – upewnił

się Wartecki.

– Na jakie żądania? – spytał porucznik Nowak.

– Opuszczą wieś, pod warunkiem, że złożymy im połowę zdobytej broni oraz karabiny maszynowe zdobyte w szkole.

Kapral z bliznami spojrzał na Warteckiego, a ten zrozumiał jego mil-czącą odpowiedź i poczuł się wręcz głupio, że zasugerował inne rozwiązanie niż siłowe zajęcie wsi.

– Proponuję, żebyście, panowie z Wrześni, zaatakowali od południowej strony. Wasze karabiny wystraszą Niemców, którzy, miejmy nadzieję, 262

wybiegną przed budynek, wystawiając się prosto na celownik –zasugerował Szczaniecki, na co Wiewiórkowski miał już odpowiedź.

– Pomysł dobry, ale nie ma co liczyć, że ich stamtąd wykurzymy. –

Warteckiemu spodobała się możliwość wystrzelania Niemców jak kaczki.

– Trzeba im pokazać, że nie przetrwają oblężenia, dlatego proponuję, żeby jeden z panów zaatakował ich od północno-zachodniej strony, żeby odciąć im drogę do Łopienna.

– Przecież już im ją odcięliśmy – dostrzegł Wartecki.

– Panie kapralu, myśli pan, że jak Niemcy wycofają się z dworu, to zlękną się kilkunastu kawalerzystów, skoro ich będzie z trzystu?

Grymas na twarzy Wiewiórkowskiego uzmysłowił Warteckiemu odpowiedź.

– Zatem postanowione. Zróbmy, co mamy zrobić, to może jeszcze zdą-żymy na obiad – zakończył naradę Jacobson.

Krzysiek poszedł do walki razem z kapralem Nowakiem i podporucznikiem Wiewiórkowskim. Wciąż miał w myślach swoją dwukrotną kompromitację, bo pokazał, że jest młokosem wśród doświadczonych dowódców. Wydawało mu się, iż racjonalnie potrafi ocenić sytuację wojskową, ale oficerowie pokazali mu, jak wiele mu jeszcze brakuje i jeden awans tego nie zmienił.

Właśnie wchodzili do wsi, gdy żołnierze ze szkoły wyszli im na spotkanie. Dysponowali oddziałem stu partyzantów. Szczaniecki atakował

również od północno-zachodniej strony, dysponując oddziałem stu żołnierzy, włącznie z konnicą. Atak mieli rozpocząć od południowej strony, gdy oddziały z północy będą wystarczająco blisko dworu. Wartecki aż wyrywał się do walki.

– Przybyli już?

Wiewiórkowski rozejrzał się po okolicy. Dostrzegł, że żołnierze pochowali się po domach lub weszli do dworu, żeby bronić ostatniego niemieckiego przyczółku w Zdziechowej. Z Gniezna przybyło około stu żołnierzy, a w samym dworze mogło się znajdować jakieś pięćdziesiąt Szkiebrów.

„Więc gdzie jest reszta?” – zastanawiał się podporucznik.

– Wartecki, jesteście pewni, że otoczyliście wieś i nie daliście nikomu wyjść?

263

– Odcięliśmy im drogę ucieczki od strony Łopienna, ale nie przeczę, że wielu z nich mogło się wycofać od wschodniej strony wsi. Zapewne wielu z nich uciekło z armatami, które zostawiliśmy w Mącznikach.

– Pozwoliliście Szkiebrom zabrać armaty?! – Nowak nie wytrzymał, zresztą, jeśli nie on, to Wiewiórkowski wrzasnąłby na młodzieńca. Wartecki wiedział, że dał plamę, więc nie było sensu przeinaczać rzeczywistości, zatem potwierdził ich wersję. – Przecież to byłaby największa nasza zdobycz. Dlaczego żeście tego nie dopilnowali?!

Krzysiek milczał. Dostał solidną reprymendę od Szczanieckiego i Jacobsona-Jedliny, więc nie chciał słuchać kolejnej.

– Wracając do naszej bitwy, to potwierdzam, że mogli się wycofać od wschodu, lecz nie mieliby gdzie uciec, chyba że ukradli konie gospoda-rzom ze wsi.

Dowódcy z Wrześni uznali to za pewnik, bo inaczej żołnierzy we wsi byłoby jak mrówek w mrowisku, a przecież ulice świeciły pustkami. Spodziewali się, że przeciwnicy mogą się znajdować tylko we dworze.

– Już są – oznajmił Wiewiórkowski, który ściągnął lornetkę i wyciągnął pistolet. Następnie zwrócił się do Nowaka. – Obejmij dowództwo nad zachodnim oddziałem. Karabiny ustaw tak, by pilnowały luki między naszymi oddziałami. Czas pokazać Niemcom, gdzie ich miejsce.

Rozdzielili się. Wartecki poszedł razem z kapralem do zachodniego oddziału, a Wiewiórkowski na wschód. Żołnierzy z maximami ustawił

na prawej stronie skrzydła. Powoli zbliżali się do dworu. Ekscytacja Warteckiego sięgała zenitu. Armia, która zbliżała się do dworu, była zbyt wielka, żeby Niemcy mogli ją zatrzymać. Przeładował swojego mauzera i podparł go na barku, mierząc w stronę dworu. Liczył, że któryś z żołnierzy wyskoczy przed budynek i ustawi się wprost przed jego lufą. Odda strzał i zemści się za ojca, któremu Niemiec kazał walczyć za nieswoją sprawę i nie obchodziło go, czy miał z tym rozkazem coś wspólnego, czy nie.

Nowak chciał wydać kolejny rozkaz, lecz Niemcy rozpoczęli ostrzał.

Wiele z pocisków nie dosięgało celu, lecz jeden z nich trafił w powstańca, który momentalnie runął na ziemię. Krzysiek podbiegł do rannego towarzysza, któremu krew wypływała przez usta. Widząc Warteckiego, uśmiechnął

264

się, ale Krzysiek widział już tylko w oczach gasnące życie. Żołnierz już nie reagował. Młodzieniec chciał natychmiast odegrać się za śmierć swojego kompana. Wstał i wymierzył z mauzera w budynek, ale nim oddał strzał

poczuł silne pchnięcie z boku, które przewróciło go na ziemię. Tym kimś był

Nowak, który nie krył złości z powodu jego głupoty.

– Wartecki odbiło wam! Tak bardzo prosicie się o śmierć!?

Najwidoczniej tylko silny wstrząs mógł wyprowadzić go z oślepiającej żądzy zemsty. Zdał sobie sprawę, na jak wielką głupotę sobie pozwolił.

– Przepraszam, już nie będę.

Alojzy poklepał Krzyśka po głowie.

– Użyj tego, co masz pod beretem! – Następnie schował się zza jednym z drzew.

Kapral poszedł w jego ślady. Rozejrzał się po okolicy i dostrzegł, że na ostrzał momentalnie odpowiedziały karabiny maszynowe, stojące w przerwie między Wiewiórkowskim a Nowakiem. Pozostali żołnierze chowali się za każdą możliwą osłoną i ostrzeliwali dwór na ślepo. Okna zostały wybite, lecz żaden z wrogów jeszcze nie oberwał.

Od drugiej strony zbliżały się oddziały Szczanieckiego, który widząc, że Niemcy postanowili odpowiedzieć ogniem, natychmiast ustawił swoje dwa karabiny i nakazał ostrzelać budynek. Jeśli nadal będzie utrzymana taka siła rażenia, to prędzej konstrukcja budynku się zawali na żołnierzy, niż pociski zdołają kogokolwiek z nich zranić.

Krzysiek schował się za jednym z drzew, lecz rozglądał się jak podejść pod dwór. Wokół nie było niczego, za czym dałoby się radę schować. Z bocznych okien mierzyli do nich z maxima i mauzerów przeciwnicy. W stronę Szczanieckiego strzelały co najmniej dwa karabiny, lecz Krzysiek zakładał, że było ich więcej, bo strzelali z nich praktycznie bez przerwy.

Wtem dostrzegł coś nietypowego. Gdy jednemu z karabinów skończyła się amunicja, jego operatorzy schodzili z okna i zastępowało ich dwóch następnych z naładowanym karabinem. W takim razie mieli więcej niż dwa karabiny i mnóstwo amunicji.

– Kapralu Nowak. – Nowak leżał pod ławką, gdzie przeładowywał

mauzera. – Podejdźcie, musicie to zobaczyć.

265

Oficer uznał, że musi to być bardzo ważna informacja. Ogień wroga był rozproszony, lecz mimo to nie należało wierzyć, że można się poczuć bezpiecznie. Gdy ostrzał zelżał, zbliżył się do Warteckiego, któremu kazał upaść na ziemię. Kapral przekazał mu swoje obserwacje, na co Nowak głośno zaklął.

– Trzeba jakoś odciągnąć ich uwagę, żebyśmy mogli podejść pod dwór

– zasugerował Wartecki. – Kryć się nie możemy, dysponują zbyt dużymi zapasami amunicji.

– Jeśli się rozdzielimy, skażemy się na śmierć – zmartwił się Nowak.

– Muszę się skontaktować z Wiewiórkowskim. Masz się stąd nie ruszać!

Odszedł. Krzysiek naładował broń i starał się trafić do celu, lecz w większości przypadków pociski trafiały w ściany budynku. Gdy się wychylił, aby oddać następny strzał, jeden z pocisków wbił się w drzewo tak, że odłupał jego część, która wbiła się w twarz Warteckiego i zrobiła mu szramę wzdłuż policzka. Upadł na ziemię, trzymając się za krwawiący policzek. Momentalnie podbiegł do niego jeden z powstańców.

– Nic ci nie jest? – zapytał.

– Nie, nic. Wszystko w porządku. – Sam nie wierzył w to, co mówi, żołnierz też nie uwierzył.

– Odsuń rękę. – Delikatnie odsunął ją od policzka i przyłożył na ranę grudkę śniegu, po czym skierował jego rękę na krwawiący policzek. –

Trzymaj, a jak stopnieje, weź następny. – Po czym wyciągnął swoją broń i dalej strzelał do dworu.

Krzysiek powoli otworzył oczy. Czuł, że policzek mu nieco spuchł, lecz śnieg koił ból. Spojrzał na grudkę i dostrzegł, że cała była przesiąknięta krwią. „To durne drzewo zharatało mnie bardziej, niż mi się wydawało”

– Wziął kolejną porcję śniegu z ziemi i przyłożył na ranę. Na chwilę odgłosy strzelaniny przestały się liczyć, bo chłód kojący ból pozwalał mu na chwilowe odprężenie.

Po chwili z odrętwienia wybił go odgłos karabinów dobiegający z nie-typowej strony. Zerknął w stronę wschodniej części wsi i tam spostrzegł

oddział powstańców, którzy strzelali w szkołę. Nie wiedział kto to jest, ale gdy spostrzegł Nowaka stojącego przy karabinach zrozumiał, że tym kimś był Wiewiórkowski. Jego manewr spowodował, że linia ognia się 266

podzieliła. Nikogo nie było przy głównym wejściu do szkoły. Wszyscy skierowali się albo na Wiewiórkowskiego, albo na Szczanieckiego.

Krzysiek uznał, to za szansę na zbliżenie się do dworu. Nie zważając na ból i niebezpieczeństwo, puścił się pędem w stronę dworu. Miał do przebiegnięcia około dwieście metrów.

– Wartecki, co ty wyprawiasz?!

Krzysiek udawał, że nie słyszy krzyków Nowaka, tylko biegł przed siebie. Na wrzask kaprala zareagowali natomiast Niemcy, którzy skierowali karabiny w stronę Warteckiego. Nowak widział, że Krzysiek stanął przed plutonem egzekucyjnym. Niemcy zaczęli do niego strzelać.

Jeden z pocisków trafił go w płaszcz pod pachą, przez co przeleciał

w powietrze. Siła, z jaką pocisk przeszył jego ubranie, obróciła chłopakiem tak, że ten przewrócił się na ziemię. Natychmiast jednak wstał i pobiegł dalej. Niemcy błędnie uznali, że zdjęli cel, przez co skierowali lufy na pozostałych powstańców. Za późno przekonali się o swojej pomyłce, Wartecki dobiegł już pod schody, za którymi się schował.

Czuł się jak zając, który podszedł do wilka i czeka, aż ten go zje. Emocje związane z biegiem opadły. Doszła do niego świadomość, że tak brawurowy pomysł mógł się dla niego skończyć śmiercią. Nowak i pozostali dowódcy, byli wręcz pewni, że tak się to skończy. W myślach pojawił się mu ojciec. „Czy ty też tak biegłeś, wiedząc, że może to być twój ostatni bieg?” – Szybko odrzucił od siebie tę myśl. Łukasz Wartecki miał dla kogo żyć, podobnie jak Krzysiek.

Przez chwilę próbował wymyślić, co skłoniło go do takiej akcji, lecz z zadumy wyrwał go pocisk, który chybił o kilka centymetrów od jego głowy. Rozsierdziło go to, więc wyciągnął ostatni granat spod płaszcza.

Odbezpieczył go i rzucił przez okno do wnętrza domu. Huk, spotęgowany przez echo rozchodzące się po pustym mieszkaniu, rozniósł się po całej okolicy. Na chwilę strzały ustały i nikt nie ruszył się z miejsca.

Później stało się coś, co zaskoczyło wszystkich. Niemcy wychodzili z rękami do góry. Wartecki, który był najbliżej, natychmiast podbiegł i z całej siły uderzył przypadkowego Niemca. Pozostali się odsunęli, bo wiedzieli, że jeśli wspomogą go w walce, to Polacy zdecydują się otworzyć ogień. Nim powstrzymał go Nowak, młodzieniec czterokrotnie uderzył przeciwnika pięścią.

267

– Wartecki, do jasnej cholery, czy ciebie trzeba trzymać pod łańcu-chem, żebyś był posłuszny! Kazałem ci zostać!

– I cały czas byśmy strzelali! A tak to teraz oni się poddali! – Tym razem Krzysiek nie zamierzał odpuścić.

– Naraziłeś cały oddział! – Tłumaczenie studenta rozwścieczyło kaprala jeszcze bardziej. – Wiesz ilu z naszych chciało ci pomóc, a ilu musiałem powstrzymać?!

Ani Szczaniecki, ani Jacobson nie zamierzali stanąć w obronie sprin-tera, nawet Bojanowski był wściekły za niesubordynację kaprala. Wartecki miał przeciwne nastawienie. Czuł, że zrobił coś dobrego i tylko dzięki temu tak szybko przechylili szalę zwycięstwa na swoją stronę.

Po wylaniu na Krzyśka „wiadra pomyj” wszyscy zwrócili się w stronę trzech niemieckich dowódców.

– Role się odwróciły. – Szczaniecki tryskał optymizmem i promienio-wał poczuciem wyższości, podobnie jak oni w trakcie ich pierwszej rozmowy. – Teraz to my rozdajemy karty.

– Nie dotrzymaliście warunków umowy.

– Nie wydaje mi się. – Spojrzał na zegarek. – Jest piętnaście po dwunastej, mieliście czas do dwunastej, żeby przyjść i oznajmić nam o waszej kapitulacji, wtedy złożylibyśmy połowę broni i karabiny zdobyte w szkole.

Teraz dajemy wam tylko jedno wyjście. Wszyscy rzucacie broń i amunicję, a my pozwalamy wam odjechać z Łopienna do Zbąszynia.

Kilku z nich chciało zaprotestować, ale reakcja pozostałych natychmiast uciszyła głosy sprzeciwu. Powoli odrzucali broń i amunicję. Kilku powstańców wbiegło do dworu i wyniosło kilkanaście lekkich karabinów.

– Pomóżcie nam, bo jest tu jeszcze z dziesięć ciężkich maximów.

Polacy szeroko otworzyli oczy ze zdziwienia. Spodziewali się solidnej zdobyczy, ale to przekroczyło ich najśmielsze oczekiwania. Już nikt się nie dziwił, że Niemcy tak zawzięcie bronili tego dworu. Krzysiek spoglądał

na wrogów, których twarze wyrażały tylko jedno – nienawiść ze świadomością druzgocącej porażki. Nie chcieli jej zaakceptować. Porażki z kimś, kogo uważali za gorszego od siebie.

Przez moment Wartecki miał ochotę uderzyć jeszcze kilku z nich, ale widok ich przegranych twarzy zaspokoił jego chęć dodatkowego po-niżenia wrogów.

Rozdział 19

16 grudnia 1918, Poznań

Nie minęła pełna doba, a Joanna miała już dość więzienia. Była przetrzymywana gorzej niż czarnoskóry niewolnik u swojego pana. Jej cela przypominała loch, który wyobrażała sobie, czytając powieści o średnio-wiecznych zamkach. W celi wisiała twarda prycza, która trzymała się na słowo honoru. Wartecka jednak z niej skorzystała, bo zimno z podłogi przenikało ją, mimo butów z twardą podeszwą. Przez brak okna nie wiedziała, czy jest noc, czy dzień. Ze względu na brak pierwszego posiłku założyła, że wciąż jest noc.

Wczoraj dostała tylko jedną, niewielką, rację żywieniową. Jedzenie było tak niedobre, że nawet pies by tego nie ruszył. Musiało jej to jednak wystarczyć. Czuła głód i połknęłaby nawet konia z kopytami, ale w głowie kłębiły jej się inne myśli. Zastanawiała się, o czym mogą chcieć z nią rozmawiać.

Usłyszała dźwięk otwierania drzwi, za którymi stał żołnierz z poważną twarzą.

– Idziemy!

– Jestem tutaj przetrzymywana wbrew prawu. Nie dano mi nawet szansy na obronę, a jestem traktowana jak najgorszy zbrodniarz. – Choć głód i brak snu dawał jej się we znaki, to starała się trzymać fason.

– Będzie miała pani szansę. Proszę pójść za mną. – Nieznaczny cień szyderczego uśmiechu przeszedł mu po twarzy.

„A więc chcą mnie przesłuchać? Pewnie Bairich będzie na mnie czekał”. – Z tą myślą wyszła z pokoju. W myślach dodawała sobie otuchy, bo nie bez powodu wśród żołnierzy był on nazywany katem więźniów.

Jeśli na kogoś miał haka, to go wykorzystywał, żeby zdobyć odpowiednie informacje. Miał na to swoje sposoby, począwszy od tortur psychicznych, 269

a skończywszy na torturach fizycznych. I mężczyzn i kobiety traktował tak samo, płeć nie miała dla niego znaczenia.

Okazało się, że to nie sierżant będzie ją przesłuchiwał. Gdy weszła do pokoju czekał na nią wysoki Feldwebelleutnant. Wyglądał na wychudzo-nego, bo mundur na nim wisiał jak ubranie na wieszaku. Przez chwilę oceniała w myślach jego nietypową posturę.

Żołnierz popchnął ją w kierunku stołu i założył jej kajdanki, które następnie przypiął do stołu. Potem ją zostawił. Wartecka rozejrzała się po pokoju, patrząc na szafki, stół, kajdanki. Dopiero na samym końcu jej wzrok spoczął na niemieckim oficerze najniższego stopnia. Nawet nie drgnął, tylko wciąż patrzył na nią kamiennym wzrokiem. Wyglądał jak posąg, który potrzebuje czarów, żeby go ożywić. Robiła co w swojej mocy, żeby nie spojrzeć wprost w jego oczy, lecz było w nim coś tak nietypowego, że na przekór sobie samej w końcu się złamała. Momentalnie uciekła wzrokiem w inną stronę, żeby nie skupiać się na nim.

– Czego pani szuka? – spytał chropowato zmęczonym głosem. – Pomocy?

Teraz pani nic nie uratuje, jedynie prawda może złagodzić pani sytuację.

Joanna puściła jego uwagę mimo uszu. Próbowała znaleźć sposób na rozmowę z oficerem. Przede wszystkim chciała wiedzieć, ile może mu przekazać. Jako jedna z nielicznych w POW znała większą część organizacji. Jeśli będzie ją torturował, to może ich wydać. Choć serce będzie się przed tym broniło, to może ulec rozumowi, który za wszelką cenę będzie chciał się uwolnić spod niemieckiej władzy.

– Rozumiem, że nadal próbuje pani grać twardą i nieustępliwą? Nie poprawia pani swojej sytuacji. Sam tego nie zrobię.

„Mój rycerz na białym koniu przybył i chce mnie uratować?” – sparo-diowała w myśli jego słowa. Wstał z krzesła i zaczął krążyć wokół biurka.

– Dobrze, w takim razie ja będę mówił. Choć pani starała się wszystko ukryć, nam udało się wiele o pani dowiedzieć. Trzeba przyznać, że jest pani kopalnią wiedzy dla polskiego podziemia i długo nas pani wodziła za nos. Aczkolwiek trzeba być skończonym idiotą, żeby nie zakładać możliwości zdemaskowania.

– Pan nie jest godzien mnie oceniać – odrzekła Wartecka i przybrała pozę damy czekającej na służbę u dostojnego gościa. Jej myśli jednak 270

były niewspółmierne do tego, co pokazywała swoim zachowaniem. „Czy oni coś jeszcze u mnie znaleźli?” – obawy jej nie opuszczały. Starała się wszystko ukryć i Wiktoria miała się tego pozbyć. Czy jej się udało? A jeśli ją złapali, to co z całą organizacją? Czy jeszcze istnieje? Ogarnęło ją mnóstwo wątpliwości.

– Nadal pani sobie nie pomaga, a jestem dobry i próbuję pomóc, żeby złagodzić wyrok. – Podszedł do niej i oparł ręce na blacie. – Pani Koenig, ciąży na pani zdrada narodu niemieckiego, poprzez zbrojną kolaborację z jego wrogami. Jeszcze będzie pani próbować utrudnić śledztwo?

Zastanawiała się, po co tak plecie trzy po trzy. Co chce tym osiągnąć.

Mówił dużo, nie mówiąc nic. To samo przekazał jej Bairich. Czy on wie coś więcej od niego? Wątpiła, ale nie znała wszystkich oficerów stacjonujących w Wielkopolsce.

– Na razie to nie przedstawił mi pan żadnego obciążającego dowodu.

– Niczym na zawołanie żołnierz z powrotem usiadł na krześle i zaczął się w nią wpatrywać. Ponownie znieruchomiał i nawet gdyby dynamit wybuchł tuż obok niego, to by nim nie ruszyło. Wartecka próbowała rozgryźć jego grę. Spodziewała się, że zacznie ją okładać pięściami, gdy nie będzie odpowiadała na jego pytania, ale on w zamian milczał.

Chwilę później położył na stole teczkę, z której wyciągnął kilka kartek i zaczął je czytać na głos.

– „Osoba obserwowana, Joanna Koenig, zwana później oskarżoną. –

Zrobił przerwę, zaznaczając nią przejście do następnego akapitu. – Jak zeznali świadkowie zdarzenia, w jej mieszkaniu doszło do nietypowego zachowania, które mocno ich zaniepokoiło. Dali znać najbliższemu poste-runkowi wojskowemu, który momentalnie zareagował. Oddział kilkunastu żołnierzy zjawił się pod mieszkaniem oskarżonej. Po wielokrotnej próbie pokojowego wejścia żołnierze wyważyli drzwi, a oskarżona trzymała wymierzony w nich pistolet”.

– To brednie! Otworzyłam drzwi żołnierzom, którzy weszli do mnie i aresz-towali niczym najgorszą zbrodniarkę! Proszę to natychmiast poprawić!

– Przeciwko pani wersji zeznaje dziesięciu świadków, w tym sierżant Lars Bairich. – Podłożyli świadków, wręcz sami ich stworzyli, tego Joanna była pewna. W manipulowaniu prawdą byli mistrzami, wielokrotnie robili 271

to w trakcie wojny. Pewne nawyki nigdy się nie zmienią. – Oddział nie miał podstaw, żeby zakładać zbrodniczą działalność w pani domu. Aczkolwiek brak otwarcia drzwi…

– To są obrzydliwe kłamstwa! – nie wytrzymała Joanna. – Próbuje pan mi wmówić, że widziałam inaczej rzeczywistość niż pańscy żołnierze, których pan sobie stworzył! Nie było tam pana, więc jakim prawem to pan mnie przesłuchuje! Zgodnie z prawem niemieckim…

– Zgodnie z prawem niemieckim, to oskarżoną o zdradę narodu skazuje się na rozstrzelanie bez wcześniejszego przesłuchania, jeśli ma się ku temu solidne dowody! A właśnie takie są w pani przypadku. Dlatego radziłbym nie testować mojej cierpliwości, tylko odpowiadać zgodnie z prawdą. –

Patrzyła na niego wzrokiem żądnym zemsty. Zrobili z niej kryminalistkę pomimo braku jakichkolwiek dowodów.

– Ile jeszcze będę się dopominać o dowody na moją rzekomą zbrodniczą działalność?! Czyta mi pan kłamstwa stworzone przez bajkopisarza, a nawet nie pokazał pan cienia dowodu.

– Zdaje sobie pani sprawę, że za utrudnianie śledztwa jest dodatkowa kara?

– Przecież i tak grozi mi kara śmierci, więc czy może mnie spotkać jeszcze coś gorszego?

Niemiec się zaśmiał, jakby miał asa w rękawie, z którego zamierzał

skorzystać. Aczkolwiek wrócił na miejsce i dalej czytał dyrdymały stworzone na potrzeby procesu.

– „Brak otwarcia drzwi spowodował wyważenie drzwi do mieszkania oskarżonej, która szykowała się do ataku na niemieckiego żołnierza”.

– Do ataku na niemieckiego żołnierza – pokręciła głową z przekąsem.

– Oskarżą nawet za bycie praworządnym obywatelem.

Przesłuchujący nie zwrócił uwagi na jej kąśliwy komentarz.

– „Dlatego też żołnierze zostali zmuszeni do zaatakowania pani Koenig i obezwładnienia jej siłą. Spowodowało to słuszne, jak się później okazało, podejrzenia o zbrodniczej działalności prowadzonej w tym miejscu. Zna-leziono dowód na brak przestrzegania ustawy kagańcowej, za co grozi pięć lat pozbawienia wolności”. – Odłożył kartki i przeszył spojrzeniem Joannę. – Jak sama pani widzi, ciążą na pani poważne zarzuty, a pani jeszcze bardziej się pogrąża.

272

– Nie wydaje mi się. – Joanna widziała to inaczej. – Najpierw mi pan wspomniał o rozstrzelaniu, a teraz o pięciu latach pobytu za kratami. Tak więc wychodzi na to, że bardziej sobie pomagam aniżeli przeszkadzam.

Zaraz wyjdzie, że jestem niewinna i przez te kilkanaście godzin byłam tu przetrzymywana bezpodstawnie.

Niemiec nie odwrócił od niej oczu. Jego wzrok wyrażał głęboką złość, że wpadł w pułapkę swojej własnej gry. Nie wyczuła u niego żadnego asa w rękawie, a po jego reakcji uznała, że poczuł się zakłopotany przez za-pędzenie samego siebie w kozi róg. Mogła uznać to za małe zwycięstwo, ale po chwili Niemiec ponownie się zaśmiał. Dysponował kolejnym asem, choć chciał go wykorzystać nieco później.

– Pokazałem pani, że dysponujemy wachlarzem danych. Naprawdę chce pani podważać naszą dokładność w badaniu dowodów i formułowa-niu oskarżeń?

– To manipulacja, a nie zbieranie dowodów. Próbuje pan mi wmówić coś, czego nie było.

Joanna nie miała już ochoty walczyć z kłamliwymi oskarżeniami niemieckiego oficera. Nie ważne, co powie i tak ją skażą.

– W takim razie przejdźmy do głównego punktu, o którym chciałem z panią pomówić.

„O, w końcu jakieś konkrety, po długim czasie kłamania w żywe oczy”.

–ironizowała w myślach Wartecka. Oficer ponownie wziął kartki, przerzucił jedną i począł czytać na głos od samej góry.

– „Żołnierze nie wyprowadzili oskarżonej, ponieważ instynkt wojskowy podpowiadał im, że w tym mieszkaniu działo się dużo więcej, niż tylko łamanie ustawy kagańcowej. Instynkt wojskowy podpowiedział im, jak się później okazało słusznie, bo oskarżona wypuściła ze swojego mieszkania osobę, która również uczestniczyła w zbrodniczym procederze”.

Po raz pierwszy w trakcie przesłuchania Joanna poczuła strach. Świadomość, że Wiktoria została złapana i jest przesłuchiwana wywołała w niej długo skrywaną troskę o pozostałych członków POW. Oczywiście trosz-czyła się o nich, starała się ich kryć, jednakże miała świadomość ryzyka, że mogą zostać schwytani przez Niemców. Z Wiktorią było inaczej. Była ukochaną jej jedynego syna, miłością jego życia. Nie mogłaby patrzeć na 273

jego rozpacz, gdyby się dowiedział o jej śmierci. Mocno przeżył już śmierć ojca, ale jej śmierć byłaby jeszcze gorsza.

Feldwebelleutnant odłożył kartki na stół. Wyłożył kawę na ławę i czekał na ruch przeciwnika, wiedząc, że cokolwiek zrobi, pogrąży się.

– Pani Joanno, nadal będzie pani udawać, że trafiła tu pani przez pomyłkę, czy w końcu zagramy w otwarte karty?

Rozdział 20

2 stycznia 1919, Bielsko w pobliżu Międzychodu Prawdziwe nazwiska wszystkich działaczy POW zostały już odtajnio-ne. Teraz nie musi się ukrywać jako Weronika Rodschitz, choć nadal korzystała z tej przykrywki, żeby zdobyć informacje potrzebne dla Polaków.

Tylko najwyżsi dowódcy wiedzieli, jak wyglądała, ale oprócz nich, wszyscy traktowali ją jak Niemkę. Zwłaszcza, gdy prezentowała im swój mocno wyćwiczony niemiecki akcent. Wtedy już nie mieli wątpliwości z kim mają do czynienia.

Jeden z kontaktów Joanny powiedział jej, że ma ważną informację do przekazania, lecz Szkiebry natychmiast przejęły radiostację w Międzychodzie, gdy tylko dotarły do nich pierwsze informacje o rozpoczęciu walk w Poznaniu. W mieście jeszcze nie nawiązano walki z okupantem. Walki toczyły się za daleko, najpierw należało zdobyć przewagę w pobliżu Poznania.

Podczas gdy w Poznaniu trwała walka, pobliska sieć wywiadowcza działała daleko od epicentrum. Wiktoria postanowiła osobiście spotkać się z nim w Bielsku, małej miejscowości pod Międzychodem. Jej kontakt zasugerował, że przyjedzie do niej, ale Wiktoria natychmiast odmówiła skorzystania z takiej opcji. Od momentu wybuchu walk, Szkiebry stały się podejrzliwe wobec każdego, kto podróżował do Poznania, przeszukiwali już nawet Niemców. Wolała nie prowokować losu.

Wsiadła do pociągu. Podróż minęła jej w nerwowej atmosferze, ponieważ jej myśli kłębiły się wokół ukochanego. Wczoraj, gdy z nim rozmawiała, dostrzegła, że on nie tylko nienawidzi Niemców. On życzy im jeszcze gorzej. Widziała w nim żądzę zemsty. Część z niej potrafiła go zrozumieć, bo był przecież tylko człowiekiem i wielu zareagowałoby tak samo na wiadomość, którą przekazała mu w trakcie wizyty Paderewskiego w stolicy 275

Wielkopolski. Jednakże nie chciała, żeby ta informacja uczyniła z niego zbrodniarza. Ich wczorajsza dyskusja odbijała się echem w jej głowie do tej pory.

– Nawet nie próbuj mnie powstrzymywać przed zabiciem ich! – Krzysiek nigdy na nią nie krzyczał. Zazwyczaj był to mocniejszy ton, ale nigdy nie używał krzyku. – Po tym, co mi zrobili, ty ich jeszcze bronisz?!

– Zasługują na karę, zgodzę się, ale zabijanie ich nie jest karą! Tylko morderstwem.

– Masz mnie za mordercę?!

Często przekręcał jej słowa, gdy był wzburzony. Zazwyczaj pilnowała swoich słów, żeby nie miał się do czego przyczepić, ale wczoraj puściły jej nerwy.

– Jesteś już bardzo blisko. – Jej szczerość chwilowo wybiła go z kontekstu. Wykorzystała krótką przerwę, aby dokończyć swoją myśl. – Krause widział, jak wchodzisz do tej opuszczonej kamienicy. Jeden z Niemców został bestialsko zastrzelony. Posłałeś mu kulkę w łeb i jeszcze byłeś z tego dumny. O czym to świadczy?!

– Byłem dumny, że Polska wstaje z kolan. Z tego byłem dumny! Ty też powinnaś być.

Była, ale niewiele będzie znaczyć ich zwycięstwo, jeśli będą zachowywać się tak samo jak ich wieloletni okupanci.

– On już nie walczył.

– A skąd ty to wiesz?! Byłaś tam?

– Słyszałam, jak Krause mówił o jego zharatanej głowie. Uderzyłeś go czymś ciężkim i zamiast uciekać, zastrzeliłeś go. Czy do ciebie nie dociera, że zabiłeś kogoś bezbronnego?! Z żądzy zemsty?!

Kłótnia na tym się nie skończyła. Nadal przerzucali się oskarżeniami, aż w końcu Wiktoria wyszła stamtąd zapłakana. Nie poznawała go. Nie poznawała kogoś, z kim chciała budować przyszłość. Nie widziała już w nim tego samego słodkiego Krzyśka, w którym się zakochała. Próbowała sobie zaprzeczać, ale coraz częściej dostrzegała w nim mordercę.

Gdy pociąg dojeżdżał do stacji w Międzychodzie, próbowała przegonić myśli o Krzyśku i skupić się na misji. Nie miała nic przy sobie, miała zapamiętać informację, którą miał jej przekazać kontakt. Wysiadła z pociągu i już na peronie przywitało ją dwóch niemieckich mundurowych.

276

– Dzień dobry pani – przywitał ją żołnierz, który miał na twarzy wy-malowany udział w wielkiej wojnie. Razem z nim był drugi, który niedawno został przydzielony do wojska. – Helmut Hager, a razem ze mną Mars Müller. Czy możemy poznać pani powód wizyty w Mię… Mięcy…

– W Międzychodzie – pomógł mu świeżak.

– Tak, w Międzychodzie. Głupie Polaki, nawet prostych nazw miast nie potrafią wymyślić. – Wiktoria zagotowała się i chciała kopnąć Niemca za obrazę jej tożsamości, lecz jako panna Weronika uśmiechnęła się. – Raczej nie ma tutaj wielu atrakcji.

– Przyjechałam odwiedzić przyjaciela, który zafundował mi schronie-nie w mieście – skłamała. – Od momentu wybuchu walk w Poznaniu, przebywanie w mieście jest bardzo niebezpieczne. Boję się, że może mnie trafić jakiś pocisk.

Argumentacja połączona z czarującym uśmiechem wystarczyła, aby Niemcy puścili ją wolno. Nawet nie spytali o brak bagażu. Wyszła z dworca i natychmiast udała się w stronę wsi. Miała niecałe czterdzieści minut spacerem. Przechodziła obok jeziora miejskiego i trafiła na główną drogę. Pierwszą miejscowością za granicami miasta było Bielsko. W trakcie misji wywiadowczych mieli ze swoimi informatorami umówiony sygnał.

Mieli kręcić się w pobliżu jednego z domów, aż ktoś zaczepi ich na ulicy.

Zazwyczaj nie trwało to długo, podobnie jak i teraz. Z przeciwnego domu wyszedł jeden z mieszkańców w wieku podobnym do niej. Zaprowadził

ją do swojego domu. Zeszli do piwnicy i tam przy półce z konfiturami, w końcu się odezwał.

– Mówiłem, że mogę przyjechać do Poznania. Nie musiałaś się tak fatygować.

– Przeszukują każdego, kto przyjeżdża do Poznania.

– Przecież nic bym nie miał ze sobą.

– Ale miałbyś ogon. Od momentu wybuchu powstania, każdego, kto chce przyjechać do Poznania, traktują jako powstańca i dokładnie sprawdzają.

Ten argument wystarczył, żeby nie drążył powodu jej przyjazdu.

– Jak podróż?

– W porządku, ale nie po to przyjechałam. Mów, co wiesz.

277

Informacje, które zamierzał jej przekazać, nie były optymistyczne. Wyczuła to, niemniej wolała usłyszeć tę najgorszą prawdę wprost, zamiast kłamstwa, które podniesie ją na duchu tylko przez parę chwil.

– Krążą plotki, że Niemcy zamierzają wycofać wszystko z Ławicy. –

Spodziewała się dużo gorszych informacji, więc aż poczuła się zniesma-czona. – Nie rozumiesz, co to oznacza?

– Przecież walki się toczą na ziemi, a nie w powietrzu.

Pokręcił głową. Wielka Wojna pokazała, że lotnictwo jest kolejną bronią, a podobnych do Manfreda von Richthofena będzie jeszcze wielu.

– Wojny od teraz nie będą się toczyły tylko na wodzie i lądzie. Kontrola nad przestworzami też będzie szalenie istotna. – Wiktoria nie była przekonana. Oczywiście zakładała, że powstanie nowych rodzajów broni jest tylko kwestią czasu, ale nie sądziła, że nastanie to w ciągu dekady. Wszyscy uczestnicy Wielkiej Wojny mają już dość rozlewu krwi i chcą spokojnie wrócić do swoich rodzin. – Dalej nie widzisz, po co im te samoloty? Wykorzystają je przeciwko nam, a my nie mamy im czym odpowiedzieć.

– Zaraz, zaraz… – Zaczynała rozumieć jego tok myślenia. – Chcesz mi powiedzieć, że zamierzają zbombardować Poznań?

– Nareszcie załapałaś. Wcześniej nie podjęli takiej decyzji, bo zabiliby wielu swoich żołnierzy.

– W Poznaniu wciąż jest wielu Niemców.

– Obydwoje wiemy, że Poznań jest już praktycznie w rękach Polaków.

– Na myśl o wyzwoleniu Poznania czuła dumę, lecz w obliczu nowych rewelacji zachowała stonowany entuzjazm, bo jeśli informacje od niego są prawdziwe, no to na Poznań i setki tysięcy Polaków czyha ogromne niebezpieczeństwo. – Myślisz, że teraz będą mieli opory, żeby użyć ich do zbombardowania miasta?

Nie będą mieli. Skoro nie mieli oporów posłać kilku milionów Niemców na rzeź na froncie zachodnim, zwłaszcza pod Sommą, Ypres, Passchenda-ele albo Verdun, to nie będą mieli żadnych obaw, aby zrzucić kilka bomb i wybić wiele tysięcy niewinnych cywilów. Aczkolwiek zastanawiała ją jedna kwestia.

– Skoro mają kontrolę nad Ławicą, to czemu wcześniej nie wycofali stamtąd samolotów?

278

– Też mnie to zastanawia, ale wydaje mi się, że odpowiedź tutaj jest jedna. Chcieli zachować je na wyjątkową okoliczność. – Widząc niezrozumiały grymas na twarzy Wiktorii, wyjaśnił. – Mam na myśli, że najpierw chcieli utrzymać kontrolę w Poznaniu bez uciekania się do lotnictwa. Opinia międzynarodowa by ich zjadła.

– Nie zmieniaj tematu. Kiedy planują to bombardowanie?

– Dzisiaj przechwyciliśmy jedną z wiadomości, w których wzywają najlepszych pilotów do obsługi samolotów. – Już niczego nie rozumiała. Planują nalot na Poznań, a nawet nie mają pilotów, którzy te maszyny umieją obsługiwać? I to ma być armia, która na początku wojny straszyła cały świat? – Dlatego jeśli nie uda im się jak najszybciej ściągnąć pilotów, to wycofają wszystko z Ławicy.

– Czyli plan jest w początkowym studium omawiania?

– Prawda, lecz jeśli nie uda im się do szóstego stycznia sprowadzić pilotów, to wysadzą całe lotnisko.

Musiała tę informację przekazać Taczakowi. POW musi wiedzieć o potencjalnym nalocie na Poznań z Ławicy. On już będzie wiedział, jak przejąć kontrolę nad lotniskiem.

4 stycznia 1919, siedziba POW, Poznań

Gdy po raz pierwszy od ostatniej kłótni widziała się z Krzyśkiem, lekko się do niej uśmiechnął, ale wciąż miał w myślach ich ostatnie spory. Teraz nie było czasu na dyskusje odnośnie do ich sprzeczki. Planowany nalot na Poznań był priorytetem dla każdego. Zwłaszcza dla pana majora.

– Dobrze panowie, jest już późno, więc zacznijmy od najważniejszej sprawy. – Po raz kolejny spotkali się w sprawie lotniska. Od kiedy Wiktoria przekazała mu informację o potencjalnym nalocie na Poznań, zrozumiał, że będzie to pierwsze powstanie, w którym bojownicy zostaną wzmoc-nieni przez siły powietrzne. Tylko najpierw trzeba mieć do tego sprzęt. –

Wiktoria, mówiłaś, że do szóstego stycznia wszystko wywiozą z Ławicy?

– Zgadza się.

279

W tych posiedzeniach nie uczestniczyli typowi działacze POW.

Taczak życzył sobie, żeby o sprawach dotyczących sił powietrznych mówiły również osoby, które mają o tym pojęcie. Dlatego oprócz Wierzejewskiego, Andrzejewskiego, Palucha czy Lange do dyskusji zasie-dli również sierżant Bronisław Pniewski, podporucznik Andrzej Kopa oraz kapitan Kazimierz Nieżychowski.

– W takim razie trzeba natychmiast zaatakować Ławicę –zasugerował

stanowczo Pniewski, którego Krzysiek kojarzył, ze względu na mocno wy-dłużoną twarz i proporcjonalnie do niej długi nos i wysokie czoło. – Szkiebry na pewno zostawiły tam coś cennego.

– To prawda – zgodził się Krzysiek. – Jednakże, jeśli planują nalot na miasto, to na lotnisku muszą być spore zapasy sprzętu lotniczego.

– Atak musi być szybki i zdecydowany – postanowił major. – Kapitanie Nieżychowski, czy dysponujemy lekką artylerią?

Na poprzednich obradach kapitan milczał, jeśli nikt nie pytał go o zdanie. Również i teraz nie wyrywał się ze swoim zdaniem.

– Dysponujemy, ale powinniśmy postawić pytanie: na czym nam zależy. – Uczestnicy spojrzeli na kapitana, nie wiedząc do czego zmierza. – Jeśli uderzymy całą artylerią, istnieje szansa, że trafimy w hangary lotnicze, a to może oznaczać tylko jedno.

– Ostrzał artyleryjski musi być mocno kontrolowany. Nie możemy sobie pozwolić na przypadkowe pociski, które wylądują tam, gdzie im się podoba. Proponuję, żeby pan zaatakował od północno-wschodniej strony.

– Stali wokół stołu, gdzie leżała rozrysowana mapa lotniska. Na podstawie planów przedstawionych przez sierżanta Pniewskiego wyglądała jak trapez prostokątny. Na kącie prostym znajdowała się wieża lotnicza, od której odchodził boczny tor dla pociągów towarowych, oraz koszary. – Wiadomo cokolwiek, ilu z naszych stacjonuje w Ławicy?

– Prawdopodobnie na ich pięciu jeden jest nasz – odrzekł podporucznik, który mimo stosunkowo młodego wieku już zdążył wyłysieć.

– Możemy ich ściągnąć do Poznania, żeby pomogli nam w szturmie.

– Nie ma to sensu – skontrował Krzysiek. – Niech zostaną, pomogą nam walczyć z nimi od środka.

280

– Potwierdzam, niech zostaną – poparł go Taczak. – W takim razie panie Nieżychowski, musi pan stanąć z artylerią na północno-zachodniej części lotniska. I to pan rozpocznie bitwę od ostrzału.

– Pomogę panu i wezmę ze sobą jeszcze kilku ludzi do obsługi armat –

postanowił Paluch.

– Z przyjemnością przyjmę pomoc.

– Dobrze, to niech pan dołączy do oddziału kapitana. Zaatakujemy szóstego stycznia z rana, więc uda nam się przejść niezauważonym pod lotnisko. Aczkolwiek, musi pan mieć czas, żeby ustawić odpowiednio armaty, dlatego od południa, panowie Wartecki, Kopa oraz Pniewski, będziecie dokonywać manewrów mających na celu odwrócenie ich uwagi.

Wartecki zasalutował, przyjmując rozkaz. Podobnie uczynił Pniewski, lecz Kopa miał wątpliwości.

– Wydaje mi się, że będziemy widoczni, jak będziemy podchodzić pod lotnisko od strony pasów startowych.

– Spokojnie panie podporuczniku. Do tego czasu wyłączy pan z panem Warteckim elektryczność. Aby to zrobić, trzeba wejść do fortu numer VII.

Nie zakładam, żeby był on mocno strzeżony, ponieważ prawie cały Poznań jest w naszych rękach, toteż Niemcy szykują się do wycofania z tamtych rejonów. Pójdziecie tam dwie godziny przed naszym atakiem. Weźmiecie ze sobą kilkunastu ludzi i odetniecie Ławicę od prądu.

Wartecki cieszył się, że zostało mu powierzone tak ważne zadanie.

Od momentu, gdy w Poznaniu rozpoczęły się walki, po raz pierwszy czuł

się potrzebny. Nie mógł pomóc wielu Polakom, którzy walczyli w trakcie Wielkiej Wojny, gdy zostali zmuszeni do walki po stronie niemieckiej, ale przynajmniej teraz chce się odpłacić Niemcom za wszelkie krzywdy. Już za dużo przelano polskiej krwi. Czas, żeby Niemcy zaczęli spłacać swój dług własną krwią.

Następne słowa Taczaka mu się jednak nie spodobały.

– Damy im szansę wycofać się z Ławicy. Osobiście do nich pójdę.

– Panie majorze. Szkiebry za nic w świecie nie oddadzą nam lotniska, prędzej sami się z nim wysadzą, niż pozwolą nam wejść – rzekł

kapral Wartecki.

281

– Będziemy za bardzo wystawieni. Nawet gdy ich zaskoczymy, wielu z naszych może oberwać. Dlatego jeśli istnieje możliwość, to chcę jak najbardziej ograniczyć straty w ludziach i chyba w tym się panowie ze mną zgodzicie? – Nieżychowski, Kopa i Pniewski poparli Taczaka, zrobiła to nawet Wiktoria, co wywołało w Krzyśku gniewny grymas połączony z zawodem.

– Nie rozumiecie panowie, że tylko dacie im szansę na przygotowanie się do obrony? Albo co gorsza na podłożenie bomb pod hangary? – Krzysiek nie dawał za wygraną. Wiktoria patrzyła na niego i widziała w nim Palucha, który tak samo jedyne rozwiązanie widział w walce.

– Kapralu Wartecki. – Wiktoria po raz pierwszy odezwała się do niego w oficjalnym stylu. Wielu działaczy wiedziało o ich bliskiej relacji, dlatego nikt nie miał za złe, jeśli zwracali się do siebie po imieniu. Tym razem nie mogła słuchać jego bojowego nastawienia. – Czy naprawdę nie żal panu ludzi, którzy razem z panem pójdą walczyć?

– Tak, panno Rodnas, szkoda mi każdego, kto zginie za sprawę i świeć Panie nad jego duszą, ale nie słyszałem jeszcze o wojnie, która nie wyma-gałaby ofiar. Jeśli będziemy się bali walczyć o swoje, to najlepiej chodźmy do domu i w ogóle zachowujmy się…

– Już zrozumieliśmy, panie kapralu, pańskie stanowisko – uspokoił go Taczak. Warteckiemu mocniej niż złość doskwierała niechęć głównodo-wodzących do walki. – Pójdę porozmawiać z Niemcami odnośnie do warunków ich kapitulacji, aczkolwiek ma pan rację, panie Wartecki. Jeśli się nie zgodzą, atakujemy, tak by nie mogli przygotować się do obrony.

Obrady trwały całą noc. I nikt nie spostrzegł, kiedy nastał ranek. Taczak kończył zebranie.

– Zatem panowie, wszyscy wiemy, co mamy robić? – Kiwnęli głowami.

– W takim razie po południu zbiórka pod cytadelą i udajemy się pod Ławicę. Potem pójdę rozmawiać z Niemcami, a panowie w tym czasie przejmu-jecie fort VII i szykujecie się do podbicia Ławicy.

Wszyscy, oprócz Wiktorii, rozeszli się do swoich obowiązków. Wartecki, choć już dowodził swoim oddziałem pod Zdziechową, to później przeszedł pod dowodzenie innych. Uznał to za cios w plecy, zwłaszcza, że większość z jego żołnierzy została przydzielona do dowódców, którzy 282

walczyli razem z nim. Zdyskredytowali go za jego brawurową akcję podej-ścia pod dwór i narażenia całego oddziału.

Gdy byli sami, Wiktoria podeszła do Krzyśka. Chciała z nim porozmawiać i wyjaśnić wszelkie niesnaski.

– Krzysiek…

– Ani słowa. – Wyszedł, zostawiając ją samą ze swoimi problemami.

5 stycznia 1919, Ławica

Jeszcze nie było ciemno, kiedy dotarli pod Ławicę, ale słońce chy-liło się już ku zachodowi. Ustawili się na samym końcu pasa startowe-go i hangary oraz wieża lotnicza były ledwo dostrzegalne. Koszar za hangarami już nie dało się zauważyć. Major razem z podporucznikiem Kopą byli już na wierzchowcach i zamierzali udać się na negocjacje z Niemcami. Głównodowodzący powstaniem chciał się upewnić, czy wszyscy wiedzą o swoich obowiązkach.

– Panie Nieżychowski, panie Wartecki, panie Pniewski, panie Paluch: wiecie co macie robić? – Potwierdzili, zatem zwrócił

się do podporucznika. – Możemy ruszyć, aby spróbować złapać wspólny język.

Ton, w jakim major wypowiedział te słowa, poddawał wiarę w powodzenie rozmów. Miał świadomość, że chyba tylko siłą będą mogli wydobyć wszelkie skarby, które Niemcy trzymają na lotnisku. Tylko jedna osoba będzie zadowolona z ataku na lotnisko – Wartecki. Rozumiał, że jest wiele powodów, dla których można nienawidzić Niemców, lecz jego nienawiść prowadzi tylko do zabijania, a nie do pozbycia się problemu. „Co mu takiego zrobili, że w tak wykształconym młodzieńcu wywołali tak wielką nienawiść?”.

Było to jednak pytanie retoryczne. Dlatego skupił się nad zagwozdką, która może zostać rozwiązana już za chwilę. Pognał swojego konia i ruszył z podporucznikiem w kierunku lotniska wojskowego. Czas poznać odpowiedź, czy Niemcy oddadzą lotnisko po dobroci, czy tę dobroć będą zmuszeni na nich wymóc.

283

Zbliżający się do hangarów Taczak podniósł białą flagę, aby któryś z Niemców nie próbował do nich strzelać. Major zwrócił uwagę na hangar lotniczy, który był otwarty, zatem mógł zajrzeć do środka. Znajdowało się w nim mnóstwo niezłożonych jeszcze samolotów. Widział ich kadłuby, płaty oraz stery. Tylko niektóre zostały złożone. Nie dał rady ich zliczyć, ale skoro tuż u wyjścia z hangaru panuje taki przepych, to jeszcze lepiej będzie w środku. Major miał świadomość, że tamci czekają na główny rozkaz do wycofania.

Podeszło do nich kilku Niemców, mierząc do nich z broni.

– Czego chcecie, szczury?

Major był oburzony „elokwencją” niemieckiego żołnierza, ale najwidoczniej ich dowódcy już od najniższego stopnia uczą pogardy dla wrogów. I to nieważne, czy rozmawiają z wrogim szeregowcem, czy z oficerem. Wróg to wróg.

– Przyszliśmy omówić warunki waszej kapitulacji.

Złośliwy grymas przebiegł po twarzy żołnierza, lecz najwidoczniej spodziewał się takiej delegacji.

– Proszę chwilę poczekać, przyprowadzę komendanta lotniska.

Łatwo było mówić, proszę chwilę poczekać. Mocny i przeraźliwy wiatr przenikał grubą kurtkę majora, jakby wśród kilkuwarstwowej ochrony znalazł gdzieś lukę, przez którą mógłby przeniknąć do wnętrza. Było prze-raźliwie zimno i każda sekunda ciągnęła się w nieskończoność, ale próbował nie okazywać, że jest mu aż tak zimno. Dostrzegł, że podporucznik Kopa nie ma problemów z radzeniem sobie z zimnem.

Postanowił skupić się na czymś innym. Rozglądał się po terenie lotniska.

Loty zostały odwołane ze względu na porywisty wiatr i mocny śnieg. Teren lotniska na pasach startowych był pusty. Żołnierze nie wychodzili z lotniska, nawet żeby odśnieżyć miejsce do rozpędu dla samolotów. Wszyscy siedzieli w koszarach i nikt z ochotników nie próbował nawet wyjść na zewnątrz. Natomiast ci, którzy musieli odbywać służbę, szwendali się bez celu.

Po chwili zjawił się przy nich niemiecki oficer. Stanisław nie dostrzegł, jaki miał stopień wojskowy, ale chyba co najmniej taki jak on, zważywszy na to, z jak wielkim z szacunkiem podchodzą do niego żołnierze.

– Streszczajcie się. Ciepłą herbatę mam w koszarach.

284

„I tak jej nie zdążysz dopić” – pomyślał głównodowodzący wielkopol-skimi siłami zbrojnymi.

– Przybyliśmy omówić warunki waszej kapitulacji – postawił sprawę bez ogródek.

– Jakoś nigdzie nie widzę niczego, czego mielibyśmy się lękać.

– Tam czeka na was oddział kilkuset żołnierzy. Patrząc po wielkości hangaru wnioskuję, że wy dysponujecie trzykrotnie mniejszą liczbą ludzi.

Dlatego dajemy wam szansę kapitulacji i opuszczenia lotniska.

Oficer na chwilę się zamyślił. Był tak zajęty przygotowaniami do wy-prowadzenia sprzętu, że nie skupił się na zbadaniu potencjału wrogiej armii. Taczak wiedział, jak tę informację przekazać, aby przeciwnik zrozumiał, że nie żartuje i są gotowi na szturm. Niemiec długo myślał nad słowami majora, aż w końcu rzekł:

– Opuścimy lotnisko. Ale z pełnymi honorami.

Polacy spojrzeli na niego, jakby zapomniał w jakim świecie się znajduje. Przed chwilę major wspomniał mu o potrójnej przewadze, a on mimo wszystko żąda, aby pozwolono im opuścić teren z pełnymi honorami?

Wtedy cały atak nie ma najmniejszego sensu.

– Nie zgadzamy się – odrzekł Taczak, na co twarz niemieckiego oficera wykrzywiła się w gniewnym grymasie. – Opuszczacie lotnisko, zostawiając wszystko. Sprzętem wykupicie swoje życie. Będziecie mogli odejść wolno, jednakże taki mamy warunek. Cały sprzęt zostaje na lotnisku.

Oficer uznał to za na tyle dobry żart, że wprowadził go w rozbawienie. Major nie widział w tym nic w tym śmiesznego, podobnie jak porucznik.

– Naprawdę myślicie, polskie knury, że oddamy wam to wszystko, co nasi ludzie stworzyli ciężką pracą? Jesteście złodziejami, a nie żołnierzami. Napadacie na nas bandą i myślicie, że możecie sobie robić, co się wam żywnie podoba?

Tym razem to major chciał się roześmiać, lecz nie miało to żadnego sensu. Wszystkie dobra, które zostały wyprodukowane pochodziły z polskich fabryk, gdzie polscy przedsiębiorcy zostali zmuszeni do pracy pod niemieckim szyldem. Większość tego sprzętu pochodziło z polskich, a nie 285

niemieckich rąk. Pomijając już fakt, że to major Taczak miał przewagę i to on ustalał warunki kapitulacji, a nie jego przeciwnik. On mógł tylko się poddać lub trafić do niewoli.

– Zatem, mam rozumieć, że nie zgadzacie się na nasze warunki?

– Mogę was zapewnić, że jutro już tego sprzętu tu nie zobaczycie. Zostanie on przetransportowany do Frankfurtu nad Menem. Zobaczycie go w akcji, ale to będzie ostatnia rzecz, jaką zobaczą wasze oczy. Nasze samoloty zakryją niebo nad Poznaniem i całą Wielkopolską. Jeśli wy zamier-zacie nam w tym przeszkodzić, informuję was, że wysadzimy hangar, koszary i zrównamy cały ten teren z ziemią, a wy będziecie musieli budować wszystko od podstaw.

– Zatem będziemy walczyć – rzucił na koniec porucznik.

Nie spodobało się to Taczakowi, który wolał nie wyjawiać swoich planów, póki nie będzie za późno. Pożegnali się z niemieckimi żołnierzami i wrócili do swoich. Stracili tam więcej czasu niż zakładali. Spojrzeli na ze-garki, była trzecia nad ranem. Major miał wrażenie, że ten czas przeleciał

mu przez palce i nawet nie dostrzegł, kiedy Ławica okryła się ciemnością.

Gdy wrócili do powstańców, spostrzegli, że ci dokonali przegrupo-wania wojsk na trzy grupy szturmowe. Najbardziej na wschód wysunięta była grypa kawalerzystów, którzy mieli największy dystans do pokonania, a najbliżej koszar ustawiła się piechota.

– I jak wyniki rozmów? – zainteresował się Wartecki, który na czas nie-obecności Kopy uporządkował oddział stojący najbliżej koszar. – Niemcy nie zgodzili się na oddanie samolotów?

Choć młodzieniec miał rację, to major mu jej nie przyznał. Uznał, że powinien się nauczyć skromności.

– Możemy zacząć przygotowania do szturmu na Ławicę – zarządził

Taczak. – Panie Wartecki i panie Kopa, odetnijcie prąd od lotniska. Muszę koordynować dalsze działania z głównej siedziby. Panie poruczniku, przej-mujecie dowodzenie nad oddziałami.

Rozkaz majora wywołał u Krzyśka ekscytację. Nie mógł znieść bez-czynności, bo chciał działać i to jak najszybciej. Pożyczył konia od jednego z kawalerzystów i wraz z Kopą oraz kilkunastoma żołnierzami ruszyli do Fortu VII.

286

6 stycznia 1919, Fort VI , Poznań Była czwarta nad ranem, kiedy Kopa, Wartecki oraz kilkunastu powstańców podeszło pod fort VII. Ich głównym zadaniem było odcięcie za-silania od lotniska. Porucznik przystanął przed wejściem do obiektu.

– Wartecki, idziecie razem ze mną. Przechodzimy przez most i rozdzie-lamy się.

Młody kapral przyjął rozkaz i spojrzał na obiekt wojskowy. Budynek przypominał mu starożytny zamek, z tą różnicą, że większa jego część znajdowała się pod ziemią. Mury fortu zostały odgrodzone od pozostałych jego części, podobnie jak fosa oddzielała oddziały nieprzyjaciela od zamku. Do obiektu wojskowego wchodziło się przez most, który skojarzył mu się z mostem zwodzonym. Od zewnętrznej strony wystawało sześć otworów, w których kiedyś znajdowały się armaty.

– Zapewne w środku będzie mnóstwo Niemców – zauważył Wartecki.

– Jeśli któregoś z nich zobaczymy, to…

– Żadnych strzałów! – Kopa postawił sprawę twardo. – Najlepiej, jakbyśmy przeszli niezauważeni, niczym duchy nad grobami zmar-łych. Jeśli kogoś zbudzimy, mamy go wysłać do cytadeli Poznańskiej.

Nawet nie próbujcie mi tu strzelać. Czy to jest jasne? – Pokiwali głowami. – Mauzery w pogotowiu. I miejmy nadzieję, że nie będziemy musieli ich używać.

Krzysiek żywił inne nadzieje. Chęć zemsty była w nim zbyt głębo-ka, żeby przejść obojętnie obok Niemców. Choć miał już czas, żeby sobie z tym poradzić, nadal go to gryzło i wielokrotnie wracało. Obiecał tacie, że Niemcy odpowiedzą za jego śmierć i właśnie teraz odpowiadają. Zdziwiła go jedna rzecz.

– Panie poruczniku, skoro zakładamy, że w środku będzie mnóstwo Niemców, to dlaczego nikt z nich nie wygląda z tych otworów na armaty?

– Dobre pytanie. Chodźmy to sprawdzić.

Porucznik pierwszy wbiegł do środka, po nim zrobili to Wartecki i pozostali żołnierze. W trakcie marszu przez most, tylko Wartecki przeładował karabin. Nie byłoby mu przykro, jeśli przy okazji mógłby wysłać jakiemuś Szkiebrowi pocisk niosący śmierć.

287

Wbiegli do środka. Światła migały na przemian mocniej i słabiej, jakby dając znak, że instalacja elektryczna już od dłuższego czasu wymaga wy-miany. Wartecki rozejrzał się po tunelu i pobiegł przed siebie. Nie trwało to długo, bo już po kilku krokach powstrzymała go silna ręka.

– Wartecki, nie wyrywajcie się tak do boju – powstrzymał go Kopa. –

Tupiecie głośniej niż stado koni. Trochę ciszej. – Uśmiechnął się ironicznie i wyprzedził Krzyśka, a potem to samo zrobił jego oddział.

Wartecki poczuł się lekko zmieszany, ale dźwięki w tunelu rozchodziły się szybciej niż kule. Na ciche kroki Niemcy nie zwrócą uwagi, ale na jego tupanie już na pewno. Cicho dobiegł do pozostałych żołnierzy.

– Pokażcie tę mapę – poprosił porucznik jednego z żołnierzy. Spojrzał

na nią i zauważył coś, czego nie omawiali na naradzie wojennej. – Tutaj jest dużo miejsc, które wyglądają na magazyny. Trzeba sprawdzić, co w nich jest.

Skręcił w jeden z korytarzy, który wyprowadził go na zewnątrz. Kawałek dalej dostrzegł duże zamknięte drzwi. Obok nich spacerowali dwaj Niemcy. Wartecki przyjrzał się im i zrozumiał, że woleliby być gdziekolwiek indziej, byle nie na mrozie. Kulili się, chroniąc przed wiatrem. Ręce trzymali w kieszeniach, a o tym, że są żołnierzami, świadczyły wyłącznie mundury i karabiny. Krzysiek rzucił porucznikowi papierosy.

– Po co mi to dajesz? – Nie krył zdziwienia jego inicjatywą.

– Niech pan ich poczęstuje – zasugerował, na co Kopa spojrzał na młodzieńca, jak na wariata. – Mówił pan, że mamy nie strzelać, prawda? Inaczej oni nie zejdą z posterunku i będą tak stać jak kołki. Nie ruszą się z miejsca, a ja nie umiem aż tak płynnie mówić po niemiecku.

Porucznik dobrze znał niemiecki, gdyż służył w armii niemieckiej. Mówił

płynnie, choć nie z takim samym akcentem jak Niemcy. To był główny manka-ment tego pomysłu, ale musiał docenić pomysłowość kaprala. Ściągnął z siebie odznaki powstańcze i podszedł do wartowników swobodnym krokiem.

Krzysiek przyglądał się wszystkiemu z głębi tunelu. Schowali się w bocznym korytarzu, żeby nie zostać zauważonym. Kopa był pewny swego, szedł gwiżdżąc na cały głos. Niemcy zauważyli go, ale nie odwzajem-niali jego pozytywnego nastroju. Jednak po chwili rozmowy z Kopą, dali się namówić na wejście w głąb tunelu.

288

– To nasza szansa. – Pozostali nie zrozumieli, o jaką szansę chodziło Warteckiemu.

Gdy Niemcy z Kopą byli na ich wysokości, Krzysiek wyskoczył z tunelu i uderzył blisko stojącego Niemca w potylicę. Dla drugiego był to szok, podobnie jak dla Kopy.

– HA… – cios w szczękę z kolby mauzera uciszył Niemca, który padł

nieprzytomny na podłogę. Głos rozszedł się po tunelu, ale mógł oznaczać wiele, nie tylko wołanie o pomoc. Gdy echo ucichło, porucznik złapał kaprala za frak i mocno przyparł go do ściany.

– Co ja mówiłem, kapralu? – Nie krzyczał, ale pewność z jaką spytał

wywołała chwilowe wyrzuty w sumieniu Krzyśka.

– Mówił pan, że nie strzelamy. Nic nie było mowy o ogłuszaniu.

Z wściekłością puścił Warteckiego. Rozejrzał się po tunelu i spojrzał

na omdlałych.

– Zabierzcie ich do cytadeli – rozkazał dwóm najbliżej stojącym żołnierzom. – I wróćcie tak szybko, jak będzie to możliwe. – Kawalerzyści zabrali Niemców i wyszli z fortu. Kiedy zniknęli z widoku, Kopa spojrzał

na wielkie wrota, których pilnowali wartownicy. – Zobaczmy chociaż, czy było warto.

Wartecki też był tego ciekawy. Podeszli, a dwóch z żołnierzy pociągnę-ło za mocne zasuwy i otworzyło drzwi, za którymi ukazały się wielkie, podłużne naboje przeznaczone do armat. Warteckiemu szerzej otworzyły się oczy. Wszedł do środka i spoglądał na nie z zaciekawienim.

– Czy to są…

– Tak. – Porucznik potwierdził podejrzenia Krzyśka. – To są bomby do zrzutu ręcznego. Niemcy zamierzali stąd zabrać je do zrzutu na miasto.

– W takim razie co z nimi robimy? Przecież nie możemy tylko odciąć prądu, a to tak tutaj zostawić.

– Idąc na dół, sprawdzimy, jak jest w pozostałych magazynach. Najpierw zróbmy to, po co żeśmy tu przyszli, potem będziemy się martwić o resztę.

Krzyśkowi nie spodobała się wizja zostawienia bomb. Zważywszy, że Niemcy grozili wysadzeniem lotniska, zrobią wszystko, by powstańcy z nich nie skorzystali. Nie będzie ich obchodziło, że w obiekcie są także 289

niemieccy żołnierze. Cel uświęca środki. Miał nadzieję, że Kopa ma tego świadomość i nie zostawi tej sprawy niezałatwionej.

Sprawdzili pozostałe magazyny. Jeszcze przy jednym stali Niemcy, ale tym razem obeszło się bez obezwładniania. Zeszli niżej. Tam znajdowały się pokoje dla żołnierzy. Warteckiemu przemierzającemu korytarze doskwierało dziwne uczucie. Coś jest nie tak. Dysponują tak bogatym arsenałem, a pilnuje go tak niewielu ludzi? Po podbiciu innych obiektów wojskowych, to właśnie ten fort powinien być najpilniej strzeżoną twierdzą w Poznaniu. „Dlaczego oddajecie go bez walki?” –

spytał w myślach.

Zeszli niżej. Kable łączności przybrały większą średnicę, jakby do kieł-basy napakowano więcej mięsa, niż mogła zmieścić.

– Jesteśmy coraz bliżej – uspokoił ich porucznik.

W tej samej chwili dobiegły do niego rozmowy z dalszej części korytarza. Zwolnili tempo i powoli, krok za krokiem, zbliżali się do źródła dźwięku, które znajdowało się na końcu korytarza. Stanęli przed drzwiami. Kable z elektrycznością były tu najgrubsze w całym budynku. Zatem po drugiej stronie musiała być stacja, którą należało przeciąć. Z pewnością było tam również kilku żołnierzy.

– Teraz już się nie obejdzie bez walki. – Słowa Krzyśka nie spodobały się Kopie. Choć wiedział, że młodzieniec ma rację, to nie chciał do tego dopuścić. Ryzyko było za duże i nawet, jeśli by ją wygrali, to wywołają alarm, który momentalnie sprowadzi wszystkich Niemców do podziemi.

Ale nie było wyboru, należało zaatakować.

– Na mój znak wchodzimy do środka. Nie strzelamy, tylko grozimy bronią. Mają się poddać. Otwórz drzwi – polecił jednemu z żołnierzy, który stanął przy klamce. Spojrzał na porucznika, pytając ruchem głowy, czy jest gotowy. Andrzej z Warteckim stanęli obok siebie. Potwierdzili.

Za drzwiami wciąż panowała ożywiona dyskusja i najwidoczniej Niemcy niczego się nie spodziewali, ale ostrożności nigdy za wiele.

Otworzył drzwi, był to znak dla Kopy i Warteckiego, którzy weszli do środka. Wyciągnęli broń w stronę Niemców, na co dwóch z nich podniosło ręce do góry, a trzeci próbował chwycić za pistolet. Krzysiek momentalnie skierował broń w jego stronę.

290

– Nawet tego nie próbuj – powstrzymał go łamaną niemiecczyzną, ale to wystarczyło, żeby dołączył do pozostałych z rękami w górze. Patrzył na młodzieńca gotowego do działania. Był najwyższy stopniem z zebranych dowódców i musiał dawać przykład. Waleczna postawa oficera mocno irytowała kaprala, który podszedł i chciał uderzyć przeciwnika, lecz unie-możliwiła mu to interwencja Kopy.

– Mówcie, gdzie znajdziemy główny generator prądu?

Niemcy odpowiedzieli milczeniem. Udawali, że pytanie to nie było skierowane do nich.

– Zatem nie chcecie mówić? Tak bardzo jesteście pewni, że ktoś przyjdzie z pomocą? Otóż mogę was zapewnić, że płonne są wasze nadzieje.

– Nadal milczeli, ale powoli docierało do nich, w jakieś niekorzystnej sytuacji się znajdują.

– Panie poruczniku, to nie ma najmniejszego sensu. Podobnie jak tamci i tak panu nic nie powiedzą.

Tamci? Słowo to wdarło się w umysł porucznika. Może pomysł z wpro-wadzeniem ich w błąd nie był wcale taki zły?

– Liczę na ich rozsądek żołnierzu – mówili po niemiecku, żeby Niemcy rozumieli ich rozmowę. – Tamci go nie mieli i teraz siedzą w cytadeli. Jestem przekonany, że błagają o pluton egzekucyjny, bo to co my tam z nimi robimy nie równa się z tym, co oni robili nam.

– Za tymi drzwiami! – wrzasnął jeden z nich, wskazując przejście po swojej prawej stronie. Kopa, cały czas trzymając więźniów na muszce, skinął głową, żeby poszli sprawdzić.

– Jest tu jakaś skrzynka.

Słysząc to, Wartecki i Kopa szeroko się uśmiechnęli na znak triumfu.

Znaleźli główny cel misji. Poszli za żołnierzami i znaleźli wielką brązową, metalową skrzynię, do której zbiegały się wszystkie przewody w budynku.

– Jak my to przetniemy?

Gdy Kopa się zastanawiał, kapral dźwignął leżącą sztychówkę i ostrym końcem uderzył w złączenie kilku kabli. Przeciął je z dziecinną łatwością i światło w tunelach momentalnie zgasło. Z poprzedniego pomieszczenia dobiegały odgłosy walki, które natychmiast ucichły. Wrócili do żołnierzy, a potem zmierzali do wyjścia. Trzymali się blisko siebie, toteż 291

czuli nawzajem swoją obecność. Gdy wyszli przed fort, porucznik polecił odprowadzenie ostatnich jeńców do cytadeli, po czym zwrócił się do pozostałych.

– Niemcy w Ławicy są ślepi. Wróćmy do pozostałych, czas wyposażyć nasze wojsko w siły powietrzne.

*

Od momentu, gdy Wiktoria wyjawiła Krzyśkowi pewną informację, nie poznawała go. Rozumiała, że to co się wydarzyło, było dla niego szokujące, ale gdyby wiedziała, że tak bardzo go to zmieni, nie pisnę-łaby ani słowa. Może miałby pretensje, ale przecież byłoby to dla jego dobra. Czuła się współwinna zrodzenia się w nim instynktu zabójcy.

Teraz zamierzała go pokonać. Zakochała się w czułym i romantycznym Krzyśku, a nie w bezwzględnym mordercy. Chciała zrozumieć, co tak mocno na niego wpłynęło. Intuicja podpowiadała, że to nie tylko ostatnia informacja.

„Ale gdzie mam zacząć szukać?” – pytała samą siebie. Od momentu rozpoczęcia walk praktycznie ze sobą nie rozmawiali, a jeśli już, to tylko na obradach w POW. Wieści dopływające z różnych stron były niekom-pletne. Walczył w Poznaniu pod dowództwem Krausego, który prowadził

szturm na prezydium policji. „Prezydium policji – no właśnie!”.

Podążając za swoim pomysłem, udała się do obiektu zajętego przez Polaków. Drzwi nadal były wyważone, a w środku budynku pełno było kurzu, brudu, gruzu oraz drzwi powyrywanych z zawiasów. To właśnie tutaj tamten Niemiec przystawił jej pistolet do głowy, a gdy jej ukochany wystrzelił, to oprawca wypuścił ją i uciekł. Wtedy była pewna, że Krzysiek nie strzeliłby do niej i dlatego powiedziała, żeby się nią nie przejmował.

Teraz przerażała ją perspektywa, że faktycznie mógłby strzelić do niej, a potem do Niemca.

Potem, gdy ten chwilowy koszmar się skończył, chciała, żeby ukochany wrócił do POW, ale on się uparł, że tutaj znajduje się rozwiązanie tajemnicy, którą musi odkryć. „Czego się tutaj dowiedziałeś, że chcesz teraz zabić każdego Niemca?”.

292

W prezydium policji często przesłuchiwano podejrzanych o konspirację przeciwko władzy niemieckiej. Znając niemiecką poprawność, wiedziała, że wszelkie czynności, które wykonywali żołnierze, musiały być udoku-mentowane. Chciała poszukać odpowiedzi, lecz nie wiedziała od czego zacząć. Zaczęła spacerować po budynku. Minęła dział zaopatrzenia, działy personalne i dział bezpieczeństwa. Przechodziła z piętra na piętro. W niektórych miejscach była po raz pierwszy, ale żadna z nazw wypisanych na tabliczkach nie podsunęła jej instynktownie potrzebnego skojarzenia.

Po zbadaniu wyższych pięter, zrezygnowana zeszła do podziemi. Gdy się tam znalazła od razu rozjaśniło się jej w głowie. „Czemu od razu o tym nie pomyślałam”. Jeśli miała uzyskać odpowiedź, to wyłącznie w celach.

To tam się wszystko zaczęło.

Mijała wiele cel, które od momentu podbicia Poznania stały puste.

Przeszła pierwszy podziemny poziom, lecz nie zobaczyła nic intrygujące-go. Zeszła niżej, gdzie karcery usytuowane były na przemian z pokojami do przesłuchań. Weszła do jednego z nich, ale nie znalazła niczego konkretnego. Sprawdzała następne.

Po pobieżnych oględzinach stanęła przed jednym z pokoi, którego nazwa wywołała u niej szybsze bicie serca. Czuła, że zbliża się do uzyskania odpowiedzi. Weszła do pomieszczenia i tam znalazła zbiór akt wszystkich przesłuchiwanych więźniów. Informacje o nich były umieszczone w teczkach, które ułożono alfabetycznie. „No tak, niemiecka dokładność” – oceniła Wiktoria, zabierając pierwszą z nich. Nazwisko zaczynało się na A, więc szukała dalej odpowiedniej litery. Dostrzegła ją na drugim końcu pomieszczenia. Wśród ułożonych alfabetycznie akt znalazła odpowiednie nazwisko. Wyciągnęła teczkę i zaczęła ją przeglądać. Znała tę osobę, nawet bardzo dobrze. Dlatego im dłużej czytała, tym bardziej była zdruzgotana. Nie rozpłakała się, ale wy-czytane informacje głęboko zapadły w jej pamięć.

Wiadomości w teczce były rozmieszczone w kolejności chronologicz-nej. Przekartkowała na ostatnią stronę. Pojawiły się tam szczegóły dotyczące przesłuchania. Najpierw była mowa o przesłuchiwaniu przez jednego oficera, później o przesłuchiwaniu przez… kogoś, kogo Wiktoria znała.

Pomyślała, że jeśli to on przesłuchiwał, to pewnie uzyskał to co potrzebne, ale okazało, że jednak niczego nie wyciągnął.

293

Chciała przejrzeć dalsze informacje, lecz wtedy zdała sobie sprawę z jednej rzeczy. Przesłuchiwał ten sam człowiek, który przystawił

jej pistolet do głowy, kiedy zmartwiona przyszła po Krzyśka w trakcie pierwszego dnia walk. Teraz zrozumiała jego nienawiść w stosunku do Niemców. To on miał wpływ na wszystko, co go spotkało. Nienawiść Krzyśka przelała się na nią. Trwała tylko chwilę, ale przez chwilę weszła w jego skórę. Poczuła jego złość, chęć do zabójstwa i wyrównania rachunków.

„Tylko gdzie on może teraz być?” – spytała samą siebie, a odpowiedź

przyszła od razu. Rada żołnierska w ratuszu. Zjawiła się w tam chwilę później. Jak dobrze pamiętała, w trakcie ataku na ratusz znajdowała się na pierwszym piętrze. Weszła do pokoju, z którego przegonili wtedy czterech niemieckich członków. Z niego udała się do następnego i tam wyszukała informacje o wydanych rozkazach. Trafiła w sedno. Spojrzała pod odpowiednim nazwiskiem i tam znalazła wszelkie polecenia i decyzje dotyczące tego żołnierza.

Zaczęła je przeglądać i gdy przeczytała ostatni wydany mu rozkaz, aż przetarła oczy ze zdziwienia. Przeniesiono go do Ławicy… a tam, w tym momencie, był teraz Krzysiek. Jeśli go spotka, to pewnie mu nie daruje.

Drugi raz nie zaprzepaści szansy. Wyszła z urzędu. Pobiegła do POW, skąd porwała konia i wśród całkowitej ciemności, w przenikliwym mrozie, po-gnała na lotnisko.

Nie wybiła jeszcze szósta, kiedy Wartecki z podporucznikiem Kopą wrócili do oddziałów czekających na atak. Ciemność spowiła lotnisko i z odległości trudno było rozróżnić, czy widzą budynki, czy czarne niebo.

Nie świeciła żadna latarnia, żaden z żołnierzy nie miał nawet lampy naf-towej, żeby oświetlić pokój i się odziać. Kapral spojrzał na cel do zdobycia i już chciał rozpocząć atak.

– Panie Nieżychowski, Panie Paluch, możecie zająć stanowiska przy artylerii. Kiedy kawaleria będzie w połowie drogi, niech panowie rozpoczną ostrzał. – Podporucznik Kopa zwrócił się do kapitana i porucznika, który natychmiast odszedł na swoje stanowisko. Wartecki dołączył do jednego z oddziałów, który miał najbliżej do koszar znajdujących tuż przy lotnisku.

294

Każdy z dowódców zajął swoje miejsce. Dochodziło dziesięć po szóstej. Kopa dał znak oddziałom, że nadszedł już czas. Za chwilę się okaże, czy czterystu ludzi rzeczywiście wystarczy, żeby podbić lotnisko, na którym jest mnóstwo sprzętu. Według informacji od zwiadowców na lotnisku znajduje się dwa razy mniej żołnierzy. Przewaga liczebna jest po stronie polskiej, lecz całą drogę będą szli odsłonięci. Ogień z maximów skutecznie ich zdziesiątkuje. Taczak chciał ograniczyć liczbę ofiar, ale nie da się prze-widzieć wszystkich sytuacji.

Ruszyli powoli w kierunku Ławicy. Przewidywali, że przejdą niezauważeni przez połowę długości pasów startowych, a wtedy rozpoczną szturm na lotnisko. Jeśli Szkiebry wykażą się dalekowzrocznością, wówczas będą musieli szybciej przypuścić natarcie. „Póki co, możemy spokojnie iść” – stwierdził Wartecki, który trzymał w rękach swojego mauzera.

Przeładował go i czekał na możliwość strzału.

Dochodziło blisko dwadzieścia minut po szóstej. Zbliżali się do hangarów i koszar. Nie widzieli żadnych wrogich żołnierzy ani czegokolwiek innego, co mogłoby ich przypominać. Młodzieniec rozejrzał się, zatrzymując wzrok na powstańcach, i dostrzegł, że żaden z nich nie obawiał się tego, co może nadejść. Byli gotowi do walki, podobnie jak on.

Było wpół do siódmej. Doszli do połowy długości pasów startowych.

To był sygnał dla artylerii, która wypuściła pierwszy pocisk. Na jego dźwięk powstańcy wstali i biegiem puścili się na lotnisko. Cały polski oddział zadudnił jednym głosem, symbolizującym zwycięstwo oraz wolność.

Pocisk armatni trafił w wieżę lotniczą. Po nim wypuszczono jeszcze trzy kolejne, z czego jeden trafił w koszary, nie uszkadzając przy tym konstruk-cji budynku.

Na czoło wyłoniła się konnica. Wartecki biegł z oddziałem, który był

najbliżej armat Nieżychowskiego. Mieli najbliżej do koszar, ale też wiedzieli, że największy ostrzał skupi się właśnie na nich. Kapral zdał sobie sprawę, że muszą się tam dostać jak najszybciej i nie dopuścić, aby Niemcy wypuścili w ich stronę zbyt dużą liczbę pocisków.

Do jego uszu dochodziły pierwsze strzały. Nie pochodziły z polskiej strony. Dochodziły z koszar, a karabiny… były skierowane w ich stronę. Niemcy ustawili dwa stanowiska z lekkimi maximami. Pomimo, że 295

powinien przyśpieszyć, to zwolnił. Pozwolił się wyprzedzić przez swoich.

Miał widok na koszary i na stanowiska niemieckie. Naboje z jednego z karabinów leciały pionowo w przestrzeń. Dostrzegał to po smugach ognia, które zostawiały pociski lecące w niebo. Ich niecelność nie wynikała jednak z kiepskiego panowania nad karabinem. Oni specjalnie kierowali je w niebo. „To Polacy” – pomyślał i spojrzał na nich z dumą.

Wyciągnął mauzera z ręki i skupił się na drugim z karabinów, do którego żołnierze wkładali taśmę z nabojami. Jeden pośpieszał drugiego, żeby strzelić nim będzie za późno. Choć bieg trwał już dłuższą chwilę, to powstańcom pozostał jeszcze długi dystans. Wrogowie mogą wystrzelić jeszcze dużo pocisków. Wartecki nie był może strzelcem wyborowym, ale kucnął, wymierzył i strzelił. Trafił żołnierza w samo serce i przeciwnik musiał znaleźć kogoś innego, kto pomoże mu obsługiwać karabin. Wartecki zarzucił karabin na plecy i dołączył do reszty.

Kątem oka zerknął na oddział kawalerii, który dobiegał już do hangarów lotniska. Niemcy byli zaskoczeni ich obecnością. Wiedzieli, że lotnisko będzie atakowane, a mimo to byli zdziwieni, że ktoś próbuje je podbić?

Musieli być albo bardzo zadufani w sobie, albo bardzo naiwni.

Tak czy inaczej, teraz to nieważne. Kątem oka dostrzegł, że stanowisko z drugim karabinem miało już dwóch operatorów. Wielu z powstańców strzelało do koszar na ślepo, ale Wartecki uznał to za bezsensowne i skupił się na biegu.

Gdy biegł, ostrzał z karabinu został skierowany na niego, jako że wybiegł

przed szereg i był najbliżej koszar. Seryjne dźwięki strzałów zagłuszały wszelkie odgłosy, lecz żaden z naboi w niego nie trafił. Parł przed siebie.

I nagle jeden z naboi przeciął jego płaszcz na wysokości lewego barku.

Poczuł mocne szarpnięcie i wywrócił się na ziemię. Wydawało mu się, że oberwał i będzie mocno krwawił, ale gdy zauważył przecięty materiał odetchnął z ulgą. Po raz kolejny miał szczęście i znów zagrał śmierci na nosie.

Niestety nieszczęśnik za nim dostał kilka pocisków w brzuch. Krzysiek podbiegł do niego.

– Będziesz żył, nic się nie dzieje – uspokajał go, ale widząc jego stan, sam w to wątpił. – Zawołam medyków, pomogą ci.

– To już nie ma sensu – żołnierz mówił z dużymi przerwami, w trakcie których wypluwał krew z gardła. Zmusił się, by jeszcze coś mu przekazać.

296

– Dokopcie im.

Uścisk jego ręki osłabł, a po chwili bezwładnie opadła na ziemię. Krzysiek go nie znał, ale uronił kilka łez. Uścisnął jego ręce, oddając mu ostateczny hołd, a gdy podniósł głowę wezbrała w nim fala nienawiści. Odwrócił się i dostrzegł, że powstańcy znajdują się tuż przy koszarach. Pobiegł do nich. Zanim do nich dołączył, usłyszał głośny wybuch dochodzący z koszar, po którym otworzono drzwi i Polacy wbiegali do środka. Żołnierze przestali już strzelać z karabinów i przeszli w głąb budynku. Szykowali się do obrony.

Chwilę później dobiegł do nich, lecz zanim wszedł do budynku zauważył, jak tylnym wyjściem wybiega jeden z Niemców.

Podporucznik Kopa dowodził oddziałem kawalerii. To na nim spoczy-wało przejęcie hangaru i nie dopuszczenie do jego wysadzenia. Ostrzał

Nieżychowskiego zrobił dużą część roboty. Wymusił na Niemcach pozostanie w koszarach, hangarze i wieży lotniczej, dzięki czemu podporucznik nie musiał się zastanawiać, jak wykurzyć Niemców z ukrycia. Sami wyszli z rękami podniesionymi do góry, zdając sobie sprawę z przegranej bitwy. Część z żołnierzy chciała strzelać do wrogów, ale powstrzymał ich oficer dowodzący.

– Martwi nam się nie przydadzą. Żywych możemy wymienić na naszych albo broń, jeśli będziemy tego potrzebować. – Zaborcy wychodzili po kolei z rękami uniesionymi w powietrze. – Rozbroić ich.

Żołnierze natychmiast podeszli do przeciwników i wyrwali im broń.

Każdy z nich posiadał co najmniej pistolet, a połowa była wyposażona w mauzery. Na widok zdobyczy porucznikowi uniosły się kąciki ust, a jego spojrzenie wyrażało dumę zdobywcy. Również w koszarach oraz wieży lotów przeciwnicy zrezygnowali z walki. Wśród nich był dowódca oddziałów. Patrzył z pogardą na Polaków i gdyby mógł, każdemu z nich strzeliłby w potylicę. Andrzej, widząc jego przegraną twarz, zszedł z konia i podszedł do niego demonstracyjnie.

– Mówiliśmy, że będziemy walczyć – powiedział. – Ostrzegaliśmy, było trzeba nas posłuchać. Bylibyście już daleko w Niemczech, a tak to jesteście na nasze zawołanie.

– Panie poruczniku. Melduję, że wszyscy przeciwnicy zostali naszymi zakładnikami. Razem ponad sto osób. – Nagle pojawił się przed nim sierżant Pniewski, jeden z nielicznych pilotów w polskiej armii.

297

– Przyjąłem. Sprawdźcie, czy na pewno macie wszystkich i zaprowadź-cie ich do cytadeli.

– Panie poruczniku, tutaj jest dużo sprzętu, który trzeba złożyć. Proponuję, abym zabrał kilku pilotów i sprawdził, co wart jest ten sprzęt.

– Macie rację, wasza misja tutaj jeszcze się nie skończyła. Weźcie tylu ludzi, ilu potrzebujecie i sprawdźcie, co znajduje się w tych hangarach, ale najpierw przekażcie rozkaz Nieżychowskiemu, niech zaprowadzi Szkiebrów do Poznania.

Zasalutował i udał się do dowódcy artylerii, który rozkazał swoim ludziom zabrać zakładników do poznańskiej cytadeli. Pozbierali też całą broń w postaci kilkudziesięciu lekkich maximów oraz wiele mauzerów.

„Dodatkowe wyposażenie dla powstańców” – pomyślał z zachwytem podporucznik. Polacy rozpoczęli wywieszanie polskich flag na wieży lotów, koszarach i w hangarach, gdzie sierżant Pniewski i jego żołnierze malowali biało-czerwone odznaczenia na samolotach.

Przywołał jednego z żołnierzy kawalerii.

– Za pięć minut zbiórka przy koszarach. Chcę widzieć wszystkich, oprócz lotników Pniewskiego. Trzeba zrobić jakieś pamiątkowe zdjęcie.

Gdy żołnierz zniknął, z dumą spoglądał na wywieszone flagi, poma-lowane samoloty i każdy polski symbol na terenie lotniska. Właśnie był

świadkiem tego, jak w Polsce rodzą się pierwsze w historii siły powietrzne.

Na życzenie porucznika zebrały się pozostałe dwa oddziały, które wy-rzucały z terenu lotniska wszystko, co należało do Niemiec lub co je sym-bolizowało. Dumny wyraz twarzy Kopy przeradzał się powoli w zadumę.

– Powiedzcie mi, jeden z naszych oddał życie w walce, a dwóch rannych zostało przetransportowanych do szpitala w Poznaniu, czyż nie?

– Zgadza się panie poruczniku – potwierdził kapitan Nieżychowski.

– To dlaczego brakuje mi jeszcze jednego? – Żołnierze z oddziału rozglądali się po sobie, szukając potencjalnego ubytku w oddziałach.

Kopa także się rozglądał i po chwili znalazł brakujące ogniwo. – A gdzie Wartecki?

Rozdział 21

20 grudnia 1918, prezydium Policji

Feldwebelleutnant nie dawał Joannie wytchnienia. Od momentu, gdy powiedział, że wie o obecności Wiktorii w jej mieszkaniu, przesłuchania przeszły na inny etap. Teraz już nie mogła udawać, że nikt u niej nie był.

Zmanipulowali fakty na temat tego, że stawiała opór, ale wyjście Wiktorii było już prawdą.

Martwiła się o nią, choć ona pewnie powiedziałaby, że niepotrzebnie.

Od czterech dni nie miała żadnych informacji z POW. Choć Paluch wiedział, gdzie jest przesłuchiwana, to nie mógł jej przekazać informacji. Tutaj stacjonowali tylko rodowici Niemcy i Polaków z góry odrzucano. Nawet poseł Korfanty, mający immunitet poselski, nie mógł tu wejść. Jest odcięta od świata. Nie wiedziała, co się dzieje.

Jej myśli skupiły się wokół Wiktorii. Czy rzeczywiście ją mają? Oficer ani razu jej o to nie zapytał, więc może to znaczyć, że albo o niej zapomnieli, albo ją złapali. Ta druga opcja wydawała jej się bardziej prawdopodobna. „Ale gdzie w takim razie jest?” – pytała samą siebie. Na pewno nie puściłaby pary z ust, ale obecność Wiktorii mogliby wykorzystać przeciwko niej, na przykład insynuując jej aresztowanie.

Cokolwiek zamierzali w stosunku do niej, nie chciała grać na ich za-sadach, mimo że była na ich podwórku. Do pokoju przesłuchań wszedł

oficer, z którym ostatnio rozmawiała. Usiadł naprzeciwko niej i rozpoczął

bez ogródek:

– Dzisiaj, pani Koenig, rozmawiamy po raz ostatni. – Najpierw w jej myślach pojawiła się ulga, lecz po chwili zdała sobie sprawę, że i tak jej nie wypuszczą. – Miło się z panią rozmawiało, ale czas już na mnie.

– Jakoś nie będę za panem tęsknić.

– Niech pani ma na uwadze, że to, co ja robiłem, nijak ma się do tego, co zrobi z panią ten człowiek.

299

Żadne jej przesłuchanie nie kończyło się tylko na rozmowie. Od kiedy opowiedział jej o ucieczce jakiejś osoby z jej mieszkania, każda jej od-mowa wyjawienia nazwisk działaczy POW kończyła się na rękoczynach.

Nie pytał wprost o nią, ale chciał poznać członków polskiego podziemia.

Ilekroć odmawiała, tylekroć dostawała pięścią w twarz, kopniaka w żebra czy w plecy, czasami podtapiał ją w wiadrze wody. Jej twarz napuchła i przybrała fioletową barwę. Miejscami jeszcze lała się krew. Nie udało mu się jednak jej złamać.

– Życzę miłego dnia! – Grymas jej twarzy mówił: smaż się w piekle.

Oficer pozbierał wszystkie dokumenty, poskładał do teczki i wyszedł, zostawiając ją na stole. Zastanawiała się, co w niej jest, lecz ręce miała przy-kute do stołu i nie mogła jej dosięgnąć.

Po chwili do pokoju wszedł niemiecki żołnierz o zniszczonej twarzy, poznaczonej bliznami po wojnie. Miał blond włosy oraz kilkudniowy zarost. Był silnym mężczyzną i w swoich rękach mógłby pewnie bez tru-du zgniatać najtwardsze kokosy, lecz nie tylko jego wygląd podziałał na Joannę. Poznała tego człowieka, był znany wśród niemieckich żołnierzy jako kat przesłuchiwanych. Kogokolwiek przesłuchiwał, ten wyjawiał mu wszystko, co chciał usłyszeć. A teraz to z niej będzie wydobywał informacje i to niekoniecznie delikatnie. W końcu sierżant Lars Bairich nie słynął

z delikatności.

Rozdział 22

6 stycznia 1919, lotnisko Ławica

Poganiała konia tak szybko, jak tylko mogła. Mijała kamienicę za kamienicą, aż w końcu budynki stawały się coraz niższe i zmieniały się w pojedyncze domy mieszkalne. Koń nie chciał zawieść swojej pani, dlatego nie zwalniał. Jeszcze piętnaście minut do siódmej. Słońce powoli budziło się, spychając mrok na inną stronę świata. Była już pod lotniskiem, na drugim końcu pasów startowych, w oddali widziała, jak powstańcy zbliżają się do koszar i hangarów lotniczych. Nie słyszała wielu wystrzałów, więc bitwa chyliła się ku końcowi. Miała nadzieję, że jej ukochany pozostał wśród żywych.

Chwilę później była już przy koszarach. Dostrzegła, że do niewoli została wzięta ponad setka niemieckich żołnierzy. Nieżychowski organizo-wał jeden z oddziałów, żeby przeprowadzić Niemców do Poznania. Gdy przechodzili, patrzyła na przeciwników, lecz nie spostrzegła wśród nich Niemca, który był przyczyną bólu Warteckiego. Spojrzała na Polaków.

Część żołnierzy weszła do hangarów i zaczęła składać samoloty, inni wy-wieszali polskie flagi i malowali symbole Polski, na których widok serce Wiktorii napełniło się dumą.

Jednakże nigdzie nie widziała swojego ukochanego, za to dostrzegła podporucznika Kopę, który widocznie czegoś szukał.

– Dzień dobry, panie podporuczniku – przywitała się, widząc że podobnie jak ona, również się czymś martwił. – Nie widział pan może Krzyśka?

– W sensie kaprala Warteckiego? – Kiwnęła twierdząco głową. – Nie i też mnie nurtuje jego nieobecność.

Podziękowała mu za informacje, choć wywołały one jeszcze większą obawę o życie Krzyśka. Nie dostrzegła wśród jeńców człowieka, który odpowiadał za wzbudzenie nienawiści u jej ukochanego. Podobnie wśród 301

Polaków nie widziała mężczyzny, bez którego nie potrafiła żyć. Zaczęła szukać go w obozie, wypytywała żołnierzy, lecz oni tylko kręcili przecząco głowami, a niektórzy byli tak pochłonięci radością, że nawet jej nie dostrzegali.

Po okrążeniu obozu zauważyła, że w oddali jeden z powstańców goni uciekającego Niemca, który skręcił w ulicę biegnącą wzdłuż torów do Poznania. Pognała konia w ich stronę.

*

Kiedy zauważył uciekającego Niemca, poczuł, że musi się udać za nim.

Był to ten sam umięśniony blondyn, który groził Wiktorii strzałem w głowę. Już po raz trzeci się z nim spotyka i miał nadzieję, że tym razem będzie to ich ostatnie spotkanie. „Nie odpuszczę mu, nie po tym, co mi zrobił” –

postanowił Krzysiek i puścił się biegiem za Niemcem.

Przeciwnik Krzyśka nie od razu dostrzegł pościg. W ogóle nie patrzył za siebie, zależało mu tylko na jak najszybszym opuszczeniu lotniska. Miał świadomość, że samoloty są w posiadaniu Polaków i w każdej chwili mogą rozpocząć patrol wokół Poznania i okolic, żeby wychwycić obecność Niemców, w tym również i jego. Nie zwracając na nic uwagi, biegł przed siebie.

Wartecki miał czystą pozycję do strzału, lecz Niemiec często skręcał, przez co nie miał szans go trafić. Musiał go dogonić. Niemiec dostrzegł

w końcu, że ktoś za nim biegnie. Widząc, że Krzysiek jest jeszcze daleko, wyciągnął mauzera i wymierzył. Gdy wróg wystrzelił pierwszy nabój, Krzysiek upadł na ziemię, przysłaniając rękami głowę. Nie trafił go żaden z pocisków, a Niemcowi wyraźnie skończył się magazynek. Nie miał przy sobie więcej naboi.

Wartecki podniósł się z ziemi i pobiegł za przeciwnikiem. Nie strzelał

już więcej, choć pewnie zdał sobie sprawę, że jest odsłonięty niczym słońce na bezchmurnym niebie.

Niemiec skręcił w stronę Poznania. Miał przed sobą daleką drogę, nim pojawią się pierwsze zabudowania lub las. Tam Krzysiek mógł już go dopaść, aczkolwiek przeciwnik miał dobrą kondycję, dużo lepszą niż on. Już tylko determinacja napędzała go, żeby złapać Niemca.

302

Po chwili stało się jednak coś, co zaskoczyło Krzyśka. Goniony po-tknął się i upadł na ziemię. Wiedząc, że druga taka szansa się nie powtórzy przyśpieszył. Niemiec wstał, ale od tego momentu miał problem z ponownym złapaniem rytmu, który utrzymywał jego bieg przez większą część dystansu. Jego niepowodzenie napędzało Krzyśka, który miał do niego coraz bliżej.

Udało się po kilkudziesięciu metrach. Wartecki skoczył na niego. Prze-wrócili się na ziemię i rozpoczęła się szamotanina. Początkowo to Krzysiek miał przewagę i próbował go zablokować, lecz im dłużej trwała walka, tym bardziej jego przeciwnik odzyskiwał utraconą pozycję, aż w końcu zepchnął go z siebie i pobiegł dalej.

Wartecki nie zamierzał już za nim biec. Spróbował po raz drugi szczęścia. Ściągnął mauzera i oddał strzał. Uciekiniera ścięło z nóg i runął jak długi na ziemię. Widział, jak Niemiec wił się na ziemi, próbując uciekać. Krzysiek naśmiewał się w myślach z jego nieudol-nej próby ucieczki i ratowania swojego honoru. W końcu złapał wróbla w garść i tym razem nie pozwoli mu uciec. Podchodził do niego spokojnie, chciał jak najdłużej napawać się jego bólem. Im nieudolniej się poruszał, tym większą satysfakcję odczuwał Polak. Przeładował broń i zwyczajnym krokiem zbliżał się do Niemca.

Na dźwięk przeładowanego karabinu Niemiec odwrócił się. Choć był w gorszej sytuacji, duma i poczucie wyższości nad Polakiem nie zniknęły z jego twarzy. Krzysiek natomiast skierował całą swą złość na przeciwnika.

– Już nigdzie mi nie uciekniesz – oznajmił po niemiecku z polsko-angielskim akcentem. – Mamy sobie sporo do wyjaśnienia.

Rozdział 23

20 grudnia 1918, prezydium policji, Poznań

Joanna pragnęła, żeby sierżant Lars Bairich jak najdłużej stał przy drzwiach, ale zamknął je i wszedł do środka. Swoim pysznym i jednocześnie zjadliwym uśmiechem wywoływał u Joanny strach i czuła się jak owca zapędzona w przez wilka w pułapkę, lecz wilk postanowił zabawić się jej strachem, nim przejdzie do konsumpcji.

Sierżant spacerował od jednego do drugiego końca pokoju, mierząc ją od góry do dołu. Napawał się swoją władzą. Joanna ze strachu przełknęła ślinę, lecz nie bała się o siebie, tylko o swoich towarzyszy z POW. Bairich wiedział, jak wyciągać informacje, które są istotne dla wojska. I ta umiejętność przerażała ją.

Usiadł na krześle. Otworzył teczkę, wyciągając z niej całą zawartość.

Włożył nogi na stół i zaczął przeglądać informacje o więźniu. W ogóle nie zwracał na nią uwagi, jakby był w bibliotece i czytał wciągającą lekturę.

– Przepraszam panie Bairich, ale jestem głodna, a za chwilę będzie mój obiad. – W odpowiedzi na narzekania Joanny, sierżant przełożył stronę i czytał dalej. Nie rozumiała, po co te demonstracje. Już wywołał w niej strach, a teraz strach przeradza się tylko w zdziwienie jego reakcją. Była przekonana, że zwierzę zapędzone w kozi róg zachowuje się tak, jak drę-czyciel sobie tego życzy. Nie spodziewała się, by Bairich pozwolił jej poczuć się swobodnie, choćby przez chwilę.

Majestatycznie przekładał kartki, zupełnie nie dostrzegając Joanny.

W celi było zimno, co jeszcze bardziej ją irytowało. Zaczęła się wiercić, żeby trochę się ogrzać. Niewiele jej to pomogło i nawet jej oddech zamieniał się w zimne powietrze, więc mogła zapomnieć nawet o ogrzaniu rąk.

– Panie sierżancie, jeśli zaraz mi pan nie da choćby bluzki, to umrę z zimna, a wtedy niczego pan się nie dowie. – Mogła mówić jak do ściany.

Bairich zatopił się w lekturze akt, które leżały na biurku.

305

Miała wrażenie, że jej stan coraz bardziej się pogarsza. Wydawało jej się, że przyzwyczaiła się do zimna panującego w pomieszczeniu, ale sierżant pokazał jej, jak bardzo się myliła. Próbowała jakoś zająć swoje myśli.

Wymyślała zabawy z liczbami, próbowała zapamiętać coraz większe ciągi, ale gdy zapominała, to powracały do niej myśli o zimnie.

Po chwili sierżant odłożył kartki, ściągnął nogi ze stołu i z głową opar-tą na ramionach patrzył się na nią z uśmiechem na twarzy. Próbowała się odwzajemnić, lecz zimno wywoływało dygotanie, nad którym nie potrafiła zapanować.

– Przyznaję, pani Koenig… – Przerwał ciszę po dłuższej chwili. – Jestem pod sporym wrażeniem. Przez prawie rok wodziła nas pani za nos.

– Joanna uśmiechnęła się w myślach, gdyż nie wypomniał o jej działalność sprzed wojny i w jej trakcie, kiedy nauczała dzieci języka polskiego i podstaw przedsiębiorczości. – Byłem pewien, że jest pani wdową po Hansie von Koenigu, wielkim niemieckim patriocie. Pani bezbłędny niemiecki akcent spowodował, iż uwierzyłem w pani niemiecką przykrywkę. Szczere wyrazy uznania. – Nie widziała szczerości w jego wyznaniu.

– Po co mi pan to wszystko mówi? – Choć zimno, głód i bolące stawy dawały jej się we znaki, zachowywała pozory poważnej damy.

– Ponieważ każdy szpieg ma to do siebie, że wcześniej czy później zostanie wykryty. Naprawdę pani myślała, że cały czas będzie pani działała pod przykryciem dla polskiego podziemia? Praca szpiega jest naprawdę niewdzięczną pracą. Zdobywa się cenne informacje dla wywiadu, a nie dostaje się nic w zamian.

„Nic?” – chciała go zapytać. „Jesteśmy bliscy wywalczenia wolności, a ty uważasz, że nic na szpiegowaniu was nie uzyskaliśmy?”. Wiedziała, że jego gra do czegoś zmierza i powoli stawało się to jasne. Bairich kontynuował.

– Dodatkowo wiecznie się patrzy za siebie, czy aby się nie zostawiło śladu, po którym może ktoś pójść. Ta praca, to praktycznie życie w wiecz-nym stresie. Nawet, gdy się już wyjdzie z wprawy, to i tak mogą cię dopaść demony przeszłości. – Dostrzegł na jej twarzy wątpiący grymas. – Nie wierzy mi pani? Edith Cavell, czy Mata Hari to tylko nieliczne przykłady kobiet szpiegów, które zginęły, bo zostały nakryte, podobnie jak pani.

306

– Nie pójdę z panem na żadne ugody! – postawiła twardo.

Bairich zrezygnowany machnął rękami.

– Myśli pani, że mój pseudonim „Kat Bairich” wziął się znikąd? – Nie zainteresował ją tym stwierdzeniem. – Nie chwaląc się, jestem jednym z najlepszych w wyciąganiu informacji od więźniów. Wielu z nich w końcu mówi mi to, co chcę usłyszeć. Aczkolwiek niewielu wspomina, że każdemu daję szansę, żeby zmienił swoje nastawienie. Właśnie teraz daję ją pani.

– Marnuje pan czas, nie pójdę z panem na żadne ugody. – Joanna odwróciła głowę od zniszczonej twarzy sierżanta. Trzęsła się z zimna i nie dała rady już tego ukrywać. Wiatr ocierał się o nią niczym druciana szczot-ka, która wchodziła coraz głębiej z każdym kolejnym podmuchem chłodu.

– Spokojnie pani Koenig. Mamy mnóstwo czasu do zmarnowania. –

Wstał i otworzył drzwi. – Johann, masz może dzisiejszą gazetę? Troszkę mi tu zejdzie, to przynajmniej się dowiem, co się dzieje na świecie. – Chwilę później ją otrzymał. Zamknął drzwi i wrócił do aresztowanej. Usiadł na krześle i zaczął czytać poranną gazetę, do której odpalił papierosa.

Ponownie nastała długa i nieznośna cisza. Nie mogła jej wytrzymać, bo w jej trakcie wszystko, o czym zapomniała w trakcie rozmowy, dało o sobie znać. Nieznośny powiew wiatru, bolące miejsca po uderzeniach Feldwebelleutnanta, nie wspominając o głodzie, do którego doszła chęć wypicia choćby jednej szklanki wody. Wiedziała, że nie ma sensu o cokolwiek prosić, więc próbowała siedzieć nieruchomo.

– Wie pani, że udało się stłumić rebelię w Ostrowie? Teraz ponownie jest tam władza niemiecka. – Pokazał jej nagłówek, który mówił o uka-raniu Polaków za ich barbarzyńskie zachowanie. Joanna odebrała to jako manipulację. Zrelacjonował jej jeszcze kilka innych stłumionych rebelii, w tym między innymi w Niemczech. – Widzi pani, nasz kraj ponownie się odradza i to tylko kwestia czasu, kiedy będziemy znów bardzo silni.

Wiedziała, że to manipulacja, ale nie potrafiła jej udowodnić. Od kilkunastu dni nie miała informacji o tym, co się działo poza murami więzienia.

W tym czasie POW prężnie działał, przygotowując się do walki. Nadszedł

czas, kiedy należało ich wykurzyć z Wielkopolski. Jednakże ona była wy-łączona z tych przygotowań. Była oddzielona nawet od słońca, a co dopiero od informacji.

307

– Jak sama pani widzi, Niemcy będą tutaj panowali, a pani ma szansę pomóc w odrodzeniu się potęgi. Pani słowa nie zostaną zapomniane. Może pani pomóc sobie i… swojemu synowi.

– A niech mu tylko włos z głowy spadnie, to nie ręczę za siebie…

Jej wybuch nie wzbudził w Bairichu żadnych emocji. Nadal czytał gazetę. Dopiero, gdy skończyła, odwrócił się w jej stronę.

– Na razie nie ma pani żadnej władzy. Nawet nad sobą, a co dopiero nade mną. – Jego spokój wyprowadzał ją z równowagi. – Jednakże, skoro pani o tym wspomniała, to chciałbym o nim pomówić.

– Nic nie powiem!

– Ależ o nic jeszcze nie zapytałem – zbył jej następne zapewnienie o milczeniu. – Chciałbym się dowiedzieć, gdzie studiuje pani syn.

– Tam, gdzie wasza władza nie sięga.

„Jeszcze” – odrzekł jej w myślach. Miał wizję silnego cesarstwa niemieckiego, które położy całą Europę na kolana. To tylko kwestia czasu.

– Czyli gdzie?

– W Stanach Zjednoczonych.

Kłamstwo. Nawet nie musiał sprawdzać w aktach, żeby wychwycić jej łganie. Zbyt szybko mrugnęła, a to typowy odruch, jeśli ktoś długo szuka odpowiedzi, a potem się wypowiada. Pociągnął jej kłamstwo dalej, żeby się utwierdzić. Za każdym razem zachowywała się tak samo. Wiedział, kiedy mijała się z prawdą.

– Po co to panu? – spytała po dłuższej chwili. – Nawet pan tego nie zweryfikuje.

– Już zweryfikowałem. Kłamała pani od początku.

– To po co pan pytał, skoro zna pan prawdę?

– Żeby wiedzieć, kiedy pani kłamie. – Odsunął gazetę i przeszedł

do głównego celu przesłuchania. – Pomówmy teraz o pani działalności w polskim podziemiu. Zacznijmy od początku, kiedy zaczęła się pani służba.

– Nigdy nie pracowałam dla polskiego podziemia. Powiedziałam to tamtemu, również i panu to mówię. – Bezwiednie mrugnęła. Kłamstwo.

– Nie zaczyna pani dobrze. To przejdźmy do następnej kwestii. Kiedy pani po raz pierwszy złamała ustawę kagańcową?

308

– Przecież powiedziałam przed chwilą, że nie działałam w polskim podziemiu, czy podobnie jak tamten oficer nie słucha pan tego, co się do pana mówi?

Upierała się przy swoim, co bawiło Bairicha. Im bardziej kłamała, tym wyraźniej na jego twarzy pokazywał się uśmiech, ponieważ prowadziło to do jednego. Wstał i majestatycznie przeszedł się wokół stołu. Jego potężna sylwetka wywołała w niej niepokój, a nieprzewidywalność co z nią zrobi, tylko go potęgowała.

– Zapytam raz jeszcze, kiedy pani po raz pierwszy złamała ustawę kagańcową?

– W ogóle jej nie złamałam. – Jej głos załamał się na końcu. Chciała skła-mać, lecz z tyłu głowy tkwiła jej świadomość, co się stanie, jeśli skłamie.

Kopnął w jej krzesło tak, że spowodował twardy upadek na zimną podłogę. Kajdanki były przybite do stołu, więc trzymały jej ręce w powietrzu.

Natychmiast podniósł i położył ją na stole głową do blatu. Rozciął jej suknię na wysokości pleców.

– Wie pani, czym się to skończy? Daję pani ostatnią szansę. Kiedy pani złamała ustawę kagańcową?

Przez moment pojawiła się w jej głowie myśl o wyjawieniu wszystkiego, co wie, lecz byłoby to równoznaczne ze zdradą. Zacisnęła zęby i powiedziała przez łzy:

– Nic panu nie powiem.

To był znak dla Bairicha, który wbił jej nóż na głębokość paru milime-trów i powoli przeciągał przez płuca w stronę miednicy. Na każdy milimetr Wartecka reagowała głośnym krzykiem i błaganiem w myślach, żeby już skończył. Coś w niej krzyczało, żeby wyjawić odpowiedź na jego pytanie, lecz powstrzymała się ostatkiem sił. Gdy przeciągnął nożem po jej plecach na jakieś dwadzieścia centymetrów, w końcu go wyciągnął i jej plecy momentalnie pokryły się krwią. Joanna ciężko dyszała, jakby Bairich tym cięciem otworzył jej płuca i wypuścił z nich powietrze.

– Widzi pani, do czego jestem zmuszony? W każdej chwili może to pani skończyć. Wystarczy tylko odpowiedzieć na moje pytanie. – Walczyła sama ze sobą. Toczyła wewnętrzną bitwę między przyznaniem się a dalszym zaprzeczaniem. Bairich chciał przyśpieszyć tę walkę. – Sama się pani o to prosi.

309

– Niech pan zaczeka! – poddała mu się. – Zaczęłam uczyć dzieci sześć lat przed Wielką Wojną.

– Dziękuję bardzo. – Nie kłamała. – Takie to było trudne? – Nie mogła znieść, że się z niej nabija. Im bardziej się irytowała, tym bardziej Bairich był z siebie zadowolony. – W takim razie niech mi pani powie, kiedy na-wiązała pani współpracę z polskim podziemiem?

Od tego momentu zaczęły się pytania, na które nie mogła udzielić odpowiedzi, a na które Bairich tym bardziej chciał uzyskać odpowiedź.

25–26 grudnia 1918, prezydium policji, Poznań Dobrze, że nie miała w swojej celi lustra. Gdziekolwiek się nie obejrzała, była tam jakaś rana. Już nie poznawała czy była szarpana, tłuczona czy cięta, bo Bairich miał wielki asortyment sposobów na zadawanie bólu i miała wrażenie, że nigdy nie skończy. Przez ten czas zastanawiała się, czy jemu naprawdę zależy na odpowiedziach, czy jedynie na tym, by ją skatować. Ilekroć myślała, że już jej nie zaskoczy, tylekroć pokazywał jej, jak bardzo się myliła. Każde przesłuchanie trwało w nieskończoność. Bairich świetnie się bawił, natomiast ona czuła się jak nic nieznaczący worek kości.

Podziwiała samą siebie, że nic mu do tej pory nie powiedziała. Trzymała fason, lecz czuła, że jest u kresu wytrzymałości. Jej wola i determinacja były wielkie, udowodniła mu to w ciągu tych kilku dni, ale również i ona miała swoje granice, do których niebezpiecznie się zbliżała. Joanna zastanawiała się, czy nie warto zmienić strategii odpowiedzi. Najpierw próbowała wyprowadzić go na manowce, lecz niewiele zyskała, bo w końcu i tak udowodniał jej kłamstwo, a wtedy był dla niej bezlitosny.

Zdecydowała się przekazać mu niewiele informacji, które już nie zrobią krzywdy organizacji. Czekała na Bairicha w pokoju, jej ręce przybrały jasno siny kolor z przemarznięcia. Żyły wychodziły na wierzch, uświada-miając jej, co przeżyła przez ostatnie dni.

Nie miała czasu wpaść w głębszą zadumę, bo jej kat ponownie wszedł

do pokoju. Połączenie jego uśmiechniętego grymasu z bliznami na twarzy pogłębiało świadomość Joanny, że chce zadać jej jak najwięcej bólu. Nie interesowały go odpowiedzi, a samo zadawanie cierpienia.

310

– Tęskniła pani za mną? Bo ja za panią jak najbardziej.

– Dlaczego pan mnie budzi w środku nocy? Wcześniej tak pan nie robił.

– Odwaga coraz częściej zastępowana była przez strach.

– Jak powiedziałem, stęskniłem się za panią. I z drugiej strony nie bez powodu chciałem z panią rozmawiać, bo sprawa ta jest bardzo istotna.

„Rozmawiać? Dla ciebie to tylko dyskusja?” – zastanawiała się Joanna.

Brzmiało to ładniej niż katowanie czy torturowanie, ale wypaczało obraz rzeczywistości.

– Nie wiem, w czym mogłabym panu pomóc.

Podziwiał ją, że mimo tego, co jej do tej pory zrobił, ona wciąż próbowała trzymać fason. Pozostały w niej niemieckie odruchy z pierwszego małżeństwa. „Zatem niezupełnie jest Polką” – ocenił. „Polacy nie potrafią się tak dostojnie zachowywać”. Usiadł na stole i bez owijania w bawełnę przeszedł do sedna.

– Kto dowodzi polskim podziemiem? – Wcześniej dodawał lekki uśmieszek, gdy zadawał pytania. Teraz był poważny, co pozwalało sądzić, że żarty się skończyły.

– Paluch.

– Proszę mi tu nie kłamać. Palucha już nie ma w Polsce.

Joanna miała ochotę się zaśmiać. Niemiecka dokładność po raz kolejny dała plamę na całego, skoro nawet nie wiedzieli, kto zasiada w ich urzędach. Widział go nawet podczas bankietu zwołanego przez Alera Von Hahna, a mimo to wciąż twierdzi, że go nie ma? To niech pozostanie w swoim świecie.

– W takim razie nie wiem. Powiedziałam pierwsze lepsze nazwisko, jakie mi przyszło do głowy.

Złapał ją za głowę i z całej siły uderzył nią o stół tak, że pojawiło się pękniecie na twarzy.. Nie wiedziała, ile jeszcze litrów krwi ma w sobie, ale jak tak dalej pójdzie, to Bairich wypompuje z niej całą.

Już od pierwszego dnia miała świadomość, że jeśli nie powie wszystkiego, co Bairich chce usłyszeć, to ją zabije. Początkowo obawiała się spotkania ze śmiercią, ale od wczorajszego dnia zakiełko-wało w niej poczucie obojętności. Zależało jej, aby nie wydać swoich współtowarzyszy.

311

– No dobra, przejdźmy w takim razie do innego pytania – zasugerował

Bairich, a jego swobodny ton irytował Joannę. – Niech mi pani powie, jakimi oddziałami dowodzi dowódca polskiego podziemia.

„To on nawet nie wie, z kim ma do czynienia?” – pomyślała z przekąsem.

Uważała, go za eksperta w swojej dziedzinie, a okazało się, iż on nawet nie ma podstawowych informacji o wrogu, z którym zamierza stoczyć walkę.

– To wydaje mi się, że już pan zdołał ustalić, więc po co pan mnie o to pyta?

– Naprawdę, muszę to pani przyznać. Pani pyskatość jest godna po-dziwu, lecz jak sama pani widzi, do niczego to nie prowadzi. – Założył

ręce na wysokości klatki piersiowej i wyniośle patrzył na przesłuchiwaną.

– Wcześniej czy później i tak się dowiem, i to nie ważne, czy od pani, czy od innych, których pojmałem. Pani daję szansę z tego wyjść, lecz i moja cierpliwość ma swoje granice.

Daje tę możliwość od kilku dni, a mimo to nadal jest zmuszona z nim siedzieć, więc niech się zdecyduje, czy daje szansę, czy zmusza ją do od-powiadania na pytania.

– To w takim razie, czemu nie mogę wyjść, skoro daje mi pan szansę?

Odpowiadam na pańskie pytania, a mimo to wciąż jestem tu przetrzymywana wbrew swojej woli.

– Bo nie odpowiada pani na pytania konkretnie. Iloma żołnierzami dysponuje polskie podziemie?

Znów nie odpowiedziała, co wprowadziło Bairicha w zadowolenie. Podszedł do niej, rozkuł kajdanki i z cały sił popchnął ją o ścianę. Dobiegł do niej i wymierzał jej ciosy w brzuch i w twarz, a gdy upadła na podłogę kopał ją po wszystkich częściach ciała. Krew już po raz któryś z rzędu wypłynęła jej z ust i z nosa. Nawet jej oczy mocno się zaczerwieniły. Sierżant dostrzegł, że przesłuchiwana traci kontakt z rzeczywistością, zatem podniósł ją, a jej ręce przyczepił do haka przypiętego do ściany. Wisiała ze zwieszoną głową. Pomagało to ofierze przesłuchania nie zemdleć zbyt szybko.

– Widzi pani, do czego panią zaprowadził upór? Do tego, że tylko pani cierpi, a jest przecież taki łatwy sposób by sobie pomóc.

– I mam potem patrzeć za siebie, bo ktoś z Polaków będzie chciał

mnie zabić w odwecie za wydanie? Niech pan przyzna, że jest to mało kusząca wizja.

312

– Ochronimy panią. – Po raz pierwszy wykazał się empatią, lecz Joanna nie wierzyła w jego czułe serce.

– Jest pan potworem, podobnie jak wszyscy Niemcy. Pan został stworzony do zadawania bólu innym. Gardzę pańską osobą.

Napluła mu w twarz. Wytarł ją i z całej siły uderzył ją w nos, co spowodowało uwolnienie kolejnego strumienia krwi. Ciężko dyszała, a połamane żebra utrudniały oddychanie. Przez moment chciała, żeby ten koszmar się skończył, ale do końca było jeszcze daleko. Przez następne godziny odpowiadała wymijająco. Z każdym jej „nie” Bairich stawał się coraz bardziej bezwzględny. Od bicia przeszedł do cięcia nożem i podtapiania w wiadrze wody. Podczas tego przesłuchiwania był bliski zabicia jej. Gdy widział, że traciła przytomność przestawał i czekał, aż jej zmysły staną się na powrót wrażliwe. Potem znowu pytał i gdy nie odpowiedziała tak jak chciał, znów się nad nią znęcał. Trwało to całą noc. Spojrzał na zegarek.

– Wie pani, że całą noc spędziliśmy na dyskusji? Właśnie wybiła siódma. Uważałem panią za osobę, która nie umie kłamać, a w trakcie tych kilku dni wyszło, że nawet mnie pani potrafiła okłamać. Człowieka, który z kłamstwami ludzi ma do czynienia codziennie. Gdyby nie pewne pani reakcje uwierzyłbym w te kłamstwa.

Joanna już nie miała sił się opierać.

– Chce pan wiedzieć kto dowodzi powstaniem? – Pojawił mu się błysk w oku. – Ignacy Paderewski. Jeden z naszych właśnie idzie się z nim przywitać i próbuje go przemycić do Poznania.

– Bzdura. – Słyszał o tym wielkim pianiście. Był on popularny w Niemczech przez wzgląd na jego rozmowę z prezydentem Woodrowem Wilsonem, na podstawie której prezydent umieścił trzynasty punkt w swoim orędziu, mówiącym o utworzeniu niepodległego Państwa Polskiego. – Paderewski wciąż jest w Londynie.

– I myśli pan, że nie udało nam się dostać do Londynu?

– Pewnie się udało, ale i tak, kiedy przypłynie do Gdańska, to do Poznania będzie musiał przybyć naszymi torami, a wtedy skierujemy go w stronę Warszawy. Mamy do tego prawo.

Nie było takiego prawa. Nikt nie może być deportowany z kraju, jeżeli nie zagraża jego suwerenności. Jej syn miał nawiązać kontakt z polskim 313

patriotą i przekonać go do przybycia do stolicy Wielkopolski. Miała nadzieję, że mu się udało.

– Macie takie prawo, podobnie jak macie prawo przyjmować naszych do własnego wojska.

– Tak, wielokrotnie żeśmy to robili w trakcie wojny, między innymi pani drugi mąż walczył w naszej sprawie pod Verdun. – Wspomnienie Łukasza Warteckiego wywołało u niej pojawienie się łez, które szybko jednak powstrzymała.

– Robiliście to po wojnie i to nawet w Poznaniu.

– Nie wydaje mi się – rzekł z pewnością w głosie.

– Czyżby? – Było jej już wszystko jedno, bo nawet gdy wyjawi mu tę informację, to już jest musztarda po obiedzie. Mleko się rozlało. – Mówi coś panu Wach- und Sicherheitsdienst, czy po polsku Służba Straży i Bezpieczeństwa?

– Mówi. Sam nawet wybierałem ochotników.

– Czyżby? – powtórzenie tego pytania wywołało u Bairicha zainteresowanie. – A co pan powie na to, że powołał pan do armii sześć tysięcy Polaków?

– Proszę nie robić ze mnie głupca. Sam ich zgłosiłem.

– Prawda. Ale nie pan ich wybierał. – Bairich ewidentnie nie wiedział, do czego zmierzała Joanna. Po kilku dniach przesłuchania w końcu zamierzała mu przekazać informacje, które mogą mu się do czegoś przydać.

Zamienił się w słuch. – Myśli pan, że moja wizyta u Alera Von Hahna była przypadkowa? Że naprawdę zależało mi, aby rozmawiać z wami o potędze Niemiec? Pan nie może być taki naiwny. .

– Przyznaję, że od tego momentu mocniej panią podejrzewałem i jak się okazało – słusznie.

– Tylko, że już wtedy było za późno. A przypieczętował pan swoją porażkę poprzez zgłoszenie Polaków, których sami wybraliśmy. Służba Straży i Bezpieczeństwa, czy jak wy to nazywacie Wach- und Sicherheitsdienst, składa się wyłącznie z Polaków.

– Brednie. – Świadomość, że może to być prawda powaliła żołnierza na kolana. Stał przed drzwiami, które były otwarte, ale bał się zobaczyć, co jest za nimi. Ciekawość ciągnęła go do poznania tej tajemnicy.

314

– Jednakże, załóżmy, że mówi pani prawdę. To skąd pani wie, jak ja wybierałem ludzi?

– Nie musieliśmy tego wiedzieć. Wystarczyło, że zobaczyliśmy pańską teczkę z listą ochotników do powołania.

– Miałem ją cały czas na oku. Nie dalibyście rady mi jej zabrać.

– Pożyczyliśmy ją tylko na chwilę, a oddaliśmy łudząco podobną do pańskiej, tylko że z naszymi kandydatami.

Następnie Joanna opowiedziała mu, jak podmienili nazwiska w dokumentach i podrzucili kopię. Im dłużej Wartecka odpowiadała na jego pytania, tym bardziej Bairich bladł. Wolał nie wiedzieć, do czego dopuścił.

Do pilnowania porządku w Poznaniu powołał jeszcze jeden oddział i to liczniejszy niż Straż Ludowa. Polskie podziemie zagrało mu na nosie, a on nawet nie umiał wychwycić tego przekrętu. Do tego świadomość, że państwo niemieckie opłacało Polaków, uzbroiło ich i zapewniło mieszkanie, wywołała w nim odrazę do samego siebie. Przegrał, bo po raz pierwszy ktoś go naprawdę przechytrzył.

– Chce mi pani powiedzieć, że w Wach- und Sicherheitsdienst są sami Polacy?

– Wreszcie pan to zrozumiał.

Zatem role się odwróciły, bo teraz to Joanna śmiała się od ucha do ucha, a Bairich był przerażony jak dziecko, które chowa się przed rodzicem, obawiając się lania. Widok tego potężnego Niemca sparaliżowanego strachem wywołał u Joanny śmiech, który Bairich odebrał jako werdykt niosący jej zwycięstwo. On nie mógł przegrać, nie z Polką.

Z wściekłością wymierzył jej cios w twarz, potem kolejny, następnie całą ich serię, praktycznie bez przerwy okładając panią Koenig pięściami, na co ona odpowiadała mu coraz głośniejszym śmiechem. Póki otwierały się jej oczy, symbolizowały mu jego porażkę.

Po dłuższej chwili oczy Joanny patrzyły już gdzieś w dal. Na nic już nie zwracała uwagi, niczego już nie odbierała, a nawet nie odczuwała bólu. Opuściła swoje ciało, lecz Bairichowi nie przeszkadzało to, żeby wciąż ją okładać.

Skończył, gdy twarz Warteckiej była nie do poznania. Ciężko dyszał.

Spojrzał na ręce, na których była jej krew. To samo chciał zrobić każdemu Polakowi, który został przez niego nieopatrznie powołany do Służby 315

Straży i Bezpieczeństwa. Po raz pierwszy od momentu wojny trzęsły mu się ręce. Po wojnie panował w państwie nieporządek i właśnie teraz odczu-wali jego skutki. Teoretycznie nad Wielkopolską władzę sprawowali Niemcy, ale Polacy zdobywali coraz więcej wpływów w różnych innych miastach. „Ale żeby dopuścić do takiego zaniedbania? I to pod moim okiem?”

– Nie potrafił zaakceptować polskiego zwycięstwa.

Jedyny plus przesłuchania Joanny był taki, że dowiedział się dwóch znaczących informacji: Wach- und Sicherheitsdienst było opanowane przez Polaków oraz że jeden z największych polskich patriotów przybywa do Polski.

– Panie sierżancie, czy…

– Konia! – krzyknął na szeregowego i wybiegł z pokoju przesłuchań. Pierwszym, który miał się dowiedzieć o tych rewelacjach był

Aler Von Hahn.

Rozdział 24

6 stycznia 1919, lotnisko Ławica

Mierzył do niego z mauzera. Chciał wywołać strach, lecz Niemiec czuł

wyłącznie swoją wyższość. Im bardziej Krzysiek się irytował, tym większą przyjemność odczuwał przeciwnik, tak jakby całym swoim ciałem mówił: zastrzel mnie.

– Wiesz kim jestem?!

– Nie, ale najprawdopodobniej za chwilę się dowiem. – Chłodny, kalku-lujący wszystko sposób wypowiedzi wybił młodzieńca z kontekstu. Zże-rała go nienawiść do Niemca, zarówno za próbę powstrzymania pociągu z Paderewskim i całą elitą dyplomatyczną z Wielkiej Brytanii, jak i za grożenie Wiktorii strzałem w głowę, ale najbardziej za zabójstwo matki.

– Krzysztof Wartecki, może teraz gdzieś ci dzwoni?!

– Niech pomyślę… –zamyślił się teatralnie. Udawał, że błądzi myślami.

Zależało mu na zdenerwowaniu Polaka, bo jak tylko się przedstawił, to przed oczami pojawił mu się jej obraz. – Nie przypominam sobie.

– Przestań ściemniać Bairich! Doskonale wiesz, kogo mam na myśli!

To była ostatnia ofiara pańskiego przesłuchania. Albo raczej morderstwa.

– Aaa, teraz sobie przypominam. Pani Koenig.

– Wartecka!

– No to mówię, pani Koenig. Po co mnie pan poprawia?

Przeładował broń i zacisnął palec na spuście. W każdej chwili był gotowy strzelić, lecz irytowało go, że tamten nie czuje strachu i zachowuje się, jakby był w całkiem komfortowej sytuacji.

– To była Polka z urodzenia! Którą ty zatłukłeś!

– Więc strzelaj, na co czekasz? – zachęcał go z uśmieszkiem na twarzy.

– Krzysiek, nie rób tego! – Obaj spojrzeli na Wiktorię Rodnas, która pojawiła się nagle, jakby spod ziemi. – On tego pragnie, nie widzisz?!

317

– Nie wtrącaj się! To sprawa między mną a nim!

Wiktoria powoli zbliżała się do ukochanego. Widziała determinację w jego oczach. Chciał pozbawić go życia. Podobnie jak to zrobił z tamtym Niemcem, tak i tutaj nie miało to nic wspólnego z obroną. To zwykłe morderstwo.

– Krzysiek, nie jesteś taki jak on – próbowała przemówić do niego swoją czułością. – On został stworzony do zabijania. Ty natomiast…

– Strzelaj śmiało! Pokaż, że jesteś mężczyzną!

– Zamknij się, Bairich! Nie z tobą rozmawiam.

– Nie słuchaj jej! Próbuje z ciebie zrobić mięczaka! Pokaż, że jesteś facetem! Zastrzel mnie!

– Nie waż się do niej tak zwracać, bydlaku! – Podszedł do niego i kolbą karabinu uderzył go w twarz. Niemiec się nie bronił, oczekiwał tego uderzenia, dlatego zaczął się śmiać, a im dłużej to robił, tym jego śmiech potęgował.

– Krzysiek, nie jesteś taki jak on! – Podbiegła do niego, lecz gdy skierował mauzera w jej stronę momentalnie zmieniła się w posąg. Patrzyła na lufę karabinu skierowanego w swoją stronę, a jej wyobraźnia dokładała do tego obrazu wypadający pocisk. To był ułamek sekundy.

Bairich otrząsnął się po uderzeniu i z powrotem zaczął się śmiać.

– Oto chodzi. Pokaż, że jesteś mężczyzną. Zabij mnie.

– Rozumiem, co w tobie siedzi. – Wiktoria nie dawała za wygraną.

– Jesteś wściekły na niego, bo zabił twoją matkę. Rozumiem, że chcesz się na nim zemścić. Ale nie widzisz, że on tego pragnie? Chce, żebyś był taki jak on!

– Bądź mężczyzną! Zastrzel mnie!

– Nie słuchaj go – mówiła, coraz bardziej tonąc we łzach. – Nie w takim Krzyśku się zakochałam. Pokochałam miłego, szarmanckiego…

– Bla, bla, bla. Piękne bajki, a teraz do rzeczy. Pokaż, że jesteś mężczyzną!

– Nie masz prawa się tak do niej odzywać!

– Nie rób tego! – Wiktoria oparła się na jego rękach, widząc, że znowu chce wymierzyć cios Niemcowi. Przez chwilę z nią walczył, chwilę później się uspokoił, lecz jego nienawiść nie minęła. Podjęła wcześniejszy 318

wątek. – Nie jesteś mordercą! Nie jesteś taki jak on! Jesteś dobrym człowiekiem. Wiem, że jesteś!

Bairich nie reagował, widział w jego oczach nienawiść i wiedział, że naciśnie na spust. Karabin wciąż był wymierzony w jego kierunku. Sierżant wciąż miał nadzieję, że Wartecki wystrzeli. Nie chciał umierać, ale tylko tak widział swoją szansę na ucieczkę. Mała szansa, żeby zabił go od razu, bo w głowę nie trafi, jeśli będzie się poruszał, a w serce tym bardziej.

Dlatego potrzebował powodu, żeby ktoś mógł pomyśleć, że nie żyje i młody kapral zamierzał mu go dać. Jednakże Wiktoria opierała się na jego ramionach. Wciąż mówiła o tym, jaki jest czuły, troskliwy, opiekuńczy, spokojny, rozważny. . Wyliczając jego cechy i zachowania, nie wymieniła oczywiście chęci mordu.

Krzysiek chciał do niego strzelić. Chciał, żeby pocisk przeszył jego głowę, podobnie jak przeszył głowę Niemca, którego zastrzelił podczas walk o prezydium policji. Jednak po krótkiej chwili dobiegł do niego głos nawo-łujący do… odpuszczenia. Nienawiść zamieniała się w darowanie winy.

Wybuchła w nim wewnętrzna walka między nienawiścią a wybaczeniem.

Efektem ubocznym tej walki był trzęsący się karabin w jego rękach i chwilę później zmuszał się, żeby patrzeć ze złością na Niemca.

Dłużej tej walki nie był w stanie już prowadzić. Opuścił broń. Wiktoria odetchnęła z ulgą i mocniej się do niego przytuliła, na co on odwzajemnił

jej uścisk.

Lars Bairich nie mógł znieść kolejnej porażki, którą otrzymał na skutek działań jednej rodziny. Najpierw jego matka zrobiła go w konia i tuż pod jego nosem wprowadziła do Wach- und Sicherheitsdienst polskich żołnierzy, a teraz jej syn nie strzelił do niego, żeby pomóc mu w ucieczce. Drugiej porażki nie mógł przeboleć.

Wyciągnął pistolet i wycelował w stronę Warteckiego. Po chwili nastąpił

huk, który zagłuszył wszelkie dźwięki w pobliżu lotniska. Zakochani początkowo nie wiedzieli, co się dzieje i gorączkowo rozglądali się po okolicy. Dostrzegli Bairicha leżącego na ziemi, pod którym uzbierało się już sporo krwi z nogi przestrzelonej przez Krzyśka oraz z jego piersi, przez którą przeszedł

pocisk. Odwrócili się i dostrzegli tego, który strzelił. Był to podporucznik Andrzej Kopa, który zjawił się niezauważenie w pobliżu. Opuścił pistolet.

319

– Wybaczenie kapralu jest bardzo szlachetne, ale życie ze świadomością, że kat twojej rodziny jest gdzieś na wolności, to już ciężka sprawa.

Dobrze, że mu się oparłeś. – Po czym odszedł, zostawiając ich samych.

Choć zgiełk bitewny już dawno przycichł, Wartecki dopiero teraz poczuł, że już po wszystkim. Od momentu, gdy Wiktoria powiedziała mu o śmierci matki, przez cały czas szukał tego, który to zrobił. Nie mógł

ukarać tych, którzy zabili jego ojca, był natomiast blisko ukarania tego, który zabił jego matkę. Cieszył się, że jednak tego nie zrobił. Wiktoria miała rację. Nie jest taki jak oni. Nie jest żądny krwi. Jest inny, bo walczy o wolność dla Polaków, ale nie pastwi się nad Niemcami, którzy im tę wolność zabrali.

Uwolnił się od kata. Czuł się Polakiem i żałował jedynie tego, że nie mógł uratować swojej matki, kiedy zabierał ją Bairich. Cieszył się, że była przy nim Wiktoria. Gdyby nie ona, to prawdopodobnie zastrzeliłby Niemca i stałby się takim samym potworem jak on. Przytulił ją z wdzięcznością.

Paderewski miał rację, trzeba odróżnić walkę od zemsty…

Document Outline

- _Hlk105173706

- _Hlk110533894

- _Hlk105238417

- _Hlk101947285

- _Hlk105182629

- _Hlk105325498

- _Hlk105434483

- _Hlk105434258

- _Hlk110778399

- _Hlk102731596

- __DdeLink__15550_1026359979

- _Hlk110867889

- Rozdział 1

- Rozdział 2

- Rozdział 3

- Rozdział 4

- Rozdział 5

- Rozdział 6

- Rozdział 7

- Rozdział 8

- Rozdział 9

- Rozdział 10

- Rozdział 11

- Rozdział 12

- Rozdział 13

- Rozdział 14

- Rozdział 15

- Rozdział 16

- Rozdział 17

- Rozdział 18

- Rozdział 19

- Rozdział 20

- Rozdział 21

- Rozdział 22

- Rozdział 23

- Rozdział 24

Table of Contents

_Hlk105173706

_Hlk110533894

_Hlk105238417

_Hlk101947285

_Hlk105182629

_Hlk105325498

_Hlk105434483

_Hlk105434258

_Hlk110778399

_Hlk102731596

__DdeLink__15550_1026359979

_Hlk110867889

Rozdział 1

Rozdział 2

Rozdział 3

Rozdział 4

Rozdział 5

Rozdział 6

Rozdział 7

Rozdział 8

Rozdział 9

Rozdział 10

Rozdział 11

Rozdział 12

Rozdział 13

Rozdział 14

Rozdział 15

Rozdział 16

Rozdział 17

Rozdział 18

Rozdział 19

Rozdział 20

Rozdział 21

Rozdział 22

Rozdział 23

Rozdział 24