Jerzy Stempowski

W dolinie Dniestru

Pisma o Ukrainie

Wybrał, opracował, posłowiem i przypisami opatrzył

Andrzej Stanisław Kowalczyk

Biblioteka „Więzi”

Tom 302

Warszawa

W DOLINIE DNIESTRU

Na świat przyszedłem w rodzinie polskiej na Ukrainie w roku 1894.

Słowa te, z pozoru tak proste, wymagają dziś mnóstwa objaśnień.

Rzecz w tym, że narodowość rodziców miała w owych czasach nieco inne znaczenie niż dziś. Pokolenie młodsze przyzwyczaiło się uważać narodowość za pewnego rodzaju fatum rasowe, ciążące dziedzicznie na każdym nowo narodzonym. Każdy, mówiono nam, rodzi się Niemcem czy też Murzynem i później dopiero ewentualnie staje się człowiekiem, jeżeli w ogóle już dochodzi do takich ostateczności.

Do doliny Dniestru pojęcia te zostały przeniesione z Zachodu stosunkowo późno i nie jestem pewien, czy i dziś jeszcze nie są tam rzeczą nową i obcą. Na zachodzie Europy widzimy wszędzie wzdłuż granic językowych zamki warowne, mury, szańce, świadczące, że walczono tam przez długie czasy o każdą wieś, o każdy łan. Za naszej pamięci toczyły się zażarte walki o posiadanie każdej szkoły, każdej fabryki, każdego sklepiku, każdego wreszcie pakietu akcji. W ogniu tych walk narody Zachodu potrafiły tu i ówdzie ustalić mniej lub więcej pewnie swe granice, wypędzić obcych, odmówić wiz cudzoziemcom i wytworzyć pozory jednolitości wewnętrznej.

Za mojej pamięci w Europie Wschodniej nie było jeszcze nic podobnego. Cała ogromna część Europy, leżąca między Morzem Bałtyckim, Morzem Czarnym i Adriatykiem, była jedną wielką szachownicą ludów, pełną wysp, enklaw i najdziwniejszych kombinacji ludności mieszanej. W wielu miejscach każda wieś, każda grupa społeczna, każdy zawód niemal mówił odmiennym językiem. W mojej ojczystej dolinie średniego Dniestru ziemianie mówili po polsku, włościanie – po ukraińsku, urzędnicy – po rosyjsku z odcieniem odeskim, kupcy – po żydowsku, cieśle i stolarze – jako filiponi i staroobrzędowcy – po rosyjsku z odcieniem nowgorodzkim, kabannicy mówili swym własnym narzeczem. Prócz tego w tej samej okolicy były jeszcze wsie szlachty zagrodowej mówiącej po polsku, takiejże szlachty mówiącej po ukraińsku, wsie mołdowańskie mówiące po rumuńsku; Cyganie mówili po cygańsku, Turków wprawdzie już nie było, ale w Chocimiu po drugiej stronie Dniestru i w Kamieńcu stały jeszcze ich minarety. Przewoźnicy na Dniestrze nazywali jeszcze wciąż brzeg podolski Laczczyna i brzeg besarabski Tureczczyna, jakkolwiek i Polska i Turcja należały tam już do dość odległej przeszłości.

W jarach i lasach mieszkali nadto poza osiedlami tzw. jarowi ludzie, o dzikich brodach i niepewnym spojrzeniu, którzy na pozór nie mówili żadnym językiem.

Pomijam tu już drobniejsze osobliwości w rodzaju Bucniowiec, gdzie wszyscy Żydzi byli obywatelami tureckimi i nigdy nie służyli w wojsku, ponieważ najmłodszy z nich według paszportu liczył pięćdziesiąt lat wieku.

Wszystkie te odcienie narodowości i języków znajdowały się nadto w stanie częściowo płynnym. Synowie Polaków stawali się nieraz Ukraińcami, synowie Niemców i Francuzów – Polakami. W Odessie działy się rzeczy niezwykłe: Grecy stawali się Rosjanami, widziano Polaków wstępujących do Sojuza Russkawo Naroda. Jeszcze dziwniejsze kombinacje powstawały z małżeństw mieszanych.

– Jeżeli Polak żeni się z Rosjanką – mawiał mój ojciec – dzieci ich są zwykle Ukraińcami lub Litwinami.

Stosunkowa płynność narodowości utrzymywała w potentatach administracji carskiej nadzieję, że przy pomocy pewnego nacisku uda się przerobić wszystkich na Rosjan. Nadzieje te były płonne. Presja administracji nie tylko nie zmniejszyła liczebnie narodów starszych, ale budziła do życia ludy coraz nowe. Za mojej pamięci rozwinął się właśnie ruch narodowy ukraiński, litewski i białoruski.

Wielu stosunkowo zmieniało język ojczysty, ale żaden z tych języków nie ginął. Za mojej młodości kilka z nich z narzeczy chłopskich rozwinęło się w piękne języki literackie, w których pisano pełne nieznanego przedtem uroku wiersze. Gdy jedna z tradycji narodowych zaczynała słabnąć, z narodowości sąsiednich przybywali neofici, by ją podtrzymać.

Tajemnica tych dziwnych i zawiłych procesów była w istocie rzeczy bardzo prosta. W czasach tych narodowość nie posiadała charakteru nieuniknionej fatalności rasowej, ale w znacznej mierze była dziełem wolnego wyboru. Wybór ten nie ograniczał się do języka. W dolinie Dniestru, przez którą przeszły echa tylu wielkich cywilizacji, każdy język niósł w sobie inne tradycje historyczne, religijne, społeczne, każdy stanowił pewną postawę moralną, wytrawioną wiekami tryumfów, klęsk, marzenia i sofistyki.

Wybór ten nosił czasami cechy oportunizmu. Coś podobnego widziałem podczas moich ostatnich wędrówek w Użhorodzie, który teraz przybrał znów węgierską nazwę Ungvár. Na głównej ulicy zwanej Corso słyszałem wyłącznie prawie mowę węgierską. Pewien stary obywatel tego miasta na moje pytanie, czy w Użhorodzie zawsze było tak wielu Węgrów, odpowiedział:

– Eh, nie. I teraz nie ma ich wielu. Zmienili się tylko urzędnicy, ale spacerowicze Corsa są zawsze ci sami. Za czasów austriackich mówili po niemiecku i po węgiersku, za czeskich – po czesku, za ukraińskich – po ukraińsku, dziś zaś znów mówią po węgiersku.

Częściej jednak wybór taki pochodził z głębokiego namysłu i posiadał niemałą siłę przekonania. W ostatnich czasach widziałem kilka takich osobliwych wyborów. W czasach, kiedy zasięg języka rosyjskiego cofnął się aż poza granice sowieckich republik białoruskiej i ukraińskiej, powstały w różnych miejscach grupy używające z wolnego wyboru języka rosyjskiego. Przed kilku laty widziałem w Krzemieńcu zamożne rodziny żydowskie, mówiące w domu po rosyjsku, nie odcieniem odeskim lub berdyczowskim, który miałby przynajmniej wytłumaczenie historyczne, ale najstaranniejszym akcentem petersburskim, pochodzącym z zamiłowania i lektury najlepszych autorów. Również na Rusi Przykarpackiej część inteligencji stara się mówić po rosyjsku. W pewnym miasteczku odwiedziłem redakcję miejscowej gazety drukowanej w dziwnym języku rosyjskim, niezręcznym i archaicznym, z którego uśmiałby się niemało mieszkaniec Petersburga. Zastałem tam głównych współpracowników. Jeden z nich pochodził z mieszanego małżeństwa polsko-rosyjskiego i spędził dzieciństwo w Warszawie, drugi zaś, mówiący najpoprawniej, którego wziąłem zrazu za emigranta z Rosji, okazał się byłym oficerem austriackim. Najwidoczniej z dala od źródła, w zmiennym biegu historii, język Moskwy i Petersburga miał już wygasnąć w Karpatach, ale z całego świata zbiegli się tam różni ludzie, by iskrę tlejącą jeszcze w popiele rozdmuchać. W tym samym czasie Władysław Chodasiewicz, Polak z ojca i matki, zajął miejsce pierwszego poety rosyjskiego.

W mojej młodości tego rodzaju procesy nurtowały całe kresy wschodnie starej Rzeczypospolitej. Życie wewnętrzne grup narodowościowych pogłębiało się i rafinowało przez ponownie dokonywane wybory indywidualne i niezbędną do tego interpenetrację, wybór bowiem wymaga rozważenia przynajmniej dwóch alternatyw w całej ich rozciągłości, stanięcia na rozdrożu, z którego widać od wewnątrz obie drogi. Za mego dzieciństwa dawne kresy ukraińskie były takim wielkim rozdrożem, z którego, oprócz wszystkich bocznych ścieżek, wychodziły cztery drogi: jedna prowadziła do Kijowa, druga do Krakowa, trzecia do Petersburga i czwarta wreszcie, która wówczas nie prowadziła jeszcze do Palestyny, ukazywała w końcu wielką księgę, łączącą w tajemniczy sposób niezmiernie zróżniczkowany świat Izraela.

Ta droga nie była w ścisłym znaczeniu przedmiotem wyboru. Byle kto nie mógł zostać Żydem. Czynnik wyboru miał tu nieco inną postać. Wśród Żydów wybierano przyjaciół i towarzyszy pracy. W majątku mego wuja, Feliksa Hanickiego, nawet część służby folwarcznej składała się z Żydów. Wieczorem główny ekonom, Fiszel Grubman, z czarną brodą i twarzą spaloną przez słońce na kolor starej cholewy, przychodził na naradę gospodarską. Gdy mój wuj nie był z niego zadowolony, wkładał okulary i witał go zimno słowami:

– Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

Była to aluzja do tego, że Fiszel ma gojowską głowę i że zrobił jakieś głupstwo. Czuły na takie aluzje Fiszel schylał smutno swój „gojowski Kopf” i z rezygnacją odpowiadał:

– Nu, niech będzie.

Wychowany w tych tradycjach, doznałem, podobnie jak wielu moich rówieśników, niemałego rozczarowania, kiedy spotkałem się potem w Polsce z uczuciami narodowymi objawianymi hałaśliwie, wyzywająco, niemal bezwstydnie. Manifestacje takie wydały mi się czymś w bardzo złym smaku, dobrym co najwyżej dla dorobkiewiczów i prostaków.

Pojęcia te, wyniesione z doliny Dniestru, pozostały dla mnie żywe i aktualne, nawet wtedy gdy inne wspomnienia mojej bliższej ojczyzny pokryły się mgłą oddalenia. W okresie 1919–1939 byłem świadkiem wielu nieprzejednanych walk narodowościowych, w których akty przemocy i brutalności podzieliły, zdawało się niepowrotnie, na wrogie grupy całą Europę Wschodnią. Stara cywilizacja tej części kontynentu, która na przestrzeni wieków dała życie tylu różnym ludom, zdawała się należeć do przeszłości. Mam jednak wrażenie, że zmiany te były raczej powierzchowne niż istotne. Nacjonalizm na modłę zachodnią zniszczył jedynie zwierzchnią warstwę ludów, ich inteligencję. Lud nie brał udziału w walkach i egzaltacjach. Nawet w tej nieznośnie dusznej i przykrej atmosferze, jaka wytworzyła się na naszych kresach po tzw. pacyfikacji Małopolski Wschodniej, wystarczyło odejść dalej od urzędów, gazet i organizacji społecznych, aby wszędzie słyszeć słowa pojednania. Dla ludzi mego pokolenia, już przed czasem samotnych i smutnych w tym niegościnnym klimacie moralnym, słowa te posiadały doniosłe znaczenie.

*

Dolina Dniestru pełna była wspomnień historycznych, pamiątek po wszystkich wielkich cywilizacjach Europy. Kolonie greckie, powstałe na północnym brzegu Morza Czarnego na długo przed bitwą pod Salaminą, promieniowały głęboko w głąb stepów. Już przed Grekami inne ludy śródziemnomorskie odwiedzały te brzegi spalone słońcem. Potem bywali tam Rzymianie, których potomkowie utrzymali się dotąd w dolinie Dniestru.

Wędrówki ludów starły z oblicza ziemi większość pamiątek starożytnych. Kilka łańcuchów kurhanów znaczy drogi, którymi mało znane ludy ciągnęły przez Ukrainę. Inne ludy, idące bliżej morza, zostawiały na swej drodze kamienie ciosane z gruba w formie kobiet, tzw. baby. Nie wiemy dobrze, z jakich pobudek noszono tak ciężkie kamienie przez niezmierzone stepy, bezdroża i trudne przeprawy na rzekach. Patrząc na kurhany i «baby», widzimy przy pracy ludy, które zachwiały potęgą Rzymu. Po zaspokojeniu głodu i pragnienia ludy te rozporządzały jeszcze niebezpieczną nadwyżką energii.

W wieku XVI, po tysiącu latach migracji i inwazji, podróżni opisują Ukrainę jako olbrzymi pusty step, zamieszkały na południu przez Tatarów pasterskich. Obraz ten wydaje się jednak mocno powierzchowny. W ogrodzie, w którym spędziłem pierwsze lata dzieciństwa, stały trzy stare drzewa derenia, posadzone tam przed wiekami dla zaznaczenia miejsca. U stóp ich leżał kamienny krzyż z wieku XI, obok którego znajdował się grób przedhistoryczny. Z dala od dróg uczęszczanych przez ludy wędrowne i wojownicze życie biegło nieprzerwanie, pokolenia pogańskie ustępowały miejsca pokoleniom chrześcijańskim i pobożna ręka, na modłę starożytną, znaczyła groby drzewami przywiezionymi z Azji Mniejszej.

Łacina pojawiała się dwukrotnie w dolinie Dniestru. Pierwszym razem przynieśli ją koloniści rzymscy, których potomkowie mieszkają dotąd w południowej części doliny. W piętnaście wieków później, tym razem z północy, wpływy Zachodu pojawiły się w postaci otoczonej nową sławą łaciny humanistów. Do wieku XVIII łacina pozostawała językiem oficjalnym dawnej Rzeczypospolitej, mową ludzi wolnych, szlachty i klerków. Cała Ukraina czytała wówczas po trosze Cycerona i Wirgiliusza i najlepsza parodia Eneidy napisana została po ukraińsku przez Kotlarewskiego.

Autorytet łaciny nie przeżył upadku starej Rzeczypospolitej. Za moich czasów uczono jeszcze łaciny w gimnazjach na Ukrainie, ale był to już język martwy, pozbawiony swej rangi społecznej. Polakom i Żydom, stanowiącym większość uczniów, łacina służyła jeszcze za bilet wstępu do grupy tzw. inteligencji, która odegrała tak wielką rolę w historii tej części Europy. Dopiero w czasach sowieckich ten ostatni ślad wpływów Zachodu znikł z programów szkolnych.

Miejsce łaciny zajął w wieku XVIII francuski. W każdym starym dworze na Ukrainie można było znaleźć szafę, w której tliły się złocone grzbiety książek wieku oświecenia. Nawet w skromnych dworkach, póki była tam jeszcze izba nosząca nazwę salonu, była również i książka francuska. Przez półtora wieku francuski był językiem uniwersalnym Europy Wschodniej. W salonach Kiszyniowa Puszkin porozumiewał się po francusku z emigrantami z Bałkanów, wyzwalających się właśnie spod panowania tureckiego.

Francuski odgrywał na Ukrainie osobliwą rolę w stosunkach polsko-rosyjskich. Kobiety nie uczyły się wówczas wcale rosyjskiego. W ignorancji tej była częściowo zraniona duma wydziedziczonych i pogarda dla nowych władców kraju. Zresztą Rosjanie, których widywano najczęściej na Ukrainie, urzędnicy i wojskowi, nie należeli do inteligencji rosyjskiej i u niej również znajdowali się w pogardzie. Przyznać należy, że oni sami orientowali się nie najgorzej w tych subtelnościach, i jeżeli któremu z nich zdarzyło znaleźć się w domu polskim, zaczynali rozmowę po francusku, dając w ten sposób do poznania, że nie są, być może, barbarzyńcami, za jakich uchodzą. Rozmówcy polscy uważali ten wstęp za uznanie ich prawa do pozostawania cudzoziemcami wobec władz rosyjskich, i rozmowa toczyła się już gładko, oscylując między uprzejmością i rezerwą. Język francuski pozwalał obu stronom przenieść się na teren konwencyjny, do pewnego rodzaju strefy idealnej, w której obrębie nawet nieprzejednani wrogowie znajdowali przyjemność we wzajemnym świadczeniu sobie uprzejmości.

Język dworu i szlachty, francuski, utrzymał się na Ukrainie mimo upadku Rzeczypospolitej i ruiny szlachty. Francja stała się tymczasem republiką i język Victora Hugo stał się językiem wolności, językiem kultury patrzącej w przyszłość. Książka francuska znalazła się w rękach wszystkich wierzących w mądrość instytucji politycznych Zachodu. Moją pierwszą książką, którą chowałem pod poduszką nie umiejąc jeszcze czytać, była ilustrowana historia rewolucji francuskiej i mowy Dantona służyły mi do nauki francuskiego. Dopiero po roku 1918, kiedy Francuzi sami zwątpili o wartości demokracji i zaczęli czytać Action Française i Gringoire’a, mowa ich znikła w ciągu kilku lat z Europy Wschodniej i wpływy cofnęły się do linii Maginota.

Wpływ francuskiego miał jeszcze inną ważną podstawę. W końcu ubiegłego stulecia w całej Europie Wschodniej sztuka zaczęła odgrywać bardzo doniosłą rolę, francuski zaś był językiem wielkiej sztuki i nowinek literackich. W mieście tak mało literackim jak Odessa widziałem w roku 1910 na własne oczy, jak w Librairie Rousseau dwa razy na miesiąc wtajemniczeni gromadzili się w oczekiwaniu poczty, mającej przynieść ostatni „Mercure de France”. Nie wiem, czy nawet w Paryżu organ symbolistów posiadał kiedykolwiek równie uważnych czytelników.

Nowinki literackie przenikały nawet do dalekich zakątków doliny Dniestru. Miałem może lat trzynaście, kiedy zaintrygowała mnie w bibliotece ojca pewna książka. Zaniosłem ją spiesznie do swego pokoju i wzrok mój padł na następujące wiersze:

Ô serre au milieu des forêts!

Et vos portes à jamais closes!

Et tout ce qu’il y a sous votre coupole!

Et sous mon âme en vos analogies!*

Słowa te wydały mi się bardzo dziwne i z trwogą myślałem: czyżby tak teraz miano pisać wiersze? Nieco później dopiero dowiedziałem się, że tak jednak pisać nie kazano. Był to tom wierszy niejakiego Maurice’a Maeterlincka.

*

Domy mieszkalne w dolinie Dniestru były tak samo różnorodne jak ich mieszkańcy. Każda grupa ludności wznosiła inne budynki. Już sam ich wygląd zewnętrzny zdradzał narodowość właściciela.

Chaty ukraińskie były drewniane, wylepione z zewnątrz i wewnątrz grubą warstwą gliny, którą kilka razy do roku bielono wapnem zaprawionym lekkim błękitem. Biel chat zdawała się promieniować pośród ciemnej zieleni czereśniowych sadów i vangoghowskiej żółtości słoneczników. Po żerdziach wspinała się fasola o czerwonych motylkach kwiatów. Jesienią pod strzechami zawieszano długie girlandy błyszcząco-żółtej kukurydzy.

Te skromne mieszkania były w istocie rzeczy doskonale dostosowane do klimatu. W każdej izbie stał pośrodku długi piec, na którym zimą kładziono się do snu. W porze letniej gliniane ściany zachowywały przyjemny chłód. Zielonkawe szyby wtopione w glinę przepuszczały mało światła, ale broniły od natrętnych owadów.

W dolinie Dniestru wsie skupiały się najczęściej wzdłuż szerokich dróg i układ ich był wynikiem nadziału gruntów po uwłaszczeniu włościan w roku 1866. Pochodzenie ich było więc stosunkowo późne.

Stare tradycje budowlane widać było lepiej w osiedlach ludzi wolnych, którym udało się ujść niewoli pańszczyźnianej. Domy ich poznać było można zawsze po ganku opartym na dwu słupach, który nawet u najbiedniejszych rolników był świadectwem przynależności do ordo equestris** i ostatnim wspomnieniem sławy starej Rzeczypospolitej.

Domy zamożniejszych rolników z daleka wyróżniały się otaczającymi je drzewami i parkami. W czasach dawnej Rzeczypospolitej całą Ukrainę przebiegło szaleństwo ogrodnicze wieku XVIII. Ziemi na kresach nie brakło i parki ciągnęły się daleko i szeroko. Odwieczne kombinacje wzgórz, wód, trawników i starodrzewia ręka mistrzów ozdobiła alejami, szpalerami, kwietnikami, klombami, etualami, kwinkunksami, skalami, kaskadami i fontannami. Parki polskie posiadały niegdyś niemałą sławę i abbé Delille wymienia je na honorowym miejscu.

Z parków ukraińskich największą sławę miała opiewana przez Trembeckiego Zofiówka. Jak głosi tradycja, Branicki sprzedał Katarzynie II ojczyznę dla zadowolenia swej fantazji ogrodniczej. Głośny ten park widziałem w okresie upadku. Był on od dawna własnością skarbu rosyjskiego i mieścił rządową szkołę rolniczą. Pomniki utraciły nosy podczas zamieszek w roku 1905. Przed perystylami i świątyniami stały budki wartowników, malowane w ukośne pasy czarno-biało-czerwone, jak słupy wiorstowe i wrota koszar. Pokrzywy i chwasty porastały skraje gajów. Przed dawną pomarańczarnią ubogi biuralista posadził grządkę malw w złym smaku. A jednak te ruiny ogrodnicze miały jeszcze żywą swą manię wielkości i wdzięk oświecenia. Wejście prowadziło przez głęboką dolinę pełną cieni. Na dnie jej leżał długi staw, w którego środku wznosiła się ku górze wysoka, cienka nić fontanny. Jej spadający pióropusz miał za cel ożywienie na czarnym zwierciadle wód białego odbicia perystylów. Po obu stokach doliny park wznosił się stromymi piętrami aż do rozległego, niewidocznego z dołu falowania słonecznych gazonów i kwietników.

Park w Niemirowie był nie mniejszy rozmiarem, ale bardziej spokojny w tonie. Kilkaset innych parków różnej wielkości przeżyło na Ukrainie upadek Rzeczypospolitej i jej szlachty, której obecność znaczyły wszędzie stare drzewa, trawniki i krzewy ozdobne. Kiedyś w Karpatach Wschodnich, w odludnej dolinie o cały dzień drogi od najbliższego osiedla, spostrzegłem zabłąkany wśród krzaków leszczyny jeden z tych krzewów ozdobnych właściwych parkom początku ubiegłego stulecia. Rozchylając maliny i pnącze, znalazłem kilka starych kamieni i cegieł. Nawet w największych pustkowiach osadnikom towarzyszyła zawsze namiętność ogrodnicza starej Rzeczpospolitej.

W wieku XVIII zaczęto na Ukrainie sadzić drzewa wzdłuż dróg. Sadzono dęby, kasztany, lipy, świerki, wiązy, jesiony, topole, brzozy, czereśnie i jarzębiny. W czasach mojej młodości aleje te ciągnęły się dziesiątkami mil poprzez równiny, wzgórza, łąki, sitowia, mosty i brody. Jesienią konie biegły w deszczu złotych liści, owiane głębokim szumem wiatru w prastarych drzewach.

W parkach doliny Dniestru, na długo przed powstaniem archeologii wiejskiej i szkoły z Dijon, nauczyłem się studiować brzegi lasów, układy starych drzew, naturę trawników i okolice źródeł. Dla patrzącego uważnie parki te podobne były do palimpsestów, w których – pod eleganckim pismem wieku XVIII – przeświecał tekst nierównie starszy, będący sam tylko echem poprzednich tysiącleci. Szaleństwo ogrodnicze wieku oświecenia zostało tam zaszczepione na zjawisku znacznie dawniejszym, na niewygasłym jeszcze pogańskim kulcie drzew, w którym mieszały się dawne tradycje klasyczne i słowiańskie. W zasięgu byłego Imperium Rzymskiego dęby Dodony i gaje Apollina padły pod siekierą rygorystów chrześcijańskich. Ślady starych tradycji widzimy jeszcze w drzewach Salvatora Rosy i Ruysdaela, ale ciągłości brak.

Inaczej u ludów rolniczych i pasterskich, trwających nadal w gospodarce zamkniętej, gdzie brak wymiany i gdzie wszystkie przedmioty użytku i narzędzia pracy wytwarzane są na miejscu. Nadmiar zdolności produkcyjnych lokuje się tam w dobrach niewymiennych, w pięknych budynkach, w ozdobnych haftach i wreszcie w utrzymaniu drzew i trawników. Niejedną skromną chatę otaczają tam olbrzymie dęby i trawniki, przedmiot starań wielu pokoleń, tak szmaragdowe i miękkie jak w najsławniejszych rezydencjach książęcych. Nawet rośliny uprawne tworzą grupy dekoracyjne nieoczekiwanej i rzadkiej piękności. Wiele parków ukraińskich posiadało wyraźnie dwa nawarstwienia: jedno z czasów Russa i ks. Delille’a, drugie będące resztką prastarej cywilizacji rolniczej.

Przyzwyczajony do tych parków głębinowych o podwójnym dnie, byłem potem nieco zawiedziony przez sławne parki Zachodu. Nie mam tu ma myśli jedynie parków w rodzaju willi Pallavicinich pod Genuą, których zły smak bawi w końcu swą groteskową pomysłowością. Sam nawet park wersalski wydal mi się pusty, służący tylko za ramę fantazji architektonicznej pałacu.

Zresztą parki ukraińskie istnieją dziś być może już tylko w moich wspomnieniach i niedługo znikną nawet z obrębu pamięci, jak pochłonięta przez morze Atlantyda.

*

Wojny zostawiły niemało ruin na Ukrainie. Artyleria poszczerbiła zamki, których resztki widać było gdzieniegdzie na wzgórzach. Do ruin starych przybyły nowe, już nie wskutek działania artylerii, lecz wskutek zubożenia ich szlachetnych właścicieli. Najpiękniejsze budynki wieków XVII i XVIII spoczywały w ruinach.

W dolinie średniego Dniestru najbardziej imponującą ruiną był stojący na tureckim brzegu Chocim. Kolista masa muru wznosiła się na skalistym wzgórzu nad rzeką. W podwórzu, oparty o wieżę, stał pałac zbudowany przez Genueńczyków, podówczas sprzymierzeńców Wysokiej Porty.

Na sąsiednim wzgórzu stał pośród cmentarza wysmukły minaret. Islam cofnął się już dość dawno z tych okolic, ale wspomnienia jego były jeszcze żywe. Rynek chocimski zachował nie tylko nazwę bazaru, ale i wygląd targu wschodniego. Był to istny labirynt ażurowych konstrukcji drewnianych o płaskim dachu. W dzień targowy towary leżały w słońcu na szerokich wystawach z desek, pozwalających jednym rzutem oka objąć całą zawartość sklepu. W razie alarmu kupcy mogli w mgnieniu oka zwinąć swe dobytki i zniknąć w zaroślach. Długie wieki rabunków przez wygłodniałe wojska i fantazyjnych egzakcji potentatów wytworzyły typ handlu, w którym nawet zamożni kupcy zachowują zawsze wygląd wędrownych handlarzy, gotowych zniknąć jak kamfora na umówiony gwizdek. Fantastyczna reglamentacja handlu wywołała dziś znów pojawienie się tego typu handlu w wielu krajach Europy Wschodniej.

Na przeciwległym brzegu Dniestru stały ruiny Żwańca, skąd niegdyś garnizon polski śledził poruszenia Turczyna. W końcu XVIII wieku mój pradziad był ostatnim bodaj komendantem tego posterunku. Stosownie do zwyczajów tego uprzejmego wieku, pradziad mój i turecki pasza z Chocimia wymieniali na piśmie komplementy, którym towarzyszyły drobne upominki. Dziad mój miał jeszcze kieskę z czerwonego jedwabiu pochodzącą z tej wymiany grzeczności. Wewnątrz jej znajdował się pożółkły list, pokryty drobnym pismem tamtych czasów.

Zamki i pałace ukraińskie, jakkolwiek liczne, były jednak zawsze świadectwem wpływów obcych, zachodnich lub śródziemnomorskich. Ideą przewodnią zamków warownych jest zgrupowanie wszystkich zabudowań w jednym obejściu lub nawet pod jednym dachem w celu skrócenia linii obronnej. W krajach o tradycjach wojowniczych nawet zagrody chłopskie posłuszne są tej myśli. Widzimy w nich obszerne budynki, gdzie pod jednym dachem znajduje się mieszkanie gospodarza, stajnia, obora, owczarnia, chlew, kurnik, stodoła, wozownia, spichlerz i wszystko inne. Zamknąwszy wrota, gospodarz, na czele swej rodziny i ludu czworonogiego, czuje się jak kapitan okrętu lub komendant cytadeli.

Mimo wojen i wpływów ludów wojowniczych mieszkańcy Ukrainy zachowali w swych budynkach tradycje pokojowe ludów rolniczych i pasterskich. Stosownie do wielkości gospodarstwa zabudowania rozciągały się na wielkiej przestrzeni. Rozrzut ich nie był jednak dziełem przypadku, ale posiadał reguły datujące z niepamiętnej dawności.

Budynki mieszkalne tworzyły koło lub owal zatoczony dokoła trawnika. W jego środku wznosił się często stary dąb lub lipa, świadek dawności tego porządku miejsc. Budynek mieszkalny znajdował się z reguły naprzeciw stajni dla koni cugowych i wierzchowych. Niekiedy obok starego domu wznoszono nowy. Stary służył wówczas dla gości i rezydentów. Kuchnia mieściła się zawsze w osobnym budynku odległym zazwyczaj o dwadzieścia kroków od dworu. Dystans ten miał zabezpieczać latem dom mieszkalny od much. Niedaleko od kuchni wznosił się inny budynek noszący nazwę piekarni. Obok niej znajdowały się zazwyczaj mieszkania służby. Osobne budynki, stojące wzdłuż obrębu koła, mieściły lodownię i spiżarnię. W gospodarstwie mego dziada wieniec ten uzupełniała jeszcze psiarnia i budynek zwany słusznie lamusem, którego dziwna zawartość budziła zawsze moją ciekawość. W wielkich kufrach chowano tam m.in. garderobę osobistą naszych przodków: suknie jedwabne w drobne kwiaty i barwne fraki z początku ubiegłego stulecia, wszystkie dla mnie o wiele za małe.

Budynki gospodarskie tworzyły inne koło, przyległe do pierwszego. Stały tam stajnie, obory, chlewy, kurniki, stodoły, spichlerze, gorzelnie, stelmasznie, ślusarnie. Każda czynność gospodarska posiadała osobny budynek.

W układzie tym zastanawia jego forma kolista. Dopiero powszechne używanie pługa nadało polom formy czworokątne. Formy koliste pochodzą z czasów, kiedy miejsca pod zabudowania nie zabierano polom, ale stepom i puszczom.

Niezmierzona rozmaitość i mnogość budynków pochodzi również z czasów dawnych, kiedy gospodarstwo rolne tworzyło całość zamkniętą. W czasach tych, jak dotąd u Kurpiów i Hucułów, nie sprzedawano i nie kupowano nic prawie, wyrabiając wszystko na miejscu. Stąd różnorodność zajęć i poświęconych im zabudowań. Wzrost zdolności wytwórczej prowadził do różniczkowania się prac. Jedne zajęcia pociągały za sobą drugie. Wznoszenie coraz to nowych budynków uruchomiło cegielnię. Budynki już wzniesione należało konserwować, naprawiać, przerabiać. Stąd warsztat ciesielsko-stolarski pracujący przez cały rok. Utrzymywanie narzędzi rolniczych powołało do życia kuźnię i ślusarnię. W majątku mego dziada przez cały dzień słychać było uderzenia młota, któremu kowadło odpowiadało tonem jasnym, wysokim, niezbyt czystym, w okolicy trzeciej oktawy wiolinu. Pod czarnym od dymu pułapem wisiał olbrzymi miech, na który musiano zapewne zedrzeć skórę z największego byka. Prócz tego w majątku dziada działała jeszcze huta szklana, zaopatrująca gospodarstwo w butelki, dzieło starego Francuza imieniem Cambarot, niegdyś jeńca z wojny krymskiej, który nie chciał wracać do rodzinnego Bordeaux.

W tych złotych czasach rolnictwa, których pamiętam okres schyłkowy, nie znano jeszcze ascetycznej postawy, związanej z książeczką oszczędnościową i z dobrowolnym powstrzymywaniem się od wydatków, aż do dewaluacji naszych oszczędności przez niezdolność do ich użycia lub periodyczny spadek wartości pieniądza i papierów. Dawni rolnicy tej pokornej postawy nie znali. Na starość lub w razie katastrof majątkowych zachowywali pogodę ludzi, którzy przeżyli swe życie, mieli swój udział w jego trudach i dostatkach, i mogli bez zawiści patrzyć na majątek i powodzenie innych.

W porównaniu z gospodarstwem mego dziada rolnictwo nowożytne wydaje się bardzo ubogie. Rolnicy dzisiejsi nazbyt przypominają robotników przemysłowych, przywiązanych do pracy niewdzięcznej i monotonnej. Trudno dziwić się, że rolnictwo uważane jest coraz częściej za dziedzinę pracy z natury swej mało obiecującą, wymagającą subwencji państwowych lub przeznaczoną dla ras niższych, kontentujących się byle czym.

W naszych pojęciach tradycyjnych zachowała się pamięć „mądrości starożytnych”. Treść tego pojęcia stała się niepewna i nie umiemy go związać z żadnym ze znanych sposobów bycia. I ja również nie znałem już nikogo, czyje życie odpowiadałoby ściśle temu pojęciu. Zdaje mi się jednak, że życie dawnych rolników, nie odpowiadając być może też dokładnie „mądrości starożytnych”, dało mi pewne pojęcie o jej wymaganiach i że wspomnienia te musiały odegrać niemałą rolę we wszystkich moich przygodach późniejszych. Nie uchylałem się wprawdzie od udziału w pustych szaleństwach moich czasów, zawsze jednak zachowywałem świadomość tego, co dzieliło je od mądrości pasterskiej dawnej Arkadii.

*

Dom mego dziada, Huberta Stempowskiego, był jeszcze pełen przeszłości, mocno związany z pokoleniami poprzednimi. W jego pokoju, nad kanapą, na której wylegiwał się ulubiony wyżeł, wisiała cała kolekcja karabel, rapierów i floretów. Na wyszczerbionych klingach dziad umiał jeszcze odczytać ślady różnych pamiętnych spotkań zbrojnych. W kącie stała etażerka z baterią cybuchów, pochodzących ze stosunków moich przodków z Turkami.

Na ścianie wisiał portret mego pradziada, Stanisława, w zielonym kontuszu, i portret jego brata, Leona, zmarłego w Paryżu na emigracji. Na cmentarzu Montmartre widziałem potem jego grób ze znów aktualnym napisem: Exoriare aliquis ex nostris ossibus ultor***. Nawet zmarły, Leon Stempowski wydawał się tak niebezpieczny potęgom tego świata, że w czasach sojuszu rosyjsko-francuskiego policja paryska nie pozwalała fotografować jego grobu.

Obok znajdowała się sypialnia dziada, nosząca już bardziej indywidualne piętno jego osobistości. Stały w niej surowe stoły i stołki z drzewa orzechowego i znajdował się cały arsenał myśliwski. Na rogach jelenich wisiały dwururki różnych typów, pamiętające nieraz czasy mikołajowskie, torby borsucze, rogi i trąby myśliwskie. Podczas wakacji od siódmego roku życia musiałem towarzyszyć dziadowi na polowaniu. Zimą trzeba było wstawać przed świtem, pośród głosu trąb i szczekania ogarów. Na śniegu dziad uczył mnie odczytywać ślady zwierząt i odtwarzać sceny dramatów leśnych. Polowanie było wówczas głęboką i zawiłą wiedzą, opartą na dokładnej znajomości życia i obyczaju lasu, i niewiele przypominało polowanie z nagonką, uprawiane potem przez wyższe sfery towarzyskie i podobniejsze do amatorskiego szlachtuza. Zresztą zwierząt było mi żal i w miarę możności starałem się je wypuszczać z obstrzału, znosząc z pokorą opinię kiepskiego strzelca i ciemięgi. Dziadowi zawdzięczam również pierwsze lekcje jazdy konnej. Służył do nich dobrotliwy koń o grzbiecie niezwykłej szerokości, na który musiałem bez pomocy strzemion dostawać się własnym dowcipem. Przy pierwszych krokach kłusa spadałem z reguły na ziemię. Koń zatrzymywał się i schylał głowę, by obejrzeć mnie swymi krótkowzrocznymi i mrugającymi oczami. Nauka jednak nie poszła w las i wkrótce zostałem dobrym jeźdźcem, nieobawiającym się koni młodych i narowistych.

Dziad mój ukończył uniwersytet kijowski za panowania Mikołaja I i zachował żywo w pamięci te surowe czasy, kiedy w wojsku służono 25 lat i za każdym pułkiem wieziono wozy pełne kijów do wymierzania kar cielesnych. Opowiadań jego słuchałem z trwogą i niedowierzaniem, nie wiedząc, że za moich czasów ludzkość powróci raz jeszcze do kar cielesnych i władzy absolutnej i że bogaci ludzie w swych salonach będą rozmawiali o tym jako o rzeczach niezbędnych i pożądanych.

Pod koniec życia dziad mój zaczął interesować się sadownictwem. W majątku jego w trzech miejscach powstały nowe sady i w każdym z nich wzniesiony został niewielki dom mieszkalny. Domy te stały na razie niezamieszkałe. Nie znałem zamiarów mego dziada, ale dziś, przypominając sobie ten szczegół, mam wrażenie, że w myśli jego powstał obraz kolonii, mogącej dać schronienie jego wnukom, w razie gdyby mieli doznać niepowodzeń, szukając szczęścia poza rolnictwem. Wychowany w czasach mikołajowskich, dziad mój pamiętał smutny los inteligencji tego okresu. Zawody wolne wydawały mu się karierą niepewną, wymagającą giętkości charakteru, kompromisów z sumieniem i w rezultacie pozbawione niezależności, jaką dawało życie na wsi. Moje pokolenie nie podzielało tych poglądów. Nie narzucając nam swoich, dziad nasz zamierzał za swego życia przygotować nam miejsce ucieczki na wypadek, gdyby obawy jego okazały się słuszne.

Dziad mój zmarł w roku 1913. Każdy, kto potem był świadkiem upadku zawodów wolnych w Europie Wschodniej i ich ostatecznego poddania państwu autorytatywnemu, będzie musiał przyznać, że dziad mój widział znacznie dalej niż większa część jego współczesnych.

[1942]

* Fragment wiersza Serre chaude (Cieplarnia) pochodzi ze zbioru Maurice’a Maeterlincka, Serres chaudes. W przekładzie Zenona Przesmyckiego (Miriama) fragment ten brzmi: „O cieplarni pośród lasów! / I te drzwi twoje na zawsze zaparte! / I wszystko to, co się znajduje pod twoją kopułą! / I pod mą duszą w swoich analogiach!”.

** ordo equestris – (łac.) stan rycerski.

*** Exoriare aliquis... – (łac.) Z mych kości / Powstań, mścicielu nieznany (Wergiliusz, Eneida, 4, 625, przekład Zygmunt Kubiak).

ESEJ BERDYCZOWSKI

Już tylko niespełna dziesięć lat dzieliło nas od upadku trzech cesarzy, którzy od Kongresu Wiedeńskiego panowali nad obszarami środkowej i wschodniej Europy, kiedy mój ojciec wziął mnie z sobą w podróż po Międzymorzu. Zaraz po żniwach wyjechaliśmy z okolic Baru i zdążaliśmy powoli na północ. Jechaliśmy po dawnych terenach Rzplitej Jagiellońskiej, znanych mi częściowo z poprzednich podróży. Myśli nasze i rozmowy szły jednak tym razem w stronę przyszłości.

Panowanie trzech cesarzy zaczęło się właśnie wykruszać w wyobraźni poddanych. Koniec ustalonego porządku był już w zasięgu przewidywań. Nawet bliskość terminów dawała się chwilami odczuwać, jak dreszcz poprzedzający wysoką gorączkę. Tym trudniej było wyjść myślą poza abdykację monarchów, ucieczkę ministrów, otwarcie więzień, słowem – poza koniec istniejącego porządku. Wiadome było tylko, że nowy rozdział historii zacznie się od zwołania zgromadzeń konstytucyjnych. Jakie idee porządkowe i jakie interesy ludności dojdą w nich do głosu?

Jak iskry w gęstym dymie, pytania te pojawiały się i gasły w rozmowach z miejscową inteligencją, rewolucjonistami różnych obrządków, działaczami samorządowymi, mieszczanami i chłopami. Żaden konkretny obraz nie wynurzał się z tych rozmów. Rzecz w tym, że dawna Rzplita zostawiła w tym kraju niezliczone grupy społeczne, narodowościowe, wyznaniowe i zawodowe; każda wydawała się zamknięta w swym języku i obyczaju, bez żadnej więzi i nawet bez bliższego kontaktu z innymi. Powrót do warunków, w jakich powstał ten dziwny twór historyczny, wydawał się niemożliwy, przynajmniej w drodze rewolucji i zgromadzeń konstytucyjnych. Na domiar złego Zachód, w którym triumfował wówczas nacjonalizm, ofiarowywał jako wzór do naśladowania tylko państwo narodowe w stanie wiecznego zagrożenia i permanentnej mobilizacji. Model ten wydawał się niepraktyczny, zbyt daleki od rzeczywistości Międzymorza. Zresztą po dwóch wojnach sprzykrzył się także w Europie Zachodniej.

*

Berdyczów był jedną z pierwszych stacji podróży, która przez Mińsk i Kowno miała nas zaprowadzić do Rygi. Inne oglądane po drodze miasta starły trochę Berdyczów w mojej pamięci. Nie potrafiłbym go dokładnie opisać. Otoczony był przedmieściami tonącymi w zieleni sadów. Przyprószone kurzem, ciemne listowie czereśni i śliw wydawało się blaszane. W krytych słomą chatach mieszkali tam kołodzieje, kowale, kabannicy; w drewnianych dworach siedzieli panowie szlachta, zubożali, praktykujący wolne zawody i kształcący progeniturę w miejscowych szkołach.

W środku miasta, będącym zarazem dzielnicą handlową i gettem, przy brukowanych ulicach stały dwupiętrowe domy bielone wapnem, do którego tamtejszym zwyczajem dodawano szczyptę ultramaryny lub farb wodnych barwy róży i szafranu. Latem przejeżdżające wozy podnosiły obłoki kurzu.

Najokazalszym budynkiem był dawny klasztor karmelitów, mieszczący wówczas rosyjskie urzędy. Wspomnę tu tylko krótko przeszłość miasta: zbudowano je w czasach Giedymina, zdobywał je Chmielnicki, konfederaci barscy kapitulowali w nim po miesięcznym oblężeniu, po rozbiorach miasto przeszło okres upadku trwający do połowy XIX wieku.

Do trwałych osobliwości Berdyczowa należy znajdujące się za miastem obszerne wzniesienie, szeleszczące na wietrze suchymi trawami. Jest to sławna na cały kraj Łysa Góra, miejsce sabatów czarownic.

Po kilku dniach wyjechaliśmy z Berdyczowa, dokąd nie miałem już wrócić. Wspomnienie jego drzemało długo w mojej pamięci. Dopiero w pół wieku później zacząłem wracać doń myślą coraz częściej. W 1909 szukałem tam na próżno – jak mi się wydawało – obrazów przyszłości. Byłem w błędzie. W Berdyczowie widziałem kilka uderzających wzorów rzeczy przyszłych, nie umiałem ich jedynie odczytać.

*

Przy ulicy Machnowieckiej, głównej arterii Berdyczowa, znajdował się sklep Szafnagla, do którego panowie szlachta z bliższych i dalszych okolic, zwłaszcza przed świętami i uroczystościami rodzinnymi, przyjeżdżali po pieprz, imbir, wanilię i inne towary kolonialne. Był to centralny punkt polskiego Berdyczowa. «Na Machnowieckiej, przed samym sklepem Szafnagla» – pisał Michał Czajkowski.

Długi szereg pojazdów stał przed sklepem: karety, powozy, fajetony, wasągi, bryczki, szarabany i wozy drabiniaste. Wzdłuż nich, parami lub w małych grupach, przechadzali się przyjezdni w pudermantlach, prowadząc ożywione rozmowy. Dla rozproszonych po powiecie Sarmatów, ziemian czy oficjalistów, ulica Machnowiecka i sklep Szafnagla były głównym miejscem spotkań i źródłem ostatnich nowin. Przechodząc, słyszałem strzępy rozmów o imieninach u cioci Tekli, o chrzcinach u Kapruckich, o tym jak Szułdybułdowicz próbował kupić w Jarmolińcach czwórki koni i co z tego wynikło. Zniżając nieco głos mówiono także de publicis, o wiadomościach, jakie Hejbowicz przywiózł z Petersburga, a Ciotowicz z Warszawy. Dzielono się informacjami o cenach zboża, przywiezionymi przez kupców z Odessy. Źródłem wielu wiadomości było też getto berdyczowskie, gdzie wielu miało krewnych w Nowym Jorku i w Buenos Aires.

Rozmowy toczyły się wesoło, wielkim głosem, jakim mówią na wsi; wszyscy byli radzi spotkaniu i okazji do wymiany nowin. Miałem przed sobą obraz najgłębszej prowincji; wieści ze świata przychodziły tam rzadkie i spóźnione, w relacjach podróżnych. Kronika wypadków miejscowych nie zawierała wiadomości ważniejszych od przygód Szułdybułdowicza w Jarmolińcach. Zdawało się, że poza terminami płatności weksli przechadzający się po Machnowieckiej nie mieli większych trosk. Ich świadomość historyczna – Geschichtsbewusstsein, jak nazywają to Niemcy – była w uśpieniu. Żyli w zaciszu, z dala od głównego nurtu wypadków, mających przynieść – także w Berdyczowie – wielkie przemiany.

Byłem wówczas bardzo młody, ale widziałem już stolice Europy Zachodniej, gdzie ważyły się losy świata. Widziałem pruskich oficerów z pałaszami, pętającymi się w połach granatowych surdutów, oficerów austriackich w obcisłych bluzach i sztywnych czapkach z bączkiem, widziałem wreszcie wojskowych francuskich w czerwonych portkach. Znałem nazwiska mężów stanu, trzymających rękę na dzwonku alarmowym.

Widok Sarmatów, przechadzających się „przed samym sklepem Szafnagla”, dostarczał mi pustej zabawy. Nie znałem jeszcze Tukididesa i – jak pozostali Europejczycy – nie widziałem jasno nieuniknionego końca wojny o hegemonię kontynentu, do której właśnie główni protagoniści zajmowali pozycje wyjściowe. Nie przewidywałem też wcale, że obraz Machnowieckiej ulicy stanie się dla mnie miarą rzeczy, rodzajem trzciny, którą anioł Apokalipsy każe mierzyć instytucje i ludzi.

Dopiero w 35 lat później, gdy na tarasie genewskiej kawiarni przeczytałem pierwszą obszerniejszą relację z konferencji jałtańskiej, zgromadzenie szlachciców przed sklepem Szafnagla stanęło mi przed oczami jak żywe. W ramach amerykańsko-rosyjskiego pokoju okrojona Europa zeszła do rzędu prowincji. Zajęci swą prosperity, jak berdyczowscy Sarmaci sprzedażą zboża i płatnością weksli, Europejczycy nie mogą dokonać niczego, co by mogło zmienić ustalony w Jałcie porządek rzeczy. Niektórzy patrzą z niedowierzaniem lub nawet wzburzeniem na nową sytuację. Mądrzejsi radzą nie szarpać się, znosić, czekać. Nawet rozmowy Europejczyków zbliżyły się do berdyczowskich wzorów. Wiadomości z miejsc, gdzie zapadają decyzje, przychodzą w późnych i zniekształconych wersjach, podobnych do relacji Hejbowicza z podróży do Petersburga.

*

Idąc wieczorem ciemnymi ulicami miasta, spostrzegliśmy oświetlone okna, z których dochodziły głosy przypominające modlitwy. Żydzi berdyczowscy byli w znacznej części chasydami i mieli – jeżeli wierzyć encyklopedii Brockhausa – 74 domy modlitwy. Gdy zbliżyliśmy się, głosy stały się wyraźniejsze. Zatrzymaliśmy się, nasłuchując. Czytano tam głośno pierwszy tom Kapitału Marksa. Ojciec mój zastukał do okna, w którym ukazała się blada twarz. Resztę wieczoru spędziliśmy na czytaniu Kapitału z miejscowymi marksistami.

Na stole stała naftowa lampa, oświetlająca ubogi warsztat krawiecki. Dokoła siedziało kilku przedstawicieli tego bardzo źle płatnego rzemiosła. Posiadacz jedynego egzemplarza Kapitału czytał głośno i śpiewnie tekst, zatrzymując się po każdym zdaniu. Obecni prosili wówczas o wyjaśnienia lub powtórne odczytanie trudniejszych zdań.

Kapitał nie jest łatwą lekturą, ale to, co słyszałem, nie przypominało szkolnego czytania trudnych tekstów. W szkole wspólna lektura ma za cel wytłumaczenie tekstu, sformułowanie niejasnych miejsc w terminach już przyswojonych, ustawienie ich w perspektywie rzeczy znanych.

Krawcy berdyczowscy nie stawiali sobie takich zadań. W miarę lektury Marks stawał się coraz ciemniejszy, ale to nie zniechęcało ich wcale. Czytany tekst był dla nich prawdą objawioną, niewynikającą z żadnych rzeczy znanych i przez to niepoddającą się wytłumaczeniu. Czytali sposobem wyznawców, przyswajając sobie tekst nie przez jego zrozumienie, lecz przez jego egzaltację, przez wyniesienie zawartej w nim prawdy ponad wszystkie dane doświadczenia.

Wychowany wśród pozytywistów, słuchałem ze zdumieniem tej osobliwej lektury, do której Marks najmniej się na pozór nadawał. W dziwnym podnieceniu krawców skłonny byłem widzieć objaw chorobliwy, wywołany chronicznym niedożywieniem i brakiem snu. Myliłem się. Miałem przed sobą wzór postawy myślowej, mającej szerzyć się później także wśród najlepiej odżywionej ludności Europy.

Krawców berdyczowskich przypomniałem sobie, czytając w „Les Temps Modernes” obszerną apologię terroru stalinowskiego, napisaną przez Merleau-Ponty’ego, późniejszego profesora Sorbony. Było to na krótko przed rewelacjami Chruszczowa i wyrzuceniem zwłok dyktatora z leninowskiego mauzoleum. Wiele innych pochwał sowieckiego terroru ukazało się już przedtem na Zachodzie; apologia uczonego filozofa przeznaczona była dla wybredniejszej publiczności, bardziej literacka w swej retoryce i egzaltacji. Postawa autora wydawała się jednak uderzająco bliska wzoru berdyczowskiego. Stalin był dlań heroldem prawdy objawionej, niepoddającej się konfrontacji ze znanymi uprzednio pojęciami i danymi doświadczenia.

*

Berdyczów z okresu rewolucji znam tylko z relacji mego brata, zmobilizowanego w 1917 i odbywającego służbę w oddziale samochodów pancernych.

Dokoła stacji kolejowej biwakowało kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy z różnych formacji, którzy po zabiciu lub ucieczce oficerów opuścili front i z bronią w ręku cofali się w głąb kraju. Brak taboru kolejowego utrudniał rozładowanie Berdyczowa, do którego napływały wciąż nowe oddziały zbuntowanych.

Czekając na transport, wybrane przez różne jednostki rady żołnierskie debatowały nad losem aresztowanego w Berdyczowie dowództwa frontu południowego. Wielki tłum żołnierzy otaczał budynek, w którym trzymano aresztowanych generałów i którego bronili uczniowie szkół oficerskich, późniejsi dobrowolcy. Co pewien czas tłum przybierał groźną postawę, rycząc: Dajtie nam ich w ruki. Tak mijały godziny i dni; wszyscy czekali na możność wyjazdu.

Pertraktacje toczyły się tymczasem między kadetami i radami żołnierskim. Kadeci byli znikomą mniejszością, ale zbuntowani żołnierze myśleli przede wszystkim o powrocie do domu. Stanęło na tym, że aresztowani generałowie zostaną odstawieni do Mohylowa, gdzie znajdowało się dowództwo frontu w stanie likwidacji.

Komunikacja kolejowa utykała, czas się dłużył, mnożyły się kwestie sporne. Zdaniem rad generałowie znajdowali się w stanie aresztu i do Mohylowa mogli być odstawieni tylko w wagonach dla aresztantów, których brakło w Berdyczowie. Dni schodziły na jałowych pertraktacjach i co pewien czas odzywały się ryki: Dajtie nam ich w ruki.

Radiostacja wojskowa na Łysej Górze znajdowała się w rękach zbuntowanych i wzywała nieustannie żołnierzy do zaprzestania działań zbrojnych, do tworzenia rad i rozprawy z kontrrewolucją. Pewnego dnia rozeszła się w Berdyczowie wiadomość, że nowy efemeryczny dowódca frontu południowego, generał Korniłow, wysłał pułk kozaków orenburskich w celu obsadzenia lub zniszczenia radiostacji. Rady postanowiły jej bronić, ale kopanie okopów i wojowanie z kozakami nie uśmiechało się żołnierzom wracającym do domu. Przypomniano więc sobie obecność w Berdyczowie oddziału samochodów pancernych. Większość ich była w remoncie, utrudnionym przez brak części zamiennych. Kilka zaledwie wozów okazało się w stanie sprawności bojowej. Odszukano rozproszonych po mieście automobilistów i kazano im ciągnąć losy. Mój brat znalazł się w grupie wyznaczonych przez losowanie obrońców Łysej Góry. Gdy wymawiał się, że go sprowadzono ze szpitala, towarzysze nie chcieli o niczym słyszeć: „Los padł na ciebie, musisz jechać”. Brat mój nie sprzeczał się dłużej; przyszło mu na myśl, że w szybkim wozie, uzbrojonym w lekki k.m., będzie mógł wreszcie uciec z Berdyczowa.

Samochody zajęły pozycję na stoku Łysej Góry. Bratu przypadło miejsce przy trakcie, na którym w obłoku kurzu ukazały się czarne mundury kozaków. Zamiast rozwinąć się przed Łysą Górą, jechali spokojnie czwórkami na Berdyczów. W czołowej grupie kłusował powoli pułkownik i dwóch oficerów. W ruchach mieli coś niezwykłego, co zwróciło uwagę brata. Gdy zbliżyli się, zobaczył, że mają ręce związane na plecach.

Ten ostatni znany mi obraz Berdyczowa nasuwa różne porównania i refleksje. Zachód Europy widział upadek Wilhelma II, Mussoliniego i Hitlera. Przelano przy tym morze krwi, ale nie popełniono żadnego godnego uwagi aktu nieposłuszeństwa. Jak można wnosić chociażby z pism H.D. Thoreau, Céline’a i z manifestów surrealistów, „rzadka i trudna cnota nieposłuszeństwa” miała tu też zwolenników, ale ślady jej znaleźć można tylko w tworach wyobraźni. W rzeczywistości od czasów Napoleona kult dyscypliny za wszelką cenę jest jednym z najistotniejszych rysów cywilizacji europejskiej. Rys ten był niezbędnym warunkiem wojen o hegemonię kontynentu i w dalszych konsekwencjach przygotował Europę do obecnej roli prowincji.

[1964]

BAGAŻ Z KALINÓWKI

W płytkich fałdach wielkiej równiny strumienie, przecięte groblami, rozlewały się w lśniące tafle małych, cichych stawów, jak gdyby kołysanych do snu przez tkliwe szepty trzcin przybrzeżnych. Dokoła ciemne wierzby i wysmukłe, niespokojne brzozy chwiały się pod łagodnym tchnieniem sennego stepu. Tu i ówdzie kępa niskich dębów, posępna i nieruchoma, rysowała się twardo nad ciemną plamą własnego cienia. Ze zbocza jaru zwieszała się wioska białymi, rozproszonymi chatami w wysokich, nierównych strzechach, spod których błyskały małe, krzywe okna, niby ślepia niezgrabnych karłów pod ogromnymi czapami, włożonymi z fantazją na bakier. Pomiędzy nimi kopuła wioskowej cerkwi strzelała wysoko w niebo blaskiem swego pozłacanego krzyża. Gdzieś w dali, na samej linii horyzontu, następna wioska ukazywała się zieloną smugą drzew ponad monotonią płowego zboża – i leżała tam drobna, samotna i jaśniejąca, niby szmaragd, porzucony niedbale na piaskach bezkresnego, pustego wybrzeża.

*

Bajeczna rozległość tej krainy narzucała się z uporem odwiecznej prawdy – wsiąkała w podświadomość dziecka, zabarwiała jego dziecinne myśli i uczucia, napełniała treścią pustkę duszy...

Conrad, Siostry

Pochodzę z tych samych okolic co Conrad i słyszałem o nim w najwcześniejszej młodości, zanim autor Korsarza stał się u nas sławnym pisarzem. Ilekroć przejeżdżałem przez stację lub miasteczko Kalinówka, przypominałem sobie, że stamtąd właśnie – według miejscowej tradycji, nie wiem, czy słusznej – Conrad miał wyruszyć w świat. Byłem kiedyś jego pilnym czytelnikiem, zanim jeszcze niezapomniana pani Aniela przetłumaczyła go na polski; potem oddaliło mnie odeń to wszystko, co łączyło go z neoromatyzmem, z Żeromskim, z fin de siècle’em i co być może – jak mi się wydaje – nie jest istotne.

W twórczości Conrada zbiegły się najbardziej różnorodne i sprzeczne tradycje, częściowo widoczne, częściowo zaś sekretne, nieodcyfrowane. Conrad jest trochę jak katedra w Kamieńcu, na której stał minaret, na którym z kolei stała złocona Matka Boska. Na wzgórzu tym, otoczonym skalistym parowem Smotrycza, spiętrzyło się kilka wieków tragicznej historii, o których świadczą dziwne budynki, lecz której wewnętrznej ciągłości i treści nikt dziś nie potrafi opowiedzieć. Stąd różnorodność wywołanych przez Conrada komentarzy, na jednym końcu których stoi książka Ujejskiego, na drugim zaś marksistowskie dywagacje Uptona Sinclaira.

Nieodkrytą dotąd częścią Conrada wydaje mi się bagaż, z którym wyjechał z Kalinówki, ów sekretny świat, gdzie na katedrze stał minaret, a na nim Matka Boska. Nie wiem, czy świat ten da się w ogóle odtworzyć, bo całe jego rzeczowe substratum* znikło z powierzchni ziemi i nie przechowało się w niczyjej pamięci. Od Bohdana Zaleskiego o bliższej ojczyźnie Conrada mówili tylko obcy, bo i Sienkiewicz był tam utalentowanym, ale obcym przechodniem. Piszę to nie bez powodu, bo część dzieciństwa spędziłem o kilka kilometrów od Chreptijowa i tamtejszy genius loci ** ukazał mi się po raz pierwszy w postaci rosnących koło naszego domu tysiącletnich drzew dereniu, otaczających grób z XI wieku, pod którym znajdował się inny, starszy grób pogański. Sienkiewiczowski obraz „dzikich pól” wydawał mi się zawsze odległą od rzeczywistości fantazją Polaków żegnających się z tradycją jagiellońską i pocieszających się tym, że zostawiają za sobą tylko niewdzięczne pustkowia. Jak zawodna była nasza pamięć i jak niejasne były nasze wspomnienia o dawnej Rzeczypospolitej szlacheckiej, uświadomiłem sobie raz jeszcze, czytając niedawno apologię tej ostatniej w niemieckiej książce Haralda Laeuena, na którą zwracałem uwagę w listopadowym numerze „Kultury” z roku 1956.

Dla tych przyczyn odtworzenie ukraińskiego bagażu Conrada wydaje mi się przedsięwzięciem wątpliwym, zważywszy zwłaszcza, że cały ten świat wspomnień znikł już dawno z pamięci Polaków. A jednak próba odcyfrowania tego przypuszczalnego – i być może niezrozumiałego nawet po odcyfrowaniu – tekstu ma w sobie coś bardzo pociągającego.

Na pierwszy rzut oka widzę tu następującą wskazówkę. Wśród postaci Conrada brak Polaków, jest natomiast bardzo bogata galeria obcych. Autor usiłuje uporczywie wniknąć w prawdę wewnętrzną każdego z nich, jak gdyby każda z tych prawd była równorzędna z innymi i z jego własną. Jest w tym coś bardzo jagiellońskiego, czego nie ma u innych pisarzy, a co leży w geniuszu jego bliższej ojczyzny. W usiłowaniach tych towarzyszy mu stale świadomość, że prawdy te są natury irracjonalnej, dostępne tylko dla zewnętrznego opisu i przez to samo sprzeczność ich prowadzi do konfliktów, katastrof i zagłady. Ta myśl stanowiła być może też część bagażu wywiezionego z Kalinówki.

Jak bowiem wyglądała Ukraina, którą widział był Conrad i którą z małymi zmianami pamiętam z mojej własnej młodości? Była to otwarta ze wszystkich stron, wysoka i falista równina, pocięta głębokimi dolinami rzek i sznurami kurhanów pozostawionych przez ludy ciągnące tam niegdyś na Zachód. Miasta nie świadczyły o trwałości stosunków i posiadania; nie otaczały ich – jak na Zachodzie – mury, lecz co najwyżej tymczasowe obwałowania, wznoszone od wypadku do wypadku. Wszystko zresztą zdawało się tam tymczasowe; ludność ich była napływowa, różnojęzyczna. Tak opisuje Kijów Thietmar w XI wieku, takim widziałem go w początku XX wieku.

Bardziej trwały, choć nie mniej różnorodny, widok przedstawiała wieś. W morzu ukraińskim trwały od wieków, jak wyspy, polskie folwarki, zaścianki szlacheckie różnego pochodzenia, katolickie i prawosławne, dawniej unickie, wsie zamieszkałe przez zbiegłych z Rosji sektantów różnych obrządków, przez Bułgarów, uchodźców z imperium ottomańskiego, przez kolonistów niemieckich, katolików, protestantów, menonitów; w miasteczkach grupowała się liczna ludność żydowska, na przedmieściach mieszkali „kabannicy” zajęci hodowlą i ubojem świń. Każda z tych grup posiadała swoją prawdę, oddzielona od innych religią, obyczajem, tradycją, zawodem.

Nie łączyły ich ani wspólne instytucje, ani rozpoznanie wspólnych praw i interesów. Nie popychały ku sobie ani wspólne mury miast, ani ciasne granice; na niezmierzonej równinie symbioza ich była luźna. Niegdyś łączyło je w pewien sposób jagiellońskie pojęcie wolności, którego treść trudno nam dziś sobie dokładnie wyobrazić.

W jednym z opowiadań Sacher-Masocha ukraiński ziemianin, odmawiając płacenia daniny na powstanie 1863, mówi: „Nie jestem Polakiem; jestem obywatelem złożonego z różnych ludów wolnego państwa, w którym wszystkie narody są równe. Nie będę znosił żadnego przymusu; uciekam się pod ochronę prawa, a jeżeli to nie wystarczy, gotów jestem bronić domu i wolności osobistej z pistoletem w ręku”. Zdanie to nie ma żadnego kontekstu; Sacher-Masoch, urodzony we Lwowie jako syn austriackiego urzędnika, na pewno go sam nie wymyślił; być może nawet sensu jego dokładnie nie rozumiał. Zdanie to jest wyrazem zachowanej na Ukrainie od czasów jagiellońskich tradycji, luźnej symbiozy ludów i określających ją praw. Ktokolwiek tam mieszkał, musiał ten stan rzeczy w jakiś sposób przyjąć do wiadomości; kto miał okazję się nad nim zastanawiać, musiał przemyśleć również zagadnienia tolerancji i honoru, wiążące się z taką formą współżycia narodów.

Rządy carskie zniosły dawne instytucje polityczne, ale powierzchowna i odległa administracja rosyjska nie zmieniła stosunków tak dalece, aby nie można było dostrzec rysów poprzedniego porządku rzeczy. Doroczne zjazdy szlachty polskiej nie nazywały się wprawdzie sejmikami i nie miały znaczenia politycznego, ale w „kontraktach” kijowskich i jarmarkach jarmolińskich zachowało się coś z dawnych sejmików. Stosunki między różnymi grupami językowymi i wyznaniowymi pozostały tak samo luźne i wolne od zasadniczych konfliktów. Istotniejsze zmiany w tej dziedzinie przyniosło dopiero rozpowszechnienie się pojęć o państwie narodowym. Zjawiska te jednak są późniejszej daty i Conrad nie znał ich z własnego doświadczenia.

Obraz falistej równiny pokrytej luźnymi wyspami ludów jest wzorem głęboko odmiennym od tych, jakich dostarczają kraje śródziemnomorskie i Europa Zachodnia. W greckiej polis odmienne grupy ludności nie stały obok siebie, lecz stłoczone w murach obronnych, tworzyły leżące jedne na drugich warstwy o różnych uprawnieniach. We Włoszech wsie budowano na szczytach wzgórz i każdy starszy paese*** posiada dotąd swe mury obronne. Monarchowie absolutni zburzyli większość tych murów, lecz wprowadzali porządek hierarchiczny, łamiący odrębności religijne i obyczajowe. Wreszcie rewolucja francuska i wyszłe z niej wojny narodowe podzieliły Europę na wrogie sobie kraje, znajdujące się dotąd w rodzaju chronicznego stanu oblężenia. Porządek sowiecki, wprowadzony przed czterdziestu laty na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej, jest bliższy wzorów zachodnich niż jagiellońskich.

Zachowane w pamięci niektórych Polaków fragmenty dawnego wzoru wolności dzielą ich od obcych i swoich skuteczniej i sekretniej niż język i obediencja polityczna. Poszarpane na strzępy przez próby czasu i katastrofy historyczne resztki tego wzoru nie mieszczą się w pojęciach naszych współczesnych, trudno je opisać w terminach powszechnie zrozumiałych. Samo zachowanie ich w pamięci wymaga osnucia ich pajęczyną sofistyki uczuć, otoczenia odrębną skalą wartości złożoną z tysięcy omówień, porównań, zestawień, zbliżeń, peryfraz i aluzji. Obecność w pamięci takiego wątku, zmuszającego do nieustannej pracy wyobraźni, jest zapewne ciężarem, przeszkodą w wykonywaniu większości zawodów oraz źródłem niezrozumiałych dla innych wrażliwości i obojętności.

Wydaje się rzeczą prawdopodobną, że Conrad wywiózł coś takiego z Ukrainy, że jego zdolność wczuwania się w wewnętrzny świat ludzi należących do innych grup etnicznych i narodowych ma swe źródło w doświadczeniach i wrażeniach najwcześniejszej młodości. Pewną wskazówkę w tym sensie można by widzieć we fragmencie jego ukraińskiej powieści Siostry, której postacie wzięte są ze środowiska, w czasie pisania tej powieści autorowi równie obcego, jak sam Murzyn z załogi „Narcyza”.

Poszukiwania w tym kierunku wymagałyby oczywiście pewnego wstępu metodycznego. Dzieło sztuki jest tworem wyobraźni uporządkowanym według wartości inaczej niż świat znany z pospolitego doświadczenia. Ukryta w dziełach Conrada hierarchia wartości znana jest tylko dość powierzchownie. Dopiero po bliższym zorientowaniu się w niej można by dorzecznie odpowiedzieć na pytanie o jej ewentualnym związku z pajęczyną snów wywiezionych z Ukrainy.

[1957]

* substratum – (łac.) podłoże, podstawa.

** genius loci – (łac.) duch opiekuńczy danego miejsca, dosł. geniusz miejsca.

*** paese – (wł.) miejscowość.

DOM STRAWIŃSKIEGO W UŚCIŁUGU

1

Kronika mego życia Igora Strawińskiego jest jednym z najważniejszych dokumentów do historii sztuki w 1906–1935. Na lata te przypada okres bardzo bujnego życia sztuki i wielkich przemian w estetyce i technice malarstwa, teatru, muzyki i tańca. W historii artystycznej tego czasu Strawiński sam zajmuje jedno z najwybitniejszych miejsc. Jego autobiografia, przerywana dygresjami na różne tematy muzyczne, jest więc z natury rzeczy ważnym świadectwem niedawnej przeszłości.

Dla dzisiejszego czytelnika Kronika nie jest tylko dokumentem historycznym. Opisany w niej fragment przeszłości jest na to zbyt świeży. Napisana z tą samą starannością co jego partytury, książka Strawińskiego pozwala także dostrzec zmiany, jakie wystąpiły od tego czasu w naszej wrażliwości artystycznej. Dla różnych więc przyczyn Kronika zachęca do uważnego czytania.

W pierwszym tomie Kroniki Strawiński wymienia kilkakrotnie posiadłość, należącą do jego pierwszej żony, gdzie do 1914 spędzał zazwyczaj lato. Nazywa ją „Oustiloug”. W jednym miejscu znajdujemy wskazówkę, że majątek ten znajduje się na Wołyniu. W innym dowiadujemy się, że zginęła tam podczas rewolucji część jego utworów rękopiśmiennych i cała biblioteka. Są to krótkie wzmianki niedające obrazu miejscowości.

„Ługa” jest nazwą nadawaną często na Ukrainie rzekom płynącym powoli wśród zalewnych łąk i spotyka się [ją] wielokrotnie w różnych okolicach. Nazwy „Oustiloug” używa Strawiński zawsze w cudzysłowie, jak gdyby odnosiła się tylko do jego prywatnej posiadłości. Z tych przyczyn – kiedy czytałem jego Kronikę w 1937 – nazwa ta nie skojarzyła się w mej pamięci ze starym miasteczkiem wołyńskim Uściług, leżącym na prawym brzegu Bugu.

Dopiero w rok później, znalazłszy się na Wołyniu, zacząłem pytać znajomych o dom Strawińskiego. W okresie międzywojennym część Wołynia, która przypadła Polsce na mocy traktatu ryskiego, posiadała w miastach znaczną ilość polskiej ludności napływowej. Urzędnicy, policja, nauczyciele pochodzili zza Buga i starzy wołyniacy, pamiętający czasy przedwojenne, należeli wśród nich do rzadkich wyjątków. Nikt też z moich znajomych nie znał dobrze Uściługa i nie słyszał o domu Strawińskiego. Nie decydując się na podróż o niewiadomym wyniku, zostawiłem Kronikę mego życia młodemu znajomemu, który z tytułu swoich zajęć objeżdżał miasteczka wołyńskie, z prośbą o zasięgnięcie wiadomości w samym Uściługu. W dwa miesiące później otrzymałem odeń telegram: „Dom Strawińskiego jest, bardzo ciekawy”.

Zajęty innymi sprawami wróciłem na Wołyń dopiero w czerwcu 1939. Trochę w zamiarze oderwania się od panującego już wówczas niepokoju i złych przewidywań, skorzystałem z tej okazji zwiedzenia Uściługa. Koleją można dojechać tylko do Włodzimierza, stamtąd zaś szosa prowadzi do odległego o 12 km Uściługa. Dostać się doń można było autobusem lub wynajętą w Włodzimierzu dorożką zwaną a gite fajeton.

Od XVIII wieku obcy rzadko tylko musieli zaglądać do Uściługa. Nie wzmiankuje go nawet J. I. Kraszewski, który tak wiele podróżował po Wołyniu. Jedyny znajdujący się tam prastary zajazd był w ruinie i znalezienie noclegu nastręczało poważne trudności każdemu, kto nie miał przyjaciół na miejscu. Okoliczności te skróciły bardzo mój pobyt w Uściługu.

Obejście miasta, odnalezienie burmistrza, „regenta” miejscowego chóru i emerytowanego sędziego, który zajmował dawny dom Strawińskiego i bardzo podejrzliwie odniósł się do mojej wizyty, zajęły mi pierwszą część dnia. Popołudnie i dni następne były pochmurne, mało sprzyjające fotografii. Miałem ze sobą zresztą tylko mały aparat do zdjęć migawkowych. Dopiero ostatniego dnia pobytu znalazłem człowieka, który w wolnych chwilach pełnił funkcje miejscowego fotografa i posiadał w tym celu dobry, stary aparat na statywie. W zbiorach jego znalazłem dom Strawińskiego, lecz bez wnętrza, którego sam nie mogłem sfotografować w braku słońca.

Przeglądając album miejscowego fotografa, zwróciłem uwagę na zdjęcie przedstawiające główną ulicę miasteczka czarną od niespokojnego tłumu. Nie można rozpoznać, czy niesie czerwony sztandar czy chorągiew kościelną. Fotograf odziedziczył tę kliszę po swym poprzedniku i nie wiedział, czy zachowana na niej scena przedstawia procesję czy rewolucję. Zresztą w ciągu ostatnich stu lat Uściług był parokrotnie miejscem dramatycznych walk religijnych i procesje bywały tam zapewne równie burzliwe jak rewolucje. Fotografię tę – będącą zarazem dokumentem i przestrogą – dołączyłem do moich.

W wyniku tej wycieczki umówiłem się z miejscowym fotografem, że – wracając w końcu lata do Warszawy – przyjadę znów i razem zrobimy kilkanaście zdjęć. W kieszeni zostało mi z tej podróży koło 30 zdjęć tymczasowych, zrobionych dla pierwszego rozpoznania fotogeniczności okolicy i znajdujących się tam budynków.

Z podróży tej nie wróciłem więcej ani do Uściługa, ani do Warszawy. Koperta z fotografiami towarzyszyła mi w ucieczce z kraju, w przejściach granicznych i wynikłych z nich przygodach. Zostawiałem ją w karczmach przydrożnych, w kryjówkach przemytników, u spotkanych po drodze dobrych ludzi. Mimo to zawsze do mnie wracała. W 1940 zostawiłem ją na Węgrzech, ale i stamtąd w parę lat później przywieźli mi ją przyjaciele.

2

Z Kroniki mego życia dowiadujemy się o pobycie Strawińskiego w Uściługu następujących szczegółów:

Miejscowość tę autor wymienia po raz pierwszy w 1908. „Przed wyjazdem na wieś, gdzie spędzałem zazwyczaj wakacje, poszedłem z żoną pożegnać się z Rimskim-Korsakowem. Widziałem go wówczas po raz ostatni. W toku rozmowy wspomniałem mu o krótkiej fantazji orkiestralnej, którą zamierzałem napisać i dla której znalazłem już tytuł Le Feu d’artifice. Rimskij zainteresował się nią i polecił przysłać ją sobie zaraz po jej wykończeniu. Po przyjeździe do Uściługa, naszego majątku na Wołyniu, wziąłem się natychmiast do pracy z zamiarem wysłania Rimskiemu tej kompozycji na ślub jego córki, mający się odbyć w niedługim czasie”.

Słowa „spędzałem zazwyczaj” i „nasz majątek” pozwalają wnosić, że Strawiński jeździł na lato do Uściługa przynajmniej od roku 1906, tj. od daty swego małżeństwa. W rzeczywistości bywał tam już przedtem, ponieważ z rodziną przyszłej żony łączyły go bliskie stosunki w czasach szkolnych.

O kilka stronic dalej czytamy: „Po powrocie na wieś przyszło mi na myśl złożyć hołd pamięci mego mistrza. Napisałem więc Chant funèbre, który jesienią wykonany został pod dyrekcją Feliksa Brumenfalta na pierwszym koncercie Bielajewa, poświęconym pamięci wielkiego kompozytora. Niestety, partytura tego utworu zginęła w Rosji podczas rewolucji, wraz z tylu innymi rzeczami, które tam zostawiłem”.

W roku następnym, z okazji projektowanej opery Le Rossignol, Strawiński pisze: „Wróciłem do niej latem 1909... W końcu lata partytura aktu I była gotowa. Po powrocie z wakacji zamierzałem wziąć się do napisania reszty, kiedy telegram Diagilewa zburzył wszystkie moje projekty. Diagilew przyjechał był właśnie do Petersburga i zaproponował mi napisanie muzyki do Żar-Pticy, którą Balet Rosyjski miał wystawić w Paryżu wiosną 1910”.

Nad utworem tym Strawiński pracował przez całą zimę 1909–1910 w Petersburgu. „Pracowałem zawzięcie – pisze – i po wykończeniu na wyznaczony termin partytury odczułem potrzebę odpoczynku na wsi, przed wyjazdem do Paryża, który miałem zobaczyć po raz pierwszy”.

Podczas pisania Żar-Pticy Strawińskiemu przyszła myśl napisania muzyki do baletu opartego na obrzędach pogańskich. Miał to być napisany w następnych latach Le Sacre du Printemps.

Na pewien czas Uściług znika ze stronic Kroniki. Następny utwór Strawińskiego, Petruszka, napisany został w Clarens i Beaulieu. Wiosną 1911 Strawiński bawi z Baletem Rosyjskim w Rzymie i Paryżu.

„Po zakończeniu sezonu w Paryżu – pisze następnie – wróciłem do Rosji, do naszego majątku Uściług, aby poświęcić się całkowicie partyturze Le Sacre du Printemps. Znalazłem tam także czas na napisanie dwóch pieśni do słów rosyjskiego poety Balmonta i kantaty na chór i orkiestrę pt. Zwiezdolikij, król gwiazd, również do słów Balmonta, którą dedykowałem Debussy’emu”. Latem Strawiński odwiedza swego przyjaciela Mikołaja Roericha, malarza i znawcę obrzędów pogańskich. „Po powrocie do Uściługa – mówi następnie Kronika – zacząłem pisać moją partyturę, nad którą pracowałem potem także zimą w Clarens”.

Wiosną 1912 znajdujemy Strawińskiego z Baletem Rosyjskim w Paryżu. Następnie czytamy: „Z Paryża wróciłem do Uściługa, aby spędzić tam, jak zwykle, lato. Pracowałem właśnie spokojnie nad Le Sacre du Printemps, gdy z wiejskiej ciszy wyrwał mnie Diagilew, proponując przyjazd do Bayreuth”.

Zimę z 1912 na 1913 Strawiński spędza w Clarens, skąd wyjeżdża kilkakrotnie, aby towarzyszyć Baletowi Rosyjskiemu w jego podróżach do Berlina, Budapesztu i Wiednia. Wiosna 1913 znajduje go w Paryżu, gdzie Le Sacre du Printemps jest wystawiony po raz pierwszy. Po premierze Strawiński choruje na tyfus.

W tym miejscu czytamy w Kronice: „Wróciwszy po chorobie do Uściługa, czułem się zbyt słaby, aby przedsięwziąć jakąś większą pracę. Nie chcąc pozostawać bezczynny, szukałem rozrywki w kompozycji kilku drobiazgów. O ile sobie przypominam, napisałem tego lata trzy krótkie pieśni z towarzyszeniem fortepianu, które nazwałem Souvenirs de mon enfance i poświęciłem moim dzieciom”.

Po zimie spędzonej w Clarens, wiosną 1914 Strawiński jest znów z Baletem Rosyjskim w Paryżu, po czym wyjeżdża z rodziną do Salvan (Valais). Po krótkim pobycie w Londynie notuje: „Po powrocie do Salvan napisałem trzy utwory na kwartet smyczkowy, które zdążyłem wykończyć przed krótką podróżą do Uściługa i Kijowa. Powziąłem wówczas myśl napisania wielkiego divertimento lub raczej kantaty opiewającej wesele wiejskie. Przyjechawszy do Kijowa, znalazłem tam w zbiorach poezji ludowej znaczną ilość odpowiednich tekstów, które przywiozłem do Szwajcarii. Wracając przez Warszawę, Berlin i Bazyleę, miałem wyraźne wrażenie, że znajdujemy się w przededniu wielkich wypadków. W dwa tygodnie później wojna została wypowiedziana”*.

Z przytoczonych wyżej wyjątków widać, że Uściług był dla Strawińskiego nie tylko miejscem wywczasów, ale także skupienia i pracy. Tam powstała znaczna część jego utworów przedwojennych, między innymi tak istotnych dla tego okresu jak Le Feu d’artifice i Le Sacre du Printemps.

Z paru późniejszych zapisów dowiadujemy się, czemu dom w Uściługu posiadał warunki szczególnie sprzyjające skupieniu i pracy. Z okresu swego pobytu w Château-d’Oex w Szwajcarii Strawiński notuje: „Mieszkałem z rodziną w hotelu, gdzie nie było warunków do uprawiania muzyki. Moją pierwszą troską było więc znalezienie fortepianu i pomieszczenia, gdzie mógłbym spokojnie pracować. Za wszystkich czasów komponować mogłem tylko będąc pewny, że mnie nikt nie słyszy. Właściciel sklepu muzycznego, do którego się zwróciłem, wskazał mi rodzaj lamusa wypełnionego skrzynkami po czekoladzie Sucharda. Okna tego pomieszczenia wychodziły na kurnik. Stało w nim pianino zupełnie nowe i rozstrojone”.

Także po utracie swego domu w Uściługu Strawiński unika stałego pobytu w mieście. W Szwajcarii i Francji widzimy go spędzającego większą część roku w miejscowościach letniskowych. Rys ten zdaje się odpowiadać właściwej mu samodzielności „personalności”, jak mówiono w czasach romantyzmu, którą trafnie rozpoznał był już mistrz Rimskij, odradzając mu naukę w konserwatorium.

Samodzielność i oryginalność formacji artystycznej Strawińskiego uderza także w innym przytoczonym już wyżej szczególe Kroniki. Jego pierwszy wyjazd poza granice Rosji przypada na wiosnę 1910, gdy Strawiński był już autorem Le Feu d’artifice i L’Oiseau de feu, utworów, które utrzymały się dotąd w repertuarze koncertów symfonicznych i nie zostały zdeklasowane przez jego dalszą, tak różnorodną twórczość. Kompozytor, który – nie powtarzając się i idąc wciąż naprzód – miał przez następnych 25 lat wywierać największy bodaj ze swych współczesnych wpływ na muzykę europejską, zjawił się w 1910 przed publicznością paryską jako indywidualność już sformowana. Młodość kompozytorska Strawińskiego upłynęła między Petersburgiem i Uściługiem, reprezentującymi jak gdyby okresy chłonięcia i skupienia, krystalizacji.

W Uściługu Strawiński miał sposobność bezpośredniego zetknięcia się z folklorem, który zajmował ważne miejsce w dyskusjach ówczesnego świata muzycznego. W swej Kronice Strawiński odzywa się krytycznie o folklorystach i „grupie pięciu” (Musorgskij, Borodin, Bałakirew, Rimskij-Korsakow i Cezar Cui), której muzyka nosi charakter „narodowy”, oparty na motywach ludowych. Herezją nazywa rozpowszechnioną tendencję do uważania tej grupy za jedynych autentycznych przedstawicieli muzyki rosyjskiej**. Za bliższych sobie uważa Glinkę i Czajkowskiego, reprezentujących wówczas tradycje muzyczne Zachodu. Jego stosunek do muzyki ludowej wywołuje w pamięci list Chopina, mówiący z lekceważeniem o pieśniach ludowych, zebranych przez Oskara Kolberga. Nie należy wszakże zapominać, że Kronika mego życia, ogłoszona w 1935, wypowiada późniejsze poglądy Strawińskiego, które w okresie pisania Żar-Pticy nie były zapewne tak jasno sformułowane.

Nie wiemy, czy Strawiński interesował się bliżej różnymi formami muzyki ludowej, jakie mógł słyszeć w Uściługu. Kronika mego życia nic o tym nie mówi i różne względy pozwalają o tym wątpić. Z jego autobiografii zatrzymamy na razie w pamięci tylko fakt, że z autentyczną muzyką ludową Strawiński mógł mieć kontakt tylko w Uściługu. Później zobaczymy, że wersja wołyńska muzycznego folkloru słowiańskiego mogła mu dostarczyć różnych argumentów na rzecz zajętego przezeń w Kronice stanowiska.

3

Obok miasteczka Uściług leżał majątek tejże nazwy, należący niegdyś do Lubomirskich. W widłach Bugu i Ługi Lubomirscy wznieśli w końcu XVIII wieku pałac otoczony obszernym parkiem. Po wygaśnięciu tamtejszej linii Lubomirskich w XIX wieku, majątek przechodził różne koleje. Leżąca nad Bugiem część Wołynia na przełomie tych stuleci przeszła ciężki kryzys gospodarczy, z którego się już nigdy nie podniosła. Przystosowanie się wielkiego majątku rolniczego do nowych warunków wymagało nakładu kapitałów, których brakło widocznie jego kolejnym właścicielom. Na prawym brzegu Bugu działała wówczas ustawa zabraniająca nabywania ziemi Polakom, co zmniejszało jeszcze szanse dostania się majątku w finansowo silne ręce. Dawny pałac Lubomirskich spłonął doszczętnie. Został po nim gładko zniwelowany teren w widłach rzek oraz dwa murowane budynki: stajnie i rodzaj oficyny. W pokrzywach leżało koło nich trochę cegieł, pochodzących zapewne ze spalonego pałacu. Na każdej z nich widniał wyciśnięty – wzorem rzymskich cesarzy – herb Lubomirskich.

W tym stanie upadku, w końcu XIX stulecia, majątek nabył kijowski lekarz G.T. Nosenko, który z rzadka tylko przyjeżdżał do Uściługa, mieszkając tam w jednym pokoju wzmiankowanej już oficyny. Doktor Nosenko posiadał natomiast liczną rodzinę, z której dla dalszej historii majątku najważniejszą rolę miały odegrać dwie córki: Ludmiła i Katarzyna.

Pierwsza z nich wyszła za morskiego inżyniera G. Bielankina, który osiadł na stałe w Uściługu i na miejscu spalonego pałacu wzniósł obszerny dom mieszkalny. Dom ten, stojący pośrodku obszernego tarasu, nosi znamiona stylu znanego z Teatru Artystycznego w Moskwie lub dworca kolejowego w Zmierzynce, czyli modnej w początku obecnego stulecia rosyjskiej odmiany secesji.

Doktor Nosenko i inżynier Bielankin zostawili po sobie w Uściługu dobrą pamięć. Kupując majątek po Lubomirskich, przejęli też obowiązki ciążące na magnackich fortunach. Utrzymywali więc w Uściługu szpital i szkołę. Podczas mojej bytności tam, po ćwierci wieku pełnej wojen i przewrotów, postacie ich zaczęły się już zacierać w pamięci mieszkańców, wszyscy jednak wspominali ich życzliwie.

Druga córka doktora Nosenko, Katarzyna, wyszła za mąż za Igora Strawińskiego, dla którego – zapewne według jego wskazówek – wzniesiony został również dom mieszkalny. Dom ten znajdował się w głębi parku i nosił charakter zupełnie inny niż odległy o kilkaset kroków dom Bielankina. Bielony wapnem, ukryty w zieleni młodych drzew, dom Strawińskiego przypominał swym skromnym wyglądem dom gajowego. Wejście doń prowadziło przez drewniany ganek. Z drugiej strony, wystawionej na południe, miał 7 asymetrycznych, różnej wielkości okien. W pokrytym gontami dachu po obu stronach znajdowały się dwa małe okna mansardowe.

Wnętrze domu wydało mi się bardzo niepraktyczne, mało nadające się na miejsce stałego pobytu dla małżeństwa posiadającego dzieci. Znaczną część parteru zajmował bardzo obszerny pokój o oknach wychodzących na obie strony budynku. W środku podłogi pozostał w nim obszerny, czarny otwór po ognisku, jakie rozpalili tam żołnierze podczas wojny. Przez długi czas front rosyjsko-niemiecki przechodził wzdłuż Ługi, po brzegach której biegło kilka linii okopów. Wiele okolicznych wsi spłonęło wówczas doszczętnie. Od tego czasu dom Strawińskiego stał widocznie bezpański, doraźnie tylko chroniony od zupełnej ruiny.

Rozkład wewnętrzny domu zdawał się wskazywać, że Strawiński nie liczył się ze stałym pobytem w Uściługu, odpowiada jednak dokładnie podwójnej roli – miejsca pracy i letniego odpoczynku – jaką dom ten odegrywa w Kronice mego życia. Wielki pokój parterowy posiadał rozmiar i akustykę stosowne dla umieszczenia w nim fortepianu. Tam też być może mieściła się biblioteka kompozytora. Trudno mi było tylko pogodzić takie wytłumaczenie układu mieszkania ze słowami Kroniki: „Komponować mogłem tylko będąc pewny, że nikt mnie nie słyszy”, bo z głównego pokoju dźwięki fortepianu musiały przenikać do najdalszych zakątków niewielkiego domu.

Według pamięci Uściłużan warsztat pracy Strawińskiego miał się znajdować na mansardzie. Prowadziły do niej szerokie i wygodne schody, stworzone jak gdyby do wnoszenia po nich Steinwayów i Pleyelów. Schody kończyły się niespodzianie u wejścia do ciemnego i niskiego korytarza, który po podwójnym zakręcie prowadził do mansardy jasno oświetlonej dwoma oknami. Pomieszczenie to nie było właściwie pokojem, lecz długim korytarzem o bielonych ścianach, rozszerzającym się w swej części środkowej. I tam jednak szerokość jego zdawała się nie przekraczać trzech metrów. W tym miejscu stać miało pianino i stół. Surowa biel ścian, zupełne odosobnienie i nonkonformizm kształtów tego zakamarka były uderzające. Oglądającemu dom nie od razu przyjść mogło na myśl szukanie w tym miejscu warsztatu pracy Strawińskiego, lecz przypuszczenie takie, raz powzięte, zyskiwało szybko wiarygodność. Dzięki swej długości mansarda miała stosunkowo wiele powietrza, zaś pokryty gontami dach nie rozgrzewał się zbytnio od słońca. Siedzący przy pianinie lub stole miał za sobą okna, przed sobą białą ścianę, nic więc nie rozpraszało jego uwagi. Izolacja wreszcie tego pomieszczenia od reszty domu była zupełna.

Od Uściłużan pamiętających czasy przedwojenne dowiedziałem się, że Strawiński nie udzielał się wcale miejscowej ludności. Jedynym jego znajomym miał być lekarz, kierownik szpitala. Inni mieszkańcy miasteczka wiedzieli jedynie, że w parku mieszka kompozytor całkowicie pochłonięty pracą. Z daleka widziano, jak parę razy dziennie szybkim krokiem przebiegał ścieżki parku, po czym po kilku minutach wracał do domu.

4

Nieco powyżej ujścia Ługi stoi jeden z rzadkich w tej okolicy mostów na Bugu. Opodal mostu znajduje się bród, przez który w końcu lata można przejść przez rzekę, zanurzając się niewiele więcej niż po pas. Zachodni brzeg rzeki jest w tym miejscu płaski, wschodni zaś pokryty stromo spadającymi, podmytymi przez wodę pagórkami. Na jednym z nich, niedaleko od mostu, widać miejsce starego grodziszcza, którego koliste obwałowania górują nad całą okolicą.

W ciągu długich wieków przez kraj ten przeciągały plemiona mniej lub więcej wojownicze, przed którymi ludność osiadła szukała schronienia w lasach lub miejscach warownych. Kraj jest płaski, mieszkańcom jego – mniej szczęśliwym od Rzymian – brakło kamienia do wznoszenia murów, w wielu zaś okolicach i gliny, nadającej się do wypalania cegły. W tych okolicznościach sama konfiguracja gruntu tłumaczy powstanie w Uściługu osady warownej. Ufortyfikowane wzgórze osłaniające przeprawę przez rzekę daje mieszkańcom wybór bronienia się na nim lub oddzielenia się głęboką wodą od nieprzyjaciela. Stare obwałowania grodziszcza są częściowo splantowane, być może przez któregoś ze zdobywców. Wysokość ich i masyw dają wielkie pojęcie o liczbie i zdolnościach wykonawczych mieszkańców Wołynia w wiekach średnich.

Ślady wielkich robót ziemnych z tego okresu znajdują się też w innych miejscowościach na Wołyniu, np. w Zimnem, położonym nad Ługą o kilkanaście kilometrów powyżej Uściługa. Przeznaczenie obwałowań w Zimnem nie da się zapewne odcyfrować bez ich częściowego rozkopania. I tam uderza olbrzymia kubatura przemieszczonej ziemi. W Zimnem znajduje się cerkiew z XI wieku pozwalająca odnieść tamtejsze roboty ziemne – podobnie jak obwałowania Uściługa – do XI–XIII wieku, tj. do okresu poprzedzającego najazd mongolski, po którym nastąpił upadek cywilizacji średniowiecznej Wołynia.

Ukraina zawiera niemało jeszcze starszych pamiątek.

W braku kamienia wszystkie ślady pozostawione po sobie przez ludy przebywające dłużej lub krócej na obszarze dzisiejszej Ukrainy noszą charakter przemieszczeń ziemi, najczęściej w formie tylekroć wzmiankowanych przez Słowackiego „kurhanów”. Są to wzniesione w różnych czasach ręką człowieka kopce pokryte trawą i widoczne z dala wśród pól i pastwisk. Wchodzący na nie widzi dokoła falującą lub pociętą jarami i „bałkami” równinę, słyszy szelest wiatru wśród badyli i burzanu rosnącego na szczycie wzgórza. Między Uściługiem i Morzem Czarnym znajdują się tysiące takich mniejszych i większych kurhanów. Niektóre mieszczą w sobie groby książąt i wojowników, inne – ciągnąc się długim łańcuchem – znaczą przemarsze ludów zdążających stąd na zachód. Jeden z nich wiózł ze sobą „baby”, kamienie z gruba ociosane w kształcie kobiet, których kilkaset znaleziono później na jego drodze. Rozmiary kurhanów i widok „bab”, ważących po kilkaset kilogramów, wiezionych na przestrzeni tysięcy kilometrów przez tyle głębokich rzek i niebezpiecznych brodów, daje pojęcie o sile muskularnej i zdolnościach wykonawczych ludów wywierających niegdyś nacisk na wschodnie limites Imperium Rzymskiego.

W pierwszych latach obecnego stulecia archeolodzy rosyjscy rozkopali ruiny miast greckich na północnym brzegu Czarnego Morza i znajdujące się w pobliżu kurhany. Niektóre z nich zawierały groby Scytów, których grzebano z ich żonami, końmi, bronią i klejnotami. Znaleziona w tych kurhanach bogata kolekcja przedmiotów pozwoliła po raz pierwszy wejrzeć bliżej w cywilizację Scytów, ich stosunki ze światem helleńskim i ich obrzędy. Znaczna część odkopanych przedmiotów znalazła się w petersburskim Ermitage’u. Wyniki poszukiwań archeologicznych na obszarze Ukrainy były wówczas w Rosji przedmiotem wielu rozmów i komentarzy.

Odkrycie w tym czasie nowego fragmentu świata pogańskiego zdaje się łączyć z genezą Le Sacre du Printemps. O powstaniu tego utworu Strawiński notuje w swej kronice: „Wykańczając w Petersburgu ostatnie stronice Żar-Pticy, ujrzałem pewnego razu w mej wyobraźni – zajęty zresztą wówczas zupełnie czym innym – wielki pogański obrzęd religijny: starzy mędrcy siedzący kołem patrzyli na śmiertelny taniec dziewczyny, którą mieli złożyć w ofierze bóstwu wiosny dla pozyskania jego przychylności. Obraz ten posłużył za temat dla Le Sacre du Printemps. Wyznaję, że wizja ta zrobiła na mnie wielkie wrażenie. Pośpieszyłem natychmiast opowiedzieć ją memu przyjacielowi, Mikołajowi Roerichowi, malarzowi i znawcy świata pogańskiego”***.

Prace archeologów odtworzyły wprawdzie głównie obrzędy pogrzebowe Scytów, wizja Strawińskiego z jej surowym tłem i ofiarami ludzkimi zdaje się należeć do tego samego świata.

5

Historia obecnego obszaru Ukrainy przedstawia obraz pozbawiony ciągłości. Cywilizacja Scytów, osiedlonych między Donem i Dniestrem, znika u schyłku Imperium Rzymskiego. Nowe ludy przybywające ze Wschodu przynoszą ze sobą wojnę i ruinę rolnictwa. Miasta na północnym brzegu Morza Czarnego, żyjące z handlu zbożem i skórami, ubożeją i zostają wreszcie opuszczone przez ludność. Przez parę wieków następnych nie wiemy nic pewnego o mieszkańcach tego obszaru.

W wieku X Ukraina wchodzi w obręb wpływów Imperium Bizantyńskiego. Ludność jej przyjmuje chrześcijaństwo obrządku greckiego. Pozostałe z wieków średnich pamiątki świadczą o jej liczebności, zdolności do pracy i pewnym stopniu zamożności, osiągniętej częściowo przez stosunki handlowe z Konstantynopolem. Z tych czasów datują widoczne dziś jeszcze obwałowania Uściługa.

Najazdy mongolskie, upadek Imperium Bizantyńskiego i zajęcie wybrzeży czarnomorskich przez ludy częściowo koczownicze i należące do cywilizacji islamu przynoszą ponowny upadek kraju. Ukraina wyludnia się, ubożeje i jej część położona na zachód od Dniepru wchodzi na kilka stuleci w obręb wpływów polskich.

Panowanie polskie przynosi z sobą nowe nawarstwienie cywilizacji niepołączone organicznie z okresem poprzednim. Na dawnym terenie chrześcijaństwa wschodniego pojawia się obrządek rzymski, a z nim łacina. Najlepsza trawestacja Eneidy wyszła spod pióra ukraińskiego poety Iwana Kotlarewskiego. Na całej Ukrainie wznoszą się budynki w różnych odmianach stylu barokowego, który w cerkwiach wołyńskich miesza się z bizantyńskim. Sprzeczności wewnętrzne między różnymi nawarstwieniami cywilizacji prowadzą wreszcie do wojen cywilnych i ponownej ruiny kraju.

Pod panowaniem polskim Uściług przeżywa okres znacznej zamożności. Prawie cały Wołyń leży w dorzeczu Dniepru. Jedynie niewielki jego skrawek nad Bugiem należy do dorzecza Wisły, będącej wówczas głównym szlakiem polskiego handlu wywozowego. W Uściługu właśnie wody Bugu osiągają głębokość odpowiednią dla statków transportujących zboże. Dwie „konstytucje”, czyli ustawy sejmowe z XVII wieku, regulują prawa i obowiązki ludności nadbrzeżnej, dążąc do podniesienia spławności Bugu. Wnosić z nich można o rozwoju w tym czasie handlu rzecznego na Bugu i o wadze, jaką tej sprawie wówczas przypisywano. Na przełomie XVII i XVIII wieku Uściług staje się ośrodkiem eksportu zboża wołyńskiego, spławianego stamtąd do Gdańska. Ludność jego wzrasta, wzniesione zostają liczne budynki służące do składowania zboża, wywożonego przeważnie w okresie wiosennym przy wysokim stanie wody. Lubomirscy, czerpiący zapewne znaczne zyski z handlu zbożem, budują tu w XVII wieku swój pałac.

Rozbiory Polski i zajęcie przez Prusy ujścia Wisły kładą kres wywozowi zboża z Wołynia. W końcu XVIII wieku zaczyna się dla Uściługa nowy, długi okres upadku. Ludność jego maleje, osiągając w połowie XIX wieku swój najniższy zapewne stan 1600 mieszkańców. Los jego dzielą zresztą inne miasta wołyńskie. J. I. Kraszewski, zwiedzając Wołyń w 1839, widzi tam wszędzie ruiny dawnych zamków i pałaców oraz ubogą ludność żydowską, z trudem utrzymującą się w nędznych kramach z niewielkiego obrotu towarów.

Jeszcze raz zdaje się Wołyń podnosić gospodarczo w końcu XIX i początku obecnego stulecia. Jest to okres pomyślnej koniunktury eksportu zboża przez Odessę. Pożyczki zaciągnięte przez Rosję we Francji prowadzą do rozbudowy przemysłu hutniczego w dolnym biegu Dniepru i sieci kolei południowo-zachodniej. Ukraina przeżywa wówczas okres szybkiego rozwoju gospodarczego, jaki kilkadziesiąt lat przedtem widziano w Stanach Zjednoczonych. Miasta i miasteczka położone przy głównej linii kolejowej – jak Kijów, Winnica, Zmierzynka – rozbudowują się z roku na rok i wielokrotnie powiększają swą ludność. Na wsi ceny ziemi wzrastają w krótkim czasie trzykrotnie. Leżący nieco dalej od głównych ośrodków tego ruchu Wołyń nie bierze w nim bezpośredniego udziału, ale nawet do jego najdalszych zakątków – jak Uściług – dochodzą też echa tego procesu w postaci chociażby osiedlenia się zamożnej rodziny z Kijowa. W tym czasie otrzymuje Wołyń autonomię terytorialną, tzw. ziemstwo, posiadające znaczne uprawnienia finansowe. Z tego okresu datuje się pewna ilość szpitali, szkół, hal targowych, bruków miejskich itd.

Wojna i rewolucja kładą kres rozwojowi gospodarczemu kraju. W 1917–1918 okupujący Wołyń Niemcy usiłują w zachodniej jego części stworzyć dla siebie ośrodek aprowizacyjny. W tym celu budują pośpiesznie długą na 2000 km sieć kolejek wąskotorowych, zakładają rolnicze stacje doświadczalne itd. Klęska ich na zachodzie i ponowny wybuch wojny cywilnej na Ukrainie obracają wniwecz te plany. W Uściługu, leżącym nieco dalej od linii kolejowych, nie widać zresztą większych śladów tego burzliwego okresu.

W 1920, na mocy traktatu ryskiego, zachodnia część Wołynia wróciła raz jeszcze do Polski. Niedaleko od Uściługa przebiegał wówczas szeroki pas dawnego frontu, od wielu lat wyludniony i nieuprawny, pokryty liniami okopów. Pokój zabliźnia szybko te rany, ale zamożność nie wraca więcej na Wołyń. Głównym jego bogactwem jest rolnictwo, dla którego w całej Europie Wschodniej wytwarza się na długie lata bardzo niepomyślna koniunktura. Odrodzona Polska nie znalazła poparcia finansowego Zachodu, który za pilniejsze zadanie uważał odbudowę Niemiec. Przemysł polski nie mógł zatrudnić wzrastającej ludności wiejskiej. Utrzymanie tej ostatniej na roli wymagało parcelacji wielkich majątków i tworzenia na ich miejsce nowych, drobnych gospodarstw. Celowi temu odpowiadała polska reforma rolna. W 1939 dawny majątek Lubomirskich i Nosenków w Uściługu był już całkowicie rozparcelowany. Powstałe stąd działki były słabo zagospodarowane i nabywcy ich, nie mając grosza przy duszy, nie wyglądali na szczęśliwych. Uściług liczył wówczas około 4000 mieszkańców.

6

Przerywana i pozbawiona ciągłości historia Wołynia znajduje uderzający wyraz w budynkach Uściługa.

Z okresu wołyńskich książąt Rurykowiczów pozostały jedynie obwałowania starego grodziszcza. Częściowo splantowane przez któregoś ze zdobywców, obwałowania te stoją na skraju miasta, nietknięte widocznie od wieków średnich. Nic odtąd w tym miejscu nie budowano. Życie uciekło zeń i nigdy więcej nie wróciło.

Z okresu między zburzeniem książęcego grodziszcza i wzniesieniem najstarszych istniejących zabudowań nie pozostało żadnego śladu. Kroniki XV i XVI wieku wzmiankują wprawdzie kilkakrotnie Uściług, ale zawsze ubocznie, mimochodem, jako miejsce postoju lub przeprawy wojsk. Regestry podatkowe wzmiankują też kilkakrotnie majątek Uściług, zmieniający kilkakrotnie właścicieli. Musiała to więc być mała osada, posiadająca jedynie budynki drewniane, zmiatane z oblicza ziemi przez wojny i pożary.

Życie wraca znów do Uściługa w końcu XVII i początku XVIII wieku. Z tego czasu datują się dwa istniejące jeszcze w 1939 budynki murowane: klasztor kapucynów, zamknięty w 1832 przez władze rosyjskie, i oficyny dawnego pałacu Lubomirskich. Z XVIII wieku pozostała też pewna ilość budynków drewnianych: dworki, chaty, karczmy. Wzniesione w czasach pokojowych, budynki te rozrzucone są swobodnie po wzgórzach leżących wzdłuż Bugu. Ludzie wieku oświecenia podróżowali wiele po niewygodnych drogach. Ponieważ Uściług leżał na uczęszczanym szlaku, wiodącym przez Lublin, Sławutę, Berdyczów na Ukrainę, musiał posiadać pewną ilość karczem i zajazdów. Z tych ostatnich zachował się tylko jeden, bardzo zrujnowany, lecz posiadający jeszcze tradycyjną bramę, przez którą bryczki i karety zaprzężone w czwórkę koni wjeżdżały do sieni, znajdującej się pośrodku budynku.

Po tym okresie w budownictwie miejskim występuje znów dłuższa przerwa. Od upadku Uściługa jako portu rzecznego ludność jego zmniejszała się przez dłuższy czas. Domów zniszczonych przez pożary nie odbudowywano, przenosząc się do budynków oszczędzonych przez ogień. Dopiero na przełomie XIX i XX wieku Uściług przystosowuje się do potrzeb miejscowych rolników, według wzorów urbanistycznych właściwych wówczas powiatowym miasteczkom rosyjskim. Nowa dzielnica powstaje wzdłuż szerokiej szosy: trochę jedno- i dwupiętrowych domów murowanych, mieszczących sklepy, nieco dalej rynek z długimi rzędami straganów.

Z tego okresu datuje się dom inżyniera Bielankina. Już w drodze słyszałem o nim różne fantastyczne szczegóły. Według jednych dom ten miał mieć kształt okrętu. Inni dodawali, że na jego dachu znajdował się mostek, z którego Bielankin – niby kapitan okrętu – wydawał przez tubę rozkazy i przez lunetę dozorował pracę na okolicznych polach. W istocie rzeczy dom ten jest obszerną konstrukcją o niespokojnych liniach, nie przypomina jednak niczym okrętu. Przywykli do form budowlanych XVIII wieku Uściłużanie nie widzieli nigdy podobnych kształtów na lądzie stałym i przypuszczali widocznie, że inżynier Bielankin musiał wzorować się na lepiej znanych mu formach konstrukcji morskich. W nawarstwieniach historycznych brakło tu między barokiem i secesją form pośrednich i lud usiłował wypełnić tę lukę tworami wyobraźni.

W 1939 Uściług miał już za sobą reformę rolną i długi okres przystosowania do trwałego kryzysu gospodarczego. W nowym rozdziale historii Wołynia domy Bielankina i Strawińskiego stały – razem ze stajnią Lubomirskich – odosobnione, obce, zabłąkane z innych czasów, niemieszczące się w nowych schematach życia i nieznajdujące nawet użytecznego zastosowania. Obszerny dom Bielankina mieścił biura zarządu miasta i różnych organizacji społecznych, część jego była wynajęta miejscowemu rusznikarzowi, część wreszcie stała pusta. Wewnętrzny rozkład domu mało odpowiadał jego niespodzianemu przeznaczeniu i nowi lokatorzy nie czuli się w nim wygodnie. Tynk z murów zewnętrznych częściowo odpadł i dawno nienaprawiany dom chylił się ku ruinie.

Dom Strawińskiego nabył z parcelacji emerytowany sędzia, którego skromne dochody nie pozwalały mu również na dokonanie niezbędnego remontu. Większa część domu stała pusta.

Krótki przegląd budynków Uściługa wskazuje na przemijający, efemeryczny charakter wszystkich poczynań na tym niestałym gruncie. Igor Strawiński nie liczył się zapewne ze stałym pobytem w swym otoczonym zielenią domu. Lecz i ci, którzy w różnych czasach wznosili tu fortyfikacje, pałace i obszerne domy mieszkalne, nie potrafili stworzyć nic trwałego, ważnego dla kilku przynajmniej pokoleń. Nosenkowie i Strawiński podzielili tu losy Rurykowiczów i Lubomirskich.

Według relacji przyjezdnych, Uściług miał mocno ucierpieć podczas walk w 1942 i 1944. Od 1945 Bug stanowi w tym miejscu granicę polsko-sowiecką. Jak w innych miejscowościach granicznych, ludność Uściługa miała zostać wywieziona w głąb kraju, drzewa wycięte i na nadbrzeżnych wzgórzach mają dziś stać wieże obserwacyjne sowieckiej straży granicznej.

7

Jedynym bodaj czynnikiem ciągłym w historii Wołynia jest jego chrześcijaństwo wschodniego obrządku, wprowadzane przez książąt Rurykowiczów i w polskiej części Wołynia żywe wciąż aż do 1939. Od XI wieku w starych cerkiewkach zbierała się każdej niedzieli grupa wiernych.

Stroną najbardziej uderzającą i pociągającą zarazem obrządku wschodniego jest śpiewana liturgia. Żadna wiara nie jest konieczna, aby pogrążyć się w płynnym żywiole muzycznym obrzędów.

Gdzie jest dobry chór cerkiewny, tam nigdy nie zbraknie obecnych. Parafie dbały też zawsze o swe chóry i umiały ocenić ich umiejętność.

Z zachowanych dokumentów wynika, że niektóre chóry cerkiewne miały za sobą olbrzymią tradycję, pięćset lub nawet siedemset lat nieprzerwanej działalności. Słyszałem chóry śpiewające ze starych nut przekazywanych z pokolenia w pokolenie i których odczytanie wymagało od obcego pewnej znajomości paleografii.

Działalność chórów cerkiewnych nie ograniczała się do obrzędów religijnych. W miastach chóry dawały także koncerty o charakterze świeckim. W parafiach wiejskich chór śpiewał rankiem w cerkwi, wieczorem w karczmie. Śpiewał na weselach, chrzcinach, dożynkach i różnych świętach lokalnych, w których gdzieniegdzie przechowały się wspomnienia obrzędów pogańskich. Na każdą z tych okoliczności chór posiadał oczywiście inny repertuar.

Skutkiem działalności świeckiej chórów cerkiewnych był wielki wpływ śpiewu szkolonego na muzykę ludową. Umiejętność śpiewania na dwa i więcej głosów rozszerzyła się w ciągu wieków na całą Ukrainę, na wszystkie warstwy społeczne i stała się najpopularniejszym źródłem rozrywki. Tam zwłaszcza, gdzie kobiety nie szerzyły pochłaniających czas uroków, na siczy Zaporoskiej, u flisaków i rozbójników, na karczunkach i przeprawach, gdziekolwiek paru mężczyzn zbierało się dokoła butelki, rozlegały się próby śpiewu na kilka głosów.

W wiekach średnich chóry cerkiewne śpiewały na modłę bizantyńską, która dotąd zachowała się w liturgii Kościoła wschodniego. Na Ukrainie, odciętej później od Morza Czarnego i znajdującej się w obrębie wpływów polskich, w XVI i XVII wieku pojawiła się sztuka barokowa. Nie ma dotąd żadnego opracowania tłumaczącego siłę penetracji Baroku. Żadna inna wersja sztuki Zachodu nie przeniknęła tak daleko na wschód i tak głęboko w życie ludu. W całej Europie Wschodniej z Ukrainą włącznie znajdujemy na każdym kroku ślady sztuki zachodniej XVII wieku: w budynkach, w strojach ludowych, w obyczajach i pojęciach.

Razem z innymi nowinkami włoskimi na Ukrainę przedostała się też muzyka barokowa z jej nową harmonią i „ekspresjonizmem”, uporczywym poszukiwaniem siły wyrazu. Nie wiemy dokładnie, jakimi drogami nowa muzyka i odpowiadająca jej wrażliwość słuchu przeniknęły z odległego Zachodu aż nad Dniepr. Dróg tych możemy się jednak częściowo domyślić, biorąc pod uwagę bogactwo ówczesnej muzyki wokalnej. Porzucając zwłaszcza ziemię włoską, muzyka Baroku – być może w braku odpowiednich instrumentów – wydaje wielką ilość utworów a capella, jak u Heinricha Schütza i kompozytorów angielskich XVII wieku. Ukraina, gdzie istniało już tyle starych i wyszkolonych zespołów śpiewaczych, musiała być szczególnie podatnym gruntem dla tego właśnie rodzaju nowinek. W XVII i XVIII wieku zakres wpływów bizantyńskich cofnął się w folklorze muzycznym na Wschód do granic ówczesnego imperium ottomańskiego.

W końcu XVIII stulecia, skutkiem zmian politycznych w tej części naszego kontynentu, Ukraina wchodzi w długotrwały okres odosobnienia. Wszystkie jej kontakty z Europą Zachodnią urywają się. Tylko jej sformowana przez sztukę barokową i oparta na chórach cerkiewnych wrażliwość muzyczna drzemie, jak ogień w popiele, pod zewnętrzną powłoką rebarbaryzacji.

Rewolucja 1917–1918 zamyka cerkwie i rozprasza ich zespoły chóralne. Polska część Wołynia, najdalej na zachód wysunięty cypel Ukrainy prawosławnej, staje się na następnych 20 lat rezerwatem, gdzie utrzymuje się tradycyjne życie gmin religijnych obrządku wschodniego. Miejscowe chóry cerkiewne zostają zasilone przez uchodźców. W końcu tego okresu na polskim skrawku Wołynia istniało około 60 chórów cerkiewnych pierwszej kategorii. Liczbę osób wyszkolonych w śpiewie chóralnym oceniano na dziewięć tysięcy.

Stamtąd też wyszła większa część chórów, które emigrowały do Ameryki. Najsławniejszym z nich był chór Koszyca, który w 1921 objechał Europę Zachodnią, budząc wszędzie zainteresowanie miejscowych zespołów wokalnych. W parę lat później słyszałem chór paryskiej Schola cantorum śpiewający przez cały wieczór ludowe pieśni ukraińskie, których nauczył się od chóru Koszyca. Pod pozorami egzotycznego folkloru słuchacze nie wahali się rozpoznać znane sobie pierwiastki muzyki barokowej. Równie pouczające byłoby nawiązanie zerwanego przed dwoma wiekami kontaktu także w kierunku odwrotnym, np. przez wykonanie przez jakiś zespół wołyński Koncertu w formie mszy żałobnej Schütza, znacznie bliższego chórom wołyńskim niż zachodnim, rzadko tylko mierzącym się z trudnościami barokowych utworów a capella.

Zetknięcie się z tym fragmentem historii Wołynia pozwala ocenić słuszność krytycznych uwag Strawińskiego o muzyce „narodowej”. Uczona czy ludowa muzyka Europy Wschodniej opierała się zawsze na tych samych wzorach i tym samym rzemiośle co muzyka Zachodu, od której nigdy nie odbiegała zbyt daleko.

Czy Strawiński interesował się w Uściługu tamtejszym chórem i folklorem muzycznym? „Regent” miejscowego chóru zachował z lat 1906–1914 tylko niejasne wspomnienia. Jako młody chłopiec słyszał o Strawińskim, ale widział go tylko z daleka chodzącego nerwowym krokiem po ścieżkach parku. Nigdy jednak nie doszły go wiadomości o jakimś bliższym kontakcie kompozytora z miejscowym chórem.

Na śpiewającym Wołyniu muzyka ludowa ma jednak niezliczone drogi przenikania do przygodnego nawet słuchacza. Wilgotne powietrze leżące w widłach Bugu i Ługi niesie głos bardzo daleko. Stanąwszy na brzegu parkowego tarasu przed wieczorem, słyszałem dochodzące zza Bugu i Ługi śpiewy, jakie na Wołyniu towarzyszą zazwyczaj wszystkim robotom rolnym. Słychać ich było kilka naraz, z różnych kierunków. Miałem właśnie w kieszeni małą partyturę Żar-Pticy, którą pokazałem towarzyszącym mi chórzystom. „Regent” z uwagą i pewnym niedowierzaniem przewracał stronice żółtej książeczki Eulenburga. Zwróciłem jego uwagę na motyw kołysanki, który nieco zmieniony, w tonacji majorowej występuje później w scenie zdejmowania czarów. Wszyscy chórzyści poznali w nim bez wahania motyw powszechnie znanej pieśni wołyńskiej. Żaden z nich nie umiał jednak powiedzieć o niej nic bliższego. Wreszcie, po namyśle, „Regent” wyraził pewną wątpliwość:

– Jest to na pewno pieśń wołyńska, ale nie z naszej okolicy. Śpiewana jest, zdaje się, w północnej części kraju, za Kowlem. Mamy tu jednak chórzystę z tamtych stron, który będzie ją znał.

Poszliśmy więc razem na poszukiwanie tego chórzysty. I on poznał bez wahania wołyński motyw kołysanki, ale również nie znał jej domniemanego wzoru. Przy świetle ogarka przyjrzeliśmy się raz jeszcze uważnie obu motywom. Po bliższym ich rozpatrzeniu stało się widoczne, że nie mogły być zapożyczone wprost z żadnej pieśni ludowej. Nie przypominały żadnej poszczególnej pieśni, ale były łudząco „podobne” do wszystkich. Jeżeli w utworach Strawińskiego znajdują się jakieś „wołyńskie motywy ludowe”, charakter ich przypomina „motywy kujawskie” Chopina, dla których w zachowanym folklorze na próżno szukalibyśmy bezpośrednich wzorów.

[1949]

* Powyższe cytaty wzięte są z tomu I Kroniki mego życia, s. 47–115 (przyp. autora).

** Kronika..., t. I, s. 18 (przyp. autora).

*** Kronika..., t. I, s. 69 (przyp. autora).

NA WYSOKIEJ POŁONINIE

1

Książka Stanisława Vincenza o Huculszczyźnie nie jest dziełem podróżnika, notującego malowniczy szczegół zwiedzanego kraju, ani dziełem historyka, usiłującego dać nam pojęcie o odrębność obyczaju i stylu danej epoki. Książka jego ukazuje nam Huculszczyznę niejako od wewnątrz, mówi do nas językiem polsko-huculskim; czytający ją zanurza się bezpośrednio w żywioł huculski. Gdyby z jej powodu wynikły kiedyś wątpliwości, jakie zrodziły się ze słów Mickiewicza „Litwo, ojczyzno moja”, musielibyśmy zaliczyć ją raczej do literatury huculskiej niż do literatury polskiej. Dzięki tej właściwości jest ona niezrównanym przewodnikiem po resztkach starej cywilizacji pasterskiej zachowanej w Karpatach Wschodnich.

Literatura nie po raz pierwszy spotyka się z pasterzami. Dobrze znała ich literatura XVII i XVIII wieku, jak o tym możemy sądzić chociażby ze stronic Cervantesa. Nieco w innym świetle widziała ich literatura romantyczna. Aby ocenić doniosłość naszego dzisiejszego spotkania z cywilizacją pasterską, chcielibyśmy wymienić kilka związanych z nią zagadnień aktualnych.

2

Centralna idea etnologii porównawczej datuje z wieku XVIII. Znajdujemy ją na przykład jasno sformułowaną w rozprawie prezydenta de Brosses’a pt. Fetyszyzm, czyli porównanie między religią dawnych Egipcjan i religią obecną w Negrycji. Dla de Brosses’a jest oczywistym, że ludzkość tworzy jednolity pochód zdążający w tym samym kierunku i że różnice między poszczególnymi cywilizacjami są tylko etapami tego samego rozwoju. Idea ta rozszerzyła ogromnie horyzont ludzi Oświecenia, ukazując, poza zapiskami kronikarzy i wspomnieniami historii pisanej, olbrzymie przestrzenie czasów leżące za nami. Prócz tego stwarzała ona przesłanki dla powstałego w tym czasie poczucia braterstwa i równości wszystkich ludzi.

Idee Oświecenia o pasterkach, pasterzach i starych cywilizacjach rolniczych nie miały jednak dalszego ciągu. Wiek XIX z jego romantyzmem odkrył inne osobliwości pasterzy i skierował myśli na nowe tory. Ludzie Oświecenia pozbawieni byli zmysłu historycznego. Dla Woltera i jego współczesnych Mohamed był rozumnym i oświeconym ustawodawcą, który dla dobra sprawy udawał, że pomysły jego dyktuje mu archanioł Gabriel. Ludzie XVIII wieku widzieli historię jak gdyby na jednym planie i nie umieli sobie dobrze wyobrazić społeczeństwa posiadającego pojęcia zupełnie inne od encyklopedystów lub ich ówczesnych przeciwników. Dopiero wiek XIX ocenił odrębny styl, odrębną barwę lokalną krajów i epok. Przebudzenie się tej nowej wrażliwości jest, być może, najważniejszym rysem humanizmu XIX wieku. Kulminacyjny punkt tego nowego kierunku myśli zdaje się znajdować w dziełach Hipolita Taine’a, dla którego pejzaż, fauna, flora, obyczaje i literatura poszczególnych krajów tworzą niepodzielne całości. Wiek XIX wytworzył pojęcie egzotyzmu i na stare cywilizacje patrzył przede wszystkim z punktu widzenia ich odrębności i malowniczości.

Ludzie XX wieku wyleczyli się częściowo z historyzmu i spotykając się z kolei z pasterzami, mieli nowe troski metafizyczne. Do dorobku cywilizacyjnego czasów ubiegłych wiek nasz dodał tyle nowych składników, powiązanych w tak wielką ilość nowych form organizacyjnych, że człowiek współczesny czuje się nieco zbłąkany w nowości swego czasu. Zjawisko to zrodziło potrzebę oceny krytycznej naszej cywilizacji, przywrócenia jej właściwych proporcji i umiejscowienia jej w pochodzie wieków. Potrzebie tej odpowiadają niezliczone panoramy i skróty eseistów, które co miesiąc przynosi nam bibliografia Zachodu. Drugim wyrazem tej samej troski jest widoczny, zwłaszcza od kilku lat, konserwatyzm i antykwaryzm naszych czasów, niechęć do wszelkiego modernizmu, powrót do szanowanych tradycji, świętowanie wielkich jubileuszów. Z racji swych nowych trosk wiek XX spojrzał na pasterzy nowymi oczami i dostrzegł w nich nowe szczegóły, pełne nieoczekiwanej aktualności.

3

Na starych polanach i lewadach, u źródeł, dokoła starych drzew, na ścieżkach i miedzach uważni obserwatorzy czuli zawsze niewidoczną obecność wieków i tysiącoleci, które upłynęły wśród tych samych przedmiotów, w tym samym krajobrazie. Archeologia wiejska umiała odczytywać przeszłość ze ścieżek, miedz i kamieni. Była to jednak wiedza na poły tajemna, uprawiana przez nielicznych wtajemniczonych, których swary wewnętrzne, jak w pamiętnej wojnie glozelistów i antyglozelistów, pozbawiały autorytetu wobec świata zewnętrznego. Rola archeologii wiejskiej zmieniła się zasadniczo pod wpływem Roupnela i jego szkoły. Gaston Roupnel, obecnie profesor uniwersytetu w Dijon, był synem chłopa, który przez długie lata nauki zachował prawdziwe chłopskie oczy, ogarniające jednym spojrzeniem liczbę guzików u kamizelki nieznanego przechodnia, kształt jego spinek u mankietów, barwę krawata i pochodzenie kurzu na obuwiu. Tymi wszystkowidzącymi, mądrymi oczami Roupnel zaczął przetrząsać pola i lasy, drogi i miedze w poszukiwaniu śladów starego rolnictwa i przyszedł do nieoczekiwanych wyników. Zdaniem jego w początkach okresu historycznego Europa Zachodnia posiadała już wcale gęste zaludnienie i cywilizację rolniczą liczącą od dwudziestu do pięćdziesięciu tysięcy lat. Część istniejących dziś pól, pastwisk, dróg, miedz i skrajów lasu pochodzi z tego okresu i nie uległa większym zmianom w czasach historycznych. W swej sławnej Historii wsi francuskiej Roupnel podaje praktyczne sposoby rozpoznania i odróżniania pól, dróg, miedz i lasów przedhistorycznych, które do dziś dnia zachowały swą pierwotną postać. Książka jego, pozbawiona wszelkiego zbytecznego balastu, pisana jest dla najszerszej publiczności i sława jej tworzy nowy etap w historii stosunku ludzi współczesnych do wsi.

Od niepamiętnych czasów w dni świąteczne i niekiedy nawet w powszednie ludzie miejscy wychodzili poza rogatki i przeszedłszy kilka kilometrów polami i łąkami, odpoczywali w cieniu starych drzew. Robili to już dawni Rzymianie. Dziś wyjazd na weekend jest jednym z najbardziej szanowanych obyczajów Zachodu. Tysiące wierszy i dzieł sztuki plastycznej powstało ze wspomnień wyniesionych z tych krótkich pielgrzymek.

Die Burger in Sonntagsröcklein

Spazieren durch Wald und Flur.

Sie jauchzen, sie springen wie Böcklein,

Begrüssen die schöne Natur*

– szydził Heine z niedzielnych wycieczek za miasto. Heine posiadał jeszcze romantyczne pojęcia o wielkości dzikiej przyrody, uwiecznionej na płótnach czczonego przez romantyków Salvatora Rosy i w tym zestawieniu niedzielna podróż na Bielany wydawała mu się nieco śmieszna. Czytelnicy Roupnela patrzą dziś również z pewną pobłażliwością na wędrówki niewtajemniczonych, przypominające podróż znakomitego Jonasza w brzuchu wieloryba, który, jak wiadomo, jeździł dużo, lecz widział mało. Mistrz z Dijon wtajemniczył swych czytelników w niewidzialną na pierwszy rzut oka organizację historyczną pól i dróg. Od tej chwili zaczęli czytać otwartą przed nimi księgę pól, w której każdy szczegół zaczął coś mówić, odsłaniając tu i ówdzie mierzący się tysiącami lat rozumny wysiłek starych rolników, twórców dzisiejszego krajobrazu wiejskiego.

Ogromne zainteresowania dla ziemi i jej historii, jakie obudziła książka Roupnela, noszą, jak widzimy, charakter nowy, inny od zainteresowań wieków ubiegłych. W ich świetle rolnictwo przedhistoryczne i jego cywilizacja ukazuje się nam nie jako coś odległego i egzotycznego, ale jako ważna i wciąż aktualna część składowa naszej cywilizacji obecnej. Spojrzenie z tak bliskiego dystansu na starsze nawarstwienia naszej cywilizacji pozwala na zajęcie postawy bardziej krytycznej w stosunku do dorobku ostatnich pokoleń, który, w obliczu tysiącleci, ukazuje się nam w nowych proporcjach.

Z tych rozważań widzimy, że książka Stanisława Vincenza, ukazująca cywilizację rolniczo-pasterską dzisiejszych Hucułów z bliska i od jej strony wewnętrznej, zbiega się w znacznej mierze z wielkim prądem nowych zainteresowań, jakie dla spraw tych przebudziły się na Zachodzie.

4

W inną dziedzinę współczesnych zainteresowań cywilizacją rolniczą wprowadzają nas studia badaczy amerykańskich, zajmujących się gospodarką naturalną. Najgłośniejszym z nich jest studium znanego ekonomisty amerykańskiego Stuarta Chase’a o wsi meksykańskiej. Książka jego, ilustrowana przez sławnego malarza meksykańskiego Diego Riverę, nosi charakter równie rewelacyjny, jak książka Roupnela. Jest ona również przeznaczona dla najszerszej publiczności i stanowi częściowo syntezę prac, podjętych poprzednio przez kilku uczonych badaczów.

Stuart Chase przeprowadza w swej książce porównanie między życiem osady rolniczej meksykańskiej i życiem osady przemysłowej w Stanach Zjednoczonych. Reprezentowane przez nie odmienne cywilizacje i odmienne systemy gospodarcze autor przedstawia jako oparte na różnych hierarchiach wartości. Rolnik meksykański ma za nic znaczną część rzeczy najbardziej cenionych przez obywatela Stanów Zjednoczonych i poszukuje innego rodzaju satysfakcji. Jego pozorna abnegacja, lenistwo, brak systematyczności są wyrazem odmiennej, lecz równie konsekwentnej oceny wartości życia.

Pewien rozgłos książki Chase’a znamionuje nowy etap w ustosunkowaniu się naszych współczesnych do pierwotnych cywilizacji rolniczych. Wskazuje on mianowicie na rozpowszechnienie się pewnej postawy myślowej, znanej poprzednio tylko bardziej wtajemniczonym w metody badań socjologii i ekonomii. W sposobach bycia właściwych cywilizacji rolniczej Chase każe nam poszukiwać pewnego systemu ocen i konfrontować go z naszymi własnymi ocenami.

We wnioskach swych książka trzeźwo i jasno myślącego ekonomisty staje się apologią chłopa meksykańskiego. Stany Zjednoczone, sądzi Chase, nie posiadają arystokracji przechowującej dobry gust i wielkie tradycje kulturalne wieków poprzednich. Rola ta na kontynencie amerykańskim przypadła w udziale ubogim rolnikom meksykańskim, których cywilizacja zasługuje z tego tytułu na bliższe poznanie i szacunek.

Vincenz w książce swej nie stawia sprawy tak obcesowo, z różnych jej stronic i akcentów możemy jednak wnosić, że idee Stuarta Chase’a przypadłyby mu bardzo do smaku.

Dla charakterystyki Stuarta Chase’a i jego poglądów dodamy, że nie należy on bynajmniej do konserwatystów amerykańskich, szkolonych na snobizmach starego świata. Wręcz przeciwnie, jest on przedstawicielem radykałów new-yorkskich i sympatie jego dla chłopów meksykańskich łączą się harmonijnie z sympatiami dla socjalizmu agrarnego ówczesnego prezydenta Meksyku, znakomitego Plutarcha Callesa.

5

Czasy przedhistoryczne różnią się od historycznych przede wszystkim brakiem historii, tj. pamięci czynów ludzkich. Długie tysiące lat zostawiły w pamięci rolników pierwotnych tylko luźną i zmienną przędzę legend niedających żadnych przesłanek do odtworzenia biegu przeszłości.

Książka Vincenza ukazuje nam społeczeństwo huculskie, pozostające do dziś w fazie przedhistorycznej, tj. niewytwarzające historii, nieposiadające pamięci czynów ludzkich. Niedawna epopeja Dobosza, zapisana w aktach sądowych ludzi nizinnych, istnieje w pamięci Hucułów tylko w formie legendy przetwarzanej wciąż przez fantazję ludową. W książce Vincenza znajdujemy świetny obraz formowania się i rozpływania legend, podobnego do formowania się i rozpływania obłoków, obserwujemy wewnętrzny mechanizm tego zjawiska, będącego specyficzną funkcją cywilizacji pierwotnych.

Brak pamięci właściwy starym cywilizacjom rolniczym po bliższym rozważeni okazuje się zagadnieniem niezwykle głębokim i niepozbawionym dla nas pewnej aktualności.

Rolnicy pierwotni są tak blisko związani z naturą, że nie mogą oderwać się od niej dla zyskania perspektywy. Przy lepszych urodzajach wzrastają liczebnie, po latach klęski liczba ich zmniejsza się z powodu braku pożywienia. Produkcja rolnicza nie daje się dobrze przechowywać i zagadnienie to nie znalazło żadnego szczęśliwego rozwiązania nawet dziś, w naszej obecnej cywilizacji. Na zbożu przechowywanym ciążą koszta przechowania; po nowych żniwach zaś stare zboże warte jest nie więcej od nowego, którego koszty własne są mniejsze. Socjolog amerykański R.H. Towner w swej osobliwej Filozofii cywilizacji sądzi, że pierwszym produktem rolnym pozwalającym na tworzenie wymienialnej rezerwy było wino, i wiąże powstanie pierwszych winnic z początkami okresu historycznego.

Stara cywilizacja rolnicza nie tworzyła rezerw wymienialnych. Powodzenie rolnika było w niej nietrwałe, dawało mu co najwyżej chwilowe nadwyżki, niedające możności oderwania się od codziennego zdobywania niezbędnych środków egzystencji i przedsiębrania czegoś, co mogłoby zostawić trwały ślad w pamięci ludzi. Dlatego na dnie pamięci ludów znajdujemy wszędzie królów, którzy obłożyli haraczem pracujących rolników i uwolniwszy się w ten sposób od codziennej zależności od natury, mogli dokonać czynów, o których mówiono nawet w dłuższy czas po ich śmierci.

Aby móc wyrwać się ze swej kondycji i skupić na jakimś nowym zadaniu, ubogi rolnik lub pasterz musiałby stworzyć rezerwę wymienialną, pozwalającą mu żyć bez codziennego pościgu za chlebem. Rolnictwo i pasterstwo pierwotne nie dawało takich możliwości i dlatego zapewne było pozbawione pamięci. Wraz z powstaniem możności tworzenia rezerw wymienialnych zaczyna się epoka historyczna.

Tworzenie rezerw wymienialnych zdaje się więc leżeć u źródła wszelkiego indywidualnego przedsiębrania, wszelkiej inicjatywy, wymagającej z kolei oceny krytycznej zjawisk, obserwacji trzeźwej, pamięci dokładnej. Wraz z tymi nowymi wymaganiami upada wyobraźnia ludowa ubierająca w dziwne kształty zjawiska natury, rozwiewa się magia nierozróżniająca dobrze skutków słów i skutków czynu, słowo staje się członem rozumowania i wraz z tymi zmianami uczestnik cywilizacji pierwotnej staje się człowiekiem historycznym.

Takie skutki tworzenia się rezerw wymienialnych przypuszczają oczywiście indywidualne dysponowanie tymi rezerwami w stopniu większym, niż to ma miejsce np. w obecnym okresie tz. późnego kapitalizmu. Samo posiadanie rezerwy wymienialnej w postaci np. książeczki oszczędnościowej lub papierów wartościowych wymaga tylko zdolności do ograniczania swych wydatków. Zdolność inicjatywy i możność jej wykonywania nie są niezbędnym skutkiem posiadania takiej rezerwy. Dzisiejsi na przykład posiadacze oszczędności w olbrzymiej większości rezygnują z wszelkiej inicjatywy; niosą swe oszczędności do banku, który pożycza je przedsiębiorcom. W miarę koncentrowania się ośrodków dyspozycji w nielicznych rękach, posiadanie rezerw coraz rzadziej prowadzi do powstawania ocen krytycznych, obserwacji trzeźwej, pamięci dokładnej, tj. właściwości, jakich wymaga od siebie przedsiębiorca. Sytuacja biernych posiadaczy wkładów, akcji i obligacji, nieposiadających żadnego głosu w administracji przedsiębiorstw, wymaga od nich raczej zaufania, wiary w geniusz bohaterów przemysłu, w magiczną siłę ich haseł i enigmatycznych enuncjacji, cierpliwości i abnegacji w okresach niepomyślnej koniunktury, słowem właściwości ludzi biernie tylko związanych z procesami gospodarczymi i przez to znacznie podobniejszych do Hucułów, do pierwotnych rolników i pasterzy, niż się to na pierwszy rzut oka wydaje.

Uważny obserwator wśród zjawisk społecznych naszego czasu dostrzeże wzrastający zanik pamięci zbiorowej i powrót do legendy, przypominający pod wielu względami opisane w książce Vincenza rysy cywilizacji pierwotnej.

Totalitarne państwo współczesne przypisuje prawo inicjatywy gospodarczej niewielkiej ilości osób stojących na czele życia finansowego i przemysłowego kraju. Właściwości przedsiębiorców, jak postawa krytyczna, przyzwyczajenie nieustannego konfrontowania wrażeń i pojęć, dokładność pamięci, nie są potrzebne zwykłym śmiertelnikom, którzy nie mają nic do przedsiębrania. Postacie wielkich dysponentów, od których pomysłowości i szczęścia zależy powodzenie milionów, są znane większości ludzi co najwyżej z nazwiska i otoczone są mgłą tajemnicy. Operacje ich są zrozumiałe tylko dla nielicznych wtajemniczonych, dla pozostałych są czystą magią. Dlatego postacie gubernatorów banków emisyjnych, wielkich finansistów i przemysłowców już za życia ich są równie mityczne jak postacie Herkulesa i Gilgamesza. Czytając o nich w felietonach i pamfletach, widzimy, jak sylwetki ich falują na wietrze opinii, formując się i rozpływając na przemian, niby postacie legendarnego Dobosza lub Hołowacza, który zabił diabła na stoku góry Gutin Tomnatyk.

Mitotwórcza działalność prasy współczesnej, łatwość, z jaką opinia pozwala narzucać sobie najdziwniejsze twory wyobraźni, wskazują, że legendy i baśnie są formą pamięci zbiorowej najlepiej dopasowaną do potrzeb dzisiejszych czytelników gazet, których postawa gospodarcza jest prawie równie bierna jak postawa rolników pierwotnych.

Futuryści, dadaiści i surrealiści proponowali wyzwolenie naszej twórczości literackiej z więzów logiki i krytycyzmu. Sądzili, że po dokonaniu tej operacji twórczość ich będzie bardziej odpowiadała głębokim potrzebom i gustom czytelników z naszego okresu późnego kapitalizmu. Myśl ich zdaje się być bardziej przenikliwa, bardziej znacząca, niż się to wydawało większości ich krytyków i czytelników. Skonfrontowanie ich idei z twórczością małego ludu karpackiego, zachowującego swą starą cywilizację i wyobraźnię wolną od więzów krytycyzmu, byłoby zadaniem wartym głębszego zastanowienia. Porównania takie były już robione między sztuką murzyńską i plastyką modernistyczną. Były one utrudnione przez to, że sztuka murzyńska należy już w znacznej części do przeszłości i towarzyszący jej świat pojęć jest już częściowo nieuchwytny. Cywilizacja Hucułów jest natomiast jeszcze żywa i do zrozumienia jej książka Vincenza dostarcza świetnego materiału.

6

W cywilizacji naszej sfery działalności artystycznej i użytkowej są wyraźnie rozgraniczone. Interpretacje społeczne sztuki i próby artystów wzięcia udziału w przebudowach życia były jak gdyby incydentami granicznymi, nieprzekreślającymi zasady odrębności terytoriów. Inaczej sprawa ta przedstawia się w istniejących jeszcze cywilizacjach pierwotnych.

Przede wszystkim uderza w nich obecność nieznanych nam rodzajów twórczości artystycznej. Mamy tu na myśli obrzędowość ludową, zajmującą tak wybitne miejsce w życiu dawnej wsi. Zbiorowe sceny, na które składają się pieśni, przemowy, tańce i kostiumy, są przedmiotem najstaranniejszej reżyserii, pozostawiającej niezatarte ślady na całym sposobie bycia uczestników. Jedyna w swoim rodzaju, niezrównana uprzejmość Hucułów, nieprzymuszona i ceremonialna zarazem, pochodzi stąd, że ich zachowanie się w towarzystwie jest w znacznej mierze wyzwolone z utylitaryzmu i stanowi pewnego rodzaju gałąź sztuk pięknych. Huculszczyzna do dziś dnia jest pełna prawdziwych mistrzów elegancji, w porównaniu z którymi lwy i lwice dzisiejszych salonów są przedstawicielami zarozumialej pospolitości i grubiaństwa. Zjawisko to staje się zrozumiałe, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że od kilkuset zapewne pokoleń obrzędowość jest dla Hucułów codzienną niemal szkołą artystycznych sposobów bycia. Ponieważ formuły słowne zachowały u nich jeszcze znaczną dozę wartości magicznej, ich artystyczne sposoby zachowania się posiadają niezwykłą intensywność i są rodzajem żywiołu, w którym płynie całe życie zbiorowe ludu.

Osobliwość tych zjawisk jest pozostałością po pierwotnej cywilizacji rolniczej, w której wszystkie wysiłki służyły tylko dla osiągnięcia jednakowego dla wszystkich standardu życia, bez możności stworzenia rezerwy dającej możność przeniesienia się na inny szczebel drabiny społecznej lub rozszerzenia w istotny sposób zakresu konsumpcji. Do dziś dnia, pomimo znacznych różnic w stanie posiadania poszczególnych osób, poziom życia Hucułów w stosunku do naszych pojęć jest bardzo mało zróżniczkowany. W tym stanie rzeczy wartość życia i czasu nie jest wymierzalna w kategoriach gospodarczych czy użytkowych i podlega kryteriom odpowiadającym w naszej cywilizacji kryteriom artystycznym.

Wzajemna interpenetracja sfer wartości, które w naszej cywilizacji pozostają oddzielone, stanowi najbardziej uderzającą właściwość starych cywilizacji rolniczych, nadającą im osobliwą harmonijność i godność wewnętrzną.

Mówiąc o tym zjawisku, wypada wspomnieć, że od 25 lat zagadnienie rozszerzenia zasięgu literatury na inne dziedziny życia jest jednym z głównych punktów, dokoła których obracały się dyskusje literackie. Już futuryści mieszali całkowicie sztukę i życie, sądząc, że idee ich dążą w równej mierze do modernizacji tych obu zakresów. Tę samą konfuzję pojęć widzimy w dalszych szkołach modernistycznych aż do surrealizmu włącznie. Wszyscy moderniści zdają się być zgodni w tym, że ograniczenie sztuki do samej tylko sfery delektacji artystycznej odbiera jej wszelką głębszą powagę i ambicję.

Wielkie pojęcia modernistów o roli sztuki zostały dziś przejęte przez rzeczników tz. nowego realizmu, o którego bliskim objawieniu się słyszymy od początku roku ubiegłego. Doktryna jego nie jest dotąd skrystalizowana; widzimy ją bądź w postaci bliżej nieokreślonego „realizmu socjalistycznego”, bądź w postaci nowego ustosunkowania się do zagadnienia dokumentacji, bądź wreszcie w różnych koncepcjach powstałych na marginesach powieści Malraux. O ile można sobie zdać sprawę z tych niejasnych tendencji nurtujących część młodego pokolenia pisarzy na Zachodzie, chodzi im o próbę przeniesienia na plan artystyczny zjawisk społecznych pozostających dotąd poza obrębem świata sztuki, przedstawienia w dziełach sztuki współczesnego mechanizmu gospodarczego i społecznego naszych czasów. Świat artysty różni się od świata doświadczalnego tym, że jest uporządkowany pod względem wartości, podczas gdy świat doświadczalny sam przez się takiego porządku nie posiada. Transpozycja na plan artystyczny aktualnych zagadnień życia społecznego wymagałaby ich przetopienia w pewną jednolitą hierarchię wartości obejmującą całość życia i łączącą ponownie oddzielone od siebie sfery wartości użytkowych i artystycznych. Jest to zadanie dla młodych gigantów literackich, świadczące o tym, że wielkie ambicje sztuki modernistycznej nie wygasły, lecz przejęte zostały w spadku przez młodsze pokolenie literackie.

Od 25 lat zatem literatura współczesna nurtowana jest, jak widzimy, przez prądy zdające się dążyć do przywrócenia w ramach naszej cywilizacji jedności kryteriów, podobnej pod wielu względami do tej, jaką znajdujemy w zachowanych jeszcze szczątkach starych cywilizacji rolniczych.

7

Książka Vincenza jest dziełem człowieka doświadczonego, który zanim przystąpił do pisania, dużo widział i zgromadził ogromny materiał obserwacyjny. Jest ona pierwszym z zamierzonych trzech tomów, mających stanowić całość. Większa część tomu pierwszego poświęcona jest legendom huculskim, zaczynając od bardzo starych i mglistych, kończąc zaś na wypadkach sprzed kilkudziesięciu lat, ubranych w formy legend przez wyobraźnię ludową. Najpoważniejsze miejsce wśród nich zajmują historie kilku pokoleń tz. opryszków, broniących swobód ludowych. Dzieje opryszków, opowiedziane tak, jak zachowały się w pamięci ludu, są bardzo pouczające i dostarczają materiału do interesujących porównań.

Mówiąc o swobodach ludowych, wypada zaznaczyć, że Huculszczyzna, podobnie jak Kurpie, nie była objęta przez polski system pańszczyźniany. Tam też najlepiej zachowały się resztki starej cywilizacji. Na pozostałych ziemiach obecna twórczość i obyczaje ludowe są w pewnej mierze pochodzenia wtórnego i nie mają za sobą nieprzerwanych tradycji. Porównanie, nawet pobieżne, życia wsi wolnej z życiem wsi mającej za sobą okres pańszczyźniany objaśnia od razu, dlaczego wspomnienia pańszczyzny tkwią tak głęboko w pamięci ludu. Od zniesienia pańszczyzny minęło już w Polsce wszędzie kilka pokoleń, a jednak na dnie życia wsi ukrywa się do dziś dnia uporczywie wielki mit ludu bezprawnie uciśnionego i cierpiącego. Część najbardziej oryginalnych i wartościowych rysów cywilizacji huculskiej zachowała się tylko dzięki brakowi w ich przeszłości okresu pańszczyźnianego. Czytelnikom znającym wieś książka Vincenza i w tym zakresie dostarczy materiału do porównań i rozważań.

Oprócz legendarnych dziejów Huculszczyzny znajdujemy w książce Vincenza także znaczną ilość szerzej lub krócej potraktowanych obrazów, opisów tradycyjnych obrzędów i obyczajów, domów i pejzażów. Cały ten ogromny materiał związany jest dość luźno w dwadzieścia kilka rozdziałów.

Książka Vincenza uderza nas przede wszystkim przez swą stronę dokumentarną i dlatego zatrzymaliśmy się tak długo na omówieniu refleksji, jakie zetknięcie się z cywilizacją Hucułów budzić może w dzisiejszym czytelniku. Wypada jednak zwrócić uwagę także i na stronę literacką jego książki.

Właściwie książka jego nie podpada dobrze pod kryteria, które stosujemy do książek pisanych i nie widzimy, z jakimi książkami moglibyśmy ją użytecznie porównywać. Autor jej jest jak gdyby jednym z opowiadaczy huculskich, snujących wieczorem opowieści ludowe, falujące jak płomień watry, to tlące się leniwie, to rzucające jaskrawe blaski. Pieśń o Hiawacie jest też opowieścią ludową, ale przetopioną całkowicie w formę literacką pisaną. Vincenz zachował natomiast pierwotną formę tych opowiadań. Język polsko-huculski, którym pisana jest jego książka, jest na ogół szczęśliwy, pozbawiony stylizacji filologicznych, bardzo rzeczowy i mówiony. Większa część jego książki jest zaczerpnięta z ust starych opowiadaczy lub pomyślana jako dalszy ciąg tej ustnej twórczości. W posłowiu autor zaznacza, że książka jego przeznaczona jest do głośnego czytania.

Robiąc pewne ustępstwo na rzecz zwyczajów literatury pisanej, autor opatrzył swą książkę przypisami, w których znajdujemy literaturę przedmiotu z paru nieoczekiwanymi pozycjami, mały słownik huculski i pewną ilość użytecznych informacji.

Jak już zaznaczyliśmy na wstępie, książka Vincenza pod względem literackim należy raczej do literatury huculskiej, mówionej i apelującej do słuchacza w sposób nieco inny niż książka pisana. Wydanie więc miarodajnego sądu o jej stronie artystycznej wymagałoby sięgnięcia do właściwych temu rodzajowi kryteriów. W tym celu wypadałoby zgromadzić na dziesięć wieczorów, w jednej ze starych, pięknych chat w Żabiem lub w Hołowach, przy ogniu, nie zapominając o jedzeniu i trunkach, kilku najstarszych wiekiem i doświadczeniem opowiadaczy i przemówiwszy do nich uprzejmym słowem, zaprosić do turnieju literackiego.

[1936]

* Pieśń 37 Heinego, z cyklu Intermezzo liryczne, części Księgi pieśni. Stempowski cytował z pamięci, niedokładnie; w przekładzie pióra Roberta Stillera fragment ten brzmi: „Mieszczuchy w surdutach od święta / Pokrzykują wśród lasów i niw, / W podskokach, jak młode koźlęta, / Witają natury dziw”.

LIST DO JERZEGO GIEDROYCIA

Bern, 3 kwietnia 1955

Kochany Panie Jerzy,

Serdecznie dziękuję za list i wycinek z „Suczasnoj Ukrainy”1, który zwracam, bo pismo to otrzymuję i wspomnienia Hałakana zauważyłem. Mam wątpliwości, czy nie bierze Pan ich zbyt serio i w pewnym sensie zbyt optymistycznie.

Po 35 latach umowa warszawska wydaje mi się niemal drobnym epizodem w stosunkach polsko-ukraińskich. Polacy wyrzekli się jej już w półtora roku później, w Rydze. Emigracyjny rząd UNR^2, zapewne dlatego, że rezydował w Polsce, nie zajął do niej po Rydze żadnego stanowiska aż do chwili, gdy w 1949 lub 1950 A. M. Liwicki^3, spadkobierca Petlury, ogłosił w Niemczech, że żadnych zobowiązań wynikających z tej umowy nie uznaje.

Od czasów Sienkiewicza i początków ideologii „narodowej” Polacy są Piastami w szarawarach Jagiellonów, nie na ich miarę skrojonych. Do posiadania Polski w rozmiarze jagiellońskim brakło im różnych przesłanek materialnych, a więcej jeszcze uzdolnień i pomysłów. Kto o tym wątpił, mógł się przekonać w 1920–1923, kiedy większa część narodu odrzuciła nie tylko próby poparcia ruchu niepodległościowego ukraińskiego, ale także skromny program Litwy Środkowej^4. Posiadanie kresów wschodnich było w tych warunkach zjawiskiem przejściowym, opartym tylko na chwilowej słabości Rosji. To, co się stało w Jałcie, było nieuniknione i musiało tak czy inaczej nastąpić^5. Słusznie protestujemy przeciw formie tego załatwienia, ale samo odpadnięcie kresów było już przedtem zupełnie dojrzałe i czekające niejako na podpis. Umowy warszawskiej żaden rząd nie mógł honorować przeciw większości opinii publicznej i całej administracji, sabotującej związaną z tą umową politykę.

Nieraz myślałem o tym napisać, ale wątpiłem o użyteczności tego wystąpienia, które mogło być tylko opacznie zrozumiane, bo nawet sam August Zaleski^6 mówił mi w 1945, że uważa nasz powrót na kresy za możliwy. Ja takiej możliwości nie widzę, nawet w razie największych przewrotów i koronacji Eisenhowera^7 na cara w Moskwie.

Czysta koniunkturalność umowy warszawskiej nie uszła już wówczas mojej uwagi, bo byłem w tym czasie sekretarzem komisji międzyministerialnej do spraw rozejmu i pokoju z Sowietami. Umowa była wynikiem chwilowej koniunktury, nawet nie politycznej, lecz wojskowej, i sam Piłsudski zresztą ją tak traktował.

Z emigrantów najlepiej zna tę sprawę Marian Szumlakowski^8, który był wówczas referentem spraw ukraińskich znakomitego Wydziału Wschodniego, na którego czele stał Roman Knoll^9, a którego głównymi referentami byli: Juliusz Łukasiewicz, Adam Tarnowski i Mirosław Arciszewski^10. Szumlakowski miał nawet archiwum prywatne, zawierające wszystkie skandaliczne dokumenty z okresu 1919–1921. Symulując włamanie, Dwójka splądrowała w 1928–1929 to archiwum, dzięki któremu Szumlakowski był intymnym doradcą wszystkich kolejno ministrów. Dopiero Beck^11 wyrwał mu jadowity ząb i spławił do Madrytu. Odpowiednikiem Szumlakowskiego w Dwójce był kapitan Czarnocki^12, który zmarł w trzydziestych latach na Polesiu, ukąszony przez muchę na pogrzebie ciotki. Na jakiś rok przed przewrotem majowym i swą śmiercią z ręki Szwarcbarda^13 Petlura^14 pytał mnie o tych dwóch ananasów, a dowiadując się, że Szumlakowski dostał tytuł ministra, a Czarnocki awansował na majora, powiedział z ironią: Jeżeli Piłsudski zachowa tych doradców, na pewno daleko zajedzie. Szumlakowski jest drobnym urzędnikiem małopolskim, nastawionym tylko na to, jak nie dopuścić, nie wykonać, wykorzystać.

Niech Pan sam powie, czy warto wywoływać te upiory? Bo to są upiory przeszłości, które trzeba może przywalić kamieniem, aby nie powstały. Bez wywoływania ich trudno zaś pisać, nie rozmijając się z prawdą i zachowując poczucie proporcji.

Widziałbym ewentualnie inny sposób wykorzystania rocznicy, nie tyle umowy, ile wyprawy kijowskiej, faktu bardziej istotnego, bo nie papierowej treści. Być może można by to zrobić w formie ankiety, którą wyobrażam sobie jako dwa pytania poprzedzone takim np. wstępem:

„W tym (czy ubiegłym) miesiącu minęła 35. rocznica wyprawy kijowskiej, podjętej przez ówczesnego Naczelnika Państwa i komendanta polskich sił zbrojnych Józefa Piłsudskiego w celu czynnego poparcia Ukrainy walczącej wówczas o niepodległość. Inicjatywa ta spotkała się z nieprzychylną oceną znacznej, jeżeli nie większej, części opinii polskiej. Nie tylko w dniach niepowodzeń wojennych, ale także w ciągu kilku lat następnych znaczna część prasy – od organów Obozu Narodowego do «Naszego Przeglądu»15 – uważała wyprawę kijowską za omyłkę dyskwalifikującą jej inicjatora jako polityka. W wyniku tego rozpowszechnionego mniemania po zwycięskiej wojnie niepodległość Ukrainy znikła z programu polityki polskiej.

Lata, które minęły od tego czasu, dają możność bardziej spokojnej oceny wypadków. Dawnym obrońcom wyprawy kijowskiej, sądzącym, że bez niepodległej Ukrainy trudno będzie zachować niepodległość Polski, przybyły zapewne nowe argumenty. Być może i krytycy jej dorzucą coś nowego.

Ankieta nasza nie ma na celu wznowienia dawnego sporu, który utracił już zapewne swe dawne zabarwienie uczuciowe. Jest ona pomyślana jako próba – zarówno dla czytelników, jak i dla samej redakcji «Kultury» – przemyślenia na chłodno, w większej perspektywie czasu, sławnej niegdyś kontrowersji politycznej i sprawdzenia, w jakiej mierze historia uczy. Z tą myślą stawiamy czytelnikom dwa pytania:

1. Czy sądzi Pan (Pani), że wyprawa kijowska i jej cel polityczny były uzasadnione i dlaczego?

2. Jakie wnioski wyciąga Pan (Pani) ze swej oceny tego epizodu historii?

Poza opracowaniem ogólnych wyników ankiety redakcja zastrzega sobie możność przedrukowania w całości lub wyjątkach ciekawszych odpowiedzi”16.

Jakie mogą być wyniki praktyczne ankiety? Będzie to poruszenie sprawy ukraińskiej w sposób uboczny i nowy. Wyniki pozwolą sprawdzić, czy w ogóle w stosunkach polsko-ukraińskich jest na emigracji coś do zrobienia i czy my się tu nie łudzimy, chociaż ja osobiście nie mam złudzeń. Prócz tego mogą być też różne fajerwerki, jak np. odpowiedź Strońskiego^17. Punkty widzenia mogą ulec wielkim przesunięciom.

Posyłam Panu ciekawy wycinek z „Corriere della Sera”. Okazuje się zeń, że w tej chwili przygotowuje się piąty rozbiór Polski. Najwidoczniej mocarstwa zachodnie tak serio przygotowują się do zbliżenia z Rosją, że chciałyby nawet usunąć spór niemiecko-polski, aby móc, kosztem Polski, ogłosić jakiś nowy wieczysty pokój. „Corriere” jest bardzo poważnym pismem i na pewno nie drukuje tego bez powodu, ale jako balon próbny, z czyjejś inspiracji.

Poprzedniego dnia zgłosił się do mnie na rozmowę J. Katz-Suchy, który, jak się dowiaduję, ma wielkie stanowisko w UB^18. Rozmowa jego sama przez się nie zawierała nic rewelacyjnego. Sensem jej było nawiązanie dyskusji na temat ewentualnej rewizji stosunków między krajem i emigracją, ale bez „odwilży”. Katz trzymał się linii partyjnej. Dopiero czytając następnego dnia „Corriere”, zacząłem podejrzewać, że te dwie rzeczy mogą mieć między sobą związek*. Piszę w tej chwili recenzję z książki Paszkiewicza^19, z którą będę za dwa dni gotów. Najserdeczniejsze pozdrowienia przesyła szczerze oddany

J.S.

* Mianowicie, że Katz przewiduje w najbliższej przyszłości najniższy stan depresji moralnej u emigrantów.

1       „Сучасна Україна” – dwutygodnik wydawany w Monachium w latach 1951–1960.

2       Українська Народна Республіка (Ukraińska Republika Ludowa, URL).

3       Andrij Liwyćkyj, Андрій Лівицький (1879–1954), polityk, minister spraw zagranicznych Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1919–1920, premier URL w latach 1920–1921, od 1926 roku prezydent URL na emigracji. Pochodził z Połtawszczyzny. We wrześniu 1919 roku rozpoczął w Warszawie rokowania, które w 1920 roku zaowocowały tajnym sojuszem Polski i Ukraińskiej Republiki Ludowej (umowa warszawska, układ Piłsudski–Petlura). Strona polska uznała istnienie URL i odstąpiła od roszczeń do wschodniej granicy Polski sprzed pierwszego rozbioru. Rząd URL zaakceptował granicę polsko-ukraińską na Zbruczu i przecinającą Wołyń na wschód od Zdołbunowa. RP i URL zobowiązały się do niezawierania umów międzynarodowych skierowanych przeciw sobie oraz gwarantowały prawa ukraińskiej ludności w Polsce i polskiej na Ukrainie. Konwencja wojskowa zapowiadała współdziałanie przeciw wojskom bolszewickim na terytorium Ukrainy. Armia URL uczestniczyła w wyprawie kijowskiej i późniejszych walkach przeciw Armii Czerwonej. Polska złamała umowę warszawską, podpisując z Sowietami traktat ryski w 1921 roku. Po zamordowaniu Symona Petlury w maju 1926 roku Liwyćkyj wybrany został na prezydenta URL na emigracji. Podjął współpracę ze Sztabem Głównym Wojska Polskiego, która trwała do roku 1939. Sporządzono plany organizacji i mobilizacji armii ukraińskiej w przypadku wojny polsko-sowieckiej. Liwyćkyj mieszkał w Warszawie, zapewniono mu ochronę polskiej policji, aby zapobiec zamachowi. 9 września 1939 roku zrzekł się prezydentury na rzecz premiera Wiaczesława Prokopowycza, przebywającego w Paryżu. Po klęsce Polski petlurowcy opowiedzieli się po stronie koalicji antyniemieckiej. Liwyćkyj jako osoba prywatna mógł pozostać w Warszawie po zadeklarowaniu lojalności. Część petlurowców zdawała sobie sprawę, że Niemcy traktują Ukraińców instrumentalnie, nie zamierzała z nimi kolaborować. Okupanci traktowali ich wrogo, wielu zginęło w obozach koncentracyjnych. Liwyćkyj opuścił Warszawę w 1944 roku, kiedy zbliżała się Armia Czerwona. Przeniósł się do Niemiec, gdzie zorganizował w marcu 1945 roku Ukraiński Komitet Narodowy (Український Національний Комітет) oraz Ukraińską Armię Narodową (Українська Національна Армія). Zmarł w Niemczech.

4       Litwa Środkowa, formalnie niezależne państwo, proklamowane 19 października 1920 przez gen. Lucjana Żeligowskiego na odebranych zbrojnie Litwie terenach Wileńszczyzny z ludnością w 70% polską. W latach 1920–1922 próby rozwiązania polsko-litewskiego sporu o Litwę Środkową spełzły na niczym. W lutym 1922 roku Sejm Wileński, bojkotowany przez ludność niepolską, uchwalił włączenie kraju do Polski, co w następnym roku zaakceptowane zostało przez Ligę Narodów. Ludność polska poparła program Narodowej Demokracji, odrzucając projekty federacji krajów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

5       W Jałcie w lutym 1945 roku Churchill, Roosevelt i Stalin uznali polską granicę etniczną na Wschodzie za granicę państwową.

6       August Zaleski (1883–1972), polityk, dyplomata, minister spraw zagranicznych w latach 1926–1932 i rządzie emigracyjnym gen. Sikorskiego w latach 1939–1941. W lipcu 1941 roku dymisjonował w proteście przeciw zawarciu przez premiera układu polsko-sowieckiego i przeciw formie, w jakiej był negocjowany. Po wojnie w latach 1947–1972 prezydent RP na Uchodźctwie. Stempowski poznał zapewne Zaleskiego w poselstwie polskim w Bernie, gdzie był zatrudniony w latach 1918–1919. Być może spotykali się na gruncie masońskim.

7       Dwight David Eisenhower (1890–1969), generał amerykański i polityk; dowodził wojskami aliantów w latach 1944–1945. Był prezydentem Stanów Zjednoczonych w latach 1953–1961. Jako kandydat na prezydenta głosił program wyzwolenia (liberation) narodów ujarzmionych przez Związek Sowiecki.

8       Marian Szumlakowski (1893–1961), dyplomata; od roku 1918 w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W latach 1933–1942 poseł RP w Lizbonie, następnie w Madrycie. Po wojnie pozostał na emigracji.

9       Roman Knoll (1888–1946), polityk i dyplomata. Był m.in. posłem RP w Moskwie i w Berlinie. W roku 1934 zerwał z obozem sanacyjnym. Czynny w konspiracji w kraju.

10       Juliusz Łukasiewicz (1892–1951), dyplomata; w latach 1926–1929 poseł w Rydze, następnie w Wiedniu, Moskwie i w Paryżu; bliski współpracownik ministra Becka. Od roku 1939 na emigracji; założyciel Ligi Niepodległości Polski.

Adam Tarnowski (1892–1956), dyplomata; od roku 1919 w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W latach 1928–1940 poseł RP w Sofii. Od roku 1939 na emigracji; w latach 1944–1949 minister spraw zagranicznych rządu polskiego na uchodźstwie. Zob. list J. Stempowskiego do A. Tarnowskiego z 9 lutego 1947 roku w niniejszym tomie s. 315–322.

Mirosław Arciszewski (1892–1963), dyplomata; poseł w Rydze, Bukareszcie i Buenos Aires (do 1945). Wrócił do kraju w roku 1957.

11       Józef Beck (1894–1944), pułkownik WP, działacz państwowy, dyplomata, żołnierz Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. W latach 1932–1939 minister spraw zagranicznych. We wrześniu 1939 internowany w Rumunii.

12       Wiktor Czarnocki (1886–1925), inżynier agronom, major WP. W latach 1910–1914 prowadził prace melioracyjne na Podolu i Wołyniu. W latach 1914–1917 walczył w szeregach armii rosyjskiej. Po rewolucji lutowej jako pełnomocnik POW na Kaukaz i przedstawiciel Polskiej Centrali Wojskowej w Tyflisie był jednym z organizatorów polskich oddziałów wojskowych wchodzących w skład Brygady Kaukaskiej. W sierpniu 1919 roku wrócił do Warszawy. Następnie wyjechał do Kamieńca, gdzie pełnił funkcję oficera łącznikowego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego przy rządzie atamana Petlury. W styczniu 1920 roku po powrocie do Warszawy przydzielony został do Sztabu Generalnego, w którym objął kierownictwo Referatu Narodowościowego. Po zakończeniu wojny z bolszewikami pełnił służbę w Oddziale II Sztabu Generalnego. W październiku 1924 roku przydzielony został do organizującego się wówczas Dowództwa Korpusu Ochrony Pogranicza w Warszawie.

13       Szloma Szwarcbard (1886–1938), poeta żydowski, zegarmistrz. Zamordował Symona Petlurę, pragnąc w ten sposób pomścić ofiary licznych pogromów w okresie rewolucji i wojny domowej na Ukrainie.

14       Symon Petlura, Симон Петлюра (1879–1926), polityk, jeden z przywódców Ukraińskiej Socjal-Demokratycznej Partii Robotniczej, członek Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej (Директорія Української Народної Республіки) i jego drugi prezes, Naczelny Ataman (Головний Отаман) armii URL w roku 1919. Pochodził z Połtawy. Po obaleniu caratu w 1917 roku włączył się do nurtu politycznego dążącego do budowy niepodległej Ukrainy. Dowodził sformowanym przez siebie Hajdamackim Koszem Słobodzkiej Ukrainy (Гайдамацький Кіш Слобідської України), który wszedł w skład Armii URL. Po likwidacji rządu URL i ustanowieniu Hetmanatu Skoropadskiego (Українська Держава) znalazł się w opozycji. W listopadzie 1918 roku wzniecił powstanie przeciw Skoropadskiemu i w połowie grudnia zajął Kijów. Został Naczelnym Atamanem (wodzem naczelnym). W następstwie agresji Armii Czerwonej rząd URL zmuszony został w lutym 1919 roku opuścić Kijów. Petlura objął wówczas funkcję prezesa Dyrektoriatu URL, którą pełnił aż do śmierci. W roku 1919 przez Ukrainę pod wszystkimi administracjami sprawującymi władzę na jej terytorium przetoczyła się fala pogromów antyżydowskich, w której życie straciło ponad 50 000 ludzi, w tym większość padła ofiarą napadów rabunkowych przeprowadzanych przez lokalne bandy chłopskie, oddziały podporządkowane URL, Kozaków dońskich z oddziałów Armii Ochotniczej gen. Antona Denikina lub oddziałów Armii Czerwonej (Armia Konna Budionnego). W grudniu 1919 roku rząd Petlury zawarł sojusz z Polską, w wyniku którego armia ukraińska wzięła udział w wyprawie kijowskiej, a następnie w obronie Polski przed Armią Czerwoną. Wojska ukraińskie kontynuowały walkę samodzielnie po zawarciu rozejmu, ale zostały wyparte przez bolszewików za Zbrucz. Po zawarciu traktatu ryskiego, w którym RP zobowiązywała się do niepopierania ruchów antysowieckich, Petlura pozostał w Polsce, ukrywany przez Henryka Józewskiego i Stanisława Stempowskiego. Jednak po objęciu władzy przez rząd koalicyjny Chjeno-Piasta w roku 1923 musiał wyjechać za granicę. Osiedlił się w Paryżu, gdzie kontynuował działalność niepodległościową. 25 maja 1926 roku w Paryżu na rue Racine został zamordowany przez Szlomę Szwarcbarda. Grób Petlury znajduje się na cmentarzu Montparnasse.

15       „Nasz Przegląd” – dziennik żydowski w języku polskim wydawany w Warszawie w latach 1923–1939; reprezentował poglądy syjonistyczne. Stempowski współpracował z „Naszym Przeglądem”.

16       W tym kształcie ankieta została ogłoszona w „Kulturze” 1955, nr 5. Wyniki ankiety, na którą odpowiedziało osiemnaście osób, omówił Stempowski („Kultura” 1955, nr 12).

17       Stanisław Stroński (1883–1955), polityk, filolog romanista; profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W latach 1922–1935 posłował na Sejm z ramienia Stronnictwa Narodowego. Wyprawę kijowską poddał zdecydowanej krytyce. W rządzie emigracyjnym był wicepremierem i ministrem informacji.

18       Juliusz Katz-Suchy (1912–1971), działacz komunistyczny, po wojnie czynny w dyplomacji: m.in. ambasador w Delhi w latach 1957–1962; wykładowca stosunków międzynarodowych w szkołach wyższych. W roku 1969 emigrował do Danii.

19       Recenzja Stempowskiego z książki Henryka Paszkiewicza The Origin of Russia (London 1954) ukazała się w „Kulturze” 1955, nr 6.

WYPRAWA KIJOWSKA

Wyniki ankiety

Z okazji 35-ej rocznicy wyprawy kijowskiej redakcja „Kultury” zwróciła się do czytelników z propozycją wzięcia udziału w ankiecie odpowiadającej na dwa pytania:

1. Czy sądzi pan(i), że wyprawa kijowska i jej cel polityczny były uzasadnione i dlaczego?

2. Jakie wnioski wyciąga pan(i) ze swej oceny tego epizodu historii?

Rocznicy wyprawy kijowskiej od dawna widocznie nie wspominano, bo pytania nasze zastały czytelników nieoczekiwanie zajętych zapewne innymi myślami i mało skłonnych do tego rodzaju rozważań. Niektórzy wyrazili nawet zdziwienie, że w tej chwili właśnie wracamy pamięcią do tamtych czasów. Z 18 otrzymanych odpowiedzi jedna tylko zdradza większy namysł; pozostałe są raczej odruchami pamięci, echem sporów, jakie wyprawa kijowska wywołała niegdyś w opinii publicznej kraju. Echa te są oczywiście dalekie, przytłumione, po upływie tak długiego czasu można się było jednak spodziewać większej pogody w ocenie tych odległych już od nas wypadków. Brak jej wynika być może stąd, że w ankiecie wzięli udział – jak można się domyślać – przeważnie ludzie starsi, dawni uczestnicy lub świadkowie wypadków. Czas, jaki upłynął od 1920, i liczba nowych doświadczeń znalazły oczywiście wyraz w ich odpowiedziach, lecz raczej ubocznie i niejasno.

Redakcja „Kultury” żywiła nieśmiałą nadzieję, że w ankiecie zechcą wziąć udział przebywający na emigracji wybitni protagoniści ówczesnych wypadków i dyskusji. Głos ich byłby dla nas lekcją bądź stałości sądów, bądź też pogody i równowagi, jakie daje oddalenie. Nikt z nich jednak nie zabrał głosu.

W odpowiedziach uczestników brak więc głosów, których autorytet mógłby przeciwstawiać się liczbie. Wzięli w niej udział przedstawiciele różnych zawodów, pochodzący z różnych części kraju. Głosy ich reprezentują w pewnym stopniu średnią opinię emigrantów.

Liczba ich jest zbyt skromna, aby z ankiety można było wysnuwać wnioski natury statystycznej. Wynika z niej jednak jasno, że dziś jak dawniej wyprawa kijowska spotyka się z nieprzychylnym sądem większej części Polaków. Na pierwsze pytanie ankiety dziesięciu uczestników ankiety odpowiedziało przecząco; pięciu uważa cele wyprawy za uzasadnione; trzech wreszcie zajmuje stanowisko pośrednie.

Kilku uczestników wyraziło życzenie, aby nazwisk ich nie ujawniać w druku; jeden podpisał się pseudonimem. Życzeniom ich stanie się zadość.

*

Wszyscy krytycy wyprawy, uważający podjęcie jej za nieuzasadnione, podkreślają przede wszystkim jej niepowodzenie, dowodzące, że wyprawa była źle przygotowana, podjęta niedostatecznymi siłami, w ówczesnych warunkach „beznadziejna” i przez to samo nieuzasadniona. Ten tok myśli zdaje się skrywać w sobie jakąś niewypowiedzianą przesłankę w rodzaju koncepcji heglowskiej, że bieg historii jest rozumny i w konsekwencji wszystkie poczynania idące na wspak wielkiemu nurtowi dziejów, są w jakiś sposób sprzeczne z rozumem. Wnioskowanie takie nastręcza różne wątpliwości. Na pierwszy rzut oka już widać, że nie wszystkie dobrze umotywowane decyzje chodzą w glorii powodzenia. Nawet tak katastrofalna decyzja jak zawieszenie wypłat może i powinna być dobrze uzasadniona, jeżeli decydujący się na ten krok chce uniknąć grubszych przykrości. Nie będziemy się jednak o to spierali. Bardziej interesująca wydaje się nam jednomyślność, z jaką krytycy wyprawy kijowskiej przyjmują w swych sądach kryterium powodzenia. U Polaków, potomków kilku pokoleń kosynierów, powstańców i partyzantów, jest to zjawisko nowe, które notujemy jako uboczny wynik ankiety. Można by dopatrywać się w nim skutków długiego szeregu klęsk lub pobytu wśród ludów Zachodu i przyswojenia sobie ich sposobu patrzenia na wypadki rozgrywające się we wschodniej części Europy, ale zagadnienie to przekracza ramy niniejszego sprawozdania.

Drugim najczęściej wysuwanym przez krytyków argumentem jest, że wyprawa kijowska była przedsięwzięciem ryzykownym i zbędnym, bo w drodze pertraktacji można było uzyskać od Rosji warunki korzystniejsze jeszcze od tych, jakie przyniósł traktat ryski. Jeden z uczestników ankiety oskarża nawet Piłsudskiego o złośliwe ukrywanie przed społeczeństwem pomyślnych perspektyw, jakie nastręczały układy z Moskwą. Ponieważ do pertraktacji w Borysowie nie doszło, sądy o ich domniemanym pomyślnym wyniku mogą być równie dobrze słuszne, jak mylne. Przeciw nim przemawia nietrwałość wszystkich umów podpisanych dotąd przez Rosję sowiecką. Mniemanie, że wyprawa kijowska „ściągnęła na Polskę najazd bolszewicki”, że była krokiem ryzykownym, że natomiast układy lub nawet powstrzymanie się od wszelkiej inicjatywy były drogą bezpieczniejszą, jest wśród uczestników ankiety tak rozpowszechnione, że znajdujemy je nie tylko u krytyków, ale także u niektórych apologetów wyprawy. Wiara w trwałość traktatów i skuteczność taktyki układów, rozmów i przeczekiwania była dotąd najczęstszą reakcją ludów Europy Zachodniej na zagrożenie przez mocarstwa totalitarne. Tę samą postawę wobec groźby wojny znajdujemy u większej części uczestników ankiety.

*

Znaczna część rozważań krytyków wyprawy kijowskiej dotyczy zagadnienia, czy niepodległość Ukrainy była celem osiągalnym i pożądanym.

Kilku z nich uzasadnia pogląd, że wyprawa kijowska nie mogła przynieść Ukrainie niepodległości. Stosunki polsko-ukraińskie były ich zdaniem zbyt obciążone pamięcią wiekowych konfliktów społecznych, religijnych i politycznych, a wreszcie niedawnych walk o Lwów, aby pojawienie się polskich sił zbrojnych za Zbruczem mogło wywołać entuzjazm ludności i zmobilizować ją do walki o niepodległość. Autorzy tych wywodów podnoszą, że ruch niepodległościowy ukraiński osiągnął wówczas największe nasilenie w Galicji Wschodniej, gdzie skierowany był przeciw Polsce. „To bardzo komplikowało – pisze jeden z nich – rolę Polski jako oswobodzicielki Ukrainy”.

Z argumentów tych zdawałoby się wynikać, że jedną z głównych przyczyn niepowodzenia wyprawy kijowskiej był układ, którym Petlura odstępował Polsce Galicję Wschodnią, pozbawiając w ten sposób ruch niepodległościowy ukraiński najbardziej czynnych elementów, żaden jednak z uczestników ankiety tego poglądu jasno nie wypowiada.

Część krytyków wyprawy sądzi, że niepodległość Ukrainy była w ogóle niepożądana. Aby Polska mogła znaleźć w niej czynnego sojusznika, musiałaby odstąpić jej Galicję Wschodnią. W przeciwnym razie aspiracje niepodległościowe Ukraińców galicyjskich musiałyby popychać Ukrainę do sojuszu z Niemcami. Niepodległość Ukrainy prowadziłaby, ich zdaniem, prędzej lub później do utraty Galicji Wschodniej. Jeden z autorów wypowiada nawet pogląd, że wyprawa kijowska była korzystna jedynie dla Niemiec i, razem z ruchem niepodległościowym ukraińskim, była dziełem inspiracji niemieckiej.

Rozważania te wydają się nam dziś nieco anachroniczne, bo brak niepodległej Ukrainy nie przeszkodził sojuszowi Związku Sowieckiego z Niemcami ani nie uchronił Polski od utraty całych kresów wschodnich. Widzimy więc w nich jedynie echa dawnych, dziś przebrzmiałych argumentów sławnego niegdyś sporu.

Bardziej interesujące wydają się inne refleksje krytyków wyprawy. Kilku z nich sądzi, że pomoc polska dla wyzwalającej się Ukrainy, aby być skuteczną, nie mogła się ograniczyć do jednorazowej improwizacji wojskowej, lecz musiałaby być akcją ciągłą, posiadającą trwałe oparcie w opinii publicznej polskiej. Piłsudski nie szukał dla niej takiego oparcia i wyprawa kijowska była niespodzianką zarówno dla Rosji, jak i dla opinii polskiej. Dzięki tym okolicznościom wyprawa ta była słomianym ogniem bez dalszego ciągu. Pozostały po niej niewielki „kapitał przyjaźni ukraińskiej został lekkomyślnie roztrwoniony”, pisze jeden z krytyków wyprawy i dodaje: „Nikt nie potrafiłby pogmatwać bardziej stosunków między obu narodami, jak to zrobił wódz wyprawy kijowskiej i późniejsi mniejsi wodzowie”.

Wielu uczestników ankiety wysuwa wreszcie argument, że popieranie ruchu niepodległościowego ukraińskiego, godząc w żywotne interesy Rosji, utrudniałoby wszelkie porozumienie z tą ostatnią. I w tym miejscu myśl krytyków wyprawy zbliża się uderzająco do myśli miarodajnych dziś polityków Zachodu.

*

Krytycy wyprawy wzmiankują również jej niepomyślne skutki pośrednie. Zajęta wojną na Wschodzie Polska, nie mogła ich zdaniem bronić skutecznie swych interesów na granicy zachodniej. „W okresie rozpaczliwego odwrotu i klęski na froncie Polska musiała się zrzec plebiscytu na Śląsku Cieszyńskim i straciła kilka polskich powiatów, co zatruło stosunki polsko-czeskie; zawarła, a potem naruszyła umowę graniczną z Litwą, co zatruło stosunki polsko-litewskie; przegrała zupełnie plebiscyt w Prusach Wschodnich oraz została zmuszona na konferencji w Spa do daleko idących ustępstw ze swych praw w Gdańsku” – pisze jeden z czytelników.

Inni zwracają uwagę na niekorzystne wrażenie, jakie wyprawa kijowska zrobiła poza granicami Rzeczypospolitej. Jej niepomyślny przebieg pozwolił Niemcom mówić o Polsce jako o Saisonstaat. „Opinia rosyjska... przyjęła wyprawę kijowską jako akt agresji odbudowanego państwa polskiego, nawiązujący do wypraw na Moskwę w XVII wieku i popierania «samozwańców»... Wyprawa wznieciła na nowo przygaszone przez rewolucję uczucia antypolskie i scementowała przeciw nam nacjonalizm rosyjski i bolszewizm”, pisze inny uczestnik ankiety. Inny jeszcze pisze: „Na Zachodzie wyprawa kijowska przyniosła Polsce posądzenia o imperializm”.

*

Wnioski wysuwane przez krytyków wyprawy są niejednolite. Wpływ 35 lat, które upłynęły od tamtych wypadków, daje się odczuć wyraźniej w odpowiedziach na drugie pytanie ankiety.

Krytycy uważający niepodległość Ukrainy za ewentualność niepożądaną wnoszą stąd konsekwentnie, że „nie powinniśmy ani teraz, ani w przyszłości tracić czasu na budowanie państwa ukraińskiego”.

Jeden z nich uważa nawet samą ankietę „Kultury” za „niepokojący objaw nastrojów nurtujących zespół redakcyjny” i przejaw tendencji politycznych potępionych przez polską opinię publiczną. Inny pisze: „Wysuwanie sprawy ukraińskiej odwraca uwagę Polaków od własnych spraw i głównego celu, jakim jest odzyskanie wolności”.

Głosy te wśród krytyków wyprawy są jednak nieliczne. Bądź wspólny los obu narodów, bądź też inne przyczyny sprawiły, że przeciwnicy wyprawy zdradzają dziś większe niż przed 30 laty zainteresowanie sprawami ukraińskimi.

Jeden z nich pisze: „Sądzę, że obecnie mało będzie Polaków, którzy by wątpili, czy Ukraińcy są w stanie zbudować własne państwo. Tym, co w to nie wierzą, trzeba przypomnieć, że przed 1914 świat nie przewidywał powstania niepodległej Łotwy czy Estonii, a jednak te malutkie państwa powstały i rozwijały się pomyślnie przez lat dwadzieścia... Znikł wreszcie typ Polaka, który kwestionował istnienie narodu ukraińskiego i zgadzał się co najwyżej mówić o Rusinach. Ukraińcy wybijają się coraz bardziej jako odrębna, samodzielna siła, a ich ofiarność w walce o wolność budzić musi podziw i szacunek”.

Inny, krytycznie skądinąd nastrojony były uczestnik wyprawy kijowskiej proponuje w swych wnioskach nawiązanie przyjaznych stosunków, chociażby na emigracji, z Ukraińcami i opracowanie z nimi wspólnego programu współżycia obu narodów.

Nawet anonimowy autor odpowiedzi potępiającej wyprawę kijowską jako dzieło inspiracji niemieckiej, mówi w życzliwych wyrazach o dążeniu Ukrainy do niepodległości i kończy swe wywody, nieco nieoczekiwanie, życzeniem, aby redakcja „Kultury” poświęcała więcej miejsca omówieniom emigracyjnych publikacji ukraińskich.

Inny wreszcie zaleca w swych wnioskach nawiązywanie kontaktów z Ukraińcami i badanie spraw polsko-ukraińskich w perspektywie przyszłej federacji ludów Europy.

Zagadnienia federacyjne występują ubocznie w dwóch innych jeszcze odpowiedziach. Autor jednej z nich odrzuca wszelki federalizm jako koncepcję przechodzącą granicę zdrowej polityki narodowej. Drugi, mając na myśli federację środkowo-wschodniej Europy, sądzi, że Polska, w 1920 jak i obecnie, jest zbyt słaba, aby stać się ośrodkiem takiej federacji.

Streściwszy opinie krytyków, przechodzimy do opinii mniejszości, to jest tych uczestników ankiety, których zdaniem wyprawa kijowska była uzasadniona.

*

Sądy ujemne o wypadkach historycznych, umotywowane skutkami tych ostatnich, cierpią na pewną krótkość oddechu. Skutki bowiem wypadków są ich najszybciej przemijającym aspektem. Z biegiem czasu stają się mianowicie coraz mniej uchwytne i po upływie nawet 35 lat nikt na przykład nie potrafi jasno odróżnić, co w obecnej sytuacji mogłoby uchodzić za skutek wyprawy kijowskiej. Stąd sądy ujemne o wypadkach historycznych zagrożone są szybką utratą aktualności. Apologeci wyprawy mieli więc w pewnym sensie lepszy start; ale i ich odpowiedzi budzą wiele wątpliwości.

Jeden z nich zaczyna na przykład od słów: „Wyprawa kijowska była przedsięwzięciem zbyt wielkim, zbyt genialnym, aby je mogli zrozumieć ludzie mierni”. Zdanie takie byłoby bardziej na miejscu w krytyce niż w apologii sławnej wyprawy. Jest bowiem jasne, że żadnego narodu nie można zmobilizować dla celów przekraczających zdolność rozumienia większości obywateli. Dlatego wszystkie wielkie wysiłki zbiorowe ludów cechowała od czasów Peryklesa prostota i, powiedzmy, mierność koncepcji. „Genialność” przedsięwzięcia i jego niedostępność dla umysłów miernych – gdyby taka opinia w stosunku do wyprawy kijowskiej była słuszna – byłaby jego piętą achillesową i pierwszą przyczyną nieuniknionej klęski.

Mniemaniu krytyków wyprawy, że rokowania w Borysowie byłyby przyniosły pokój na najkorzystniejszych warunkach, apologeci przeciwstawiają mniemanie wręcz przeciwne. Jak już zauważyliśmy wyżej, żadne z tych zdań nie ma za sobą argumentu ex eventu. Za zdaniem apologetów przemawia autorytet Piłsudskiego, który rozporządzał materiałem informacyjnym większym niż jego polscy oponenci. O ówczesnych intencjach Kremla mogłyby poinformować bezsprzecznie tylko jego archiwa. Jedne i drugie źródła pozostają nieznane. Nie wiemy również o żadnej próbie zbadania dostępnych dziś źródeł niemieckich, mogących oświetlić ówczesną sytuację. Lenin, jak wiadomo, zwierzał się na te tematy rozmówcom niemieckim. Ale to jest inna sprawa. Żaden z uczestników ankiety nie powołuje się zresztą na nowe lektury lub dokumenty.

Inne argumenty uzasadniające wyprawę kijowską wychodzą przeważnie z założenia, że na wojnie taktyka obronna nie wróży zwycięstwa. Przytaczamy je tu w sformułowaniu jednego z uczestników ankiety:

„Wyprawa kijowska przenosiła wojnę z terenów własnych na tereny obce, narzucała wrogowi niewygodny dlań czas bitwy, gdyż wojna domowa w Rosji nie była zakończona, jak niezakończona była również koncentracja wojsk sowieckich do planowanej ofensywy na Polskę. W wojnie z Polską Rosja wysuwała wreszcie atrakcyjne hasła komunistyczne. Chcąc wygrać wojnę, Polska musiała zdobyć się na hasło bardziej atrakcyjne. Hasłem takim była wolność narodów ujarzmionych przez Rosję. Jemu też zawdzięczamy między innymi, że Rosja zgodziła się w końcu na pokój... Nie został osiągnięty drugi cel wyprawy: stworzenie niepodległej Ukrainy. Pierwszy natomiast, mianowicie przeszkodzenie koncentracji i zniszczenie poważnych sił wroga, został osiągnięty. Gdyby nie zwycięstwo pod Kijowem, niemożliwe byłoby następne zwycięstwo nad Wisłą”.

Dziś, jak przed trzydziestoma laty, niepodległość Ukrainy jest głównym przedmiotem rozważań krytyków wyprawy, gdy u jej apologetów cel ten figuruje raczej jako jeden z elementów taktycznych przedsięwzięcia. Cytowany wyżej autor mówi też o nim tylko jako o próbie zrobienia sojuszników z niedawnych wrogów i zużytkowania nacjonalizmu ukraińskiego jako jednego z czynników polityki polskiej.

W zakończeniu, dziękując czytelnikom, którzy zechcieli wziąć udział w naszej ankiecie, zatrzymamy się raz jeszcze nad jej wynikiem ogólnym. Odnosimy zeń wrażenie, że rozpoczęta na ten temat w 1920 dyskusja nie posunęła się wiele naprzód. Krytycy i apologeci wyprawy kijowskiej zdają się stać nadal na zajętych przed trzydziestu pięciu laty pozycjach. Paru zaledwie uczestników ankiety zeszło z nich, aby zająć stanowisko pośrednie, uwzględniające argumenty obu stron.

Do analizy krytycznej tych pozycji nie przybyły wprawdzie żadne dokumenty nowe, od których zazwyczaj zaczynają się wszystkie rewizje historii. Zmieniła się jednak perspektywa, w jakiej widzimy wypadki 1920. Patrzący wstecz ogląda je dziś na tle większych procesów historycznych, posiadających już w tej chwili określony kształt. Dlatego przypuszczaliśmy, że i wyprawa kijowska może ukazać się nam obecnie w nowym świetle.

Jednym z tych wielkich procesów jest odbywający się obecnie odwrót od Polski jagiellońskiej do Polski piastowskiej. Przebywszy raz drogę od Piastów do Jagiellonów, Polska posuwa się od lat już tą samą drogą w kierunku odwrotnym. Nie chodzi tu o przesunięcia terytorialne. Towarzyszy im od dawna już głęboki proces wewnętrzny, obejmujący przemiany pojęć, przesunięcia społeczne i gospodarcze. Na tle tych zmian pozycje krytyków i apologetów wyprawy kijowskiej, a także i wyprawa sama zyskują pewien nowy sens, nieuchwytny dla Polaków dwudziestolecia. Uczestnicy wyprawy kijowskiej byli ostatnimi Polakami, którym dane było oglądać ziemie Polski jagiellońskiej.

Innym wielkim procesem historycznym rozwijającym się w naszych oczach jest ustalenie się nowej proporcji sił między Wschodem i Zachodem. Obecność wojsk sowieckich w Weimarze i Erfurcie nie jest wcale nowością, za jaką mogłaby uchodzić. Już podczas pierwszej wojny światowej, w myśl układów między ówczesnymi przeciwnikami Niemiec, Rosja miała w 1917 odegrać rolę walca posuwającego się na Zachód w głąb Niemiec. Gdyby plan ten został wykonany, wojska rosyjskie znalazłyby się w środku Niemiec jesienią 1917. Obecność więc wojsk rosyjskich w Erfurcie była przewidywana i aprobowana przez ówczesną opinię konserwatywną Zachodu. W trzy lata później, przy innym wyniku bitwy pod Warszawą, wojska rosyjskie znalazłyby się w niedługim czasie nie tylko w Erfurcie, ale także w Zagłębiu Ruhry. Możliwości takie były wówczas mniej lub więcej akceptowane przez opinię lewicową Zachodu, który przyglądał się w milczeniu nadchodzącym wypadkom. Po dwóch próbach wojska rosyjskie znalazły się istotnie w Erfurcie latem 1945. Na tle całości tych wypadków staje się bardziej zrozumiale, dlaczego Mołotow w Genewie poczuł się dotknięty, gdy spostrzegł, że ministrowie mocarstw zachodnich proponują mu na serio ewakuację Niemiec. W perspektywie kształtującego się powoli nowego układu sił między Wschodem i Zachodem wypadki 1920 ukazują się w nowych, niewidocznych dawniej proporcjach.

Do nasuwających się stąd refleksji mamy nadzieję powrócić jeszcze, razem z czytelnikami, którzy zechcieli nam w tych wspólnych wspominkach towarzyszyć, za lat pięć.

[1955]

WSPOMNIENIE O PRZYJACIELU

Jewhen Małaniuk był jednym z najwybitniejszych poetów i eseistów ukraińskich XX wieku. Na próżno jednak szukalibyśmy jego nazwiska w encyklopediach sowieckich i wydawnictwach rusycystycznych świata zachodniego; przez 30 lat było najstaranniej przemilczane. Dzieliło losy Ukrainy, która w oczach Zachodu stała się białą plamą na mapie Europy. Hic sunt leones...*

Ta zmowa milczenia jest zjawiskiem nowym. Pisząc swą Historię Karola XII przed dwustu laty, Voltaire miał uderzającą znajomość spraw ukraińskich. Pisał dla całego świata i przywiązywał wagę do informacji uniwersalnej. Dzisiejsi encyklopedyści mają mniejsze ambicje; piszą na użytek jednego kraju, jednego stronnictwa, jednego urzędu i – w porównaniu z Voltaire’em – wydają się dziwnie zaściankowi.

*

Kiedy poznałem go przed 45 lub 46 laty w Warszawie, Małaniuk był wysokim, szczupłym, krótko ostrzyżonym brunetem; miał cerę marynarza, jak gdyby opaloną wiatrem morskim; trzymał się prosto, głos jego miał ton lekko metaliczny, który odnajdujemy w jego wierszach; uważne spojrzenie ciemnych oczu wydawało się zarazem życzliwe i sceptyczne. Wszystko razem składało się na sylwetkę młodego oficera wojsk ukraińskich. Małaniuk przybył do Polski w 1920 z resztkami wojsk ukraińskich.

Urodzony w 1897, Małaniuk był synem Chersońszczyzny, najbardziej południowej części Ukrainy. Leżący na brzegu Morza Czarnego kraj ten jest podobnie jak Krym pełen wspomnień greckich, zachowanych w nazwach miejscowości, jak Nikopol i Melitopol. Sam nawet Hulajpol być może był kiedyś miejscem poświęconym Dionizosowi (campus orgius**). Motywy zdobnicze pisanek chersońskich są częściowo greckiego pochodzenia. W płytkich wodach polowano tam na ryby trójzębem, mającym formę berła Posejdona i noszącym nazwę „sandola”.

Wspomnienia antyczne ożywiły się w tej części Europy w pierwszych latach obecnego stulecia, gdy archeolodzy rosyjscy odkopali pierwsze miasta greckie na północnym brzegu Morza Czarnego. Zbiory archeologiczne i etnograficzne muzeum odeskiego dawały uderzający obraz ciągłości historii. Znany historyk Rostowcew ogłosił rozprawę o czterech republikach greckich, prosperujących na północnym brzegu Morza Czarnego aż do wielkiej wędrówki ludów. Zabawny szczegół: z ludów zamieszkujących niegdyś te wybrzeża Polacy wybrali sobie za przodków Sarmatów, Rosjanie widzieli się chętnie w roli potomków Scytów (Skify A. Błoka), Ukraińcy zaś, ostrożniejsi w genealogii, mówili o „stepowej Helladzie”. U Małaniuka takie określenie jego chersońskiej ojczyzny powtarza się wielokrotnie; mówiąc o jej tragicznych losach, używa też wyrażenia „czarna Hellada”.

Ówczesne ożywienie wspomnień greckich i poczucia ciągłości historii było zapewne źródłem rysów klasycyzujących u Małaniuka, Zerowa u innych poetów ukraińskich tego czasu. Powrót do wzorów klasycznych został potępiony przez władze sowieckie; Zerow przypłacił go życiem.

Małaniuk był z wykształcenia inżynierem; studiował na politechnice petersburskiej i w akademii ukraińskiej w Podiebradach, ze szkół w Elizawetgradzie wyniósł jednak pewną znajomość łaciny. Jego zainteresowanie przeszłością – prócz wspólnego pochodzenia z okolic, gdzie sady owocowe nazywano z persko-turecka basztanami – były pierwszym ogniwem łączącej nas potem przyjaźni.

W krótkim czasie Małaniuk nauczył się poprawnie mówić i pisać po polsku, wolałem jednak rozmawiać z nim po ukraińsku. Słysząc jego naddnieprzański język i nieco metaliczny dźwięk głosu, miałem wrażenie, że widzę pociętą bałkami i brązowo-błękitnymi taflami limanów przestrzeń „stepowej Hellady”.

*

Jewhen Małaniuk zmarł w Nowym Jorku 16 lutego [1968]. Śmierć musiała doń przyjść niespodzianie, bo ubiegłego lata, gdy widziałem go po raz ostatni, nic nie zapowiadało krótkości tego terminu. Wysiadając z autobusu na rynku w Sarcelles, z daleka już dostrzegłem górującą nad tłumem przechodniów znaną sylwetkę petlurowskiego oficera. Trzymał się prosto, jak przed 46 laty, miał tak samo krótko ostrzyżone włosy bez śladu siwizny, twarz opaloną pontyjskim wiatrem, to samo uważne spojrzenie. Pół wieku emigracji nie zostawiło na nim widocznych śladów. Dopiero gdy zaczął mówić, spostrzegłem, że głos jego nie ma więcej dawnego, metalowego odcienia. Słowa wychodziły z jego ust bez pośpiechu, matowe, jak gdyby ostrożne. Był od 50 lat pisarzem i przywykł do krytycznego przyglądania się słowom, zanim ustawił je na papierze. Gdy zacząłem mówić o Chersońszczyźnie, uśmiechnął się i nie podtrzymał rozmowy.

*

W 1920 Polska nie posiadała jeszcze rysów, które składają się dziś na nasz obraz Polski dwudziestolecia. Po przeszłości dziedziczyła wspomnienia jagiellońskie i sto lat walki o wolność. Stąd kredyt jej u ludów rozpadającego się właśnie imperium rosyjskiego. Wracając do kraju w 1919, zastałem w Warszawie, przybyłych tam na zwiady, przedstawicieli Kozaków, Tatarów, Ukraińców... Nie odstraszały ich nawet ambicje terytorialne nowej Polski. Czerwiakow, ówczesny prezes rewkomu białoruskiego w Mińsku, późniejszy prezydent Republiki Białoruskiej, który popełnił samobójstwo w 1936, tak sformował ich nadzieje, kiedy spotkałem go w Rydze, nazajutrz po podpisaniu rozejmu dzielącego Białoruś między Rosję i Polskę:

– Straszny jest los kraju podzielonego między obce państwa. Polacy wiedzą to najlepiej. A jednak sytuacja ta w chwili obecnej zostawia pewną nadzieję. Wiele zależy od tego, co Polacy zrobią na swojej części Białorusi, od ich polityki narodowościowej. Moskwa nie będzie mogła nam odmówić swobód, z jakich Białorusini będą korzystali w Polsce.

W słowach tych Czerwiakow formułował nie tylko nadzieje białoruskie, lecz także polskie. Korzystające ze swobód, chociażby w ramach Unii sowieckiej, Ukraina i Białoruś byłyby dla Polski lepszą gwarancją bezpieczeństwa niż papierowe pakty o nieagresji. Jaką zresztą przyszłość mogła mieć izolowana moralnie „Polska mocarstwowa” między dwoma najsilniejszymi potęgami militarnymi kontynentu?

Głusi na głos rozsądku, zaślepieni nacjonalizmem, Polacy dwudziestolecia zawiedli cudze i własne nadzieje. Jedyną rzeczą, jaka pozostała z lat złudzeń i nadziei, były zawarte wówczas przyjaźnie. Bolesna dla jego przyjaciół, śmierć Małaniuka zdaje się rzucać cień na cały obszar spraw istniejących już tylko w naszej pamięci.

[1968]

* Hic sunt leones... – (łac.) tu są lwy (na starożytnych mapach oznaczenie terenów nieznanych).

** campus orgius – (łac.) pole orgii.

PROCES SZWARCBARDA

Proces ten nie przyniesie powodzenia Żydom

Amphora coepit institui: currente rota cur urceus exit? *

Horat. Ad Pison.

Po tygodniowych debatach przed sądem przysięgłych w Paryżu morderca atamana Petlury został uniewinniony. Wyrok ten osiągnął cel, do którego dążył żydowski Komitet Obrony Szwarcbarda i znaczna część opinii żydowskiej. A jednak przy bliższym rozważeniu przebiegu i okoliczności procesu trudno jest oprzeć się wrażeniu, że proces ten nie przyniesie powodzenia jego inicjatorom ani narodowi żydowskiemu.

Jakich skutków dodatnich spodziewali się Żydzi po wyroku uniewinniającym Szwarcbarda? Obudzenia ogólnej sympatii dla ofiar pogromów i dla ludności żydowskiej Ukrainy, zwrócenia uwagi całego świata na sprawę żydowską i wreszcie zapobieżenia w ten sposób powtórzeniu się zasługujących na potępienie wypadków, jakie dotknęły Żydów na Ukrainie podczas ostatniej wojny.

Powyższy cel wydaje się nam całkowicie godny uznania. Powinien on być nie tylko przedmiotem dążeń Żydów, lecz także wszystkich, komu leży na sercu sprawa ustalenia pokoju i przyjaznego współżycia ludów Wschodniej Europy. Tym bardziej smutnego zawodu doznajemy, spostrzegając, że w rezultacie procesu nie tylko nie zbliżyliśmy się ani na krok do tego celu, ale być może jesteśmy dziś odeń bardziej oddaleni niż kiedykolwiek.

Przyczyny tego wyniku procesu leżą w całym szeregu niefortunnych okoliczności.

Przede wszystkim sama natura czynu i osoba Szwarcbarda nie była stosownym punktem wyjścia dla akcji mającej na celu zyskanie sympatii świata dla Żydów. Czyn Szwarcbarda nie przypomina niestety w niczym czynów śmiałych terrorystów, którzy sami przeciw wszystkim szli zgładzać tyranów strzeżonych w ich pałacach przez tysiące zbrojnych siepaczy. Szwarcbard, mając słuszne powody do liczenia na zupełną bezkarność, zamordował wielkiego przywódcę narodu ukraińskiego, gdyż tenże był tylko wygnańcem uchodzącym przed tysiąckrotnym niepowodzeniem swego całego życia, emigrantem bardziej ubogim i dręczonym troskami niż jego morderca. W tej nagiej prostocie swej czyn Szwarcbarda nie nadaje się do żadnej gloryfikacji i z natury swej nie budzi współczucia patrzących.

Jak bronić przed opinią sędziów i świata takiego czynu? Jak nadać mu jakieś pozory przyzwoitości? Na pytanie to pada ze strony żydowskiej prosta odpowiedź: należy przedstawić zamordowanego jako monstrum ludzkie pławiące się we krwi żydowskiej. Petlura wprawdzie nigdy nie uchodził za antysemitę i miał nawet niemało przyjaciół wśród Żydów – nic nie szkodzi, dla dobra sprawy zrobimy go teraz antysemitą i szefem akcji pogromowej. Jako też w rzeczy samej szpalty pism zaroiły się od tendencyjnych i patetycznych deklaracji wyobrażających zamordowanego jako autora i winowajcę wszystkich pogromów na Ukrainie. Komitety zaczęły gromadzić w swych kartotekach niezliczone dokumenty mające dowieść słuszności tej nowej tezy i oddziałać na wyobraźnię sędziów i czytelników. Obrońcy Szwarcbarda rozwinęli olbrzymią propagandę przypominającą najlepsze czasy wielkiej wojny, kiedy zmobilizowana prasa głosiła dzień i noc „prawdę” Ententy i „prawdę” niemiecką.

Jakie skutki odniosła tu akcja propagandowa? Wszyscy ci, którzy znali zamordowanego atamana, mają na nią tylko jedną odpowiedź: kłamiesz oszczerco! Szeregi przyjaciół atamana nie tylko nie przerzedziły się, lecz zacieśniły się i powiększyły w poczuciu swej moralnej przewagi nad złą wiarą przeciwników. Na obeznanych z rzeczywistym biegiem wypadków na Ukrainie hałaśliwa propaganda żydowska nie zrobiła, rzecz prosta, żadnego wrażenia. Nie przekonała nikogo. Echo znalazła tylko tam, gdzie miała już przedtem grunt przygotowany przez kalkulację polityczną, a mianowicie: wśród nacjonalistów rosyjskich nienawidzących Ukrainy, wśród bolszewików i wreszcie wśród nielicznych komunizujących radykałów francuskich jednoczących w sobie przez dziwny wybryk natury zalety socjalistów francuskich, patriotów wszechrosyjskich i nacjonalistów żydowskich.

Nie odniósłszy żadnych skutków bezpośrednich, propaganda obrońców Szwarcbarda nie pozostała jednak bez pewnych efektów ubocznych. Oto bowiem ludzie, którzy widzieli wielką wojnę, nie lubią propagandy. Sam wyraz ten budzi w nich przykre wspomnienia. Naginanie i koloryzowanie prawdy dla dobra sprawy i ku chwale ojczyzny nie uchodziło nigdy za rzecz honorową. Spopularyzowanie tego sposobu działania przez nacjonalistów dla celów wojennych w okresie 1914–1920 odczuwane jest przez całą lepszą część ludzkości za jeden z najbardziej poniżających przejawów zdziczenia, wywołanego przez wielką wojnę. Obrzydzenie do tych metod odczuwane jest najsilniej właśnie w tych kołach, gdzie Żydzi liczyli najwięcej przyjaciół – tj. w kołach liberalnych i radykalnych. Dla rzekomego ocalenia honoru armii i narodu klerykali i nacjonaliści francuscy sprzeciwili się niegdyś rewizji procesu niewinnie skazanego Dreyfusa. Dla ocalenia od kary jednego ze swoich nacjonaliści żydowscy niesłusznie oczernili zamordowanego atamana. Propaganda żydowska w okresie sprawy Szwarcbarda wychodzi z założeń uderzająco podobnych do tych, z jakich wychodziła propaganda nacjonalistów i klerykałów podczas sprawy Dreyfusa. Nic dziwnego, że proces Szwarcbarda nie obudził sympatii w kołach liberalnych i radykalnych. Pan Grynbaum słusznie zauważył to w jednym z ostatnich numerów „Naszego Przeglądu”. Radykali i liberali zwalczają swych własnych nacjonalistów; dlaczego mieliby aprobować nacjonalistów żydowskich?

W tej chwili Żydzi liczą mniej przyjaciół niż przed miesiącem.

Jakże zresztą mogłoby być inaczej? Pewne efekty propagandowe szwarcbardowców, ujawnione podczas rozpraw paryskich, nie mogły nie zrazić słuchaczów do inicjatorów procesu. Tak np. w celu osłabienia w oczach przysięgłych francuskich zeznań świadków broniących pamięci Petlury – adwokat Szwarcbarda starał się oczernić ich jako germanofilów. Dla osiągnięcia tego efektu sądowego żydowski Komitet Obrony Szwarcbarda składający się też z emigrantów zmuszonych do utrzymywania stosunków ze wszystkimi mocarstwami, zebrał nadające się do tego celu dokumenty. Co wypada myśleć o moralnej wartości wyroku sądu, którego przewodniczący dopuścił do wygrywania tego rodzaju argumentów? Co wypada myśleć, wreszcie, o tym sposobie dyskredytowania przeciwników, zwłaszcza jeżeli przeciwnicy ci cierpią niewymowną niedolę klęski i wygnania?

Wypada wspomnieć też o innych jeszcze ubocznych skutkach procesu.

W obozie antybolszewickim nie brak wcale antysemitów. Wielu z nich nie uważa nawet wcale za stosowne ukrywać swe poglądy. Żydzi nie mogą spodziewać się niczego dobrego po adherentach Wrangla, Dienikina lub Skoropadskiego. Wśród przeciwników bolszewizmu Petlura i jego towarzysze stanowią niewątpliwie najwybitniejszą dziś silę pozbawioną zabarwienia antysemickiego. Jeżeli okaże się, że demokraci ukraińscy są także wrogami Żydów – gdzie mają szukać przyjaciół Żydzi z Ukrainy? Tylko chyba wśród bolszewików. Nigdzie indziej nie ma więcej zbawienia. Autorom tego efektu propagandy żydowskiej należy się od potentatów z Kremla głośne merci! Jedyni nowi przyjaciele, jakich mogli zyskać inicjatorzy procesu, są, zdaje się, ci właśnie, na których Żydom wcale nie zależy.

*

Czy wyrok paryski może w jakikolwiek sposób przyczynić się do zapobieżenia pogromom w przyszłości? Nie. W najmniejszej nawet mierze nie.

W naszych oczach wielka wojna pochłonęła nie 80 tysięcy, które wymieniają Żydzi, ale 20 milionów ofiar. Winowajcy wielkiej wojny są wszystkim znani, większość z nich żyje, piją dobre wina i palą wcale niezłe papierosy. Żaden z nich nie był sądzony. Niektórzy z nich cieszą się nawet ogólnym szacunkiem swych współobywateli. Ich doskonałe zdrowie i świetny humor uwłaczają w oczach całego świata pamięci 20 milionów żołnierzy poległych na próżno. Widok ten napawa patrzącego najsmutniejszymi myślami. Gdy jednak zastanowimy się nad przyczynami, dla których winowajcy wielkiej wojny uszli sądu i kary, spostrzegamy łatwo, że przeciw oddaniu ich pod sąd przemawiały bardzo ważne argumenty. Tak więc na przykład Ententa mogła łatwo uzyskać ekstradycję cesarza Wilhelma i postawić go przed sąd. Wyrok jednak sędziów Ententy byłby pozbawiony wszelkiej wartości. Skazanie Wilhelma miałoby sens tylko wówczas, gdyby wyrok potępiający go wydali sędziowie niemieccy w Berlinie. Wyrok ten oznaczałby bowiem, że naród niemiecki zerwał ze swą wilhelmińską przeszłością i otworzył nową kartę swych dziejów. Wyroki sądów cudzoziemskich nie tylko nie zbliżałyby nas do tego rezultatu, lecz być może nawet oddalałyby od niego.

Te same uwagi dotyczą całkowicie wyroku paryskiego. Potępienie pogromów przez sąd nabierze sensu wtedy dopiero, gdy właściwi autorzy ich zostaną skazani przez ukraiński sąd przysięgłych w Płoskirowie. Wyrok sądu płoskirowskiego oznaczałby w rzeczy samej, że lud ukraiński nie pozwoli na pogromy. Wyroki wydane w Paryżu, Londynie czy Honolulu są tylko próżnymi treści formułkami, niezbliżającymi nas ani o krok do żadnej nowej rzeczywistości.

Niektórzy z inicjatorów propagandy antypetlurowskiej spodziewali się, że ich deklaracje, odezwy, protesty i artykuły zastraszą raz na zawsze Ukraińców i nauczą ich ostrożności na przyszłość. Oczekiwania te polegają na oczywistym nieporozumieniu. Właściwi winowajcy pogromów na Ukrainie nie dowiedzą się zapewne nigdy o wyroku paryskim po prostu dlatego, że sztuka czytania nie była wcale ich udziałem. Pod terrorem bolszewickim naród ukraiński cierpi niewymowne męki niewoli, wśród których nie dosłyszy głosu samego nawet Torrèsa^1. Stojąc pod lufami oprawców Ukraińcy mogą nie docenić opinii profesora Bascha. Proces Szwarcbarda godzi li tylko w emigrację ukraińską. Ale i tę nie jest łatwo przestraszyć. Jeżeli Żydzi skarżą się na obojętność opinii publicznej, o ileż słuszniejsza skarga taka wydawałaby się w ustach ukraińskich. W ciągu kilku lat walki czynnej o niepodległość Ukraina straciła w poległych i rozstrzelanych około półtora miliona swych synów. Dramatowi temu opinia świata przyglądała się z największą obojętnością. W najtragiczniejszych momentach walki Ukrainy o niepodległość piękna Francja ekwipowała Wrangla i flirtowała z bolszewikiem. Dzisiejsi emigranci ukraińscy przeszli przez największe klęski polityczne, wobec których wyrok sądu paryskiego lub rozdarcie szat francuskiej Ligi Obrony Praw Człowieka są bagatelą.

*

Tymczasem od pamiętnego pogromu w Płoskirowie przed 9 laty stan rzeczy na Ukrainie nie uległ najmniejszej poprawie. Wręcz przeciwnie nawet, sprawie żydowskiej na Ukrainie przybył szereg nowych drażniących momentów. Szwarcbard i jego partyzanci mylą się, twierdząc, że krew przelana podczas pogromów nie została dotychczas pomszczona. Pod pretekstem represji za pogromy bolszewickie ekspedycje karne, idąc za wskazówkami miejscowej ludności żydowskiej, dokonały egzekucji sumarycznych, w których krew oskarżonych o pogromy mieszała się z krwią podejrzanych o „kontrrewolucję”. Patrioci żydowscy gatunku Szwarcbarda, służący jednocześnie czerezwyczajce, rozwinęli nieskrępowaną działalność retaliacyjną, która nie prowadzi do stworzenia stosunków z idylli.

Do tych krwawych rozrachunków, których pamięć Szwarcbard tak niefortunnie odświeżył, przyłączył się szereg nowych drażniących spraw politycznych i społecznych, których echa dochodzą nas nieraz poprzez granice Unii Sowieckiej. Sprawa żydowska na Ukrainie nie przedstawia się pomyślnie i wymagać będzie od obu stron wielkiego nakładu cierpliwości, dobrej woli i inteligencji. Zdawałoby się, że w tych warunkach we własnym interesie Żydów leży unikanie wszystkiego, co mogłoby zaostrzyć stosunki ich z ludnością ukraińską Unii Sowieckiej. Inicjatorzy zgiełku dokoła Szwarcbarda sądzą inaczej, lecz patrzącemu ze strony na ich ewolucje zdaje się, że przeważna część przywódców politycznych Żydów składa się z czystych fantastów, pozbawionych sensu proporcji i zmysłu odpowiedzialności.

Ilekroć ktoś zwracał uwagę szwarcbardowców na możliwość zaognienia stosunków żydowsko-ukraińskich, odpowiadano mu: pan grozisz nam pogromami. Jest to wcale zręczny manewr retoryczny, gest elegancko prujący powietrze. Ale nie jest to żaden argument. Piszący te słowa nie grozi niczym, bo nie zamierza gromić nikogo, a nawet gdyby miał takie zamiary, nie mógłby ich skutecznie wykonać. Pogróżki jego nie zasługują na uwagę. Lepiej więc może tym razem o nich nie mówić...

Co wyniknie z procesu Szwarcbarda? Jako optymiści skłonni jesteśmy przypuszczać, że nic zgoła. Być może, że wzburzenie opinii żydowskiej prędko przeminie. Nie wszyscy Żydzi przecież podzielali złudne nadzieje szwarcbardowców. Niejeden z żydowskich przyjaciół autora podziela opinie wypowiedziane w niniejszym artykule. Dziś, gdy Szwarcbard wolny i szczęśliwy udaje się, jak donoszą gazety, na łono sowietów dla odpoczęcia po trudach morderstwa i procesu, czas jest, aby obok fantastów zabrali głos także ludzie rozważni.

Być może emigranci ukraińscy zapomną o goryczy, jaką napełniła ich nieoczekiwana i niezasłużona napaść ze strony Żydów. Być może nawet między jednymi i drugimi znajdą się i tacy, którzy spotkawszy się, zaczną mówić nie o posępnych wspomnieniach minionych lat, lecz o widokach na lepszą przyszłość.

Być może jednak stanie się zgoła inaczej.

[1926]

1       Henri Torrès – obrońca Szwarcbarda na procesie paryskim (przyp. wydawcy).

* Amphora coepit institui... – (łac.) Amforę toczysz, a czemu ledwie powstaje dzbanuszek? (Horacy, O sztuce poetyckiej, 21–22. Przekład Stefan Gołębiowski).

LIST DO JERZEGO GIEDROYCIA

Bern, 9 marca 1958

Kochany Panie Jerzy,

Wczoraj otrzymałem Pański list o nowej szwarcbardiadzie w radiu francuskim i o Pańskim zamiarze zajęcia stanowiska w „Kulturze” do tego zjawiska^1. Od wyprawy sueskiej^2 cień Szwarcbarda nie przestaje ukazywać się co pewien czas w kulisach polityki francuskiej. Przed kilku miesiącami sygnalizowałem Panu bankiet w Cercle Interallié – jeżeli mnie pamięć nie myli – poświęcony rocznicy uniewinnienia Szwarcbarda. W bankiecie tym wzięli udział ambasador Izraela, Le Trocquer i cała plejada dygnitarzy IV Republiki. Nie jest to więc na pewno intryga sowiecka czy komunistyczna, lecz – pozostając przy tej terminologii – raczej faszystowska. Zresztą jest to zjawisko o szerszym zasięgu. Chciałbym tu streścić, co o tym myślę.

Najbardziej uderzającą stroną nowej szwarcbardiady jest przesunięcie się perspektywy, z jakiej oglądane są wypadki sprzed 30 lat i występujące na tym tle znamiona głębokich przemian w pojęciach i obyczajach. To, czego wstydzono się w 1927, jest dziś przedmiotem wzajemnych gratulacji. Petlura został zabity w 1926, w parę tygodni czy dni po zamachu majowym. Przez kilka miesięcy byłem potem w kontakcie z żydowskim komitetem obrony Szwarcbarda. Prezes tego komitetu, dawny adwokat petersburski H. Sliozberg^3, mówił mi wówczas, że zamach Szwarcbarda uważa za nieszczęście dla całego żydostwa i że w ramach swych możliwości pragnąłby nadchodzący proces uniemożliwić lub przynajmniej odroczyć. Całą tą sprawą był bardzo przygnębiony. Mówił mi m.in., że jakkolwiek niewierzący zaczął się modlić, aby Szwarcbard umarł w więzieniu i aby do procesu nie doszło. W tej ocenie sprawy nie był odosobniony. Pokazywał mi m.in. telegram, w którym Louis Marshall^4 w energicznych słowach donosił, że organizacje żydowskie w Ameryce nie dadzą ani centa na obronę Szwarcbarda, bo taki proces może tylko doprowadzić do nowych pogromów i do utrudnienia sytuacji Żydów w Europie. Żabotyński^5 radził zebrać pieniądze na zorganizowanie ucieczki Szwarcbarda i udaremnienie w ten sposób procesu. Opinie te podzielała znaczna część komitetu. Nikt z wymienionych osób nie przypuszczał, aby Szwarcbard mógł zabić Petlurę z przyczyn, które podawał w swych zeznaniach, ani aby inicjatywa tego rodzaju mogła powstać w jakimś środowisku czysto żydowskim.

Taka ocena sytuacji w łonie komitetu obrony Szwarcbarda skłoniła mnie do próby pośrednictwa między nim i komitetem ukraińskim, który zawiązał się właśnie w Paryżu. Zdawało się, że oba komitety będą mogły porozumieć się w sprawach ogólnego prowadzenia procesu, aby zredukować do minimum konsekwencje tego procesu dla całości stosunków żydowsko-ukraińskich. Sliozberg i jego towarzysze uważali również takie porozumienie za możliwe i w wyniku moich starań odbyło się jedno wspólne posiedzenie obu komitetów. Ze strony ukraińskiej był na nim nie tylko Prokopowicz^6 i Czykałenko^7, ale także Goldelmann^8. Po moim wyjeździe z Paryża dalszych posiedzeń zaniechano. Zresztą po stronie żydowskiej nastąpiła całkowita zmiana sytuacji.

Swój udział w komitecie, powstałym zresztą z jego inicjatywy, Sliozberg motywował w sposób zasługujący na szczególną uwagę. Pierwszą jego myślą było odsunięcie od tej sprawy komunistów, gotowych wziąć w swoje ręce obronę Szwarcbarda. Dlaczego jednak Sliozberg i jego towarzysze obawiali się takiego obrotu sprawy, wiedząc, że Szwarcbard był od początku ściśle związany z instancjami sowieckimi. Według Sliozberga, z racji nasilenia się wśród Żydów prądów nacjonalistycznych, a także z racji pewnych irracjonalnych dyspozycji właściwych społeczeństwu żydowskiemu, Szwarcbard – niezależnie od tego, kim był i jakie miał zamiary – mógł przy sprzyjających warunkach zająć miejsce żydowskiego bohatera narodowego. Mając jego sprawę w ręku i posiadając odpowiedni aparat propagandowy, komuniści moskiewscy mogli rozszerzyć znacznie swe wpływy w społeczeństwie żydowskim i nawet w pewnym sensie uchwycić w nim rząd dusz. Tylko komitet obywatelski bez komunistów miał szanse utrzymania tej sprawy poza polityką Kremla.

Sliozberg i Tiomkin^9 nie taili jednak przede mną słabości swej pozycji. Wychodzili z Comité des Délégations Juives na Rue Edouard VII, organizacji w pewnej mierze samozwańczej i nieposiadającej autorytetu Kongresu Syjonistycznego^10, który miał się właśnie zebrać w Bazylei i którego członkowie pochodzili z wyborów. Poza tymi organizacjami znajdowała się jeszcze opinia żydowska, urabiana swobodnie przez publicystów. Natan Szwalbe^11 streścił mi tę sytuację w takich słowach: „Na żydowskiej ulicy to, co piszę, znaczy więcej niż uchwały Kongresu, których nikt nie czyta”.

Dla zorientowania mnie w swych trudnościach wewnętrznych radzili mi porozmawiać z dwoma młodymi członkami komitetu, reprezentującymi prądy skrajnie nacjonalistyczne. Rozmowa ta była istotnie pouczająca, choć niewesoła. Młodzi syjoniści przypominali mi najbardziej naszych oenerowców; z racji zapewne różnicy temperamentów wydawali mi się tylko bardziej fanatyczni i zaślepieni. Jak później Hitler, zdawali się przywiązywać magiczne znaczenie do przelewu krwi, bo w ich pojęciu tylko narody uzdolnione w tym kierunku potrafią w naszych czasach bronić skutecznie swych interesów. Sprawę Szwarcbarda oceniali przede wszystkim z tego, nieoczekiwanego dla mnie, punktu widzenia.

Według Sliozberga właściwy klucz całej sprawy leżał w Polsce, bo tam – wobec odmowy organizacji żydowskich w Ameryce – miały być zebrane fundusze na koszty procesu i propagandy. Tam wreszcie wybierano część Kongresu Syjonistycznego. Sliozberg radził mi rozmówić się przede wszystkim z Grünbaumem^12, głównym protagonistą i organizatorem szwarcbardiady w Polsce.

Rozmowa z Grünbaumem wypadła gorzej od najpesymistyczniejszych przewidywań. Grünbaum przyjął mnie w skromnym mieszkaniu na Tłomackiem, którego okno wychodziło na dach synagogi. Był to człowiek wątły i chudy, o żółtozielonej twarzy, palący się jak rakieta niszczącym ogniem fanatyzmu, niedostępny dla żadnych argumentów. Kiedy np. mówiłem mu o konieczności brania pod uwagę losu Żydów na Ukrainie, w tej chwili pozbawionych głosu, odpowiedział mniej więcej, że usrać mu się na Żydów ukraińskich. Był również zafascynowany krwią przelaną przez Szwarcbarda. Przelana słusznie czy niesłusznie, krew ta była potrzebna w jakimś ogólnym planie narodowym. Tłumaczył to mniej więcej tak, jak „les dreyfusards” tłumaczyli, dlaczego kapitan Dreyfus^13, winny czy niewinny, powinien zostać skazany. Chwilami robił na mnie wrażenie człowieka nienormalnego. Takie defekty nie znaczą wiele w polityce, bo pieniądze na koszty procesu zostały zebrane w dolarach wśród najbiedniejszej ludności żydowskiej Polski.

Nie potrzebuję tu przypominać procesu i olbrzymiej propagandy, w której wzięli udział wszyscy niemal publicyści francuscy pochodzenia żydowskiego. Cała historia Ukrainy i rewolucji 1917–1919 została przez nich napisana na nowo na użytek procesu, bez liczenia się z wiarygodnością czy nawet z prawdopodobieństwem. Zuchwalstwo kłamstwa ma w sobie coś rozbrajającego i paraliżującego. Wobec jawnej złej woli i fanatyzmu odczuwam zarazem głębokie upokorzenie i całkowitą bezbronność. Nie umiem nic powiedzieć, bo co mówić ślepym i głuchym? Tego samego uczucia doznawałem później, słuchając propagandy hitlerowskiej.

Po procesie wszystko to znikło szybko ze szpalt prasy i rozmów. Szwarcbard znikł też bez śladu. Można przypuszczać, że zrozumiał okropność tego wszystkiego, co słyszał podczas rozprawy. Po dniach fanatyzmu przyszło otrzeźwienie. Nikt z Żydów nie mógł być zresztą dumny z tego, co się stało. Później pojawienie się Hitlera odebrało teoretykom gwałtu i rozlewu krwi większą część ich argumentów. Jeżeli dziś Szwarcbard znajduje znów apologetów w sferach oficjalnych Izraela i Francji, musiały powstać w tym celu jakieś szczególne warunki polityczne, a także osobliwa atmosfera moralna.

Sytuacja obecna powstała w kilku etapach. Fanatycy i apologeci krwawego – wszystko jedno nawet jakiego – czynu, z którymi spotkałem się z okazji procesu Szwarcbarda, są wszyscy od dawna w Izraelu i – wierni swej teorii i temperamentowi – zrobili wszystko, aby stosunki ich ze światem arabskim ułożyły się tak samo jak z Ukraińcami. Aby nazwać rzeczy po imieniu, Izrael jest dziś rodzajem narodowosocjalistycznej kolonii wojskowej. Co pomyślałby o tym Herzl?14 Zaraz powiedzą na to, że Izrael mógł powstać tylko w takiej formie, ale taka opinia jest warta akuratnie tyle samo, co mniemanie, dobrze nam znane, że Polska nie utrzymałaby się bez pacyfikacji Galicji^15. Nacjonaliści zaprowadzili Izraela w ślepą uliczkę, z której żadnego wyjścia nie widać i w której utrzymać się można, tylko brnąc dalej w czyny gwałtowne i zbrojne. Oblężeni w Izraelu Żydzi znajdują się mniej więcej w takiej pozycji jak Niemcy za Hitlera, po rozpoczęciu wojny z wszystkimi krajami sąsiednimi. Wielu zapewne chciałoby tam zawrócić z tej drogi.

Ludzie tego samego typu doszli dziś do władzy we Francji i prowadzą również beznadziejną i okropną wojnę z światem arabskim^16. Izrael jest ich jedynym sprzymierzeńcem, żadnego innego nie ma. Muszą dbać, aby Żydom nie sprzykrzył się fanatyzm i dyscyplina oblężonego miasta. Mają z nimi mało wspólnych pojęć i tradycji, nie znajdują słów, aby zachęcić ich do wytrwania. Cień Szwarcbarda jest doskonałą trouvaille*. Tym się tłumaczy, że dygnitarze IV Republiki wydobyli ten cień z lamusa i potrząsają nim na oficjalnych bankietach.

Że to najprostsze objaśnienie faktów jest słuszne, wynika także z toczących się równolegle wypadków w Libanie, gdzie w morzu arabskim mieszka od wieków 300 tysięcy maronitów, niegdyś francuskich protegowanych. Mianowany przez papieża metropolita maronicki wszczął akcję, dążącą do wyjścia z izolacji i zbliżenia się do świata arabskiego. W tych granicach, w jakich Francuzi mogą tam oddziaływać, rozpoczął się przeciw tej akcji opór i ostatnio doszło do otwartego konfliktu między zwolennikami i przeciwnikami polityki metropolity.

Nowy hitleryzm ma takie same metody i taką samą moralność jak stary. Co na to można poradzić? Jakie słowa przeciwstawić złej wierze i zuchwałemu kłamstwu? Nie znajduję takich słów. Aby zachować równowagę umysłową i resztkę godności, trzeba stronić od takich spraw i przede wszystkim od takich ludzi. Historię bankietu sygnalizowałem przyjaciołom ukraińskim, ale i oni nie widzą nic do zrobienia. Są i inne motywy przemawiające za zachowaniem milczenia. „Kultura” jest z natury rzeczy niesympatyczna hitlerowcom wszystkich narodowości i w atmosferze nazistowskiej może być łatwo przyciśnięta do muru. Ze względu na siły zaangażowane w nową szwarcbardiadę, lepiej być może nie narażać istnienia pisma dla czegoś, gdzie nie widać nic rozsądnego do zrobienia. Nie znaczy to oczywiście, że sprawy tej nie będziemy pamiętali i że z niej nie wyciągniemy konsekwencji. Moje wnioski wyciągnąłem już dawno. Dodam dla porządku, że nie zdradziłem dotąd zaufania Sliozberga, z którym łączyła mnie wspólna wrażliwość na przemoc i podłość. Nie chciałbym też nigdy ogłaszać tego, co mi mówił, aby nie niepokoić jego prochów, bo łatwo sobie wyobrazić larum łajdaków na widok takich rewelacji. Piszę o tym do Pana w zaufaniu, raczej dla oświetlenia zjawisk bieżących i odmierzenia drogi przebytej w ciągu 30 ostatnich lat, od jednego hitleryzmu do drugiego.

Nie należy też zapominać o tym, co Sliozberg nazywał irracjonalnymi dyspozycjami właściwymi społeczeństwu żydowskiemu. Kto odezwie się nieopatrznie o Szwarcbardzie, będzie miał przeciw sobie nie tylko jego odwiecznych chwalców, ale także wszystkich tych Żydów, którzy się wówczas i teraz od tego rodzaju poczynań odżegnywali, zwłaszcza na prywatny użytek. Nikogo Pan z nich zresztą nie przekona, bo dla bardzo wielu Szwarcbard stał się Matką Boską Częstochowską, o której nawet ateistom nie wypada w Polsce mówić lekkomyślnie.

Pamięci Petlury mogą dziś z powodzeniem bronić tylko Ukraińcy w Kijowie. Nawet gdyby ukazał się tam tylko jakiś zamaszysty artykuł, w neohitlerowskim bagienku zapanowałaby grobowa cisza. Intryga taka ma w sobie coś pociągającego. Nie wiem jednak, czy takie rzeczy są tam w ogóle możliwe, a intryga taka nie leży w naszych możliwościach.

Gdybym coś na ten temat miał koniecznie ogłosić, napisałbym to w formie studium historycznego dla jakiegoś czasopisma niemieckiego, gdzie byłbym poza zasięgiem plotek, represji i donosów, nie narażając nikogo prócz siebie i zapewniając sobie pewien rezonans. Tak dalece się rzeczy od 1927 zmieniły.

Proponuję Panu, kochany Panie Jerzy, drogę mało heroiczną, ale stoję przed tą sprawą jak przed murem, bezradny. Myślę o niej już od dawna i ile razy do niej powracam, tracę równowagę ducha i na myśl przychodzą mi same przekleństwa i wyzwiska. W sprawach zaś żydowskich, więcej niż gdziekolwiek indziej, trzeba zachowywać przytomność, aby móc być sprawiedliwym i zatrzymać w sobie życzliwość dla tego szalonego i nieszczęśliwego narodu.

Najserdeczniejsze pozdrowienia przesyła szczerze oddany

J.S.

1       W liście do Stempowskiego z 3 marca 1958 roku J. Giedroyc pisał: „Parę dni temu w telewizji francuskiej była audycja o Petlurze i jego zabójstwie, trwająca około godziny. Będę miał jej tekst. Wśród tutejszych Ukraińców jest ogromne wzburzenie. Trudno mi dociec, kto był autorem tego wyskoku. Niewątpliwie adwokat Szwarcbarda, który występował jako aktor. Ale to wygląda po prostu na inspirację komunistyczną. Będę miał tekst w tych dniach. Czy Pan by chciał to omówić? Bardzo gorąco o to proszę. Wydaje mi się koniecznością zabranie głosu w tej sprawie, a nie widzę, kto mógłby to zrobić poza Panem”; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy 1946–1969. Wybrał, wstępem i przypisami opatrzył A. St. Kowalczyk, SW Czytelnik, Warszawa 1998, cz. 2, s. 17. Obrońcą Szwarcbarda na procesie o zabójstwo Symona Petlury był znany adwokat paryski Henri Torrès. Wystąpił on nie tylko jako obrońca swego klienta, lecz przede wszystkim jako oskarżyciel atamana, którego przedstawił jako organizatora pogromów, a niepodległościowemu ruchowi ukraińskiemu przypisał programowy antysemityzm.

2       Wielka Brytania i Francja nie pogodziły się z nacjonalizacją Towarzystwa Kanału Sueskiego dokonaną przez prezydenta Egiptu Gamala Nasera w roku 1956 i postanowiły zmusić go do odwrotu. Zawarły z Izraelem tajne porozumienie i w październiku siły zbrojne trzech państw zaatakowały Egipt. Interwencji sprzeciwiły się Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki, którego dywizje pancerne w tym samym czasie zdławiły rewolucję węgierską.

3       Henryk Sliozberg (1863–1937), adwokat i przywódca gminy żydowskiej w Petersburgu.

4       Louis Marshall (1856–1929), prawnik amerykański, założyciel i prezes American Jewish Committee.

5       Włodzimierz Żabotyński (1880–1940), przywódca Nowej Organizacji Syjonistycznej; autor projektu masowej emigracji Żydów z Europy Wschodniej do Palestyny. Na procesie Szwarcbarda świadczył przeciwko tezie o antysemityzmie Petlury (podobnie jak Goldelmann).

6       Wiaczesław Prokopowicz, В’ячеслав Прокопович (1881–1942), polityk ukraiński, pedagog, publicysta i historyk. Był premierem Ukraińskiej Republiki Ludowej (Українська Народна Республіка) w roku 1920 i na emigracji w latach 1926–1939 (Уряд УНР в екзилі). Do roku 1924 przebywał w Polsce. Był najbliższym współpracownikiem Symona Petlury i wraz z nim wyjechał do Francji. Zamieszkał w Paryżu i początkowo pracował jako pakowacz w jednym z paryskich wydawnictw. W latach 1925–1939 Prokopowicz redagował tygodnik „Tryzub”, założony przez Petlurę organ prasowy rządu. Zmarł we Francji.

7       Łewko Czykałenko, Левко Чикаленко (1888–1965), ukraiński polityk i działacz państwowy; po roku 1920 na emigracji.

8       Solomon Goldelmann, minister mniejszości narodowych w rządzie S. Petlury.

9       Władymir Tiomkin (1860–1927), działacz syjonistyczny w Rosji. W 1917 roku uważany był za przywódcę Żydów ukraińskich.

10       Kongres Syjonistyczny jest organem najwyższym Światowej Organizacji Syjonistycznej. Zbiera się co cztery lata.

11       Natan Szwalbe (1883–1941?), działacz syjonistyczny, dziennikarz i publicysta „Naszego Przeglądu”.

12       Izaak Grünbaum (1879–1970), żydowski działacz polityczny, syjonista; publicysta, adwokat. W latach 1919–1930 poseł na Sejm RP; jeden z organizatorów Bloku Mniejszości Narodowych; prezes Koła Żydowskiego. W roku 1933 emigrował do Palestyny. W latach 1948–1949 był ministrem spraw wewnętrznych Izraela.

13       Alfred Dreyfus (1859–1935), kapitan francuskiego sztabu generalnego; pochodzenia żydowskiego. W roku 1894 został aresztowany pod fałszywym zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec i skazany przez sąd wojskowy, a następnie również cywilny. Sprawa Dreyfusa głęboko podzieliła francuską opinię publiczną i przyniosła wzrost nastrojów antysemickich.

14       Teodor Herzl (1860–1904), żydowski pisarz, publicysta; twórca i ideolog politycznego syjonizmu. W broszurze Der Judenstaat (1896) wyłożył zasady ruchu i wysunął żądanie utworzenia państwa żydowskiego.

15       Zob. przypis 5 do listu J. Stempowskiego do A. Zielińskiego z maja 1942 roku, w niniejszym tomie s. 199–201.

16       W roku 1954 wybuchło w Algierii powstanie zbrojne. Francuzi uważali ten kraj za integralną część Francji (terytorium zamorskie), ruch narodowowyzwoleńczy, przeciw któremu rząd wysłał oddziały wojskowe (400 tys. żołnierzy), zwalczano z całą bezwzględnością. Obydwie strony stosowały terror wobec ludności cywilnej oraz tortury wobec jeńców. Francja przyznała Algierii niepodległość dopiero w roku 1962. Konflikt pochłonął prawie milion ofiar.

* trouvaille – (franc.) szczęśliwe odkrycie, znalezisko.

MNIEJSZOŚĆ UKRAIŃSKA

W odróżnieniu od napływowej mniejszości niemieckiej, mniejszość ukraińska w Polsce należy do najstarszej ludności kraju. Z ludnością polską łączą ją długie wieki wspólnego losu i wspólnej kultury. Przez cztery stulecia Ukraina prawobrzeżna stanowiła część federacyjnej Rzplitej Polskiej, potem zaś Ukraińcy dzielili los Polaków pod zaborem rosyjskim i austriackim. Wynikiem tak długiej wspólnoty losu było silne wzajemne przenikanie się kulturalne obu narodów i brak między nimi określonej granicy etnograficznej. Przynależność do jednej lub drugiej narodowości nie jest tu dziełem determinacji rasowej, lecz długotrwałych procesów historycznych, i – zwłaszcza na terenach mieszanych – część obecnej ludności polskiej jest pochodzenia ukraińskiego, podobnie jak część ludności ukraińskiej jest pochodzenia polskiego.

Mimo powyższych okoliczności okres 1918–1939 zaznaczył się szeregiem tarć i walk między Polakami i Ukraińcami. Przyczyny tego zjawiska szukać wypada w szczególnych warunkach historycznych tego okresu.

Okres ten zbiegł się przede wszystkim z żywiołowym przebudzeniem się nacjonalizmu u wszystkich ludów zamieszkałych między Morzem Czarnym i Bałtykiem. W wieku XIX na Ukrainie znajomość tradycji i poczucie odrębności narodowej istniało tyko w niewielkich grupach społecznych szlachty i inteligencji[1], w latach zaś poprzedzających bezpośrednio omawiane tu dwudziestolecie ruch narodowy ukraiński ogarnął najszersze warstwy ludowe. Dla różnych przyczyn ruch ten, faworyzowany przez rządy austriackie, osiągnął największe nasilenie w Galicji Wschodniej, to jest właśnie na terenie, na którym mieściła się przeważna część mniejszości ukraińskiej w Polsce.

Jak wszystkie zjawiska nowe tego typu, nacjonalizm ukraiński posiadał silne napięcie uczuciowe. Pewien autor ukraiński, rozważając historię walk narodowych w tym okresie[2], pisze: „Młodzież ukraińska zgromadzona pod sztandarem nacjonalizmu cierpiała we wszystkich krajach na niedomaganie, właściwe zresztą i samemu nacjonalizmowi ukraińskiemu. Ten ostatni na pierwsze miejsce wysuwał dynamizm, wolę i czyn, niezrównoważone przez refleksję i wiedzę”.

W Polsce młody nacjonalizm ukraiński spotkał się z równie młodym i żywiołowym nacjonalizmem polskim, posiadającym – zwłaszcza w młodszym pokoleniu – wiele cech wspólnych z nacjonalizmem ukraińskim.

Skrajnym doktrynom i przejawom nacjonalizmu z obu stron sprzyjał też rozwój szkolnictwa i szybki wzrost grupy dyplomowanych przez szkoły średnie i wyższe. W okresie tym bowiem wszystkie doktryny skrajne, oparte na kulcie czynu i siły, nie były dziełem robotników i włościan, ale we wszystkich krajach Europy narodziły się i znalazły najwięcej zwolenników wśród uczniów i absolwentów szkół wyższych.

Opisane wyżej warunki sprzyjały szczególnie powstawaniu tarć i konfliktów narodowościowych. Jeżeli te ostatnie w ciągu omawianego tu okresu nie przybrały jeszcze większych rozmiarów, objaśniać to należy tym, że ludność terenów mieszanych i granicznych składała się głównie z drobnych rolników, opornych na wszystkie prądy ekstremistyczne, a wreszcie i świadomością niebezpieczeństw grożących obu stronom w wypadku, gdyby konflikty narodowościowe przybrały charakter wojny cywilnej.

Pewną rolę w zatargach polsko-ukraińskich odegrały też motywy społeczne (zwłaszcza w okolicach, gdzie wielkie majątki ziemskie znajdowały się w rękach Polaków, Ukraińcy zaś stanowili ubogą ludność włościańską). Rola jednak czynnika społecznego w ogólnym kształtowaniu się stosunków polsko-ukraińskich w tym okresie była na ogół podrzędna. Wielkie majątki ziemskie na kresach wschodnich znikały w miarę postępu parcelacji, w strajkach zaś rolnych i zatargach o płace ludność ukraińska i polska występowały zazwyczaj solidarnie, nie dzieląc się na grupy narodowościowe.

Znacznie większą rolę w genezie konfliktów grały, zwłaszcza w początku omawianego tu dwudziestolecia, nieuregulowane warunki ogólnopolityczne, istniejące w tej części Europy. Parcelacja wielkich imperiów Europy Środkowej i Wschodniej w latach 1917–1919 odbywała się według zasady narodowościowej. W myśl głoszonej przez zwycięskie mocarstwa idei samostanowienia narodów, na gruzach imperiów powstawały w drodze faktów dokonanych nowe państwa narodowe, uznawane potem za suwerenne przez mocarstwa, dyktujące wówczas Europie nowe warunki pokoju. Proces ten zatrzymał się na Ukrainie, której próby zdobycia niepodległości rozbiły się o okupację niemiecką, potem zaś okupację sowiecką i brak zainteresowania ze strony wielkich mocarstw. W 1918 sytuacja w Europie Środkowo-Wschodniej była jeszcze całkowicie płynna i wyzwalające się ludy ożywione były przekonaniem, że pierwszym warunkiem uzyskania niepodległości jest stworzenie faktów dokonanych i utrwalenie ich przy pomocy szybko zorganizowanej siły zbrojnej.

W powyższych okolicznościach, w listopadzie 1918, przywódcy ruchu narodowego ukraińskiego w Galicji Wschodniej, przy pomocy zgromadzonych tam poaustriackich pułków ukraińskich, usiłowali stworzyć fakty dokonane, proklamując republikę ukraińską i okupując kraj zbrojnie. Próba ta rozbiła się o zbrojny opór ludności polskiej Galicji Wschodniej i, nieco później, o organizującą się właśnie armię polską, która w czerwcu 1919 opanowała całą Galicję, wypierając z niej oddziały ukraińskie.

Próbą ustalenia na dłuższą metę stosunków polsko-ukraińskich była umowa z 21 kwietnia 1920, zawarta między Polską i Ukraińską Republiką Ludową (rząd Symona Petlury). Umowa ta ustala granicę polsko-ukraińską, odpowiadającą mniej więcej granicy ustalonej później traktatem ryskim, zawartym ze Związkiem Republik Sowieckich, i zastrzega dla mniejszości polskiej i ukraińskiej po obu stronach granicy traktowanie oparte na wzajemności. Granica ta pozostawia w Polsce skupienia ludności ukraińskiej w Galicji Wschodniej i w zachodniej części Wołynia, zostawia natomiast na terenie Ukrainy rozsianą na prawym brzegu Dniepru ludność polską, wynoszącą w tym czasie w różnych okręgach 2–10% ogółu mieszkańców. Największe skupienia jej znajdują się w b[yłej] guberni podolskiej i wołyńskiej, gdzie w 1921–1936 istniał odrębny „polski rejon”. Sowiecki spis ludności z 1924 ocenia ludność polską Ukrainy sowieckiej na...[3]

Trwająca przez kilka miesięcy na terenie Galicji Wschodniej walka zbrojna o charakterze wojny cywilnej zaciążyła oczywiście niekorzystnie na późniejszym kształtowaniu się stosunków polsko-ukraińskich w tej części kraju. Legalizacja posiadania przez Polskę tego obszaru nastąpiła dopiero później w kilku etapach, co nie sprzyjało również szybkiej stabilizacji stosunków. Jeszcze w 1922 większość ludności ukraińskiej Galicji Wschodniej powstrzymała się od udziału w wyborach do sejmu, uważając sytuację polityczną tej części kraju za niewyjaśnioną.

Lata następne przyniosły pewne uspokojenie stosunków. Sprawa niepodległości Ukrainy nie znalazła rozstrzygnięcia na najważniejszym dla niej terenie Ukrainy Naddnieprzańskiej i ludność ukraińska Galicji Wschodniej, najbliżej związana z Polską historycznie, zaczęła szukać warunków współżycia z ludnością polską kraju. Dokoła tych ostatnich grupuje się odtąd największa część spraw spornych i kontrowersji polsko-ukraińskich w Galicji Wschodniej.

W życiu politycznym Europy Środkowo-Wschodniej w okresie poprzedzającym omawiane tu dwudziestolecie znaczną rolę grały koncepcje federalistyczne, znane w różnych odmianach, poczynając od dynastycznego federalizmu Habsburgów, kończąc zaś na rewolucyjnym federalizmie Bakunina. Rok 1918 i lata następne przyniosły ze sobą zanik myśli federalistycznej. Państwa nowo powstałe nosiły charakter narodowy, powstały z wysiłku jednego narodu, pretendującego stąd do wyłącznego stanowienia o wszystkich sprawach politycznych i administracyjnych kraju. Polska posiadała wielkie tradycje federalistyczne i koncepcje takie wysuwane były – zwłaszcza w odniesieniu do stosunków z Litwą – przez różne ugrupowania polityczne, nie znajdując jednak większego oddźwięku ani w sejmie, ani w opinii publicznej. W miarę swej rozbudowy wewnętrznej państwo polskie przybierało coraz bardziej charakter narodowy i centralistyczny. Ograniczony zakres działania samorządu terytorialnego nie dawał ludności ukraińskiej większego udziału w administracji kraju. W powyższych warunkach na terenach o ludności mieszanej wszystkie zagadnienia administracji publicznej – jak polityka podatkowa, kredytowa, oświatowa, rolna, komunikacyjna itd. – nabierają łatwo barwy politycznej. Toteż w ciągu kilkunastu lat swej działalności przedstawicielstwo sejmowe ludności ukraińskiej złożyło znaczną liczbę zażaleń i interpelacji, dowodzących, że w różnych dziedzinach życia mniejszość ukraińska nie korzysta z zawarowanego jej konstytucją równouprawnienia z ludnością polską.

Mimo powyższych warunków ogólnych wola ludności ukraińskiej do utrzymania swego stanu posiadania gospodarczego, swych tradycji kulturalnych, swego języka i instytucji znalazła w Polsce swój wyraz i osiągnęła niemałe, często nawet imponujące wyniki. Ukraińcy stanowili w Polsce mniejszość najliczniejszą. Spis ludności z 1931 podaje łączną ilość Ukraińców i Rusinów na 4 441 600. Najważniejsze opracowania polskie[4] obliczają na 5 030 410 liczbę Ukraińców zamieszkałych w Polsce 1 stycznia 1930. Najpoważniejsze źródło ukraińskie[5] podaje ich liczbę w dniu 1 stycznia 1933 na 5 870 000. Różnice między powyższymi cyframi pochodzą w przeważnej mierze z odmiennych kryteriów i sposobów obliczania.

W zwartych grupach ludność ukraińska zamieszkuje województwo wołyńskie, stanisławowskie, tarnopolskie i lwowskie. Mniejsze grupy znajdują się także w woj. poleskim, lubelskim i krakowskim. Największe nasilenie procentowe osiąga ludność ukraińska w woj. stanisławowskim (73,2%) i wołyńskim (69,4%). Woj. tarnopolskie liczy 54,7% Ukraińców, najgęściej zaś zamieszkała przez nich część woj. lwowskiego liczy ich 56%[6]. Tereny te posiadają stosunkowo gęste zaludnienie: Galicja Wschodnia liczy 97,6% mieszkańców na km kwadratowy.

Ludność ukraińska Galicji Wschodniej jest wyznania greckokatolickiego, na Wołyniu zaś jest prawosławna. Obrządek greckokatolicki, rozpowszechniony niegdyś także w zaborze rosyjskim, znikł tam jako zakazany; w ciągu omawianego tu dwudziestolecia pojawił się tam znów, osiągając około ½% ogółu ludności.

Ludność ukraińska w Polsce jest przede wszystkim ludnością rolniczą (74,9%) i w miastach stanowi niewielki tylko odsetek mieszkańców. Nawet w najgęściej zamieszkałej przez nią części kraju, Ukraińcy stanowią tylko 22,9% ogółu ludności miejskiej[7]. Jeszcze mniejsza procentowo była ilość nieruchomości miejskich posiadanych przez Ukraińców, którzy, poza niewielką ilością drobnych przedsiębiorców przemysłowych i handlowych, stanowili w miastach głównie ludność rzemieślniczą i robotniczą.

W województwach zamieszkałych przez Ukraińców stan posiadania ziemi przedstawia się jak następuje: 12,6% ziemi ornej (bez lasów i nieużytków) przypada na własność większą, powyżej 50 ha, 84,3% na drobną własność, poniżej 50 ha, i 3,1% na majątki państwowe i municypalne[8]. Stan posiadania ukraiński mieści się prawie całkowicie w pozycji drobnej własności rolnej. W ocenie jego wypada brać pod uwagę, że Galicja Wschodnia i Wołyń stanowią obok Poznańskiego najbardziej urodzajne okręgi rolnicze. Swemu charakterowi ludności rolniczej, osiadłej na bogatych ziemiach, ludność ukraińska w Polsce zawdzięcza w znacznej mierze swą odporność i żywotność gospodarczą, kulturalną i polityczną.

Wojna 1914–1918 dotknęła gospodarczo obszar zamieszkały przez Ukraińców ciężej niż inne części kraju. Środkiem Wołynia i Galicji Wschodniej biegł szeroki miejscami do 150 km pas frontowy, w którym zniszczone były wszystkie prawie zabudowania, ziemia leżała odłogiem, ludność zaś została uprowadzona częściowo do Rosji, częściowo w głąb Austro-Węgier. Odbudowa tej części kraju mogła być podjęta dopiero w 1921, po wojnie sowiecko-polskiej i walkach zbrojnych w Galicji. Szybkość, z jaką poorane liniami okopów pustkowia zostały obrócone w zagospodarowane obszary, była pierwszym dowodem żywotności i uzdolnień gospodarczych mniejszości ukraińskiej w Polsce.

Lata 1922–1930, bardzo pomyślne dla rolników z racji wysokich cen produktów rolnych, były w znacznej mierze okresem wzrostu zamożności i konsolidacji gospodarczej ludności ukraińskiej. Z tego okresu datuje niezwykły rozwój spółdzielczości ukraińskiej w Polsce, działalności gospodarczej najłatwiej dostępnej dla drobnych rolników. Rozwój ten w cyfrach przedstawia się jak następuje[9]:

Rok

1925

1926

1927

1928

1929

1930

1931

1932

1933

1934

1935

Ogólna liczba spółdzielni

1029

1510

2015

2930

2785

3146

3200

3134

3194

2941

3013

Spółdzielnie kredytowe

112

105

113

153

231

321

363

405

490

540

569

Spółdzielnie spożywców

55

60

88

104

109

185

182

168

173

174

176

Spółdzielnie rolnicze dla zakupu i zbytu towarów

724

1225

1488

1795

2070

2276

2286

2208

2197

1919

1972

Spółdzielnie mleczarskie

107

188

287

301

324

304

314

296

279

241

226

Inne spółdzielnie rolnicze

–

–

–

–

–

11

13

13

13

22

24

Spółdzielnie rzemieślnicze

–

–

–

–

–

4

4

6

9

13

14

Ogólna liczba członków

158 087

197 709

237 867

270 744

328 229

369 555

395 206

404 311

448 239

492 069

541 508

Kapitał własny w tys. złotych

2677,7

4577,0

7454,4

10 035,2

14 526,4

17 046,4

18 392,8

18 159,2

18 711,6

19 110,7

19 177,2

Cyfry powyższe charakteryzują stan i aktywność gospodarczą ludności ukraińskiej w Polsce. Do 1930 dają nam poznać wzrost zamożności i równolegle idący wzrost działalności gospodarczej Ukraińców. Po 1930 widzimy w nich ślady kryzysu rolnego, w którym drobni rolnicy utracili prawie ⅔ dochodu gotówkowego. Niemniej jednak mimo niepowodzeń i strat widzimy uporny wzrost liczby spółdzielców oraz próby specjalizacji przedsiębiorstw spółdzielczych i przystosowanie się do zmienionych warunków. Rola ukraińskich zrzeszeń producentów rolnych w ogólnym życiu gospodarczym Polski ujawniła się szczególnie w okresie kryzysowym, kiedy po spadku cen światowych zbóż rolnictwo polskie, w celu utrzymania wywozu, musiało przejść z produkcji zbożowej na hodowlaną. Ukraińskie spółdzielnie mleczarskie „Masłosojuzu”, dzięki szybkiej specjalizacji produkcji, zajęły wówczas wybitne miejsce w polskim wywozie produktów hodowlanych.

Podobne uzdolnienia organizacyjne przejawiło społeczeństwo ukraińskie w dziedzinie oświatowej. Polityka szkolna rządów polskich była stałym przedmiotem krytyki ze strony ukraińskiej. Zarzucano więc zrazu niedostateczną ilość szkół powszechnych o języku wykładowym ukraińskim, następnie zaś zastąpienie ich przez szkoły tzw. utrakwistyczne, czyli dwujęzyczne o języku wykładowym polskim i ukraińskim. Szkolnictwo powszechne państwowe w Galicji Wschodniej i proces jego utrakwizacji charakteryzują następujące dane:

Szkoły powszechne

polskie

ukraińskie

utrakwistyczne

1924/25

2568

2151

9

1925/26

2424

1179

1102

1929/30

2224

716

1793

Podobne zarzuty podnoszone były w odniesieniu do szkolnictwa średniego i zawodowego. Wreszcie młodzieży ukraińskiej brakło w Polsce ukraińskiego uniwersytetu. Część jej kształciła się w szkołach wyższych polskich. Tak więc np. w 1929/30 w uniwersytetach i innych szkołach akademickich polskich studiowało 2175 Ukraińców. Jeszcze większa część młodzieży studiowała za granicą, zwłaszcza w Czechosłowacji, gdzie w Pradze i Podiebradach znajdowały się dwie wyższe szkoły ukraińskie.

Uważając szkolnictwo państwowe za niewystarczające, społeczeństwo ukraińskie wytworzyło własne instytucje oświatowe, mające na celu uzupełnienie szkolnictwa państwowego.

Oświatą szkolną zajęło się ukraińskie towarzystwo pedagogiczne „Ridna Szkoła”, utrzymując w 1936 w Galicji Wschodniej ze składek publicznych 35 szkół powszechnych, 13 szkół średnich i seminariów nauczycielskich oraz 6 szkół zawodowych. Dla porównania dodać wypada, że w tymże czasie państwo utrzymywało 6 szkół średnich i 2 seminaria nauczycielskie z językiem wykładowym ukraińskim i 13 seminariów nauczycielskich utrakwistycznych. Towarzystwo „Ridna Szkoła” prowadziło nadto własną księgarnię i wydawało dwutygodnik pedagogiczny. W 1936 „Ridna Szkoła” liczyła 92 000 członków płacących składki.

Oświata pozaszkolna ześrodkowana była w rękach towarzystwa „Proswita”. Założone we Lwowie w 1836, towarzystwo to już przed 1914 osiągnęło znaczny rozwój, posiadając w Galicji Wschodniej 2 955 czytelni i bibliotek. Wojna, okupacja rosyjska i wypadki 1918–1919 przerwały działalność „Proswity”, która w Polsce podjęła ją na nowo, zaczynając od skromnych początków. Już w początku 1928 liczy „Proswita” w Galicji Wschodniej znów 1600 ośrodków, w dwa lata później zaś posiada już 2934 czytelnie i biblioteki. W 1936 „Proswita” liczyła 2046 czytelni, posiadających 2984 biblioteki. W ośrodkach „Proswity” działało w tym czasie 2700 teatrów amatorskich, 1120 zespołów chóralnych, 130 orkiestr, 350 kółek samokształcenia i 108 przedszkoli. Działalność wydawnicza „Proswity” za cały czas jej istnienia osiągnęła ok. 800 tytułów książek, ogłoszonych w 4 milionach egzemplarzy. Towarzystwo posiadało własną księgarnię i wydawało ilustrowany miesięcznik pt. „Żyttia i znannia”[10]. Nadto „Proswita” utrzymywała własną szkołę handlową we Lwowie, szkołę gospodarstwa w Uhercach Winiarskich i szkołę sadowniczą w Miłowaniu.

Na obszarze Wołynia i Chełmszczyzny istniały również organizacje społeczne analogiczne do „Proswity” i „Ridnej Szkoły”, które jednak nie osiągnęły tak znacznego rozwoju.

Wyniki działalności społecznej towarzystw oświatowych nie dadzą się wymierzyć w przytoczonych wyżej cyfrach. Sięgają one głęboko w życie ludu ukraińskiego w Polsce, jak o tym wnosić można chociażby z całkowitego zniknięcia archaizującego dialektu rosyjskiego (tz. jazyczja), którym w XIX wieku mówiła część ludności w Galicji i które dziś zachowało się jedynie na Rusi Zakarpackiej, oraz zachwaszczonych naleciałościami niemiecko-polskimi gwar dolinnych, które zastąpił powszechny dziś w Galicji Wschodniej poprawny, literacki język ukraiński.

Brak własnego uniwersytetu wyrównywał w pewnej mierze ośrodek badań naukowych, jakim było Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki. Powstałe z inicjatywy społecznej w 1876 we Lwowie, towarzystwo zostało zreorganizowane w 1892 na wzór krakowskiej Akademii Umiejętności i posiadało 3 sekcje: historyczno-filozoficzną, filologiczną oraz nauk ścisłych i medycyny. W ciągu swego istnienia towarzystwo ogłosiło drukiem kilkaset tomów rozpraw naukowych i stało się najważniejszym ośrodkiem ukrainoznawstwa, posiadając największą w tym zakresie bibliotekę. Towarzystwo posiadało własną księgarnię, muzeum z działem historycznym, wojskowym i przyrodniczym oraz prowadziło własny instytut chemiczno-bakteriologiczny, założony w 1921. Działalność i zbiory towarzystwa ucierpiały wskutek wojny 1914–1918[11], lecz w czasie omawianego tu dwudziestolecia nastąpił nowy okres jego rozwoju. Biblioteka Towarzystwa, licząca w 1914 – 70 443 tomy i 460 rękopisów, w 1926 liczy 91 416 tomów, w 1936 zaś 184 974 tomy i 1352 rękopisy.

Inny ośrodek ukrainoznawstwa powstał w 1930 w Warszawie, z inicjatywy grupy uczonych ukraińskich i polskich, w postaci Naukowego Instytutu Ukraińskiego. Utrzymywany staraniem Ministerstwa Oświaty, Instytut miał między innymi na celu wytworzenie kadr profesorskich przyszłego uniwersytetu ukraińskiego[12]. Posiadał on 3 sekcje, mające na celu badanie życia gospodarczego i społecznego ludu ukraińskiego, jego historii i cywilizacji, i wreszcie historii kościoła ukraińskiego. W ciągu 9 lat swego istnienia Instytut ogłosił drukiem kilkadziesiąt prac naukowych i zgromadził zaczątek biblioteki ukrainoznawczej, wynoszący w 1935 – 6500 tomów[13].

Wola ludności ukraińskiej do poznania i zachowania tradycji narodowych znalazła swój wyraz m.in. w rozwoju muzealnictwa, opartego głównie na inicjatywie społecznej i prywatnej. Ukraińskie Muzeum Narodowe we Lwowie zgromadziło w swych murach jeden z najpiękniejszych w Europie zbiorów etnograficznych i sztuki ludowej. Na uwagę zasługują również muzea mniejszych miast, jak Muzeum Ludowe w Kołomyi, zawierające bogate zbiory huculskie.

Ludność ukraińska miast wytworzyła własne życie kulturalne, właściwe ośrodkom miejskim. Ruch literacki grupował się dokoła kilku czasopism, z których najbardziej rozpowszechnionym był „Literaturno-Naukowyj Wistnyk”, wychodzący we Lwowie. Zrzeszenia artystów plastyków organizowały periodyczne wystawy swych prac. Brakło stałego teatru ukraińskiego, istniało jednak kilka artystycznych zespołów teatralnych, występujących z powodzeniem w różnych miastach. Wymienić także wypada zespoły śpiewu chóralnego, których wysoki poziom artystyczny leży w tradycji ukraińskiej.

Prasa ukraińska w Polsce odznaczała się różnorodnością kierunków. W 1936 ukazywały się w Polsce 143 ukraińskie wydawnictwa periodyczne, z czego 3 codzienne, 16 tygodniowych, 32 dwutygodniowe i 10 miesięczników. Prasa ukraińska wychodząca w Polsce stanowiła 19% ogólnej liczby periodyków ukraińskich ukazujących się w Europie.

Najbardziej jednak żywy i wszechstronny, jakkolwiek trudniejszy do ujęcia statystycznie, był rozwój kulturalny wsi ukraińskiej w Polsce. Administracja publiczna zatrudniała znikomą tylko ilość Ukraińców, dzięki czemu większość młodzieży ukraińskiej kończącej studia wracała na wieś i brała czynny udział w jej życiu. Gromadzący się w ten sposób na wsi zasób młodzieży wykształconej tłumaczy szybki rozwój ukraińskiego handlu spółdzielczego i organizacji oświatowych, a także rozwój ogólnego życia kulturalnego wsi. Część wsi ukraińskich, zwłaszcza w okręgach górskich, zachowała resztki gospodarki naturalnej z właściwymi jej obrzędami, rzemiosłami artystycznymi i życiem towarzyskim.

Odnowienie tych starych tradycji lokalnych przez dopływ młodzieży wykształconej wytworzył w tych wsiach intensywne i samoistne życie wewnętrzne, pociągające swoich i obcych, jak to miało miejsce na Huculszczyźnie. Ożywienie wewnętrzne wystąpiło także we wsiach dolinnych, nieposiadających tego rodzaju tradycji. Ich ośrodki oświatowe, teatry amatorskie, czytelnie, zespoły muzyczne i chóralne stały się siłą przyciągającą także dla sąsiednich wsi polskich, z których cała młodzież wykształcona wychodziła do miast i znajdowała zatrudnienie w administracji publicznej. Stąd w końcu omawianego tu dwudziestolecia na terenie Galicji Wschodniej zauważono tendencje do ukrainizowania się polskiej ludności wiejskiej i przejmowania przez nią języka ukraińskiego.

Okres 1918–1939 nie przyniósł zatem na terenach zamieszkałych przez mniejszość ukraińską żadnych widocznych zmian ani w liczbowym stosunku obu [grup] ludności, ani w ich stanie posiadania. Mimo swego rozgłosu walki polityczne tego okresu przeszły w znacznej mierze po powierzchni życia, nie dając przewagi żadnej ze stron. Mniej znane na ogół przejawy solidarności politycznej obu [grup] ludności znalazły swój wyraz przede wszystkim w chwilach wspólnego niebezpieczeństwa, jak w 1920, w okresie wspólnych walk przeciw armii sowieckiej i w 1939, kiedy na ostatnim posiedzeniu sejmu przedstawiciele mniejszości ukraińskiej zgłosili swą solidarność z ludnością polską i gotowość do wspólnej obrony kraju.

[1946]

[1] Cf. D. Doroszenko, Dzieje Ukrainy w zarysie. Warszawa 1933. Tom U, rozdziały XIII–XV (przyp. autora).

[2] W. Birczak, Karpatśka Ukraina, Praha 1940, s. 17 (przyp. autora).

[3] Zdanie niedokończone (przyp. wydawcy).

[4] Dr Krysiński, Liczba i rozmieszczenie Ukraińców w Polsce, „Sprawy Narodowościowe” 1928 i M. Feliński, Les Ukrainiens dans la Pologne restaurée, Warszawa 1931 (przyp. autora).

[5] Ukraiński statystyczny ricznyk 1935–1936. Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki, Lwów 1938 (przyp. autora).

[6] Tamże (przyp. autora).

[7] Tamże (przyp. autora).

[8] Tamże (przyp. autora).

[9] Tamże, s. 185–187 (przyp. autora).

[10] Tamże (przyp. autora).

[11] Cf. E. Batchynsky, Soc. Taras Chevtchenko w: „Revue ukrainienne”. Lausanne 1915 (przyp. autora).

[12] Cf. Feliński M., Les Ukrainiens dans la Pologne restaurée. Warszawa 1931 (przyp. autora).

[13] Tamże. Cf. Les 5 années d’existence de l’Institut scientifique ukrainien. Warszawa 1935 (przyp. autora).

LISTY DO STANISŁAWA STEMPOWSKIEGO

Trzy listy do Stanisława Stempowskiego, które zamieszczamy poniżej, pochodzą z zespołu rodzinnej korespondencji Jerzego Stempowskiego. Zespół ten jest przechowywany w archiwum pisarza w Muzeum Polskim w Rapperswilu. Wszystkie listy napisane zostały odręcznie atramentem. Zaznaczone w tekście skróty obejmują niewielkie dygresje, niewiążące się z głównym tematem.

[1]

Słoboda, 27 VIII [19]32

Najukochańszy Rosiu,

Bardzo dziękuję za list ostatni, z którego wnoszę, że mój urlop się przedłuży, z czego się prawdziwie cieszę. Chodzę teraz prawie co dzień po górach, przedeptałem prawie wszystkie ścieżki bliższej okolicy i wychodzę już w okolice dalsze, zmagam się z upałem i znużeniem, jakie ogarnia na pochyłych ścieżkach górskich, orientuję się w gęstwinach borów i ścieżkach strumieni, słowem żyję życiem w naturze zupełnie niepodobnym do mego bytowania warszawskiego i przez to pełnym odświeżającego uroku^1. Pogoda jest cały czas najlepsza do chodzenia, słońce jest żywe, ale już mało upalne, burz elektrycznych, które są terrorem gór, nie ma. Widziałem z bliska tylko jedną, ale już w domu, wieczorem.

Zwłaszcza wyprawy na połoniny, ponad strefę lasów, pokryte grubym na ¼ metra, gęstym jak wojłok dywanem traw i kwiatów, suchym jak pieprz, są niezrównane. W porównaniu z tutejszymi górami Alpy i Tatry wydają się posępnym wybrykiem wielkiego Lup.[?] W tej wyższej strefie gór widać ślady działalności Rzymian i ich sprzymierzonych tu wówczas narodów, które wcale nie schodziły w porosłe lasem doliny, ale trzymały się tylko wzgórz niezalesionych i wędrowały istniejącymi do dziś szlakami, biegnącymi po szczytach i omijającymi doliny. Taki szlak miejscami zrobiony widocznie ręką ludzką, trochę na wzór dróg rzymskich, nazywa się płaj, przy czym Huculi nazywają płaje idące na północ „dackimi”, a ze wschodu na zachód – „gockimi”, zapewne na pamiątkę Daków i Gotów, których skądinąd nikt nie pamięta.

W tutejszej okolicy też panował kiedyś powszechny lues, który zostawił ślady w postaci kilku wariatów, synów luetyków^2. Ani jednak u starych luetyków, ani u ich bliższych i dalszych potomków nie widać śladu zapadłych nosów. Widocznie choroba ta ma u nich przewagę objawów nerwowych. Być może stąd pochodzi też pewien niepokój wewnętrzny tutejszych górali. Na jednej wycieczce widziałem chłopców, żywych i bardzo inteligentnych, którzy uciekli od biednych rodziców do Kołomyi, żeby się uczyć, i są prymusami tamtejszej szkoły powszechnej. Lud ma tu jakąś prawie chorobliwą ambicję (bez posępności), chroniącą go prawie cudem od powszechnego dla mieszkańców Polski procesu deklasowania się. Przy pewnych okolicznościach mogłaby tu powstać sorelowsko-paretowska elita proletariacka, nie tylko w postaci rozbójników, jak to było dotychczas i jak to mogłoby być dziś. W W[arsza]wie będę 7 lub 8-go i zaraz zadzwonię. Pani Marii^3 kłaniam się. Twój zawsze

Jerzy

1       Huculszczyznę odkrył Stempowski w początku lat trzydziestych (zob. list do A. Zielińskiego z maja 1942 roku). Już wtedy był to region odwiedzany przez turystów. Ci jednak na ogół nie zapuszczali się w wysokie góry, które – zwłaszcza pasmo Gorganów – pozostały bezludne. W liście do ojca z 8 września 1936 roku Stempowski pisał: „[...] najciekawsze znajomości porobiłem pośród Hucułów, z którymi jestem coraz bardziej zaprzyjaźniony. Teraz poznałem całą serię przemytników (szwarcownyków) i kłusowników, potomków dawnych opryszków, reprezentantów swobód górskich. [...] Niektórych opuszczałem z prawdziwym żalem, jak najlepszych przyjaciół, całując ich po kilka razy. Jeden chciał mi podarować swoją najpiękniejszą koszulę, haftowaną jak ornat, na znak wiecznej przyjaźni. Trochę trudności sprawia mi genealogia rodzin huculskich rozszerzających się jak u Rzymian przez adopcję. Muszę z nią zapoznawać się, bo jestem już zaprzyjaźniony z całymi klanami, i z szałasów w lasach wychodzą do mnie kuzyni stryjeczni i cioteczni moich przyjaciół, znający mnie z opowiadań, i witają jak syna lub brata. Bardzo osobliwa i piękna cywilizacja, będąca jak gdyby kontrastem naszej cywilizacji warszawskiej”.

2       Choroby weneryczne zawlekli na Pokucie podobno włoscy robotnicy budujący w drugiej połowie XIX wieku koleje żelazne. Po I wojnie światowej urządzono na Huculszczyźnie kilka szpitali syfilitycznych, dzięki czemu udało się opanować postępy choroby.

3       Mowa o Marii Dąbrowskiej, pisarce, towarzyszce życia Stanisława Stempowskiego w latach 1926–1952.

[2]

Kosów^1, 23 VII [19]39

Kochany Rosiu,

Jestem tu już 10 dni i dotąd jeszcze nie chodziłem w góry. Pogoda jest tak duszna i gorąca, że odbiera połowę inicjatywy. Mieszkam już dobrze za miastem, za zakładem dra Tarnawskiego^2, koło którego przechodzę cztery razy dziennie, idąc do p. Wichuny^3. Zawsze przed bramą zakładu widzę kupkę warszawskich elegantów i elegantek w koszulach i krótkich płóciennych kalesonach, jak palą papierosy, bo stary Tarnawski bardzo łaje za palenie wewnątrz zakładu. Widziałem Schätzla^4, który czwarty dzień głoduje i co dzień bierze dwie lewatywy. [...] Na drugim końcu miasta są stare saliny austriackie, gdzie robiono sól ze słonych źródeł i gdzie dziś zrobiono kąpiele i basen do pływania. W starym murowanym budynku z ogromnym tarasem jest dancing pod wielkim kolorowym parasolem tak elegancki, że siedzący wyglądają wszyscy na hochsztaplerów niemających pieniędzy na zapłacenie rachunku. Między salinami i zakładem dra Tarnawskiego elegantki jeżdżą przez całe miasteczko w kąpielowych strojach i wielkich kapeluszach w stylu Tahiti. Tymczasem za rzeką jest stara dzielnica ukraińska. Koło każdej chaty jest sad z olbrzymimi orzechami włoskimi, starymi jesionami i ciemnozieloną trawą, śliczną, czyściutką, bez chwastów, jak ten trawnik w Windsorze, o którym Edward II miał mówić Wilhelmowi II, że taki gazon otrzymuje się bardzo prosto: trzeba tylko równiutko strzyc go przez 700 lat. Tam widać, jak parki przy pałacach są bardzo parvenu*. Zresztą tutejsze mają pewnie tyle samo lat, co w Windsorze. Chaty akuratne, kładzione na tramie, a w nich słychać basowe głosy diadków, wszędzie ukraińskie stichija, stara cywilizacja ludowa oddzielająca się od pseudocywilizacji nowej dzielnicy willowej, pełnej kurzu, żebraków, zgiełku, IKC^5, obiadów na margarynie, przysposobienia wojskowego^6, głupich rozmów, histerii ozonowej i wieży Babel oczekującej gniewu Starodawnego^7. W takiej starej chacie dobrze byłoby zamieszkać na starość.

Pani Wichuna trochę poprawiła się tutaj, ale stan jej zostawia wiele do życzenia. Dziękuje p. Marii bardzo za listy i każdego dnia zabiera się do odpisania, ale wciąż siły jej odmawiają jeszcze. Może któregoś dnia podyktuje mnie, żeby zarobić na nowy list od p. Marii, od której wiadomości bardzo ją pokrzepiają na duchu.

Czekam na pojawienie się Janka Seńkiwa^8, żeby pójść z nim do Kosmacza na kilka dni. Mój adres do jakiegoś 5 VIII będzie zawsze: u pani J. Chądzyńskiej, willa Lubicz, Kosów Huculski. Jest to też adres pani Wichuny.

Całuję Cię najmocniej

Twój zawsze Jerzy

1       „Kosów i Kuty – wspominał po wojnie Stempowski – były najdalej wysuniętym na południe cyplem Rzplitej. Otwarte ku słońcu doliny, bujna roślinność na tle skał, góra Owidiusza, na której w tragicznym wrześniu zatrzymywał się zapewne wzrok Polaków, oglądających się po raz ostatni w stronę opuszczonej ojczyzny – całe to skupienie kontrastów odbiegało od zwykłego krajobrazu słowiańskich sielanek” (Między książkami. Pamiątka z Kosowa, „Kultura” 1960, z. 7–8/153–154).

2       Dr Apolinary Tarnawski (1851–1943), lekarz, założył zakład przyrodoleczniczy w Kosowie w roku 1891. Kuracja polegała na przestrzeganiu surowej diety, zażywaniu kąpieli, intensywnej gimnastyce itp. Miało to prowadzić do wzmocnienia systemu nerwowego i siły woli. Lecznica Tarnawskiego cieszyła się wielkim wzięciem wśród inteligencji; bywali tam pisarze, uczeni, malarze, aktorzy, politycy. Huculi nazywali kuracjuszy „wariatami od Tarnawskiego” lub „warszawskimi głodomorami”. Sam doktor, którego cechowało poczucie misji i ascetyzm, był tematem licznych, często złośliwych anegdot. Tradycje uzdrowiskowe regionu sięgają początków XIX wieku. W latach dwudziestych Karpaty Wschodnie i Huculszczyzna przyciągały turystów z całej Polski. Prócz Kosowa chętnie odwiedzano Jaremcze, Delatyn, Kuty, Worochtę. W lecie 1933 roku uruchomiono bezpośrednie połączenia kolejowe objęte 70-procentową zniżką na bilety. Dla turystów przygotowywano wycieczki, festyny folklorystyczne, a nawet iluminację szczytów. Widowisko to nosiło nazwę „Święto Huculszczyzny”. Nie brakowało naturalnie imprez kombatancko-państwowotwórczych, jak Marsz Huculskim Szlakiem II Brygady Legionów.

3       Ludwika Rettingerowa, nazywana przez bliskich i znajomych Wichuną, żona Mieczysława Rettingera. Stempowski, który był przyjacielem państwa Rettingerów i dzielił z nimi mieszkanie przy ul. Flory 1 w Warszawie, przez kilkanaście lat z powodzeniem leczył panią Wichunę na raka. Jednym z elementów terapii były kilkudniowe wysokogórskie wycieczki. Ludwika Rettingerowa zmarła w roku 1940 w Słobodzie Rungurskiej; była tam gościem Leny Vincenz, pierwszej żony Stanisława Vincenza. Stempowski poświęcił jej dziennik Notes pour une ombre, pisany w Szwajcarii w latach 1940–1941 (polski przekład i oprac. J. Zieliński, Zapiski dla zjawy. Przedmowa W. Karpiński. Oficyna Literacka Noir sur Blanc, Warszawa 2004).

4       Tadeusz Schätzel (1891–1971), polityk piłsudczykowski, dyplomata, w latach 1930–1938 poseł na Sejm RP. W latach trzydziestych był naczelnikiem Wydziału Wschodniego w MSZ.

5       „Ilustrowany Kurier Codzienny” – najpopularniejsza gazeta w dwudziestoleciu; po roku 1926 prosanacyjna.

6       Chodzi zapewne nie tylko o próbne alarmy związane z zagrożeniem wojennym. W latach trzydziestych organizowano na Huculszczyźnie liczne obozy harcerskie dla zamanifestowania polskiej obecności na kresach. „Małopolska Wschodnia – czytamy w „Skaucie” z roku 1938 – zagrożona jest narodowościowo, gospodarczo i kulturalnie. Za jej losy odpowiedzialne jest Harcerstwo Kresowe”.

7       Agresywnej tandecie pseudonowoczesnej przeciwstawiał Stempowski gust, smak i finezję charakteryzujące cywilizację górali karpackich, Hucułów, w eseju Nowe marzenia samotnego wędrowca (1935).

8       Iwan (Jan) Seńkiw (ur. 1913), ukraiński etnograf, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, badacz kultury Huculszczyzny. Napisał m.in. Die Hirtenkultur der Huzulen. Eine Volkskundliche Studie (1981). Seńkiw poznał Stempowskiego w Słobodzie Rungurskiej u Vincenzów. Pisarz wspierał go materialnie. Podejmowali razem liczne wyprawy po Czarnohorze. Po wojnie Seńkiw pozostał na emigracji w Niemczech, korespondował ze Stempowskim aż do jego śmierci. 23 listy Stempowskiego do Seńkiwa z lat 1946–1968 opublikowane zostały w: A. St. Kowalczyk, Jerzy Stempowski – Iwan Seńkiw: dzieje przyjaźni, „Archiwum Emigracji” 2002/2003, z. 5/6, s. 85–118, przedruk dwóch z nich zob. w niniejszym tomie s. 275–281.

[3]

Kosmacz, 4 VIII 39

Kochany Rosiu,

Dziś z rana byłem na połoninach, ale spędziła mnie z nich burza południowa, prawdziwa zaraza gór w porze letniej. Za to znalazłem Twoją kartkę, którą pani Wichuna przysłała mi z Kosowa. Bardzo dziękuję za dobre wiadomości. [...]

Od tygodnia jestem w Kosmaczu, gdzie z Jankiem Seńkiwem robimy studia etnograficzno-socjologiczne. W dwóch wsiach koło Kosmacza zachował się jeszcze w komplecie prastary kodeks pracy, znany w innych okolicach tylko z fragmentów. W starym rolnictwie każdy dzień roku miał jakiś zakaz wykonywania tej czy innej czynności i zakaz jedzenia jednej potrawy. Tylko tu można znaleźć kompletne przepisy na wszystkie dni roku. Już dawno wypatrzyłem to i czekałem okazji, aby zebrać te wiadomości, na które nikt z etnografów nie zwrócił uwagi i które są już w zaniku. Na straży tych przepisów stoi Łasiczka (Własja), która ukąsi każdego, kto je przekroczy. Kiedyśmy zapoznali się bliżej z materiałem, okazało się, że jest to niezwykle ciekawa dziedzina zapoznana dotąd przez badaczy, którzy brali te przepisy za szczątki okresu magicznego, ponieważ najlepiej znają je czarownice. Kiedy odkryliśmy, dlaczego kodeks Łasiczki ograniczony jest tylko do 2 wsi, z którymi kiedyś utrzymywali stosunki Rzymianie, cała ta sprawa przybrała dla nas zupełnie nowy aspekt, i jesteśmy na drodze do bardzo interesującej pracy. Okazało się mianowicie, że kodeks Łasiczki nie ma być może nic wspólnego z magią (lub tylko bardzo odległe związki), jest natomiast bardzo przejrzystym systemem regulowania produkcji i konsumpcji w gospodarstwach zamkniętych, jak umowy kartelowe w gospodarce przemysłowej na obszarze państwowym. Za dobre opracowanie takiego materiału z perspektywami socjologicznymi i ekonomicznymi, Janka powinni zrobić członkiem Akademii Umiejętności i Royal Society.

Z okazji tych badań zapoznaliśmy się z racjonalistami i ateistami huculskimi. We wsiach, w których byliśmy na początku naszej ekspedycji, zresztą bez rezultatu dla naszych badań, grasowała właśnie tz. misja, kilku księży unitów (endeków ukr.) odprawiających nabożeństwa pod gołym niebem i różne procesje i komedie. Część jednak mieszkańców została w chatach i nie chciała brać w tym udziału, pomstując głośno przeciw księżom i religii. To byli właśnie ateiści. Bardzo osobliwe, że przeważają wśród nich kobiety, bardzo zresztą wesołe i dowcipne. Jak często bywa w cywilizacjach arystokratycznych, u Hucułów kobiety grają bardzo wielką rolę i są zupełnie samodzielne. Wśród tych samodzielnych i krytycznych najwięcej ateistek. Kiedy i my daliśmy się poznać jako ateiści, zostaliśmy niemal przyjęci na członków rodziny w kilku chatach. Huculski ateizm jest wesoły i dowcipny, wolteriański. Nie zdziwiliśmy się już zatem ponad miarę, kiedy w Prokurawie zobaczyliśmy cerkiew starą w stylu rococo. We Francji mają le rococo paysan**, bardzo ceniony, ale ta mieszanina rokoka i bizancjum w równych proporcjach jest prawdziwym cudem stylistycznym, bardzo charakterystycznym dla Hucułów. Czy to wszystko nie daje prawa mówić o starej cywilizacji rolniczej? I jak przy niej wygląda Akademia Literatury z Kadenem^1 i Θ.Φ.2, uniw. J.P.3 i cała strefa ciemności, której patronuje Swintuchosławski?4 (K. B.).

Całuję Cię najmocniej

Twój zawsze Jerzy

PS. Za 2–3 dni wyjeżdżam stąd do Słobody. Mój adres tam: u pp. Vincenzów, p. Słoboda Rungurska koło Kołomyi^5.

1       Juliusz Kaden-Bandrowski (1885–1944), pisarz, był od roku 1933 sekretarzem generalnym Polskiej Akademii Literatury, instytucji krytykowanej przez opozycyjną wobec sanacji część inteligencji.

2       W rękopisie listu dwie litery greckiego alfabetu Theta i Phi.

3       Uniwersytet Warszawski w roku 1939 otrzymał imię Józefa Piłsudskiego.

4       Mowa zapewne o chemiku i biofizyku, prof. Wojciechu Świętosławskim (1881–1968), ministrze wyznań religijnych i oświecenia publicznego w latach 1935–1939.

5       Zob. list J. Stempowskiego do A. Zielińskiego z 7 października 1941 roku i przypis nr 2. Pisarz w Słobodzie Rungurskiej był gościem Heleny (Leny) Vincenz, pierwszej żony Stanisława Vincenza.

* parvenu – (fr.) nowobogacki, parweniuszowski.

** le rococo paysan – (fr.) chłopskie rokoko.

LIST DO ALEKSANDRA ŁADOSIA

Aleksander Ładoś

(1891–1963), działacz polityczny (PSL „Piast”), publicysta i dyplomata. Stempowski od roku 1928 należał do opozycji antysanacyjnej i jego znajomość z Ładosiem taką ma genezę. W emigracyjnym rządzie gen. Władysława Sikorskiego był ministrem stanu odpowiedzialnym za kontakty z krajem. W roku 1940 został chargé d’affaires ad interim w Szwajcarii, jednak z uprawnieniami posła rządu RP. Przez poselstwo w Bernie płynęły do Londynu informacje i raporty z kraju, a do kraju instrukcje, informacje, pieniądze. Stempowski, który dotarł do Berna w maju 1940 roku, współpracował z poselstwem i brał udział w Akcji Kontynentalnej: nawiązywał kontakty z przybyłymi z kraju Polakami i cudzoziemcami, zajmował się kurierami, organizował ich przerzut do Francji. Poselstwo opiekowało się internowanymi żołnierzami polskimi z 2 Dywizji Strzelców Pieszych i zbiegami z robót przymusowych w Niemczech. W lipcu 1945 roku Ładoś przekazał placówkę przedstawicielom rządu warszawskiego. Sam zamieszkał we Francji. Do kraju wrócił w roku 1960.

Nagygejőc, 7 X 1939

Szanowny Panie Ministrze

i drogi Panie Aleksandrze,

Przed kilku dniami dowiedziałem się z radia francuskiego, że jest Pan w Paryżu, i serdecznie cieszę się, że wyrwał się Pan szczęśliwie z odmętu, w którym znikło tylu naszych znajomych. Czy ma Pan wiadomości o p. Henryku?1 Czy i on zdążył wyjechać do Paryża?

Co do mnie, przeszedłem granicę przez góry z lekkim workiem na plecach i przez pewien czas jeszcze zostanę na Węgrzech, niedaleko od granicy, przez którą wciąż jeszcze przenikają wiadomości i ludzie^2. W związku z tymi wiadomościami przechodzę do głównego przedmiotu mego listu.

Bolszewicy przystąpili już do niwelowania Galicji Wsch. do poziomu Ukrainy sowieckiej. Straszny będzie los tego pięknego kraju. Zadanie ułatwiły im wybitnie nasze władze administracyjne, uciekając w komplecie na pierwszą wiadomość o przekroczeniu granicy przez wojska sowieckie. Nazajutrz o świcie 18 IX na granicy w Kőrősmező byli już prawie wszyscy wojewodowie i starostowie, wyprzedzeni jedynie przez policję, która opuściła posterunki wieczorem 17 IX. W ciągu 2 tygodni, jakie poprzedziły zajęcie kraju przez wojska sowieckie, w całej Galicji Wsch. panował nieopisany zamęt, który wytworzył świetne warunki dla władz sowieckich, organizujących dziś zemstę ludu.

Tymczasem lud bez entuzjazmu oczekiwał wojsk sowieckich. Dotąd wiadomo, że w kilku miejscach Ukraińcy, po ucieczce Polaków, postanowili sami bronić kraju i stawili opór zbrojny wojskom sowieckim. W Stanisławowie przyszło do masakry Ukraińców przez wojska sowieckie i zorganizowane przez nich oddziały pomocnicze. Częściowo przynajmniej Ukraińcy także w stosunku do Sowietów pozostali wierni swej deklaracji złożonej na ostatnim posiedzeniu Sejmu przez Mudrego i Celewicza^3 w obliczu wojny z Niemcami^4. Zresztą takie stanowisko przywódców miało szeroką podstawę w ludzie, który ze łzami żegnał uciekających Polaków, orientując się bardzo trafnie w swej sytuacji^5. Mimo wspólnych wysiłków rządu polskiego, sowieckiego i niemieckiego, symbioza polsko-ukraińska w Galicji Wsch. jest nadal żywa i trwała.

Z tej sytuacji rząd paryski mógłby na pewno zrobić kapitał polityczny. Najradykalniejszą drogą do tego celu byłoby np. zrobienie Mudrego lub Cełewicza ministrem bez teki w rządzie paryskim. Oczywiście takie posunięcie wymagałoby znacznego oderwania się od tradycji z obu stron, a i technikalia jego nastręczyć mogłyby pewne trudności, o ile obaj wymienieni ukrywają się gdzieś w Galicji. Można jednak wyobrazić sobie sporo dróg mniej radykalnych, a jednak prowadzących do obrony naszych praw do Galicji Wsch. i stawiających przeszkody akcji sowieckiej.

Piszę o tym dlatego, że mam pewne możności nawiązania przez granicę kontaktu z okupowaną Galicją Wschodnią i tamtejszymi grupami ukraińskimi. O technicznej stronie tej sprawy wolę nie pisać dla zrozumiałych względów, które miał na myśli Alcybiades, mówiąc, że gdy chodzi o własną głowę, nie należy liczyć na własną matkę. Zresztą to nieważne. Kontakt ten nawiązany będzie bez pomocy żadnych władz i bez udziału żadnych nieczystych sił.

Gdyby rząd paryski zamierzał jakieś aktywne posunięcia w sprawie Galicji Wschodniej i gdyby brakło mu lepszych kontaktów, być może mój kontakt mógłby się na coś przydać. Mógłbym wówczas starać się rozszerzyć go w potrzebnym kierunku. Prosiłbym też wówczas Pana o łaskawe poinformowanie mnie o linii politycznej rządu w tej materii delikatnej, w której nie chciałbym polegać na własnym tylko instynkcie^6.

Do mego przedsięwzięcia nie potrzebuję na razie żadnej pomocy materialnej oprócz tylko możności komunikowania się z Panem przez pocztę dyplomatyczną, o ile taka istnieje i zapewnia dyskrecję. Tym razem korzystam z uprzejmości syna mego przyjaciela, którego Pan, zdaje się, spotkał u p. Henryka. Oddawca niniejszego listu mieszka w Londynie i w razie potrzeby mógłby tu wrócić; zostawi Panu swój adres.

Mnie można odnaleźć przez nasze poselstwo w Budapeszcie i konsulat w Ungvarze (Užhorod^7); prócz tego załączam niżej mój adres pocztowy.

Chciałbym wreszcie prosić Pana o pozdrowienie ode mnie w najserdeczniejszych wyrazach p. generała Sikorskiego^8 i p. Augusta Zaleskiego^9.

W zakończeniu dodaję, że w moich nieco dalszych planach leży powrót do Warszawy^10. Przed tym krokiem chciałbym jednak porozumieć się bliżej, może nawet ustnie z Panem i naszymi wspólnymi znajomymi w Paryżu.

Najserdeczniejsze pozdrowienia i wyrazy szacunku łączy szczerze oddany

Jerzy Stempowski

Mój adres:

c/o Kende Czaba esq.

Nagygejőc (Ungvár)

1       Henryk Józewski (1892–1981), polityk, działacz państwowy; artysta malarz. Pochodził z Kijowa, gdzie studiował na uniwersytecie św. Włodzimierza matematykę. Założył organizację młodzieżową „Filarecja”, następnie POW, której był dowódcą. Jednocześnie współpracował ze Stanisławą Wysocką w eksperymentalnym Teatrze Studya. W roku 1920 był wiceministrem spraw wewnętrznych w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej kierowanym przez Symona Petlurę. Po zamachu majowym pracował w Prezydium Rady Ministrów, gdzie uczestniczył w przygotowaniach programu integracji państwowej na terenach etnicznie niejednolitych. W roku 1928 został wojewodą wołyńskim, którym z krótką przerwą był do 1938. W latach 1929–1930 był ministrem spraw wewnętrznych. Starał się przekonać Ukraińców do lojalności wobec państwa polskiego i stworzyć polonofilski nurt w ukraińskim ruchu narodowym. Jednocześnie sprzyjał rozwojowi ukraińskiej kultury, języka, szkolnictwa, popierał Cerkiew prawosławną. Był zwolennikiem niepodległości Ukrainy, ale z granicą zachodnią na Zbruczu. Chciał stworzyć z Wołynia ukraiński Piemont. Jednocześnie separował ten region od Galicji Wschodniej („kordon Sokala”), by uniemożliwić przenikanie nacjonalistów i szerzenie ideologii nacjonalistycznej wśród Ukraińców wołyńskich. Polityka narodowościowa Józewskiego była gwałtownie atakowana przez endecję, wojsko, Kościół, a nawet urzędników. Przed dymisją chroniło go tylko to, że mianował go na stanowisko wojewody sam Piłsudski. Utracił je pod naciskiem wojskowych w roku 1938. Wtedy też został wojewodą łódzkim. We wrześniu 1939 wraz z Marią Dąbrowską i Stanisławem Stempowskim cofał się na wschód, jednak wszyscy troje zdecydowali nie przekraczać granicy i pozostać w kraju. W czasie okupacji Józewski aktywnie działał w konspiracji (Służba Zwycięstwu Polski, Związek Walki Zbrojnej), zakładał „Biuletyn Informacyjny”. Po wojnie pozostał w konspiracji, tropiony przez Bezpiekę ukrywał się aż do roku 1953. Skazany na dożywocie. Urlopowany z więzienia w 1956, nigdy do niego nie wrócił, ale nie ubiegał się o rehabilitację. Zajął się malarstwem, które stało się dlań źródłem utrzymania.

W latach 1924–1925 Józewski założył i wydawał wraz z J. Stempowskim serię Biblioteka Pstrykońska, w której ukazały się trzy tomiki bibliofilskie, dwa z litografiami Józewskiego, jeden z esejem Stempowskiego pt. Pielgrzym.

2       Stempowski przekroczył granicę polsko-węgierską na przełęczy Tatarskiej 18 września 1939 roku wraz ze Stanisławem Vincenzem.

3       Wasyl Mudryj, Василь Мудрий (1893–1966), ukraiński działacz społeczny i polityczny, publicysta, poseł na Sejm RP IV i V kadencji, wicemarszałek Sejmu. W latach 1917–1920 pracował w administracji Ukraińskiej Republiki Ludowej i należał do rządu Symona Petlury. Był działaczem oświatowego Towarzystwa „Proswita” (Товариство „Просвіта”), organizował tajny (zakazany przez władze polskie) Uniwersytet Ukraiński we Lwowie. W latach 1927–1935 redaktor naczelny lwowskiej gazety „Diło”. W latach 1935–1939 był przewodniczącym Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (Українське Національно-Демократичне Об’єднання, UNDO) i wicemarszałkiem Sejmu. Wraz z Wołodymyrem Cełewyczem dążył do normalizacji stosunków polsko-ukraińskich (porozumienie zawarto w roku 1935). W 1941 Mudryj został sekretarzem Ukraińskiego Komitetu Narodowego powołanego w Krakowie w czerwcu 1941 przez organizacje nacjonalistyczne pragnące uzyskać wsparcie Niemiec dla budowy niepodległej Ukrainy. Po rychłej likwidacji UKN przez Niemców Mudryj przebywał we Lwowie. Stąd udał się na emigrację, najpierw do Niemiec, w 1949 do Stanów Zjednoczonych. Restytuował UNDO i został jego przewodniczącym.

Wołodymyr Cełewycz, Володимир Целевич (1891–1944), ukraiński działacz społeczny i polityczny, adwokat, poseł na Sejm RP II, IV i V kadencji. W latach 1920–1925 należał do kierownictwa tajnej Ukraińskiej Organizacji Wojskowej prowadzącej akcję terrorystyczną i sabotażową. W latach 1925–1928 i 1932–1937 pełnił funkcję sekretarza generalnego Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO). W 1930 został uwięziony w twierdzy brzeskiej, zwolniono go po miesiącu bez procesu sądowego. Wraz z Wasylem Mudrym dążył do normalizacji stosunków polsko-ukraińskich (porozumienie zawarto w roku 1935). W latach 1932–1935 był redaktorem naczelnym lwowskiej gazety „Diło”. We wrześniu 1939 roku został aresztowany przez NKWD we Lwowie, skąd przewieziono go w głąb Związku Sowieckiego. Zmarł prawdopodobnie w roku 1944 w Saratowie nad Wołgą.

4       Narodowy Komitet UNDO podjął 24 sierpnia 1939 roku uchwałę, która nakłaniała Ukraińców do spokoju i pracy. Piętnowano wszelkie próby prowokacji i dywersji. Uchwała stwierdzała, że w razie wojny Ukraińcy staną w obronie Polski, choć rachunki polityczne nie zostały wyrównane. Na ostatniej sesji Sejmu RP 2 września 1939 roku marszałek Mudryj złożył deklarację, że Ukraińcy zamieszkali w Polsce „spełnią obowiązki obywatelskie krwi i mienia wobec Państwa”. Osobne oświadczenie złożył poseł Stepan Skrypnyk (Степан Скрипник) w imieniu Ukraińców wołyńskich. W obliczu agresji III Rzeszy metropolita Szeptycki apelował o niedopuszczenie do antypolskich wystąpień i doradzał społeczności ukraińskiej życzliwą neutralność wobec Polski. W liście pasterskim z 1 września 1939 roku pisał: „Nie pozwólcie nakłonić się do żadnych aktów sprzeciwu bądź nieposłuszeństwa wobec władzy, zachowajcie równowagę i spokój, jedność i zgodę, we wszystkim kierujcie się rozumem umocnionym przez wiarę”.

5       Wiedza Stempowskiego na temat działań organizacji ukraińskich we wrześniu 1939 roku pozostawiała wiele do życzenia. Na stosunkach ukraińsko-polskich w II RP zaciążyła wojna w Galicji Wschodniej w latach 1918–1919. Władze polskie nie uczyniły nic, by uśmierzyć wrogość między obydwu narodami. Wprost przeciwnie, po stronie rządowej brakowało skłonności do kompromisu, odmawiano Ukraińcom praw konstytucyjnych, forsowano bezsensowne i szkodliwe pomysły, dawano upust nacjonalizmowi. Władze RP konsekwentnie odmawiały Ukraińcom autonomii, choć stanowili oni jedną szóstą ludności państwa (ok. 6 mln – Polaków było tylko trzy i pół raza więcej). Sposób parcelacji ziemi we wschodnich województwach krzywdził Ukraińców i Białorusinów. Grunt nadawano przybyłym z głębi kraju kolonistom, weteranom. Innym jątrzącym przedsięwzięciem władz było narzucenie utrakwizmu w szkołach na terenach o ludności mieszanej. Doprowadziło to do zniszczenia prawie całego szkolnictwa ukraińskiego budowanego przez kilka pokoleń. Konflikt przybierał na sile, Ukraińcy postanowili odpowiedzieć czynnie. Najważniejszą organizacją niepodległościową była tajna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (Організація Українських Націоналістів). Powołana do życia w roku 1929 OUN, kontynuatorka Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (Українська Військова Організація) dążyła do utworzenia niepodległego państwa ukraińskiego z ziem wchodzących w skład Polski, Rumunii i ZSRR. Cel ten realizowała na drodze działalności terrorystycznej, dywersyjnej i propagandowej. Jej członkowie dyskredytowali dążenia do ugody ukraińsko-polskiej, dokonywali zabójstw Ukraińców podejrzewanych o kontakty z policją czy uznanych za zdrajców, niszczyli obiekty administracyjne, rabowali skarbowe pieniądze. W drugiej połowie 1930 roku w odpowiedzi na postępowanie polskich władz OUN przeprowadził wielką akcję terrorystyczno-sabotażową w Galicji Wschodniej. Chodziło również o sprowokowanie represji i pogłębienie ukraińsko-polskiego antagonizmu. W odwecie nastąpiła pacyfikacja wsi ukraińskich przeprowadzona przez wojsko i policję. Liczne były przypadki bicia i maltretowania działaczy społecznych, a nawet ofiary śmiertelne, czemu oficjalnie zaprzeczano. Skargi Ukraińców w Lidze Narodów nie zostały uwzględnione. OUN zastosowała terror indywidualny, zamordowano m.in. Tadeusza Hołówkę (1889–1931) i ministra spraw wewnętrznych, Bronisława Pierackiego (1895–1934), ofiarą zamachów padli również Ukraińcy. Od roku 1937 reżym sanacyjny prowadził politykę „wzmacniania polskości”, której rzecznikami byli marszałek Edward Rydz-Śmigły i gen. Tadeusz Kasprzycki, minister spraw wojskowych. Starano się oderwać od ukraińskości różne grupy o słabszej świadomości (Łemków, Bojków, Hucułów), wmawiano chłopom ukraińskim, że pochodzą od polskiej szlachty zagrodowej, premiowano oportunistów, nakłaniano do porzucenia prawosławia, niekiedy przemocą (jak w wołyńskiej wsi Krynki), zburzono ponad sto cerkwi na Chełmszczyźnie, inne konsekrowano na kościoły. Stosowano represje wobec wiernych broniących świątyń. OUN była wspierana potajemnie przez Niemcy, Litwę i Czechosłowację. Kontakty z Niemcami hitlerowskimi nasiliły się w latach 1938–1939, co owocowało falą wystąpień terrorystycznych i dywersyjnych. Dowództwo Abwehry (wywiadu wojskowego) obiecywało działaczom OUN utworzenie państwa na obszarze Galicji Wschodniej. Rozpoczęto intensywne przygotowania do powstania zbrojnego, zorganizowano siatkę dywersantów. Brak jednomyślności co do powstania, a następnie pakt Ribbentrop–Mołotow sprawiły, że wystąpienia zaniechano. W armii polskiej walczącej we wrześniu służyło 150–200 tys. żołnierzy i oficerów Ukraińców. Nieznane są przypadki niesubordynacji czy buntu. Wprost przeciwnie, wielu Ukraińców odznaczyło się w boju, wielu poległo. Niektórzy, jak ppłk Pawło Szandruk, który wyprowadził z okrążenia 29 Brygadę Piechoty, dokonali wybitnych czynów. Oblężenie Lwowa przez wojska niemieckie uaktywniło bojówki OUN, zajęły one 13 września Stryj, który po kilkudniowych walkach został odbity przez wojsko polskie. Zajmowano posterunki policji, rozbrajano policjantów i żołnierzy, atakowano mniejsze oddziały, organizowano władze lokalne. Dochodziło niekiedy do zaciętych walk. Jak pisał Grzegorz Motyka, uczestników wystąpień schwytanych z bronią w ręku rozstrzeliwano (np. w Stryju dokonano egzekucji 40 Ukraińców). Wsie, z których ostrzeliwano oddziały polskie, zwykle podpalano. Bojówki OUN zabijały polskich osadników, żołnierzy, a nawet chłopów. Najwięcej takich wystąpień odnotowano w powiatach Brzeżany i Podhajce w województwie tarnopolskim. Największej we wrześniu 1939 roku zbrodni OUN-owcy dopuścili się we wsi Sławentyn, gdzie zamordowali kilkudziesięciu Polaków, a także kilku Ukraińców, którzy ukrywali swoich sąsiadów. Trzeba zaznaczyć, że części napadów dokonali kryminaliści w celach rabunkowych.

6       Reżym sanacyjny rozpoczął agresywną polonizację Ziem Wschodnich, gdzie ludność polska stanowiła bardzo często mniej niż 20% ogółu mieszkańców (w większych miastach proporcje te były korzystniejsze). Zainicjowana w roku 1935 przez rząd polityka tzw. normalizacji stosunków polsko-ukraińskich, w którą zaangażowało się UNDO, została zaprzepaszczona przez zwrot sanacji ku ideologii nacjonalistycznej i pogłębienie tendencji autorytarnych. Tzw. „wzmacnianiu polskości na Wschodzie” patronowali ludzie sprawujący najważniejsze funkcje w RP: marszałek Edward Rydz-Śmigły, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, de facto druga osoba w państwie po prezydencie RP, i generał Tadeusz Kasprzycki, minister spraw wojskowych. Taktyka ta budziła wrogość wobec państwa, podsycała nienawiść do polskości, wzmagała ukraiński nacjonalizm i separatyzm. Ukraińcy byli obywatelami drugiej kategorii. Opozycja antysanacyjna nie miała również żadnego konstruktywnego programu ułożenia stosunków polsko-ukraińskich. W tej sytuacji niepodległościowcy ukraińscy swoje nadzieje polityczne pokładali w Trzeciej Rzeszy. Ładoś, niewykluczone, że zainspirowany właśnie przez Stempowskiego, nawiązał kontakty z petlurowcami w Paryżu. Rząd miał plan powołania odrębnego legionu ukraińskiego w ramach armii polskiej we Francji, ale sprzeciwił się temu Tadeusz Bielecki, przywódca Stronnictwa Narodowego. Nacjonaliści z OUN wzywali do bojkotu werbunku do oddziałów polskich. W grudniu 1939 roku podjęto w Paryżu pomysł Stempowskiego sprowadzenia do Paryża M. Mudryja lub innego polityka UNDO i wprowadzenia go do Rady Narodowej, organu doradczego rządu. Mudryj jednak odmówił. Sowiecka okupacja Ukrainy Zachodniej sprzyjała porozumieniu polsko-ukraińskiemu, ale gen. Sikorski uważał, że na daleko idące deklaracje jest za wcześnie, określenie form współistnienia obu narodów nastąpi po wojnie. Ścierały się przeciwstawne koncepcje. Jedni opowiadali się za niepodległą Ukrainą, która warto wesprzeć nawet kosztem ustępstw terytorialnych, inni odrzucali jakiekolwiek porozumienie z Ukraińcami, twierdząc, że ich państwo będzie większym dla Polski zagrożeniem niż Związek Sowiecki. Jeden z autorów opracowań (Ludwik Grodzicki, ludowiec) podkreślał, że oficjalne dane o udziale ludności polskiej i ukraińskiej w województwach południowo-wschodnich wg spisu z 1931 roku były „wynikiem fałszerstw władz administracyjnych i komisarzy spisowych”. Autor doceniał wkład miast do kultury polskiej, ale wskazywał przywiązanie chłopstwa ukraińskiego do ziemi. „Ukraińcy – pisał Grodzicki – są już obecnie na terenie tego kraju pełnym narodem w pojęciu zachodnioeuropejskim. Ukraińcy posiadają rozwiniętą świadomość narodową, własne ideały narodowe, własną historię, która niedawno wprawdzie się zaczęła, lecz nawiązuje do dawnych tradycji, wreszcie własną literaturę oraz sztukę, tkwiącą głęboko w psychice ludowej. Naród ukraiński posiada obecnie na tych ziemiach prawie wszystkie warstwy społeczne potrzebne do normalnego rozwoju narodu i terytorium” (cyt. za R. Torzeckim). Autor proponował podział Galicji Wschodniej między Polskę i niepodległą Ukrainę i wymianę ludności, niemniej uważał, że należy się wstrzymać z deklaracjami poparcia suwerenności Ukrainy do jakiegoś korzystnego momentu. Opinie Sztabu Naczelnego Wodza czy MSZ były ostrożniejsze. Wspominano o prawie Ukraińców do własnego państwa, ale podkreślano, że kwestia Ukrainy Zachodniej jest wewnętrzną sprawą Polski (sztab), zalecano ogólnikowe, do niczego niezobowiązujące deklaracje (MSZ). Do rozmów ukraińsko-polskich między organizacjami konspiracyjnymi na terenie Galicji Wschodniej i Wołynia nie doszło. Po stronie polskiej utrzymywało się nastawienie antyukraińskie, wzmocnione przez kolaborację nacjonalistów ukraińskich z okupantem niemieckim. Polacy wykluczali inne rozwiązanie niż przywrócenie przedwojennego status quo. Ukraińcy zaś, zwłaszcza nacjonaliści, uważali, że Trzecia Rzesza prędzej czy później pomoże im powołać suwerenne państwo. Nie wierzyli też w polityczny sens jakichkolwiek rozmów z Polakami. Do wojny niemiecko-sowieckiej (czerwiec 1941 roku) opinia publiczna w kraju i władze Polski Podziemnej nie przejawiały głębszego zainteresowania kwestią stosunków polsko-ukraińskich.

7       Użhorod (Ужгород) był najważniejszym miastem Ukrainy Zakarpackiej, Zakarpacia (Карпатська Україна, Закарпаття) należącej do Czechosłowacji. W październiku 1938 roku Ukraińcy ogłosili autonomię kraju, zaakceptowaną przez rząd Republiki w Pradze. W listopadzie 1938 roku Węgry anektowały południową część Zakarpacia z Użhorodem i Mukaczewem. Po ogłoszeniu niepodległości przez Słowację w marcu 1939 Ukraina Zakarpacka poszła w jej ślady. Ogłoszono powstanie Karpato-Ukrainy ze stolicą w mieście Chust. Jednak już w połowie marca Węgry za zgodą Niemiec zaanektowały Zakarpacie. Rozpoczęła się intensywna madziaryzacja regionu. Postawa Niemiec zaskoczyła i rozczarowała nacjonalistów ukraińskich, którzy chcieli widzieć w Trzeciej Rzeszy sojuszniczkę.

8       Władysław Sikorski (1881–1943), polityk, premier rządu RP na emigracji w latach 1939–1943, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych, generał broni WP. Przed 1926 rokiem był aktywnym politykiem, został odsunięty na boczny tor przez Piłsudskiego po przewrocie majowym. Był jednym z przywódców opozycji antysanacyjnej, do której Stempowski dołączył po roku 1928. Stąd zapewne osobista znajomość.

9       Zob. przypis 6 do listu J. Stempowskiego do J. Giedroycia z 3 kwietnia 1955 roku, w niniejszym tomie s. 77.

10       Pisarz planował przeczekać zamęt pierwszych miesięcy okupacji i wrócić do Warszawy. Kiedy w październiku 1939 roku odprowadzał nad granicę polsko-węgierską Stanisława Vincenza (który wrócił, aby sprowadzić rodzinę), poważnie zachorował w górach i spędził kilka miesięcy na leczeniu w wiejskim szpitalu w Aknaszlatina i na rekonwalescencji u przemytników (zob. esej Księgozbiór przemytników). Doszły go też wieści, że w jego mieszkaniu na Flory 1 pojawiło się Gestapo. Nazwisko pisarza było na niemieckich listach proskrypcyjnych. W marcu 1940 roku Stempowski dotarł do Budapesztu. Postanowił jechać do Paryża, ale wyjazd opóźniło oczekiwanie na wizę szwajcarską. Wyruszył w kwietniu, przez Belgrad i Włochy dotarł do Berna, ale 10 maja Niemcy rozpoczęły ofensywę na Zachodzie i Paryż jako cel wędrówki przestał być aktualny.

ADAM ZIELIŃSKI – JERZY STEMPOWSKI

Korespondencja 1941–1942

Adam Kazimierz Zieliński

(1902–1991), dyplomata, historyk, doktor praw; urodzony 16 stycznia w Monasterzyskach koło Buczacza w ziemi tarnopolskiej. W roku 1920 wziął udział jako ochotnik w wojnie z bolszewikami; odznaczony krzyżem Ochotników Małopolski. Ukończył Uniwersytet Jana Kazimierza, do 1939 roku pracował w Ministerstwie Komunikacji jako radca do spraw propagandy turystyki. Z tego okresu datuje się jego przyjaźń z Aleksandrem Bobkowskim, wiceministrem komunikacji. We wrześniu 1939 roku znalazł się w Rumunii, skąd wyjechał do Rzymu, a następnie – po upadku Francji – do Portugalii. W poselstwie polskim w Lizbonie pełnił funkcję attaché prasowego; wydawał „Boletim Polaco”. Po wojnie pozostał w Portugalii. Parał się dziennikarstwem, tłumaczył (był poliglotą), imał się księgarstwa, pracował w Alliance Française w Almadzie. W roku 1973 ożenił się z Marią Danilewicz, pisarką i historykiem literatury.

Interesował się stosunkami polsko-portugalskimi; owocem poszukiwań archiwalnych i kwerend bibliotecznych były liczne publikacje historyczne (np. Repercussions littéraires portugaises des luttes pour l’independance de la Pologne au XIX siècle, 1975). Kolekcjonował stare mapy Polski i krajów ościennych, o których również pisał (Les Cartas Regias polonaises aux archives de Lisbonne, 1979). Swój zbiór podarował Zamkowi Królewskiemu w Warszawie. Zmarł 28 grudnia w swoim domu w Feijó pod Lizboną.

Korespondencja z Jerzym Stempowskim została ogłoszona przez dra Adama Zielińskiego w „Zeszytach Historycznych” (Instytut Literacki. Paryż) 1978, z. 45. Przedrukowujemy tu wszystkie zachowane listy obu autorów wraz ze wstępem A. Zielińskiego, opatrując je komentarzem. Wielokropek w nawiasie kwadratowym oznacza skrót dokonany przez dra Zielińskiego.

Oryginały listów przechowywane są w zbiorach dra Tomasza Niewodniczańskiego przekazanych przez niego na Zamek Królewski w Warszawie.

*

Jerzego Stempowskiego nie znałem osobiście i nie pamiętam, bym zwrócił uwagę na jego przedwojenną twórczość literacką. O ile mnie pamięć nie myli, dowiedziałem się o jego pobycie w Szwajcarii wczesną jesienią 1941 roku od Karola Estreichera, obecnie profesora UJ, gdy zjawił się w Lizbonie przejazdem, wracając ze Szwajcarii do Londynu. Sądzę, że właśnie od niego usłyszałem, że Stempowski wydostał się z Polski w 1939 roku, przechodząc przez Karpaty z Huculszczyzny na Węgry. Ten szczegół był powodem mego odezwania się do niego. Z odpowiedzi wynika, że pisałem 2 października 1941, ale kopia tego listu nie dochowała się w moim archiwum. Nie ulega jednak wątpliwości, że przyczyną mego zwrócenia się do niego była chęć dowiedzenia się o losach mego przyjaciela, Ludwika B[ogusza], który – przy mojej pomocy – objął na parę lat przed wojną, jako dzierżawca, schronisko Sekcji Narciarskiej warszawskiego AZS w Czarnohorze, pod Popem Iwanem^1.

Z odpowiedzi Stempowskiego, przytoczonej poniżej, wynika, że znał wojenne losy Ludwika. Widać także, że pisząc do niego, musiałem wymienić nazwisko Stanisława Vincenza, którego poznałem w jego sadybie w Bystrecu podczas jednej z licznych wędrówek po Czarnohorze^2.

Występujące w listach Stempowskiego kryptonimy staram się rozwiązywać w miarę ich pojawiania się, choć co do niektórych pamięć zawodzi. Z listów wynika, że przed nawiązaniem kontaktu ze mną Stempowski korespondował z Lizboną w sprawie wysyłki paczek żywnościowych do okupowanej Polski. Jako attaché prasowy naszego Poselstwa w Lizbonie byłem z tymi sprawami blisko związany – tym bliżej, że z ramienia Funduszu Kultury Narodowej akcję tę prowadziła Pia Popiel (zm. 1967), moja przyszła żona, będąca zarazem sekretarką Delegatury Polskiego Czerwonego Krzyża. W pracy swej posługiwała się m.in. pseudonimem Maria Czapelska (od Czapel Wielkich w Miechowskiem, jej rodzinnej wsi). Stąd w listach Stempowskiego powtarzają się wzmianki o „pani Marii”, które w tym wypadku nie oznaczają Marii Dąbrowskiej!

Adam Zieliński

1        Ludwik Bogusz, następnie: Zięblic (1895–1987), taternik i alpinista, przewodnik turystyczny i ratownik górski. W latach 1932–1939 uczestniczył w budowie schroniska AZS pod Smotrecem (1886 m n.p.m.), w bliskości szczytu Pop Iwan (2022 m), w Czarnohorze, którego został gospodarzem. Był agentem polskiego wywiadu. Za pobliską granicą na Rusi Zakarpackiej Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, wspierana przez wywiad czechosłowacki, miała swoje bazy. Górskimi szlakami bojówki OUN przekraczały granicę, dochodziło do starć z oddziałami Korpusu Ochrony Pogranicza. W czasie wojny Bogusz przebywał na Węgrzech, w 1945 wrócił do Polski i osiadł w Zakopanem. W latach pięćdziesiątych prowadził schronisko na Markowych Szczawinach pod Babią Górą. Potem wrócił do Zakopanego, gdzie mieszkał do końca życia.

2        Stanisław Vincenz (1888–1971), powieściopisarz i eseista, filozof; autor tetralogii Na wysokiej połoninie, którego pierwszy tom pt. Prawda starowieku ukazał się w roku 1936, następne wydane zostały na emigracji. Vincenz mieszkał w Słobodzie Rungurskiej pod Kołomyją, gdzie rodzina od kilku pokoleń posiadała szyby naftowe, i we wsi huculskiej Bystrec. 18 września przekroczył z Jerzym Stempowskim granice polsko-węgierską. Miesiąc później wrócił, by zabrać na Węgry rodzinę, i został zatrzymany przez patrol NKWD. Zwolniony z więzienia dzięki interwencji ukraińskich i żydowskich przyjaciół, przekroczył potajemnie granicę węgierską wiosną 1940 roku. Do końca wojny mieszkał z rodziną na Węgrzech (zob. St. Vincenz, Dialogi z Sowietami, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1966). Osiedlił się we Francji. W roku 1964 przeniósł się do Lozanny. Grób pisarza i jego żony Ireny Vincenz znajduje się na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie.

W liście do ojca z 27 września 1945 roku Stempowski tak pisał o tym epizodzie: „Kiedy patrzę wstecz na te lata od naszego rozstania, najsmutniejszy wydaje mi się okres letni 1939, czas oczekiwania nieuniknionej katastrofy. [...] Pani Wichuna tego oczekiwania nie wytrzymała i wpadła w ciężki rozstrój psychiczny typu depresyjno-maniakalnego, stawała się coraz słabsza i znikoma. W dniach exodu, które zastały nas w Słobodzie, spojrzeliśmy po sobie, kto z nas powinien się skryć. Wypadło z tego egzaminu, że Vincenz, ojciec i syn [tj. starszy syn – Stanisław] i ja powinniśmy wyjść w góry i zobaczyć, co się dzieje na granicach. Stamtąd mieliśmy wrócić, aby ewentualnie wywieść pozostałych lub zostać na miejscu, gdyby okoliczności tak wskazywały. Obejrzeliśmy więc sławne Kuty w dniu wielkiego exodu, ale to, cośmy tam widzieli, nie podobało się nam wcale. Nie czuliśmy żadnej ochoty łączenia naszego losu z tam obecnymi. Wróciliśmy więc w góry, już puste i samotne, i następnego dnia stanęliśmy na innej granicy [tj. węgierskiej]”.

[1]

Muri bei Bern, 7 X [19]41

Rainweg 30

Szanowny Panie,

Dziękuję za list z 2 X i bardzo rad jestem z nawiązania z Panem kontaktu.

O pańskim znajomym spod Popa mogę Panu od razu coś opowiedzieć. Znałem go trochę tylko w kraju, jak wszyscy wędrowcy po Huculszczyźnie. Mój letni obóz tam znajdował się o 2 dni drogi na południe od Popa, w niezamieszkanej części gór, łatwiej dostępnej z Szykmanów, rzadko więc tylko bywałem w jego schronisku. Po przejściu na węgierską stronę w końcu września 1939, wróciłem w góry w miesiąc później z drem V[incenzem]1 z różnymi planami wymagającymi przejścia granicy w odwrotnym kierunku. Przy tym przejściu niedaleko od Popa mój towarzysz nadeptał w nocy na odpoczywający patrol sowiecki, był więziony w Stanisławowie i wrócił na Węgry dopiero wiosną 1940, ja zaś dostałem zapalenia płuc, z którym wędrowałem na dół i przeleżałem parę miesięcy w górskim szpitalu w Aknaszlatina^2. Na pół sparaliżowany wróciłem nad granicę i, przy pomocy miejscowych przemytników, zimowałem w opuszczonym schronisku nad Cisą. Tam spotkałem Pańskiego znajomego, który o kilkanaście kilometrów dalej był instruktorem narciarskim w schronisku zimowym węgierskim. Mimo że sport zimowy zaczął być modny na Węgrzech, schronisko to było mało uczęszczane i Pański znajomy miewał długie okresy zupełnej swobody. Korzystając z niej, odwiedzał nawet podobno swe dawne miejsce zamieszkania. Schodząc z doliny, odwiedzał mnie po drodze w mojej pustelni. Wiosną 1940 widziałem go po raz ostatni w Budapeszcie, latem zaś miałem odeń kartkę z Węgier. Od tego czasu jednak tak wiele się tam zmieniło, że zeszłoroczny jego adres jest na pewno dziś nieaktualny, a większość jego znajomych wyjechała wiosną przez Jugosławię do Turcji. Na wszelki wypadek napisałem dziś do dra V., prosząc go o wiadomości o Pańskim znajomym i przesyłając mu Pańskie pozdrowienia. Niestety, od kilku tygodni korespondencja z Węgrami jest utrudniona przez cenzurę wystrzygającą z listów najciekawsze ustępy i pisać musimy ezopowym językiem.

Bardzo dziękuję za wiadomości od pani Marii [Czapelskiej]. Przed tygodniem wysłałem na jej adres przez bank nowy tysiąc (czwarty) escudów na te same cele żywnościowe^3. Jestem jej bardzo wdzięczny za łaskawe zajmowanie się tą sprawą.

W nadziei na dalszy rozwój naszej korespondencji łączę serdeczne pozdrowienia i wyrazy szacunku

Jerzy Stempowski

1       Tj. Stanisławem Vincenzem.

2       Aknaszlatina – wieś na Ukrainie Zakarpackiej; obecnie część miasta Sołotwyno w granicach Ukrainy.

3       Stempowski zamawiał przez Polski Czerwony Krzyż paczki dla rodziny i znajomych w kraju.

[2]

Lizbona, 22.10.[19]41

Dr Adam Zieliński

Szanowny Panie,

List Pański otrzymałem w ub. tygodniu, a dziś nadeszła kartka Pańska z 18-go. Natomiast zapowiedziany list z adresami nie doszedł, jak również przekaz. Na razie więc zlecenia Pańskie czekają. Co do posyłek Marka Żuławskiego^1, to swego czasu wysłał przez nas większą partię, ale ostatnio nic w tej sprawie od niego nie miałem. Piszę to dla pośpiechu, chociaż to zasadniczo referat Pii.

Widzę, że mamy wielu wspólnych znajomych, bo i Marek [Żuławski], i Wacław K[ościałkowski]2, i [Stanisław] Vincenz, i Karol Estr[eicher]3. I grasował Pan w Karpatach Wschodnich, które były i moją domeną, zwłaszcza zimą. Aż dziwne, że nie spotkaliśmy się nigdy w kraju.

Dziękuję Panu serdecznie za wiadomości o Ludwiku B[oguszu]4. Ogólnie te wiadomości doszły już do mnie poprzednio. Zależy mi natomiast na skomunikowaniu się obecnie i wierzę, że dzięki Pańskiemu łaskawemu pośrednictwu to się powiedzie.

Lecz wszystko to są sprawy drugorzędne, a do nawiązania kontaktu z Panem skłoniły mnie sprawy odmiennej natury. W pierwszym rzędzie chodzi mi o sprawy ukraińskie. Jak słyszałem, zajmuje się Pan tymi sprawami szczególnie i co ważniejsze – zna się Pan na nich. Ja mniej mogę kompetować[1] do znawstwa, ale sprawy te dotykają mnie zawsze silnie, gdyż pochodzę z najbardziej wschodniej części Małopolski Wschodniej (Buczackie) i mam dla tego problemu czysto osobiste zainteresowanie, ale i ustosunkowanie.

Ostatnio otrzymałem „od góry” pewne enuncjacje, które mnie poważnie zaniepokoiły, świadczą bowiem o mylnym – zdaniem moim – podejściu do sprawy. Nie wchodząc w szczegóły, podam tylko dwa zasadnicze twierdzenia, będące niejako punktem wyjścia dla całego rozumowania elaboratu. Po pierwsze, autor tych wywodów twierdzi, że: granice języka ukraińskiego nie pokrywają się z granicami zamieszkania ludności ukraińskiej i są od nich znacznie szersze; problem ukraiński na ziemiach polskich a problem ukraiński w ZSSR to są dwie różne rzeczy. Po drugie: że polityka polska ostatnich 20 lat doprowadziła nie tylko nominalnie, ale faktycznie do normalizacji stosunków polsko-ukraińskich w Polsce.

Obydwa te założenia uważam za najzupełniej błędne.

Odnośnie pierwszego, to twierdzę, że niezależnie od faktu, że poczucie narodowościowe ludności w bardzo wielu okolicach jest nieskrystalizowane, ludność ta, mówiąca językiem ukraińskim, związana z resztą uświadomionych Ukraińców mnóstwem wspólnych więzów, jest ludnością ukraińską. Zagadnienie ukraińskie, mimo wielu różnic, nawet bardzo istotnych, ma wiele podobieństwa do zagadnienia polskiego sprzed kilkudziesięciu lat. I my mieliśmy, a nawet mamy dziś jeszcze, obszary zamieszkałe przez niewątpliwych Polaków, którzy jednak się jeszcze nie obudzili, a których polskości się ze strony naszych przeciwników zaprzecza. I my byliśmy rozdarci na kilka części o różnej przynależności państwowej. I my żyliśmy w różnych warunkach: od liberalizmu austriackiego do ucisku pruskiego czy rosyjskiego. Jeśli podchodzimy do sprawy ukraińskiej, to sami między sobą powinniśmy patrzeć na nią trzeźwo, uczciwie i bez okłamywania siebie samych. Nie możemy przykładać – przynajmniej pro foro interno[2] – innej miary do siebie, a innej do drugich. Tego wymaga nie tylko etyka walki, ale przede wszystkim własny interes. Tylko bowiem obiektywna ocena może uchronić przed niespodziankami, rozczarowaniami i błędami w polityce naszej wobec przeciwnika.

Otóż podchodzenie do sprawy takie, jakie naszkicowałem Panu powyżej, jest moim zdaniem więcej niż niebezpieczne. Twierdzić, że Ukraińcy w Polsce a w ZSSR to dwie różne rzeczy, może tylko ktoś, komu to jest ze względów taktycznych wygodne, ale nie obiektywny sędzia. To jakbyśmy powiedzieli, że problem polski w Galicji a w Poznańskiem – przed 1914 – to dwie różne rzeczy. Problem ten sam, tylko przejawia się odmiennie.

Jeśli jednak to mylne podejście już jest błędem, to głoszenie, że stosunki nasze z Ukraińcami były znormalizowane, jest dla mnie niepojęte. To może głosić chyba ktoś, kto za te rzeczy był odpowiedzialny i boi się dziś następstw i sądu o swej polityce. Poza takim wypadkiem nie mogę zrozumieć, komu by na takim twierdzeniu mogło zależeć.

Śmiem twierdzić, że stosunki te zupełnie znormalizowane nie były. Nie były znormalizowane z dwu zasadniczych powodów. Po pierwsze dlatego, że myśmy nie dotrzymali całego szeregu zobowiązań, a po drugie dlatego, że stosunki te na takiej platformie, jaka była, w ogóle nie są do znormalizowania w sposób trwały.

Uważam, że choćby nam to było bardzo niemiłe, choćbyśmy starali się tego nie dostrzegać i świadomie chowali głowę w piasek, Ukraińcy jako naród samodzielny istnieją. Czy ich świadomość narodowa obudziła się pod wpływem propagandy niemieckiej, czy polityki austriackiej, czy też ma rzeczywiście przesłanki głębsze, to dla sprawy obojętne. Trzeba patrzeć na sam fakt jako taki.

W dzisiejszej epoce rozbujałych nacjonalizmów zwłaszcza nacjonalizm tak młody, tak niewyżyty jak ukraiński będzie dążyć i musi dążyć do własnego bytu państwowego. Mówiąc to, chcę stwierdzić tylko pewne nastawienie emocjonalne w narodzie, a nie precyzuję, czy i w jakiej formie państwo to powstanie.

Zgodnie z tym utrzymywanie w granicach Państwa Polskiego mniejszości ukraińskiej jest równoznaczne z utrzymywaniem elementu, który w samej swej istocie musi dążyć do wyodrębnienia się z naszej państwowości. Tego żadne układy, normalizacje czy ugody nie zmienią. Mieliśmy w Austrii ministrów Polaków, mieliśmy duże swobody, a jednak jako masa dążyliśmy zawsze do połączenia się z resztą Polaków w jedno własne państwo.

Dążyć do lojalnego pożycia Ukraińców w Polsce to znaczy albo chcieć, by wyrzekli się istoty swojej ukraińskości, albo godzić się na prowizoria, a nie na załatwienie trwałe.

Z tego wniosek oczywisty – pozbyć się Ukraińców z Polski. Jest to sprawa niezwykle trudna, gdyż z jednej strony usunięcie Ukraińców łączy się z zagadnieniem ustępstw terytorialnych, a z drugiej cały szereg względów nam na takie ustępstwa nie pozwala. Względy te są i historyczne, i emocjonalne, i strategiczne, i gospodarcze.

Mimo to nie waham się powiedzieć jasno, że bez ofiar i w tej dziedzinie nie zdoła się sprawy w sposób trwały i dla nas samych korzystny załatwić. Pewien kompromis, pewne ofiary są niestety niezbędne.

List ten jest za krótki, a sama rzecz bez odpowiednich podkładek nie byłaby poważna, więc nie chcę tu rzucać żadnych koncepcji ani projektów. Chodzi mi tylko o zasadę, o tezę: znormalizowanie zagadnienia ukraińskiego to wyeliminowanie Ukraińców z granic RP przede wszystkim drogą przesiedlenia i wymiany na ludność polską, nawet przy pewnych ofiarach terytorialnych.

Wymianę wyobrażam sobie w tej formie, że każdy, kto deklaruje się jako przynależny do narodowości ukraińskiej, musi opuścić kraj – zresztą bez żadnych szykan, bez wywłaszczania z majątku, bez okrucieństw w stylu niemieckim czy bolszewickim. Kto decyduje się na pozostanie w Polsce, decyduje się na spolszczenie. Spolszczenie to musi być stuprocentowe, a więc w dziedzinie pisma, kalendarza, religii etc., za czym unifikacja językowa pójdzie automatycznie. Na hodowanie sobie koni trojańskich nas nie stać.

Do takiego sformułowania naszego programu w tym rejonie skłaniają mnie jeszcze względy inne. W pierwszym rzędzie konieczność ześrodkowania wszystkich sił na odcinku zachodnim, który – wierzymy w to – będzie wymagać od nas olbrzymiej pracy regenerowania polskości. W drugim możliwości, jakie wyłaniają się na odcinku północno-wschodnim, bałtyckim. Jesteśmy za słabi, by w takich chwilach brać sobie jeszcze jeden orzech do zgryzienia, i to najtwardszy. Tym bardziej że pokonane Niemcy nie spoczęły ani na chwilę, by ten właśnie odcinek był w stałym fermencie [...].

Powiedziałbym jak Domejko czy Dowejko – „Bóg nas czy diabeł złączył, trzeba się rozłączyć”5. Gdy usuniemy – choćby bolesną dla obu stron operacją – źródło wiecznych tarć i fermentów, będziemy mogli mówić nawet o współpracy. Bez tego w żadne ugody nie wierzę.

A teraz prosiłbym Pana o koreferat. Proszę krytykować surowo. Podobno zna Pan sprawę od tej drugiej, zakordonowej strony. Ja politycznie z zagadnieniem nie stykałem się, ale przypadkowo znam szereg ludzi z młodego pokolenia ukraińskiego, Melnyk^6 inclu^7[3]. I choć ich uważam za przeciwników, nie lekceważę ich i nie zamykam oczu [...].

Łączę uściski dłoni oraz piękne pozdrowienia od nas obojga

Adam Zieliński

1       Marek Żuławski (1908–1985), malarz, pisarz; kuzyn Stempowskiego. W roku 1937 osiadł w Londynie. Korespondował ze Stempowskim. Fragmenty listów eseisty przytacza Żuławski w Studium do autoportretu (Warszawa 1980); przedruk w: Pan Jerzy. Śladami niespiesznego przechodnia. Opracował J. Timoszewicz. Biblioteka „Więzi”. Warszawa 2005.

2       Wacław Zyndram-Kościałkowski (1905–1979), dyplomata, pisarz, znajomy Stempowskiego z okresu dwudziestolecia. Po ucieczce z francuskiego obozu koncentracyjnego w roku 1943 Kościałkowski zatrzymał się w Muri pod Bernem, gdzie urządził go Stempowski. Zob. wspomnienie o eseiście pióra Zyndram-Kościałkowskiego Na śladach niespiesznego przechodnia, „Wiadomości” 1970, nr 12/13; przedruk w: Pan Jerzy. Śladami niespiesznego przechodnia, dz. cyt., s. 150–152. Zob. też: Listy Jerzego Stempowskiego do Janiny i Wacława Kościałkowskich. Opracował W. Lewandowski, „Archiwum Emigracji” 2000, z. 3, s. 131–167.

3       Karol Estreicher (1906–1984), historyk sztuki, bibliograf, diarysta; prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego. W czasie wojny przebywał w Anglii. W roku 1945 wrócił do Polski.

4       Zob. przypis 1 do wprowadzenia Adama Zielińskiego.

5       „Bóg nas czy diabeł...” – cyt. z Pana Tadeusza, IV, w. 901.

6       Andrij Melnyk, Андрій Мельник (1890–1964), polityk ukraiński, oficer armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. W roku 1917 współtworzył formację Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych (Українські Січові Стрільці) w składzie armii austro-węgierskiej. Od roku 1922 przebywał w Galicji Wschodniej jako komendant krajowy tajnej Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (Українська Військова Організація), która stawiała sobie za cel budowę niepodległej Ukrainy. Była finansowana i kontrolowana przez wywiad niemiecki. W Niemczech szkolono licznych agentów i dywersantów. UWO dokonywała aktów sabotażu (niszczenie infrastruktury komunikacyjnej, mienia publicznego i prywatnego) oraz terroru (zamachy i zabójstwa, napady, podpalenia), prowadziła działalność szpiegowską na rzecz Niemiec. W roku 1924 Melnyk został uwięziony i skazany na 5 lat. Zwolniony w roku 1928, udzielał się w ukraińskich organizacjach społecznych, pracował jako inżynier leśnik, nie zaniedbując aktywności politycznej. Współtworzył w roku 1929 tajną Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (Організація Українських Націоналістів) i należał do jej kierownictwa. Ideologia OUN zawierała w sobie elementy faszyzmu i totalitaryzmu i nawiązywała do programu nacjonalistycznego Dmytro Doncowa (Дмитро Донцов) wyłożonego w książce Nacjonalizm (1926). Głosił on, że najwyższą wartością jest naród, a najważniejszym celem jest zdobycie suwerennego państwa. Dla Doncowa naród był gatunkiem, który walczy o byt, tępiąc inne słabsze gatunki. Na czele narodu ukraińskiego Doncow widział „wodza nacji”, kierującego tzw. mniejszością inicjatywną, która realizowała cele narodowe, stosując „twórczą przemoc” wobec większości wspólnoty. Nie obowiązywały żadne ograniczenia etyczne. Doktryna nacjonalistyczna została przyjęta na I Kongresie Ukraińskich Nacjonalistów w roku 1929. W przyszłym państwie ukraińskim miał zostać wprowadzony prawicowy ustrój totalitarny. Partie polityczne byłyby zakazane, rządy miała sprawować obejmująca cały naród ukraiński Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. W roku 1938 Melnyk po śmierci szefa OUN Jewhena Konowalca (Євген Коновалець), którego był szwagrem, został przywódcą organizacji. Na przełomie 1939/1940 nastąpił w OUN rozłam. Obie frakcje deklarowały te same cele, ale różniły się co do taktyki. Młodzi, którym przewodził Stepan Bandera, Степан Бандера (1909–1959), przygotowywali powstanie na Ukrainie Zachodniej, które miało spowodować zbrojną interwencję niemiecką. Planowali zaangażować w wojnę fińsko-sowiecką i rozwinąć w Stanach Zjednoczonych i Szwajcarii akcję propagandowo-agitacyjną na rzecz ukraińskiego ruchu niepodległościowego. Działalność stronników Bandery charakteryzowała się dynamizmem i rozmachem, co wysoko ceniła wspierająca ich Abwehra. Banderowcy działali nie tylko w GG i w Niemczech, lecz i na Ukrainie Zachodniej, gdzie od grudnia 1939 roku prowadzili akcję dywersyjno-wywiadowczą. Melnykowcy podjęli walkę na Wschodzie dopiero po agresji niemieckiej na Związek Sowiecki. Stronnicy Melnyka tworzyli w Generalnym Gubernatorstwie jawne komórki organizacyjne. Powołali i rozbudowali Ukraiński Komitet Centralny (Український центральний комітет) z siedzibą w Krakowie, gromadzili zwolenników i szkolili kadry, które miały w przyszłości opanować administrację i policję pomocniczą na Ukrainie aż po Kijowszczyznę. W rezultacie rozłamu powstały dwie organizacje: OUN-M (melnykowcy) i OUN-R (frakcja rewolucyjna). Niemcy wspierali obydwie, ale traktowali je całkowicie instrumentalnie, nie zamierzając w najmniejszym stopniu realizować ich celów politycznych.

Melnyk nawiązał ścisłą współpracę organizacyjną z Abwehrą jeszcze przed wojną w przekonaniu, że Niemcy czynnie poprą ukraińskie aspiracje niepodległościowe. Współpracę tę kontynuował mimo braku korzyści politycznych. Na początku 1944 roku został aresztowany za krytykę polityki hitlerowców wobec Ukraińców i internowany w Sachsenhausen. Po wojnie osiadł w Luksemburgu. W roku 1959 wysunął projekt zwołania światowego kongresu Ukraińców. Zob. też przypis 7 do listu do Jeremiego Stempowskiego.

[3]

Muri, 30 X 1941

Rainweg 30

Szanowny Panie,

Serdecznie dziękuję za list z 22 X. Widzę, że nasza korespondencja zapowiada się b. interesująco, bo poruszył Pan zagadnienia, którymi całe życie się zajmowałem, ale o których nie miałem z kim rozmawiać. Zwłaszcza w ostatnich 15 latach panowała u nas pod tym względem całkowita odmowa myślenia. Nawet tacy ludzie jak Henryk Józewski i Piotr Borkowski^1 czuli się zmęczeni samotnym i bezpłodnym myśleniem i chętnie mówili o czymś innym. Głównymi więc rozmówcami byli dla mnie w tym czasie Ukraińcy różnych odcieni, bo wśród nich jest jeszcze więcej odmian niż wśród Polaków i Żydów.

Okres porozbiorowy zostawił pod tym względem znacznie bogatszą spuściznę. Trudno nawet wyliczyć wszystkie poglądy na sprawy ukraińskie, jakie w XIX wieku wypowiadano i nawet podtrzymywano z bronią w ręku. Skrajnym przeciwnikiem Pańskim byłby w owych czasach Michał Czajkowski^2 (Sadyk Pasza, mąż Ludwiki Śniadeckiej^3), który uważał się wreszcie za Kozaka, chciał wszystkich Polaków przerobić na Kozaków i stolicę Polski przenieść do Owrucza^4. W swoim czasie pogląd ten liczył tak wielu zwolenników, że sami jego zbrojni protagoniści stworzyli w Turcji dwie brygady. Był wśród nich i Ryszard Berwiński^5. Sam A. Mickiewicz skłaniał się do tej koncepcji i w tej fazie swej ewolucji właśnie umarł na cholerę. Wojsko Sadyka Paszy składało się w znacznej części ze szlachty, przeważnie drobnej, na Ukrainie.

Przypominam sobie dziś ten epizod, bo towarzyszył mu wśród emigrantów rozłam zupełnie podobny do ostatniego rozłamu londyńskiego^6. Jedni mówili (było to podczas wojny krymskiej), że do Polski droga prowadzi tylko przez Zachód, drudzy, że przez Ukrainę i Morze Czarne, a nawet Kaukaz. Do tego samego rozdroża emigracja obecna może przyjść w najbliższych miesiącach.

Dziwne jest myśleć, jak daleko Polska cofnęła się na Zachód, nawet od czasów Sadyka Paszy. Naprzód do granicy ryskiej^7, a potem, głównie w wyobraźni swych obywateli, aż do ostatnich granic etnograficznych, do Bugu i Sanu. Oczywiście jest to tylko gra wyobraźni i kwestia konwencji, bo np. dla endeków i ozonowców^8 nie tylko ludność prawosławna Polesia jest obca, ale i ja także nigdy nie byłem Polakiem, ale żydo-masonem^9 i mnie też chętnie zostawiono by po tamtej stronie jakiejś nowej granicy.

Tymczasem odepchnięci traktatem ryskim Polacy nie wszyscy wrócili do Polski ani też inaczej nie znikli z oblicza ziemi ukraińskiej, ale zostali i nawrócili się na komunizm. Katolickie wychowanie i endecka orientacja drobnej szlachty niewiele widać zaważyła. Być może nasz współczesny nihilizm narodowy sprzyja nawet tego rodzaju nawróceniom. Jeżeli otworzy Pan sowiecką statystykę ludności z 1924, zobaczy Pan, że na prawobrzeżnej Ukrainie^10 po exodzie 1917–19 Polaków na pozór mało ubyło, a w moich okolicach (Winnica), gdzie drobna szlachta pozostała, liczba ich nawet znacznie wzrosła. W zaściankach polskich statystyka wykazuje 50% komunistów, w sąsiednich wsiach ukraińskich 0,3%. Dawni stypendyści mego dziada^11 ze szlachty zagrodowej są wszyscy komisarzami rejonowymi i znaczna część administracji sowieckiej była do niedawna w ich rękach. Kołchozy wydają się nawet pomysłem wyszłym z głowy b. ekonomów, karbowych i gorzelanych, którzy w nowym ustroju pozostali jedyni na swych dawnych stanowiskach. Ponieważ drobna szlachta stała się tam grupą uprzywilejowaną, wiele drobnej szlachty prawosławnej wróciło w Sowietach do polskości. W 1927 jeden zbiegły stamtąd szlachcic opowiadał mi, że we wsi Radziejowce, gdzie mieszkało 3000 Radziejowskich już po polsku niemówiących w końcu XIX wieku, otwarto w 1926 szkołę polską, w której mój rozmówca widział 62 dzieci, chcących się uczyć na Polaków-komunistów. W razie wymiany ludności Ukraina chciałaby nam oczywiście oddać za wszelką cenę całą tę szlachtę zagrodową, która dała się tam wszystkim we znaki i liczy ładnych kilka dziesiątków tysięcy prawowiernych komunistów i stalinistów, przyzwyczajonych do komenderowania, zajmowania posad i bronienia ich z zawziętością wyrobioną w wojnie cywilnej. Bardzo jestem ciekawy, jak ta cała dziwna Polonia wita dziś prof. Kota^12i jak z kolei ustosunkuje się do Rundstedta^13.

Nasz Kasprzycki, pochodzący sam z takiego zaścianka na Wołyniu (Kobylno koło Włodzimierza)14, naśladował te wzory sowieckie, chcąc zapewne stworzyć o kilkaset kilometrów dalej na Zachód nową kozaczyznę i pretorianów tzw. régime’u majowego. W tym była nawet pewna myśl, kiedy piłsudczycy zaczęli kupować majątki na Kresach. Bywałem nieraz w Berezowie (między Delatynem i Kosmaczem^15), gdzie Kasprzycki robił swe pierwsze eksperymenty na tym polu. Wydały one tak żywe skutki, że nawet w biały dzień trzeba było chodzić ostrożnie przez tamte strony, trzymając się ukraińskiej strony wsi, gdzie ludność była spokojniejsza.

Ale wszystko to jest tylko malowniczym fragmentem, o którym piszę na razie dla próby pióra. Za kilka dni napiszę dłuższy list, starając się metodycznie wypowiedzieć i na ten obszerny i zawiły temat.

Tymczasem najserdeczniejsze pozdrowienia przesyłam szczerze oddany

Jerzy Stempowski

P.S. Reklamowałem w banku mój przekaz na 1000 esc. z 1 X [19]41. Mówiono mi, że przekazy listowne chodzą nieraz po miesiącu. Mój list wysłany w tejże sprawie parę dni później z listą adresatów był polecony i przyjdzie zapewne też z opóźnieniem. Jutro wyślę nowy przekaz, już na Cz[erwony] Krzyż, według wskazówek pani Marii.

Załączam list od matki dla Andrzeja Vincenza^16 (P.O. Box 260/15 E.C. 1) z prośbą o łaskawą reekspedycję.

1       Piotr Dunin-Borkowski (1890–1949), działacz państwowy, polityk związany z ruchem konserwatywnym. W 1atach 1927–1928 był wojewodą lwowskim, następnie poznańskim. Program ukraiński obozu belwederskiego określał mianem „polityki uczuć”; sam dążył do porozumienia z przywódcami ukraińskimi i współdziałania w konkretnych sprawach. Był zwolennikiem tzw. asymilacji państwowej, tj. akceptacji przez mniejszości narodowe wspólnego państwa. Postulował przyznanie Ukraińcom autonomii kulturalnej, równouprawnienie języka w urzędach, likwidację utrakwizmu w szkolnictwie (zob. przypis 3 do listu Stempowskiego z 30 sierpnia 1942 roku).

2       Michał Czajkowski, Sadyk Pasza (1804–1886), powieściopisarz, działacz polityczny na emigracji. Przywiązanie do tradycji kozackiej wyniósł z domu, gdzie przechowywano pamięć o pokrewieństwie z hetmanem kozackim Brzuchowieckim; trzech stryjów Czajkowskiego służyło w chorągwiach kozackich. Walczył w powstaniu listopadowym. Na emigracji napisał swe ukraińskie powieści (Powieści kozackie, Wernyhora, Owruczanin i in.), które przyniosły mu europejską sławę. Od roku 1841 był agentem Hotel Lambert w Konstantynopolu, gdzie się odznaczył. Tu spotkał Ludwikę Śniadecką. Zagrożony wydaleniem z Turcji, przyjął islam. Marzył o Polsce szlachecko-kozackiej pod berłem A. Czartoryskiego, dla siebie rezerwował godność hetmana kozaczyzny. Podczas wojny krymskiej wystawił, częściowo własnym sumptem, sześć sotni kozackich, nad którymi objął komendę. Dzielnie stawał pod Silistrią i pierwszy wkroczył do Bukaresztu. Na początku 1855 roku mógł przejść Prut i wkroczyć na Ukrainę, do czego zachęcali go Turcy, a pośrednio Napoleon III. Zabrakło mu jednak wiary w siły Polski i Ukrainy, zląkł się też odpowiedzialności. Po wojnie zatrzymał oddział kozacki na służbie tureckiej, służyło w nim jednak niewielu Polaków. Popadł w ostry konflikt z emigracją, zbliżył się do tureckiego stronnictwa reakcyjnego, począł sympatyzować z Rosją. Do powstania styczniowego odniósł się obojętnie; utrudniał swym żołnierzom wymarsz do Polski, mimo że władze tureckie były mu przychylne. W roku 1871 zdecydował się wrócić do Rosji. Uważał, że bez pomocy Francji napoleońskiej grozi Polsce germanizacja, należy więc „oderwać się od Zachodu, a wrócić do Wschodu, gdzie było nasze rodowe miejsce”. Z daru cesarskiego kupił folwark Borki na lewobrzeżnej Ukrainie, gdzie zamieszkał z rodziną. Gdy w roku 1877 Turcja przestała mu wypłacać emeryturę, a żona go porzuciła, zamieszkał w chacie chłopskiej w Parchimowie. Po śmierci wiernego adiutanta popadł w niedostatek. Odebrał sobie życie strzałem z pistoletu.

3       Ludwika Śniadecka (1802–1866), działaczka społeczna, córką Jędrzeja Śniadeckiego, młodzieńcza, nieodwzajemniona miłość Juliusza Słowackiego, upamiętniona w korespondencji i utworach poety. W 1842 roku poznała w Turcji Michała Czajkowskiego (Sadyka Paszę). Po przejściu na islam została jego żoną i wspierała go ofiarnie w działalności politycznej, między innymi w zakładaniu Adampola – polskiej osady w okolicach Stambułu. Została pochowana w Adampolu.

4       Owrucz, miasto na Wołyniu wschodnim.

5       Ryszard Berwiński (1819–1879), poeta romantyczny, polityk, żołnierz. Wywodził się z ziemi Średzkiej w Wielkopolsce. Po klęsce ruchów niepodległościowych lat 1846–1848 i krótkim epizodzie posłowania do sejmu pruskiego wyruszył do Konstantynopola, by się zaciągnąć do formacji sułtańskich Czajkowskiego. Po wojnie krymskiej pozostał w formacjach polskich w armii tureckiej, pokładając w nich pewne nadzieje. Do końca lojalny wobec Czajkowskiego, bronił nawet jego pojednania z Rosją. Umarł w nędzy w Konstantynopolu.

6       Po agresji Niemiec na Związek Sowiecki stał się on cennym sojusznikiem Anglii. Dążyła ona do normalizacji stosunków polsko-sowieckich, zerwanych przez Moskwę deklaracją z dnia 17 września 1939 roku. W lipcu 1941 roku Polska i ZSSR zawarły układ (zwany układem Sikorski–Majski) przywracający stosunki dyplomatyczne i zapowiadający sformowanie armii polskiej w Związku Sowieckim. Układ stanowił, że pakt Ribbentrop–Mołotow z sierpnia 1939 roku traci ważność. Zapowiadał „amnestię” dla więzionych i zesłanych obywateli polskich. Nie było jednak mowy o przywróceniu granicy wschodniej Rzeczpospolitej, choć gen. Sikorski i jego zwolennicy twierdzili, że jest inaczej. Przeciwnicy układu zarzucali premierowi ustępliwość, naiwność i brak dbałości o interes państwa. Część Rady Ministrów (m.in. minister spraw zagranicznych August Zaleski) podała się do dymisji. W opozycji było SN i PPS, a także kadra oficerska i większość emigracyjnej inteligencji (m.in. Stanisław Mackiewicz, Mieczysław Grydzewski, Zygmunt Nowakowski, Jan Lechoń, Ignacy Matuszewski). Spór o formułę polityki wobec ZSSR pogłębiał się i kulminował w listopadzie 1944 roku, kiedy ówczesny premier Stanisław Mikołajczyk złożył dymisję wobec odrzucenia przez rząd RP linii Curzona jako granicy ze Związkiem Sowieckim.

7       Tj. ustalonej w traktacie ryskim w 1921 roku linii wytyczającej wschodnią granicę Polski.

8       OZN – Obóz Zjednoczenia Narodowego – utworzona przez władze w roku 1937 masowa organizacja społeczna i polityczna, której program zakładał przebudowę ustroju Polski w duchu totalitarnym.

9       Stempowski gardził antysemityzmem, czemu dawał wyraz publicznie. Należał też do masonerii do samorozwiązania polskiego wolnomularstwa w roku 1938 (loża Kopernik, Wielka Loża Narodowa Polski). W numerze 9 „Prosto z Mostu” w 1937 roku ukazał się wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Polska wybuchła w roku 1937:

Od tych Stempowskich, od tych „znawców”

milszy nam sąd warszawskich krawców,

ślusarzy, zdunów, prostych bab.

I oni słowa nasze pochwycą,

nie recenzenci idiotyczni;

w Polsce będzie pachnieć pszenicą,

nie intelektem rabinicznym

[...]

Na tych, co biorą wodę w usta,

na czytelników wuja Prousta,

na skamandrytów, na hipokrytów,

kalamburzystów rozmaitych

ześlij, zepchnij, Aniele Boży,

Noc Długich Noży.

10       Ukraina Prawobrzeżna, Правобережна Україна – część Ukrainy Naddnieprzańskiej położona na zachodnim brzegu Dniepru. Szebutyńce, Huta Czernielowiecka i Winikowce Stempowskich leżały w powiecie kamienieckim, w tej części byłego województwa podolskiego (guberni podolskiej), która do Ukrainy Prawobrzeżnej już nie należała.

11       Hubert Stempowski, ziemianin; gospodarował w Hucie Czernielowieckiej na Podolu. Na temat postępów komunizmu wśród potomków polskiej szlachty zagrodowej na Podolu zob. esej pisarza Słowo między zdobnictwem a służbą, w: J. Stempowski, Szkice literackie. Tom 2: Klimat życia i klimat literatury 1948–1967. Wybór i opracowanie J. Timoszewicz. SW „Czytelnik”, Warszawa 2001, s. 305–315.

12       Stanisław Kot (1885–1975), historyk, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego; działacz polityczny (PSL) i państwowy. Był bliskim współpracownikiem premiera Wł. Sikorskiego, w czasie wojny ambasador w ZSSR, minister stanu. Stempowski przesyłał Kotowi informacje o sytuacji w kraju (zob. niżej, s. 237–274).

13       Gerd von Rundstedt (1875–1953), feldmarszałek niemiecki; dowodził oddziałami Wehrmachtu w kampanii letniej 1941 roku na Ukrainie.

14       Tadeusz Kasprzycki (1891–1978), generał dywizji WP, legionista, działacz państwowy (urodzony w Warszawie); wiceminister i minister spraw wojskowych w latach 1934–1939. Był prezesem Towarzystwa Przyjaciół Huculszczyzny założonego m.in. dla podtrzymywania separatyzmu regionalnego Hucułów zaprzeczających swej przynależności do narodu ukraińskiego. Kasprzycki inicjował również akcję tzw. repolonizacji szlachty zagrodowej. W roku 1935 wojsko rozpoczęło tworzenie kół szlachty zagrodowej; najpierw w b. Galicji Wschodniej, następnie na Wołyniu. „Celem akcji – pisał Adolf Bocheński – miało być przyciągnięcie do polskości szeregu chłopów ruskich przez wmawianie im, że są szlachcicami polskimi”. W roku 1939 Związek Szlachty Zagrodowej liczył 41 tys. członków. Władze wojskowe (zwłaszcza oficerowie KOP) wywierały presję na chłopów wołyńskich, by przechodzili z prawosławia na katolicyzm. W ten sposób usiłowano „podwyższyć” odsetek Polaków w województwie wołyńskim do 30%. Ukraińcy stawili zdecydowany opór przede wszystkim w postaci bojkotu gospodarczego, ale również terroru: podpalano zagrody członków Związku Szlachty Zagrodowej, niszczono plony, bito. Podjęto próby organizacji ruchu ukraińskiej szlachty zagrodowej. We wrześniu 1939 roku Kasprzycki ewakuował się wraz z rządem RP do Rumunii, skąd dopiero w 1944 przedostał się na Zachód. Osiadł w Kanadzie.

15       Miasto Delatyn położone było w powiecie nadwórniańskim, w województwie stanisławowskim. Wieś Kosmacz znajdowała się w tym samym województwie, w powiecie kołomyjskim.

16       Andrzej Vincenz (1922–2014), syn Stanisława Vincenza z drugiego małżeństwa z Ireną z Eisenmannów. Po ucieczce w marcu 1940 roku z okupowanej przez Sowiety Polski Andrzej przedostał się na Zachód i wstąpił do Wojska Polskiego. Był żołnierzem 1 Dywizji Pancernej i przeszedł z nią szlak bojowy od Normandii do Wilhelmshaven w Niemczech. Po wojnie studiował filologię romańską i slawistykę na Sorbonie. Ostatecznie jako swoją specjalność wybrał językoznawstwo. Doktoryzował się na podstawie tezy o antroponimii huculskiej: Traité d’anthroponymie houtzoule (wyd. Wilhelm Fink. München 1970). Był profesorem Uniwersytetu w Heidelbergu i Uniwersytetu Georga-Augusta w Getyndze. Interesował się również poezją polskiego baroku, czego owocem była antologia Helikon sarmacki. Wątki i tematy polskiej poezji barokowej. Ossolineum. Wrocław 1989). Publikował od początku lat pięćdziesiątych w „Kulturze” Jerzego Giedroycia pod własnym nazwiskiem i pod pseudonimami Jan Torosiewicz i Abraham Andes pisał na tematy ukraińskie, białoruskie i żydowskie. Był orędownikiem pojednania polsko-ukraińskiego.

[4]

Lizbona, 14.12.[19]41

Szanowny i Drogi Panie,

Już trzy tygodnie upłynęły od chwili otrzymania Pańskiego listu z 30 X, który nadszedł tu 24 XI. Nie odpisałem zaraz, bo w liście tym wspomniał Pan „za kilka dni napiszę dłuższy list”. Czekałem na ten zapowiedziany list niecierpliwie, ale albo zajęcia przeszkodziły Panu w napisaniu go, albo gdzieś zaginął, co byłoby szkodą niepowetowaną.

Mimo tego rozczarowania dziękuję Panu bardzo już za to, co Pan napisał, co jednak jest doskonałym substratem do przemyśliwania na interesujący nas temat. Jakkolwiek nie sformułował Pan wyraźnie swego stanowiska, to jednak cytując myśli innych, zajął je Pan – sądzę – dość wyraźnie. Z przykrością stwierdzam, że stanowiska nasze są odmienne, choć właściwie jest to dobrze, bo inaczej nie mielibyśmy sobie nic do powiedzenia. A tak każe mi się Pan wysilać, by Pana choć w części przekonać.

Przypuszczam, że czytał Pan książkę o Ludwice Śniadeckiej^1 i stąd refleksje o Sadyku Paszy. Ale dobrze, że Pan o to zaczepił, bo zdaje się, że w podejściu historycznym do zagadnienia leży „błąd” (tak ja to nazywam) w podchodzeniu do całej sprawy u wielu ludzi. Otóż wydaje mi się, że błędnym jest podchodzenie do sprawy od strony naszych praw do Ukrainy. Argumenty historyczne, w wielu wypadkach słuszne, w równie wielu prowadzą do błędów, krzywd i absurdów. Austria na podstawie argumentów historycznych anektowała swego czasu południowe ziemie polskie. Do absurdu doprowadza roszczenia historyczne hitleryzm, powołując się na obecność plemion germańskich na ziemiach polskich (à propos: czy zwrócił Pan uwagę na berliński odczyt Franka o Herrschaftsanspruch niemieckim do Weichselraumu?2). Argument historyczny jest dobrym argumentem polemicznym, argumentem wobec trzecich – zwłaszcza wobec nieorientujących się zbyt dobrze w rzeczywistości – ale nie jest potrzebny do dyskusji wewnętrznej, między swoimi. Obaj wiemy, co Polska robiła na swym Wschodzie, i tu różnic być nie może, natomiast różnimy się – jak wyczuwam – w wyciąganiu z tego wniosków.

Nie rozwijam szerzej bardzo ciekawej zresztą sprawy komunistów w polskich zaściankach. Nigdy się z tym problemem nie zetknąłem, ale zdaje mi się, że to raczej temat uboczny, niewpływający na całość naszych rozważań.

Nie dostałem Pańskiej repliki na moje tezy, więc nie będę ich powtarzać. Zdaje mi się jednak, że choćby doświadczenia roku 1939 każą nam być pełnymi realistami. Trzeba dostosowywać plany do możliwości, wyzbyć się nierealnych snów o mocarstwowości, jeśli się nie ma po temu sił. Zależnie od tego, z jakich stron Polski kto pochodzi, głosi się ekspansję na wschód, zachód, północ, południe: po Odrę, po Inflanty, po Dniepr, po Dunaj. Tym daleko nie zajedziemy. Trzeba zrobić sobie jakiś porządek, jakąś hierarchię postulatów. Otóż uważam za najważniejsze uporządkowanie zachodu. Sądzę, że i Pan się na to zgodzi. Należymy do świata zachodniego i z zachodu wypychać się dać nie możemy.

Nie podzielam zdania, jakie tu zasłyszałem: „Po co się pchać na Zachód, gdzie ciasno, skoro na Wschodzie tyle miejsca”. Zachód to ujście Wisły, bez którego żyć nie możemy, i zabezpieczenie tego ujścia w odpowiedni sposób.

Mam wrażenie, że różnice między nami zaczną się dopiero tutaj, gdy powiem, że nie stać nas na równoczesne porządkowanie i zachodu, i wschodu. I na politykę siły, na politykę ekspansji, na narzucanie naszych koncepcji na wschodzie nas dziś nie stać, o ile nie będziemy mieli w tym kierunku zgody elementu miejscowego. Nie wykluczam, że możemy rolę na wschodzie odgrywać, ale tylko na zasadzie rzeczywistego porozumienia, a nie narzucania i siły. A porozumienie wymaga uznania równorzędności partnera i wyzbycia się kompleksu wyższości, praw historycznych itp. obciążeń. Jest to program rezygnacji, ale zdaniem moim jedynie realny. Ze 150 lat niewoli, z emancypacji elementu miejscowego, z klęski ostatniej musimy wyciągnąć wnioski.

Idąc po linii myślowej Sadyka Paszy, stając na stanowisku, że wszyscy jesteśmy kozakami, czyli innymi słowy, że my i oni to jedno, musimy dążyć do jednego państwa od Odry po Kaukaz. To piękne i śmiałe, ale i nierealne. Sięganie po Ukrainę to śmiertelny cios w Moskwę, która potrafi nam wtedy sprowadzić na kark Niemców. Pomijam już takie konsekwencje jedności jak Ukrainiec na fotelu prezydenckim czy premierowskim. Osobiście zgodziłbym się może na zasadę, że Polska ma być państwem narodowościowym, w którym wszystkie narodowości są równouprawnione, ale czy Pan sądzi, że coś takiego jest w ogóle realne? Zdaje mi się, że to są rojenia, które papier zniesie, ale o których w ogóle nie można mówić serio [...].

Z chwilą gdy odrzucimy koncepcje państwa wspólnego (obojętne, czy to będzie unia, federacja czy jeszcze inna forma), zjawia się problem mniejszości ukraińskiej w łonie państwa polskiego.

Nie będę się ograniczać do argumentu najłatwiejszego, choć w pełni wystarczającego, że w lojalność Ukraińców w Polsce nie wierzę. Nie wierzę przede wszystkim dlatego, że żądać od kogokolwiek, by wyrzekał się dążenia do połączenia się z resztą narodu, jest żądaniem renegacji i na tym budować nie można. Mniejszość nielojalna, mniejszość dążąca do wyzwolenia się z ram państwowych to mniejszość dybiąca na chwile słabości państwa, spiskująca z wrogiem zewnętrznym, to koń trojański we własnym domu: piąta kolumna – jednym słowem Ukraińcy z roku 1939^3. Zgodzi się Pan ze mną, że nas na taki eksperyment drugi raz nie stać i że lepszy dom mniejszy, w którym jestem sam, niż większy, w którym mam niepewnych, spiskujących, wrogo wobec mnie usposobionych domowników.

To jest zasadnicza rzecz. Mniejszość jest luksusem, na który sobie pozwolić nie możemy. Chodzi o pozbycie się mniejszości nawet kosztem ofiar. A sprawa zupełnie inna, czy po dokonanym rozdziale „od stołu i łoża”, po usunięciu płaszczyzn tarcia, będziemy żyć w zgodzie czy nie. Zależy od mądrości mężów stanu obu narodów, jak się te przyszłe stosunki ułożą. [...]

Zdaje mi się, że nazizm, nawet wypleniony, wprowadzi do mentalności europejskiej szereg nowych pojęć i haseł, które przetrwają. Sądzę, że jednym z nich będzie hasło klare Volkstumgrenzen[4]. Obie strony mają w tym interes, choć każda go inaczej rozumie i inną ciągnie granicę. Hitler realizuje ten rozdział tylko kosztem drugich. Ewolucja pójdzie w tym kierunku, że rozdział będzie prowadzony kosztem obu stron i na benefis obu stron. Ale narody do jasnego rozgraniczenia dążą. W tym jasnym rozgraniczeniu widzę gwarancję usunięcia przyczyn wielu tarć i nieporozumień, które przysłaniały ważniejsze rzeczy, wspólne korzyści i konieczności. Właściwie tej jednej tezy bronię. [...]

Kończę, bo list rozrósł się niepomiernie. Sądzę, że mógłby Pan pozbyć się swych uprzedzeń co do poczty lotniczej z czystym sumieniem. Pewne ryzyko niedyskrecji może i istnieje, ale tak samo i przy komunikacji zwykłej. Niedawno widziałem właśnie list nielotniczy otwierany w Barcelonie. A czy nie ma Pan dostępu do walizy dypl.?

Dłoń ściskam serdecznie i świąt pomyślnych życzę.

Adam Zieliński

1       Mowa o książce Marii Czapskiej Ludwika Śniadecka. Biblioteka Polska, Warszawa 1938.

2       Hans Frank (1900–1946), działacz NSDAP; prawnik. W latach 1939–1945 generalny gubernator części okupowanych ziem polskich, z których utworzono tzw. Generalne Gubernatorstwo; zbrodniarz wojenny. Wspomniany odczyt uzasadniał niemieckie prawo do panowania nad dorzeczem Wisły (Weichselraum).

3       Zob. przypis 4 i 5 do listu do Aleksandra Ładosia, w niniejszym tomie s. 137–139.

[5]

Muri bei Bern, maj 1942

Thunstr. 15

Szanowny Panie,

Od wielu miesięcy już jestem Pańskim dłużnikiem w korespondencji, która się tak interesująco zaczęła. Niestety okoliczności zmusiły mnie do długiego milczenia. Okazało się mianowicie, że moje listy wysyłane w stronę zachodnią były przetrzymywane we Francji i z komentarzami władz lokalnych wędrowały do wyższych instancji. Kiedy się – czystym przypadkiem oczywiście, dzięki rewizji zrobionej w poszukiwaniu moich listów – o tym dowiedziałem, powziąłem obawę, aby moja korespondencja nie zaszkodziła osobom pisującym do mnie z kraju. Musiałem więc przez dłuższy czas powstrzymać się od wszelkiej korespondencji, aż do chwili wyjaśnienia tolerancji władz w kraju na moją osobę i moje listy. Było to tym bardziej wskazane, że w początku tego roku kilku moich przyjaciół utraciło życie czy resztę swobody. Okazało się jednak, że władze nie przypisują najmniejszego znaczenia temu, co my tu o nich myślimy i co jest przedmiotem naszych dyskusji i rozważań tak długo, dopóki nie wychodzimy poza rozmowy i czernienie papieru. W swej gotowości do usług czynniki francuskie przekroczyły to, czego od nich żądano. Dieu n’en demande pas tant[5], jak mówi francuskie przysłowie. Dziś mogę więc przyjąć, że kompetentne władze zajęły w stosunku do moich listów stanowisko, które niegdyś Martialis sformułował w ten sposób: INNOCUOS CENSURA POTEST PERMITTERE LUSUS[6]. Po wyjaśnieniu tych okoliczności preliminowanych, podejmuję naszą korespondencję tam, gdzie uległa przerwie, i chciałbym też podzielić się z Panem myślami, jakie tu mi w samotności przychodziły na tematy ukraińskie.

Niestety, nie rozporządzam niczym podobnym do programu politycznego i im więcej o tym myślę, tym mniej widzę punkt wyjścia do sformułowania takiego programu, zwłaszcza w obecnym stanie rzeczy na Wschodzie Europy. Dzięki temu myśli moje wydadzą się Panu na pewno wodniste i nazbyt ogólnikowe. Będą to miarkowania prostego wieśniaka – мірковання простого селянина – jak mówią Ukraińcy. Zacznę je, według rad Arystotelesa, od ich strony najbardziej ogólnej, szukając w tym przynajmniej czegoś pewnego.

*

Ponieważ zagadnienie ukraińskie przybrało najbardziej ostrą formę w Galicji, przyzwyczailiśmy się patrzeć na nie jako na zagadnienie lokalne, galicyjskie lub co najwyżej polskie, do rozwiązania miejscowymi środkami. Mało kto brał pod uwagę, że zagadnienie to istnieje także w skali europejskiej i posiada tam nieco odmienny wygląd.

Powyższa omyłka perspektywy była zresztą wspólna wszystkim Europejczykom okresu 1919–1939. W tym czasie bowiem nastąpiła powszechna parcelacja Europy. W XVIII i XIX wieku Europa posiadała znaczny zasób wspólnych pojęć, od których odbiegał tylko dwór petersburski, ale już nawet nie jego poddani. W ciągu ostatniego ćwierćwiecza cywilizacja europejska utraciła swą jednolitość i rozbiła się na trzy strefy: bolszewicką, faszystowską i zachodnią. Ludy zamknęły się w swych granicach nie przyjmując ani towarów, ani wiadomości zagranicznych. Z tej aberracji umysłowej powstały dziwolągi w rodzaju linii Maginota, mocarstwowości Polski itd.

Europa tego okresu przypominała widzianą kiedyś przeze mnie na Polesiu wieś Małe, Średnie i Wielkie Skoworodki, ciągnącą się wzdłuż zalewnych łąk poprzecinanych licznymi i mało użytecznymi groblami. Na moje pytanie, jak mieszkańcy dają rady rozlewowi wód, miejscowy szlachcic zagrodowy odpowiedział: „A cóż? Każdy ma swój ucząstek i w swoim ucząstku gaci”. Z tego gacenia na swojej działce powstała nieznana poprzednim pokoleniom prowincjonalność i parafiańskość myśli europejskiej, uderzająca nas dziś na całym kontynencie. Nawet rozmowy przypominają dziś te, jakie niegdyś toczono przed sklepem Szafnagla na Machnowieckiej ulicy w Berdyczowie albo na rynku w Jaromolińcach^1. Znajomość tych klasycznych wzorów pomaga mi bardzo w objaśnieniu sobie wielu zjawisk obecnych czasów.

Wojna 1939–1942 zadziwiała wielu zaściankowymi pojęciami naszego pokolenia. Polacy mogli się przekonać, jak mało losy ich kraju zależały od ich samodzielnej polityki. Mogli chodzić na głowach i to też nie zmieniłoby wcale ich losu. Dowodem tego jest chociażby to, że Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia i Jugosławia, znajdujące się w identycznej sytuacji, prowadziły zupełnie odmienną politykę, doszły zaś niemal do tych samych wyników^2. Najskuteczniejsza, jak dotąd, okazała się taktyka Węgier, ale i tu ostatnie słowo jeszcze nie powiedziane, tymczasowy zaś wynik nie odbiega bardzo od szablonu. Wszystkie te kraje znalazły się pod okupacją niemiecką, mając przed sobą jako alternatywę okupację rosyjską. Czy którykolwiek z tych krajów może mieć los inny niż pozostałe? Wydaje się to na razie wątpliwe.

Ta wątpliwość ogólna odnosi się także do zagadnienia ukraińskiego. Czy ludność polską naszych obszarów kresowych może spotkać los inny niż ludność ukraińską tychże obszarów? Polacy 1919–1939 na pozór nigdy o tym nie wątpili, uważając nierówność losu za naturalną zarazem i pożądaną. Nieliczni sądzili wprawdzie, że nie należy sztucznie tworzyć w kraju obszernej kasty obywateli drugiej klasy pozbawionych praw i dochodów, obawiając się ograniczenia przez to procesów wymiany i dobrobytu ogólnego lub przewidując, że dyskryminacja taka wymagać będzie stworzenia aparatu kontrolno-represyjnego, który w końcu obrzydzi życie także i kaście uprzywilejowanej. Nikomu na pozór nie przychodziło na myśl, że tego rodzaju przewagi są być może w ogóle nieosiągalne na stałe i mogą być tylko tymczasowe, wyrównywane niebawem avec de terribles intérêts composés[7], jak mówi Léon Bloy^3.

Pojęcia tego okresu zachowały się integralnie na emigracji. Niedawno pewien student szwajcarski opowiadał mi, że spędzając dwa dni w obozie studentów polskich w Winterthur, pytał ich, czym zajmą się po powrocie do kraju. „Nasamprzód wyrżniemy Żydów, jacy tam jeszcze po Niemcach zostaną, a potem weźmiemy się za Ukraińców”. Przypuszczam, że w kraju pojęcia te mogły ulec pewnej ewolucji. Całkowite dziś zrównanie losu Polaków i Ukraińców pod okupacją niemiecką i rosyjską musiało dać dużo do myślenia. Świtanie zdrowszej myśli widziałem w Galicji w 1937–1938, gdzie Polacy i Ukraińcy schodzili się razem dla naradzenia, jak wspólnymi silami stawić opór przysyłanym z Warszawy na starostów wyranżerowanym majorom i pułkownikom. Dziś te same myśli narzucać się muszą z większą siłą.

Rozpoznanie niepodzielności losu ludności polskiej i ukraińskiej wydaje mi się jedną z pierwszych przesłanek wszelkich rozważań na temat przyszłych stosunków polsko-ukraińskich. Gdyby myśl ta, znana na kresach od czasów Michała Czajkowskiego, męża Ludwiki Śniadeckiej, zyskała większą popularność, stałaby się początkiem nowego układu faktycznego stosunków między obu częściami ludności.

*

Idee ogólne, dokoła których obracały się przez 20 lat rozmowy na temat przyszłości stosunków polsko-ukraińskich, były bardzo mętne i naiwne. Spróbuję tu opisać dwie takie idee, wysuwane często w dyskusjach na Wierzbowej i na Krakowskim Przedmieściu^4.

Niektórzy wyobrażali sobie możliwość pewnego rodzaju równowagi sił w trójkącie Rosja–Polska–Ukraina z perspektywą szachowania Rosji Ukrainą i Ukrainy Rosją. Koncepcja ta wydaje mi się pozbawiona zmysłu proporcji i oderwana od realnego układu sił. Realizacja jej wymagałaby uprzedniego powstania niepodległej Ukrainy w jej skrajnych granicach, czyli zupełnego odwrócenia istniejącego dziś stanu rzeczy.

Dopóki Rosja włada Ukrainą, trudno jest stabilizować stosunki polsko-ukraińskie nawet w skali tego lub innego powiatu. Ilekroć od XVIII wieku wojska rosyjskie wkraczały do Polski, robiły to zawsze w celu roztoczenia opieki nad ludnością ukraińską i nie zatrzymywały się przed osiągnięciem granicy Bugu. Rosja reprezentuje zawsze skrajne aspiracje terytorialne ukraińskie i tak długo jak włada Ukrainą, nawet nasze układy z ludnością ukraińską w Polsce będą zawsze tylko rozstrzygnięciem tymczasowym w skali parafialnej lub powiatowej, ale nie w skali europejskiej.

Inni wyobrażali sobie możność oparcia trwałych stosunków polsko-rosyjskich na wspólnej polityce antyukraińskiej. Wzorem dla tej koncepcji miały być stosunki niemiecko-rosyjskie z czasów Bismarcka, oparte rzekomo na solidarności interesów w sprawie polskiej. Niektórzy urzędnicy polscy sądzili np., że pacyfikacja Galicji^5 stanowi pewnego rodzaju odpowiednik deportacji kijowskich i powinna wpłynąć korzystnie na kształtowanie się stosunków Polski z Sowietami.

Te ostatnie pojęcia musiały przeniknąć do opinii ukraińskiej w Galicji, jak można wnosić chociażby z noworocznej mowy 1942 b. docenta Uniw[ersytetu] Jagiellońskiego, dra Włodzimierza Kubijowycza^6, dziś prezesa Centralnego Komitetu Ukraińskiego^7 w Krakowie. Rozwija on myśl, że jakkolwiek rok 1941 nie przyniósł spełnienia aspiracji ukraińskich, to przecież przyniósł klęskę „grabarzy Ukrainy”, upadek dwu państw budujących swą przyszłość na trupie Ukrainy.

Wypadki ostatnich lat wykazały, że wszystkie te koncepcje ogólne układu stosunków polsko-rosyjsko-ukraińskich były odlegle od wszelkiej rzeczywistości. Świadczyły one lepiej o wyobraźni urzędników i oficerów polskich niż o ich znajomości rzeczy i poczuciu proporcji. Stałość stosunków niemiecko-rosyjskich w XIX wieku oparta była na równowadze sił zbrojnych obu mocarstw i sprawa polska grała w nich podrzędną rolę. Dlatego wzory te nie mają wartości w układzie stosunków polsko-rosyjsko-ukraińskich.

Do utraty zmysłu proporcji przyczyniła się znacznie kampania 1920, zwłaszcza u osób, które nie widziały z bliska jej przebiegu i nie brały pod uwagę towarzyszących jej niezwykłych okoliczności. Lata 1939–1941 przywróciły rzeczom ich bardziej stałe proporcje.

Oba powyższe rozumowania przytaczam jako przykład, po jakich manowcach błądziła myśl polska, gdy oddalała się od bardziej realistycznego poczucia wspólności losu wszystkich ludów Europy Wschodniej.

*

Rzeczywisty układ stosunków narodowościowych na Kresach Wschodnich ulegał od stu lat ciągłym przeobrażeniom w sensie stałego cofania się stanu posiadania i wpływów polskich.

Cofanie się to wystąpiło na wielką skalę po 1863, kiedy w krótkim czasie wywłaszczono 70% ziemi znajdującej się na Kresach w posiadaniu Polaków. Mimo to ludność polska Ukrainy Prawobrzeżnej stanowiła wszędzie prawie 10%, była w znacznym stopniu zamożna i wpływowa i grała nadal dużą rolę w życiu Ukrainy. W zachodniej części Wołynia, która po 1920 przypadła Polsce, ludność polska nie była liczniejsza niż np. w Kijowszczyźnie.

Drugim etapem cofania się była rewolucja 1917–1919, w której Polacy kresowi nie odegrali żadnej roli czynnej, kontentując się rolą głównej ofiary wypadków. Przyczyną tego wydaje się być fakt, że Polska rdzenna, opanowana wówczas już przez wzrastającą ND-cję i idee tzw. narodowe, nie wytwarzała już od pewnego czasu żadnych pojęć i wartości przydatnych dla Polaków rozsianych po Kresach. Idee „narodowe”, propagowane wśród Polaków kresowych przez ich prasę i organizacje, sprawiły, że w konflikcie rewolucyjnym wzięli stronę carskiego regime’u, oderwali się od wszystkich sił stałych Ukrainy i znikli niesławnie w odmęcie wypadków, w których z racji swej liczby, środków materialnych i wpływów mogli byli odegrać znaczną rolę. Dla oceny tego zjawiska najlepiej jest przypomnieć sobie, jak znaczną rolę odegrali w ówczesnych wypadkach Żydzi, którzy ani przez swą liczbę, ani przez stan posiadania, ani przez wpływy nie stanowili nigdzie na Kresach grupy silniejszej niż grupa polska.

Traktat ryski nadał jedynie formę dokonanym już faktom. Byli magnaci, dziedzice, cukrownicy i przedstawiciele wolnych zawodów wyjechali do Polski. Drobni rolnicy i część tzw. inteligencji zawodowej nie opuściła kraju, została wciągnięta w jego nową organizację społeczną, odegrała w niej rolę konstruktywną i dziś jeszcze, jak donoszą pisma ukraińskie, stanowi najczynniejszy element samorządu, tworzącego się w okupowanej przez wojska niemieckie części Ukrainy. Tych Polaków zapewne nie zobaczymy więcej, chyba jako komisarzy w razie okupacji całej Polski przez Sowiety.

Trzeci wreszcie etap tego procesu cofania się żywiołu polskiego w granicach Rzplitej niepodległej. Etap ten zasługuje najbardziej na bliższe rozważenie.

W 1936 oglądałem z Piotrem Borkowskim pod Trembowlą stare, katolickie wsie polskie, których mieszkańcy od pewnego czasu zaczęli w domu mówić po ukraińsku. Zjawisko to nie jest nowe. Proces taki odbył się już przedtem na Litwie, gdzie potomkowie Horeszków i Sopliców porzucili częściowo język polski dla litewskiego. W Irlandii, we Flandrii widziano też, jak język o sławniejszych tradycjach ustępował językowi chłopów, rybaków i pasterzy. Wydaje mi się, że zjawisko to nie ma żadnych reguł ogólnych i w każdym wypadku wynika z określonych przyczyn lokalnych. W ciągu ostatnich 10 lat przed wojną spędzałem corocznie parę miesięcy na Wołyniu i w Galicji Wschodniej i miałem sposobność zapoznania się z warunkami, w których język polski zaczął ustępować ukraińskiemu, mimo presji szkolnej i administracyjnej. Główną przyczyną tego zjawiska wydaje mi się być zubożenie wsi polskiej w inteligencję i obniżenie kwalitatywne tej ostatniej. Kto ukończył szkoły, zostawał urzędnikiem lub jednym z niezliczonych oficerów WP. Inteligencja ukraińska pozostawała na wsi, i życie wewnętrzne wsi ukraińskiej stało się bardziej bogate i pociągające od życia wsi polskiej. Mieszkając na wsi, sam mówiłem więcej po ukraińsku niż po polsku, po prostu dlatego, że rozmowy w tym języku były bardziej interesujące.

Znaczną rolę musiała odegrać także ewolucja wewnętrzna obu języków w ciągu ostatniego ćwierćwiecza. Ukraiński, którego nauczyłem się w dzieciństwie nad południowym Dniestrem, był narzeczem rolników i pasterzy; ukraiński, jakim mówiono wówczas powszechnie w Galicji, był mową brzydką, niechlujną, mieszaniną języków zasługującą niemal na nazwę żargonu. Od tego czasu skrystalizował się i rozpowszechnił ukraiński język literacki. Cała plejada poetów nadała mu nieznane przedtem elegancję i rafinację. Coraz szersze warstwy ludności wciągały się – niby w grę towarzyską – w poszukiwania dystynkcji społecznej, jaką daje język literacki. W ciągu 10 lat, podczas których mogłem obserwować to zjawisko, potoczny język ukraiński w Galicji uległ ogromnej poprawie i zbliżył się do literackiego. Na Wołyniu w procesie tym pewną rolę odegrali emigranci z Kijowa, mówiący najpiękniejszym językiem ukraińskim. Zjawiska te zasługują tym więcej na uwagę, że szkolnictwo państwowe w najmniejszym stopniu nie sprzyjało temu rozwojowi.

W tymże okresie czasu język polski uległ odwrotnej ewolucji. W b. zaborze rosyjskim tzw. inteligencja stanowiła, jak w Rosji, odrębną grupę społeczną, o przynależności do której nie rozstrzygało ani stanowisko społeczne, ani sytuacja majątkowa, ani nawet tytuł naukowy. Rozstrzygały o tym bardziej subtelne kryteria, między innymi język i wymowa. Po kilku słowach już można było poznać, kto stoi wewnątrz i kto zewnątrz linii granicznej dzielącej inteligencję od innych grup społecznych. Zwłaszcza u kobiet język i wymowa stanowił – jak w Pigmalionie G.B. Shawa – o ich klasie społecznej.

W okresie niepodległości znikła odrębność językowa dawnej inteligencji, która przestała być zamkniętą grupą społeczną i stała się „inteligencją zawodową” lub jeszcze szerszą grupą „pracowników umysłowych”. Język polski przestał dzielić grupy społeczne. Wykładając przez kilka lat w warszawskim Instytucie Teatralnym zauważyłem, że moi słuchacze, kandydaci na reżyserów, mający w znacznej liczbie za sobą studia polonistyczne na uniwersytecie, nie potrafią więcej odróżnić wymowy typu „hrabina” od wymowy typu „pisarz prowentowy” i sami mówią językiem drobnych urzędników. Większość nauczycielek, aktorek, a nawet córek autentycznych hrabin mówi dziś po polsku językiem dawnych podsędków, jeżeli nie gorzelanych i karbowych. Nie chcę wchodzić w szczegóły tego skądinąd pasjonującego rozdziału socjologii języka i powiem w streszczeniu, że z języka polskiego znikł w ostatnim ćwierćwieczu czynnik, który nadawał mówiącemu rangę społeczną niezależnie od jego stanowiska i majątku. Nic też dziwnego, że ordery i „dystynkcje”, z których tyle śmiali się Polacy w XIX wieku, zaczęły grać tak ważną rolę, zastępując zaginioną dystynkcję naturalną.

Opisana tu w wielkim skrócie ewolucja językowa jest tylko fragmentem nowego układu stosunków i deklasowania się żywiołu polskiego w stosunku do żywiołu ukraińskiego.

Inny obraz tegoż procesu obserwowałem w Krzemieńcu w 1938, gdzie byłem zaproszony przez związek nauczycieli i b. wychowanków liceum do wygłoszenia cyklu odczytów o czynniku ludowym w literaturze powszechnej. Krzemieniec jest najbardziej polskim miastem Wołynia. Znałem je już dawniej, ale chcąc je obejrzeć raz jeszcze bez przewodników, przyjechałem przed umówionym terminem i przez kilka dni usiłowałem zrozumieć to, co tam zastałem.

Część Żydów krzemienieckich mówiła w domu po rosyjsku, przy tym nie akcentem berdyczowskim lub odeskim, który byłby jeszcze zrozumiały, ale tzw. akcentem petersburskim, zdradzającym wielkie zamiłowanie i znajomość najlepszych autorów. Gdzie oni się tego mogli nauczyć? Język rosyjski cofnął się właśnie do swych granic etnograficznych aż poza Ukrainę i Białoruś i w promieniu 700 km nie było żadnej szkoły uczącej takiego języka, bo do gimnazjów rosyjskich w Równem i Wilnie Żydzi nie mieli dostępu. Dlaczego wśród innych możliwości – hebrajski, yidish, polski, ukraiński – Żydzi wybrali właśnie rosyjski?

Sceny uliczne w Krzemieńcu dostarczały wielu takich tematów do rozważań. W niedzielę po południu widziałem kilku młodych Polaków śpiewających unisono z towarzyszeniem banjo modne pieśni z filmu dźwiękowego i amerykańskiej musical comedy[8]. Naprzeciw nich na ulicy ukazała się mała grupa „dziadów i bab” wracających właśnie z bliskiego Poczajowa^8 i śpiewających z towarzyszeniem liry pieśń pobożną. Zestawienie to dawało też niemało do myślenia.

Wołyń mianowicie jest kolebką chóru cerkiewnego, z którego muzyka rosyjska wyszła i jak trzęsienie ziemi objęła cały świat muzyczny. Niektóre chóry wołyńskie mają za sobą po 700 lat działalności. Tam też sztuka śpiewu chóralnego osiągnęła najwyższy poziom, do którego nie dorastają – poza Czechami – żadne chóry Zachodu^9. Po dziś dzień znajduje się tam kilka tysięcy najlepszych artystów śpiewu chóralnego. Kiedy jeden z tamtejszych zespołów pod dyrekcją Koszyca^10 wyjechał w 1921 na Zachód, chór Scholae Cantorum, najlepszy zespół francuski, brał przez cały rok lekcje od Ukraińców i nauczył się nawet kilkudziesięciu pieśni Leontowicza i Łysenki^11. Dla dopełnienia tej wiadomości dodam, że wszystkie przedwojenne kompozycje Igora Strawińskiego, które przyniosły mu światową sławę, zostały napisane w domu jego żony, kijowianki née Nosenko, w Uściługu nad Bugiem^12. Aby móc tam wrócić, Strawiński starał się bez rezultatu o otrzymanie polskiego obywatelstwa. Dom ten, spalony w 1941, stanowił jedną z osobliwości polskiego Wołynia. Zachowałem jego kilkanaście fotografii. W wilgoci otaczających łąk słychać w nim było pieśni śpiewane na wszystkich okolicznych polach. Jeden z tych motywów figuruje w L’Oiseau de feu jako motyw odczarowania. Nawet gdybym był zaczarowany, zdaje się mówić Strawiński, słysząc pieśń z Uściługa, stałbym się znów sobą.

Nic też dziwnego, że dziady i baby z Poczajowa śpiewały na cztery głosy z niesamowitą precyzją i siłą przekonania, której brak niestety chórom operowym i która stanowi tajemnicę sztuki ludowej. Słuchając ich, uświadomiłem sobie, że nowa Polska nie wzięła wcale w posiadanie swego Wołynia, nie znała go i nie miała dlań najmniejszego zainteresowania. Napływowym urzędnikom oświatowym i administracyjnym brakowało receptywności i wykształcenia dla oceny wartości kulturalnej Wołynia. Dygnitarze i oficerowie podróżowali po Kresach jak Jonasz w brzuchu wieloryba, tj. jeździli dużo, ale widzieli mało. Spotkany przypadkowo delegat Ozonu, dyplomowany inżynier, przekonywał mnie, w obliczu soboru św. Włodzimierza (!), że ludność Wołynia była pierwotnie katolicka i nawróciła się na prawosławie za czasów zdrajcy Józewskiego, inni wracali myślą do popularnego wówczas tematu, jak powiesić 250 tysięcy Ukraińców lub przeżuwali inne myśli państwowotwórcze.

Idąc za grupą dziadów, przyglądałem się uważnie wszystkim spotykanym Polakom, usiłując odgadnąć ich myśli. Wszyscy wydawali się całkowicie niemuzykalni, większość wydawała się mało zadowolona. Jedni zapewne zastanawiali się, czy śpiew ten nie jest jakąś ukrytą manifestacją antypaństwową – było to wkrótce po zburzeniu przez policję i chuliganów 123 cerkwi^13, w tym kilku zabytkowych, konserwowanych z funduszów Min. Oświaty – lub czy nie ma w tym jakiejś intrygi Józewskiego.

Ponieważ moje wykłady były publiczne, zapytałem moich gospodarzy, czy zaprosili na nie miejscowych Ukraińców i Żydów. Moje pytanie wywołało wielką konsternację. Nikt w związku nauczycieli nie znał ani jednego Żyda lub Ukraińca. Na to oświadczyłem, że nie widzę celu moich wykładów, bo dla Polaków wykładam w Warszawie, jadąc zaś na Wołyń, chciałbym mówić też do tzw. mniejszości i przygotowałem w tym celu tematy szczególnie interesujące Ukraińców i Żydów. Wkrótce jednak zobaczyłem, że moi gospodarze żadną miarą nie potrafią spełnić mego życzenia. Byli to skądinąd nawet sympatyczni krakowianie, Ślązacy, Wielkopolanie, warszawiacy, kielecczanie itd. żyjący nieraz od 8 lat w Krzemieńcu w całkowitej izolacji od ludności miejscowej. Oprócz kuratora Liceum [Stefana] Czarnockiego, ani jeden z nich nie pochodził z Kresów. Mój punkt widzenia był dla nich całkowitą nowością^14.

Uczniowie Liceum byli też przeważnie obcy Wołyniowi i pochodzili z różnych stron Polski. W szkołach na poziomie średnim i licealnym było zaledwie kilku Ukraińców i ani jednego Żyda. To objaśniło mi, dlaczego Żydzi krzemienieccy mówili po rosyjsku.

Juliusz Poniatowski^15 (późniejszy minister rolnictwa), który odbudował z gruzów fundację Czackiego, zdawał sobie widocznie sprawę z tej sytuacji i główną uwagę zwrócił na najniższą kondygnację uczelni krzemienieckiej, na szkołę powszechną i związki młodzieży wiejskiej, obejmujące młodzież polską i ukraińską w równych proporcjach. Praca jego poszła jednak na marne. W czasie mego pobytu w Krzemieńcu kierownicy tych związków obu narodowości znajdowali się w więzieniach, aresztowani przez nowego wojewodę Hauke-Nowaka^16.

Dla porównania dawnej i nowej roli Liceum Krzemienieckiego przytoczę tu pewien szczegół historyczny. W biografiach Gogola^17 znajduje się wzmianka, że gdy starał się o katedrę historii na uniwersytecie kijowskim, senat odmówił mu, ponieważ o tę samą katedrę ubiegał się inny kandydat, posiadający dyplom Liceum Krzemienieckiego. Za panowania więc Mikołaja I, po powstaniu listopadowym, Liceum Krzemienieckie posiadało tak wielki autorytet nawet w Kijowie, że dyplom tego zakładu rozstrzygał sprawę i Gogol musiał szukać katedry na uniwersytecie petersburskim. W 1938 to samo liceum, rozporządzając większymi środkami niż w czasach Czackiego^18, nie promieniowało nawet na ulice Krzemieńca. Pozostawało zawieszone w próżni społecznej veluti chimaera in vacuo bombinans[9], jak mówi Rabelais. Praktycznie biorąc, liceum było kolonią napływowych Polaków, izolowanych na Kresach i niemających tam nikomu nic do powiedzenia.

W jednym z pism ukraińskich znajduję taką wzmiankę: w kwietniu 1942 niemiecki komisarz Krzemieńca wezwał miejscowych Polaków i oświadczył, że nie dopuści dalszego prowadzenia przez nich propagandy probolszewickiej (sic!), a w razie dalszych przejawów nielojalności stworzy w Krzemieńcu ghetto dla Polaków. Groźba ta wydaje się próżna, bo już przed wojną izolacja Polaków na Wołyniu była równie kompletna jak w ghetto. Później sytuacja musiała się tam zmienić w tym sensie, że większość Polaków napływowych wyjechała. Sądząc z nazwisk wymienionych w niemieckim komunikacie, na powierzchni ukazali się znów Polacy miejscowi, prócz Sheybala, nauczyciela rysunków liceum^19, wymienionego na czele listy, który jako Ślązak zapewne mówi najlepiej po niemiecku i z tego tytułu figuruje wśród osób wzywanych do władz.

Piszę o tym wszystkim tak obszernie, gubiąc się może w szczegółach, ale wydaje mi się, że bez nich moja konkluzja wydałaby się zbyt nieoczekiwana.

Rzekoma wyższość i atrakcyjność kultury polskiej była na Kresach Wschodnich całkowitym złudzeniem. Rzecz miała się nawet wręcz odwrotnie. Żywioł polski reprezentowany był na Kresach wyłącznie prawie przez urzędników i policję. Polskość uległa zdeklasowaniu społecznemu. Dokonać wyboru na rzecz narodowości polskiej oznaczało praktycznie zostać drobnym urzędnikiem lub policjantem, członkiem przymusowym Ozonu lub dobrowolnym ONR, na to zaś nikt nie miał ochoty. Polskość stała się czynnikiem deklasującym jak kapelusz, który był modny na Riwierze przed 20 laty.

Środek Polski przestał promieniować na Kresy. W ostatnich latach przed wojną zarysowało się nawet coś niby proces odwrotny, niby podbój intelektualny stolicy przez Kresy. Moda na tkaniny wileńskie, hafty wołyńskie, ceramiki poleskie, zainteresowanie sztuką ludową zdawało się być powierzchownym wyrazem prądu głębszego, nowej oceny życia rolników i pasterzy, którzy w Polsce przechowali częściowo resztki starej kultury. Takie zjawiska widywano już i przedtem w okresach kryzysów cywilizacji miejskiej, w czasach Teokryta, Wirgiliusza, Sannazara i Rousseau.

Kiedy w 1932 zacząłem jeździć na Kresy dla badania starych osad rolniczych metodą Roupnela^20 i metodą chicagowską, byłem samotny i nie słyszałem nawet, aby się ktoś jeszcze tym w Polsce interesował. W parę lat potem towarzyszyła mi już cała grupa młodych literatów, uczonych, artystów, uciekających od ówczesnej Warszawy do zupełnie nowego dla nich świata. W 1938–1939 ruch ten ogarnął już tzw. wyższe sfery towarzyskie, stał się wielką modą. Ponieważ uchodziłem za najlepszego przewodnika po resztkach naszego starego rolnictwa, w moich wyprawach chciały mi już towarzyszyć hrabiny, bankierowe, ministrowe, niezrażające się niczym, gotowe chodzić pieszo z ukraińskim słownikiem w torebce.

Zejście pod strzechy „wyższych sfer towarzyskich” nie jest, być może, wcale zjawiskiem paradoksalnym. W 1927–1929, będąc urzędnikiem Rady Ministrów, musiałem być świadkiem kilkudziesięciu posiedzeń tego ciała, musiałem wysłuchać 50 mów E. Kwiatkowskiego^21 i dowiedzieć się quantilla prudentia regitur mundus[10]. Ze względu na moje ludowe zainteresowania w tymże niemal czasie bywałem też na posiedzeniach rad gminnych i zebraniach spółdzielców w ubogich wsiach Wołynia i Pokucia. Porównując poziom dyskusji i zrównoważenie sądu na dwu tak dalekich od siebie szczeblach drabiny społecznej, odnosiło się dziwne i nieoczekiwane wrażenia. Dla każdego bezstronnego świadka porównanie to wypadało uderzająco niekorzystnie dla pp. ministrów.

Skala wartości i styl życia, jaki sobie Polacy wybrali w krótkim okresie niepodległości, był zgubny dla autorytetu cywilizacji polskiej na Kresach i spowodował cofanie się wpływów polskich nie tylko na zewnątrz, ale także wewnątrz granic Rzplitej.

*

Ponieważ Polacy tego okresu nie okazali żadnego zainteresowania dla swych kresów, nie znali ani ich historii, ani stanu obecnego, cofanie się żywiołu i wpływów polskich uchodziło przez dłuższy czas powszechnej uwagi. W ciągu pierwszego dziesięciolecia nikt prawie nie zdawał sobie sprawy z rozmiaru i natury tego zjawiska. Dotąd jeszcze wielu Polaków wyobraża sobie możliwość przywrócenia status quo z 1939 lub nawet z 1772 i proponuje różne recepty.

W pierwszych latach niepodległości, kiedy wojna z Rosją była jeszcze w powszechnej pamięci, co pewien czas proponowano te lub inne posunięcia, mające zapewnić zgodne współżycie Polaków z mniejszościami narodowymi Kresów Wschodnich. Mówiono więc zrazu o projektach federalistycznych, potem o różnych formach samorządu, potem o autonomii kulturalnej, wreszcie o różnych łagodnie przeczyszczających pomysłach ugodowych. Wszystkie te pomysły były całkowicie niepopularne w społeczeństwie polskim i od 10 lat nie miały żadnych jawnych zwolenników. Ostatnim znanym mi rzecznikiem takich myśli był gen. Młodzianowski, który za rozwinięcie ich przed Radą Ministrów utracił w 1926 stanowisko ministra spraw wewnętrznych^22 i wkrótce potem umarł ze zmartwienia.

W drugim dziesięcioleciu niepodległości stan rzeczy na Kresach Wschodnich wywołał gwałtowne reakcje ze strony polskiej, jak sławna „pacyfikacja” Galicji w 1930, wiele innych mniej znanych pacyfikacji, okupowanie znacznej części Kresów przez Korpus Ochrony Pogranicza, wysłanie na Kresy sławnych rakarzy z Kostkiem-Biernackim^23 na czele itd. Zapowiadano nawet powieszenie 250 000 Ukraińców. Ta ostatnia koncepcja była bardzo modna w 1938 i rozbrzmiewała po wszystkich kasynach urzędniczych i garnizonowych na Kresach Wschodnich. Nie wiem, kto był jej autorem, czy tylko Żyborski^24, czy Kasprzycki, organizator szlachty zagrodowej, z której pochodził, czy sam Rydz-Śmigły^25, ale popularność jej w społeczeństwie polskim była ogromna.

Strona polityczna tej krucjaty przeciw Ukraińcom jest powszechnie znana i nie ma potrzeby o niej mówić. Chciałbym zatrzymać się tu tylko na dwu mniej znanych aspektach tej sprawy, mianowicie na dyskryminacji gospodarczej ludności kresowej i na ostatniej fazie stosunków na Kresach, poprzedzającej wybuch wojny.

Często omawiane było u nas zubożenie Kresów Wschodnich, przypisywane różnym przyczynom. Zjawisko to wystąpiło jaskrawo po raz pierwszy w czasie krótkotrwałego okresu naszej prosperity, tj. w 1926–1929. Mając wówczas dostęp do wszystkich oficjalnych źródeł informacji i jeżdżąc często na Kresy, widziałem, jak ożywieniu gospodarczemu tzw. Polski A towarzyszy równoległe zubożenie Polski B. Przyczyną tego była dyskryminacja gospodarcza między obszarami o ludności polskiej i obszarami zamieszkanymi przez mniejszości narodowe. Te ostatnie były upośledzone w zakresie kredytowym, komunikacyjnym (np. rozbiórka 1800 km kolei wąskotorowych na Wołyniu), inwestycyjnym itd. Już latem 1928 rozbieżność ewolucji gospodarczej Kresów Wschodnich i reszty kraju była tak daleko posunięta, że kilku wyższych urzędników i ekspertów gospodarczych uznało za potrzebne zaalarmować tą sprawą Prezesa Rady Ministrów. Sądzili oni, że obniżenie się dochodów tak znacznej ilości mieszkańców musi zahamować w całym kraju procesy wymiany, przyprowadzić do obniżenia zarobków, bezrobocia i innych zjawisk kryzysowych. Już więc na 1 ½ roku przed początkiem kryzysu amerykańskiego, przejawy kryzysu gospodarczego widoczne były na Kresach Wschodnich i groziły reszcie kraju. Wspomnienia te są aktualne i dziś, ujawniając koszty ogólne upośledzenia gospodarczego większych grup ludności.

W tym miejscu warto by zaznaczyć, że procesy denacjonalizacji zaczynają się zwykle od góry społecznej i grup o najwyższych dochodach. W Czechach i na naszych Kresach Zachodnich germanizacji uległa nasamprzód zamożna szlachta, awansowana na hrabiów i szambelanów dworu wiedeńskiego i saskiego. Ludność najuboższa odpychana przez warstwy zamożniejsze, nieintegrująca się w żadnej innej grupie narodowej, nie wynaradawia się wcale. Zagadnienie to było studiowane obszernie w Stanach Zjednoczonych. W Niemczech widziałem sam robotników polskich mieszkających już w trzecim pokoleniu w barakach i domach noclegowych i mówiących starą polszczyzną przodków. W izolacji na dnie społecznym robotnicy ci nie ulegali wpływom środowiska, które ich odpychało. Dyskryminacja gospodarcza ludności ukraińskiej, spychając ją na najniższe szczeble społeczne, zamykała je przez to samo dla wszelkich wpływów polskich. Z drugiej strony polityka ta, utrzymując Kresy Wschodnie w stanie stałego kryzysu gospodarczego, robiła je niedostępne dla ludności ze środka kraju, przyzwyczajonej do lepszych zarobków.

W latach kryzysowych dyskryminacja ludności kresowej zaznaczyła się dotkliwie w zakresie pracy. Władze administracyjne odmawiały ludności kresowej wydawania świadectw obywatelstwa. Kilka milionów obywateli pozbawionych było tego dokumentu, niezbędnego do wykonywania jakiegokolwiek zawodu. Zapał administracji szedł tu tak daleko, że obywatelstwa nie posiadali nawet niektórzy posłowie, senatorzy i wyżsi urzędnicy. Między innymi odmawiano go i mnie, dzięki czemu wewnątrz kraju musiałem legitymować się paszportem służbowym Min. Spraw Zagranicznych i bez odpowiednich stosunków nie mógłbym postulować nawet na posadę telegrafisty ani wykonywać zawodu szewca.

W jednym tylko powiecie województwa wołyńskiego, gdzie sprawa ta była przedmiotem ankiety administracyjnej, w 1934 stwierdzono obecność 9000 wykwalifikowanych rzemieślników pozbawionych prawa wykonywania swego zawodu. Z polecenia Min. Przemysłu i Handlu policja kilka razy do roku konfiskowała im narzędzia pracy. Ponieważ ludzie ci nie decydowali się umierać, pracowali nielegalnie za mniejszą płacę. Niskie ceny obuwia w Warszawie pochodziły z taniej pracy [nieczytelna liczba] nielegalnych szewców wołyńskich, którzy parę razy do roku przechodzili Bug i w kilku miasteczkach Lubelszczyzny wykonywali w sekrecie zamówienia firm warszawskich. Na Kresach Wsch. i w Galicji wytworzyła się pokaźna masa ludności wędrującej w poszukiwaniu zarobku. Liczbę jej szacowano na pół miliona. Spotykałem się z nią wielokrotnie i spotkania te zostawiły mi trudne do zapomnienia wrażenie. Przy jednej z tych okazji widziałem 22 książeczki wojskowe (zwykły dokument tych wątpliwych obywateli) wystawione przez różne PKU^26 i pozbawione bądź nazwiska, bądź też rocznika właściciela w celu stworzenia mu dodatkowych komplikacji życiowych. Dokumenty te rzucały światło na hierarchię celów, jakie stawiały sobie komisje poborowe.

Od 1930, wskutek kryzysu i ogólnego zubożenia Kresów Wsch[odnich], zarobki spadły tam tak nisko, że dzień pracy w rolnictwie i rzemiośle przynosił robotnikom 50 groszy – do 1 złotego. Dzięki tak niskiemu poziomowi płac Kresy Wschodnie stały się strefą niedostępną dla ludności z innych dzielnic. Istnienie tak obszernego rezerwatu o niższym poziomie życia i nieoddzielonego od reszty kraju granicą celną musiało wpływać na ogólne obniżenie zarobków w całym kraju. Tym warunkom przypisać należy m.in. niepowodzenie osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich i ucieczkę osadników, których znaczna część mieszkała w Warszawie. Z okazji oddłużenia osadników wojskowych w 1935 wyszło na jaw, że w formie kredytów i dopłat różnego rodzaju każdy osadnik otrzymał od Skarbu sumę trzykrotnie większą od wartości rynkowej jego działki. Eksperyment potwierdził zatem w pełni to, co było skądinąd łatwe do przewidzenia, mianowicie, że dyskryminacja gospodarcza ludności ukraińskiej musi stworzyć z Kresów „strefę tabu” dla Polaków z innych dzielnic. W ten sposób w okresie 1919–1939 ludność przeludnionej Polski centralnej zamknęła sobie sama dostęp do wschodniej części kraju.

Skuteczne utrzymanie wszystkich tych dyskryminacji wymagało stworzenia znacznego aparatu kontrolno-represyjnego. Zadanie to, poza innymi organami administracyjnymi, przypadło Korpusowi Ochrony Pogranicza, który pierwotnie zajmował tylko wąski pas nadgraniczny, w 1938 zaś okupował całe prawie Kresy Wschodnie. Na rok przed wojną np. wolny był już tylko wąski pas Wołynia graniczący z woj. lubelskim. Część Kresów zajęta przez KOP zamknięta była od reszty kraju. Chcący doń wjechać musiał posiadać przepustkę od starosty, na terenie którego znajdowało się przejście graniczne na obszar KOP-u. W rzeczywistości przepustki te miały niewielką wartość. Nieznanym sobie podróżnym podoficer KOP-u kazał wysiadać na granicy, drąc ich przepustki w oczach innych pasażerów. Stąd na rynku w Łucku, gdzie stały autobusy odchodzące do Równego, można było widzieć osobliwe sceny. Wsiadając do autobusu, pasażerowie wyjmowali z kieszeni ordery i przypinali je na płaszczach w celu nadania dodatkowego autorytetu przepustkom starościńskim. Ludzie bez orderów nie jeździli. Na granicy okupacji KOP-u ustawało obowiązywać wszelkie prawo. Do 1930 Równe było najszybciej rozwijającym się miastem polskim. W kilka miesięcy po okupowaniu go przez KOP wartość nieruchomości w Równem spadła do ⅓ pierwotnego szacunku.

O tym, co się działo pod okupacją KOP-u, dochodziły tylko niejasne słuchy. W celu lepszej dokumentacji, w 1938 w dżdżystą noc wysiadłem z autobusu pod Dubnem, przeszedłem ścieżkami 9 km do umówionego dębu, pod którym czekali mnie miejscowi obywatele. Tydzień ukrywałem się u nich w stodole z sianem i nocami miejscowi chłopi opowiadali mi o miejscowych stosunkach. Powiem o nich tylko tyle, że dla opisu ich musiałbym użyć słów i barw bardzo podobnych do tych, jakich używa się dziś do opisywania okupacji niemieckiej w Polsce.

Nawet w kraju tak spokojnym i dziewiczym politycznie jak Huculszczyzna panowanie KOP-u zostawiło krwawe wspomnienia. Uciekający z Polski w 1939/40 w odludnych miejscach trafiali na rozłożone trupy w ukraińskich haftowanych koszulach. Pewien urzędnik policji stanisławowskiej zeznał na Węgrzech, że niewygodnych sobie ludzi podoficerowie KOP-u prowadzili nad węgierską granicę i tam zabijali bez żadnych formalności. Zostało nawet mniej więcej ustalone, kto z emigrantów brał udział w tych egzekucjach.

Dla charakterystyki stosunków dodam jeszcze jeden szczegół. Wiosną 1939 wysłany został do Berezy pewien szanowany kupiec wołyński. Z mojej inicjatywy jeden z moich przyjaciół przy stosownej okazji zapytał odpowiedzialnego za tę decyzję wicewojewodę wołyńskiego, za co wysłano rzeczonego kupca, i otrzymał odpowiedź: „Kupiec ten miał jeszcze dwóch braci i wszyscy trzej byli tak zamożni, że postanowiliśmy jednego z nich wysłać do Berezy”. „Dlaczego wybraliście najbardziej znanego?”. „Bo to dla przykładu”.

Wołyń liczył ok. 10% stałej ludności polskiej. Starsza jej część, pamiętająca carskie czasy, ziemstwo^27, uczciwe sądownictwo i liberalizm przedwojenny, z trudem dostosowywała się do nowych prądów. W administracji publicznej na Wołyniu było trochę – bardzo nielicznych zresztą – urzędników z tej grupy. W 1938, po odwołaniu Józewskiego, nowe władze zwolniły urzędników pochodzących z Wołynia i zaczęły wydalać z granic województwa bardziej znanych przedstawicieli przedwojennych Polaków. Już dawniej w policji państwowej na każdy powiat przypadał tylko jeden policjant pochodzenia kresowego, służący za tłumacza. W 1938 w Warszawie pojawiła się niewielka kolonia starych Wołyniaków wydalonych z rodzinnych stron przez nowe władze polskie. W tymże czasie w sferach miarodajnych ustaliła się nowa doktryna głosząca w substancji sprowadzenie administracji Kresów Wsch. do „czystej okupacji wojskowej” bez żadnej interferencji ze strony miejscowych czynników polskich. Z pewnym niedowierzaniem posłyszałem tę nową ewangelię z ust jednego z ówczesnych dostojników, głoszącego ją niemal oficjalnie.

Piszę Panu o tym wszystkim w przewidywaniu, że szczegóły te prędzej lub później wypłyną w publicznych dyskusjach i – (o ile nie wyrzekamy się z góry pretensji do Kresów Wschodnich) – będziemy się musieli do nich jakoś ustosunkować. Pewnego rodzaju kulminacyjnym punktem tej polityki była wizyta Śmigłego-Rydza w Łucku, jesienią 1937. Wezwany do Łucka przez sprawy rodzinne^28, jechałem tam w przeddzień przybycia znakomitego wodza. W miarę zbliżania się do Łucka pociąg zatrzymywał się coraz dłużej na stacjach zablokowanych przez niezwykły ruch. Na bocznych torach spostrzegłem pociągi towarowe, z których dochodziły jakieś ściszone głosy. Kolejarze objaśnili mi, że na Wołyniu aresztowano tyle osób, że po wypełnieniu nimi całkowicie wszystkich więzień resztę zamknięto w pociągach, które tamują ruch w braku dyrektyw co do dalszego transportu aresztantów siedzących już od 2 dni w zamkniętych wagonach. Rydz-Śmigły sprawował swój tryumf wołyński jak rzymski imperator, wśród masy jeńców prowadzonych przed i za jego rydwanem.

Widok Łucka był również osobliwy. W tym niewielkim miasteczku aresztowano 700 osób i około 3000 wydalono nieoficjalnie z miasta. Ulice były puste. Mieszkańcy wyglądali trwożnie przez uchylone drzwi, na widok nieznajomego przechodnia drzwi ostrożnie zamykały się. Z koszar policyjnych i budynku straży pożarnej dochodziły skargi i płacz. Trzymano tam sprowadzoną przez policję „ludność” (Paradebauern[11]), która miała witać tryumfatora i którą na wszelki wypadek przetrzymywano przedtem trzy dni w areszcie. Zresztą „ludność” tę ustawiono dopiero w dalszych szeregach, bo pierwsze tworzył w całości znakomity „chór agentów”. Koszty tej uroczystości spadły na miasta wołyńskie, pochłaniając ich wszystkie fundusze. Na moje pytania objaśniono mi, że cała wizyta Nacz. Wodza pomyślana była jako „demonstracja siły”, mająca „przyprowadzić do opamiętania” ludność Kresów.

Wszystkie te wspomnienia przytaczam tutaj jako dowody dla następującego twierdzenia: zaostrzenie stosunków polsko-ukraińskich w ostatnim dziesięcioleciu nie było wynikiem jakiejś naturalnej ich ewolucji lub zjawiskiem leżącym w naturalnym porządku rzeczy, ale skutkiem faktów niezwykłych, które nawet naoczni świadkowie oglądają z niedowierzaniem.

Przypuszczenie, że wytworzony ostatnio układ stosunków jest pewnego rodzaju fatalnością dziejową, nieuniknionym skutkiem przebudzenia się nacjonalizmu ukraińskiego, wydaje mi się niczym nie dowiedzione. Dla wytworzenia takich stosunków nie wystarczała nawet taka lub inna polityka rządów polskich, bo nawet najbardziej pracowity i „dynamiczny” urząd trzeciej instancji nie jest w możności wytworzyć tak wielkiej sumy bezprawia i ucisku. Dla otrzymania znanego nam wyniku setki tysięcy Polaków musiał ogarnąć rodzaj szału prześladowczego, zamraczającego ich aż do utraty poczucia prawa i honoru, i nawet korzyści osobistej. Tego rodzaju psychozy zbiorowe są znane i najsławniejszym ich przykładem będą zapewne dzisiejsze Niemcy. Trudno jednak brać psychozę za stan permanentny i układać przyszłe stosunki polsko-ukraińskie jako funkcję stanów patologicznych, jak to proponują „nacjonaliści” obu stron.

*

Za dowód zbiorowego szału służyć mogą kroki podjęte na Kresach przeciw Cerkwi prawosławnej. Wszyscy wiedzą, jakie siły wybuchowe wyzwalają konflikty religijne, i wszelka przytomna administracja unika ich najstaranniej. Nasza administracja okazała zdolność wywoływania konfliktów religijnych nawet tam, gdzie na pozór brakło do tego wszelkich danych.

Dla różnych przyczyn Cerkiew prawosławna w Polsce znajdowała się u progu zagłady. Wierni opuścili świątynie, sekty wypierały ortodoksję, propaganda grecko-katolicka robiła znaczne postępy. Na lewym brzegu Bugu kilkadziesiąt cerkwi stało zamkniętych w braku duchowieństwa i wiernych. Nawet w sławnym soborze św. Włodzimierza widziałem w 1933 lub 1934 mszę, której byłem jedynym świadkiem. Zdawało się, że prawosławie zniknie z braku zainteresowania.

Ten stan rzeczy zmienił się całkowicie po głośnym zburzeniu przez chuliganów i policję 123 cerkiew na lewym brzegu Bugu. Ponieważ część tych świątyń nie miała więcej wiernych, wydawało się, że wrogowie prawosławia osiągnęli tam całkowite zwycięstwo i że te puste cerkwie, utrzymywane jako zabytki, są niejako widomymi pomnikami tego zwycięstwa. Ale prześladowcy przebrali miarę. Nie zadowolono się zburzeniem cerkwi, ale postanowiono nie dopuszczać wiernych do cerkwi na prawym brzegu Bugu. W każdą niedzielę policja obsadzała mosty na Bugu, nie przepuszczając prawosławnych na brzeg wołyński. Mężczyźni, w obawie Berezy lub tzw. sprawy prokuratorskiej, zostawali w domu, kobiety zaś przechodziły w bród dość głęboką w tym miejscu rzekę i można je było widzieć ociekające wodą na wszystkich drogach idących w głąb Wołynia. Taką scenę widziałem na szosie z Uściługa do Włodzimierza. Sobór św. Włodzimierza^29 niedawno jeszcze świecący pustką zaludnił się tłumem wiernych fanatycznych, upornych, nieugiętych, gotowych do przyjęcia męczeństwa. Renesans prawosławia na ziemiach polskich był faktem dokonanym. W 1939 w każdą niedzielę do niedawno jeszcze opuszczonego Poczajowa przybywało więcej wiernych niż dawniej w dzień wielkiego odpustu.

Ogarnięci szałem prześladowczym nie wyciągają żadnych wniosków z doświadczenia. Fala prześladowań przeniosła się więc także i na Wołyń. Jak KOP nawracał na katolicyzm manu militari[12], jest zapewne Panu wiadome^30. Coraz nowe cerkwie „rekoncyliowano” na kościoły. W Łucku w 1938 była już tylko jedna cerkiew, a i tę zmieniono na kościół w końcu sierpnia 1939. Był to ostatni akt polityki polskiej na Wołyniu.

Niedawno czytałem w „Krakiwskich Wistiach”31, że na miejsce zburzonych przez Polaków 123 cerkwi władze niemieckie oddały ludności prawosławnej na lewym brzegu Bugu 80 kościołów, stanowiących b. cerkwie, rekoncyliowane za polskich czasów. Jak należało przewidywać, prawosławie jest w pełnym rozkwicie na lewym brzegu Bugu i gminy prawosławne pojawiły się daleko od Bugu, w miejscach, gdzie niedawno jeszcze nikt nie podejrzewał istnienia wiernych tego obrządku. „Wisti” skarżą się, że ludność prawosławna nie poddaje się wpływom germanofilskich papistów obrządku grecko-katolickiego i udaremnia niemieckie próby opanowania kraju przy pomocy szkolonych przez Niemców Ukraińców galicyjskich. Według tychże źródeł na dawnej polskiej części Wołynia miały zniknąć ostatnie ślady polskiego panowania i resztka polskiej ludności. Natomiast tenże organ Centralnego Komitetu Ukraińskiego mówi z niepokojem o sile liczebnej, żywotności i roli Polaków w Żytomierzu, gdzie np. samorządowe kuratorium okręgu szkolnego powstałe po wyjściu wojsk sowieckich liczy połowę urzędników Polaków.

*

Wszyscy wiedzą, że tzw. granica etnograficzna Polski od strony wschodniej jest dość niejasna, pełna enklaw i szachownic, mało kto jednak zdaje sobie sprawę ze stopnia jej płynności. Nie chcę tu oczywiście poruszać tego wszystkiego, co mówi o tym historia (wymagająca zresztą ostrożnej interpretacji) i pomniki, jakie dotąd stoją na tych ziemiach. Same wspomnienia tego, co widziałem na Kresach za mego życia dają mi już dosyć do myślenia. Pierwszą podróż wzdłuż Kresów Wschodnich, z północy na południe, od Libawy i Kłajpedy przez Kowno, Wilno, Hajnówkę aż do Morza Czarnego odbyłem jako młody chłopak z ojcem moim w 1909, jadąc rzemiennym dyszlem i informując się wszędzie u licznych znajomych. Później kilka razy jeszcze oglądałem przy różnych okazjach cały ten pas ludności mieszanej między dwoma morzami. W 1909 Kowno było tak polskie jak za czasów Mickiewicza i część dzisiejszych nacjonalistów litewskich mówiła w domu po polsku. Wpływy i tradycje polskie sięgały wówczas daleko poza późniejszą granicę ryską. Wpływy tego rodzaju, oparte na samorzutnym promieniowaniu ludności i cywilizacji polskiej, cofnęły się w niespełna 30 lat o kilkaset kilometrów, bo w 1938 za Bugiem zaczynała się strefa „czystej okupacji wojskowej”.

Cofanie się to nie osiągnęło jeszcze, być może, swej ostatecznej granicy. W Galicji Wschodniej wystarczy spojrzeć na jakąkolwiek przypadkową listę nazwisk ukraińskich, aby przekonać się, że połowa ich brzmi wcale nieźle po polsku. Ale wystarczy też wziąć takąż listę nazwisk polskich, by zobaczyć, że znaczna część ich może uchodzić w potrzebie za ukraińskie. Tak samo na właściwych Kresach Wschodnich wszyscy Podhorodeccy, Nehrebeccy, Medyńscy itd., dawna szlachta ukraińska, mogą jeszcze odbyć wewnętrzną ewolucję i obudzić się któregoś dnia jako Ukraińcy. Przecież nawet sam Dostojewski, fanatycznie nienawidzący Polaków, pochodził ze szlachty wołyńskiej spod Łucka i gałąź polska Dostojewskich liczyła nawet senatorów^32. Zresztą nie takie rzeczy widziano w Irlandii, we Flandrii i krajach bałtyckich.

W 1940 w Użhorodzie zobaczyłem miejscową gazetę wydawaną w pewnej antykwaryzującej odmianie rosyjskiego (językiem podobnym pisał Skoworoda^33, język ten istniał w Galicji do 1867, a może i później; w 1860–1870 usiłował w nim pisać Sacher-Masoch^34). Chcąc zobaczyć żywych ludzi mówiących tym wygasłym językiem, zaszedłem do redakcji, gdzie zastałem trzy główne filary wydawnictwa. Z rozmowy okazało się, że główny krytyk i felietonista nazywa się Niedzielski, ur. ok. 1902 w Warszawie, co można było poznać po charakterystycznym akcencie, drugi filar pochodził ze Słowacji, trzeci zaś, który najlepiej mówił po rosyjsku i którego brałem zrazu za rosyjskiego emigranta, okazał się byłym austriackim oficerem. Żadne więc tradycje kulturalne i językowe nie giną, nawet najstarsze, a jeżeli która z nich ma wygasnąć, ochotnicy zbiegają się ze wszystkich stron świata, aby ją na nowo zapalić. Jest to sprawą pewnego rodzaju koniunktury kulturalnej, niepokrywającej się wcale z polityczną. W okresie odrodzenia się państwa polskiego najwybitniejszym poetą rosyjskim był Władysław, syn Felicjana, Chodasiewicz, syn ojca Polaka i matki Polki, urodzony na Kresach i mówiący po polsku z rodzicami^35. Na wschodzie Polska nie ma żadnej granicy etnograficznej powstałej z fatalizmu rasowego. Granica ta jest ze swej istoty płynna, zależna od koniunktury kulturalnej i mogąca ulec jeszcze znacznym wahaniom. Jak widzimy, na wahania te nie mają decydującego wpływu pilnie strzeżone granice ani „okupacje czyste”, ani najbardziej barbarzyńskie represje.

Sytuacja Polaków na Kresach Wschodnich przypomina nieco sytuację Niemców sprzed 30 lat, rozsianych po całej Europie Wschodniej aż do Uralu i grających niemałą rolę w życiu tej części kontynentu. Za mojej pamięci jeszcze Niemcy trzęśli dworem petersburskim i zajmowali najwyższe stanowiska w Rosji, panowali jako pańszczyźniani magnaci w krajach bałtyckich, liczyli 3 miliony osadników w Rosji Europejskiej i niezliczone tysiące lekarzy, aptekarzy, techników i agronomów. Niemiecki uniwersytet w Dorpacie i politechnika w Rydze ściągały m.in. wielu studentów polskich; nawet na uniwersytecie petersburskim można się było doktoryzować z niemieckiej dysertacji i niemieckie koneksje naszego T.F. Zielińskiego pochodzą z jego petersburskiego okresu^36. Czerniowce były „małym Wiedniem” i miały bardzo dobry niemiecki uniwersytet; Budapeszt otoczony niemieckimi osadami (Svab Hegy), jak Odessa, był na pół niemiecki, wielu budapeszteńczyków tam rodzonych nie umiało nigdy po węgiersku; nie mówię już o Pradze z jej Karls-Universität. W każdym szanującym się domu polskim lub rosyjskim była szafa lub półka z niemieckimi książkami; znaczna część lekarzy, większość szkolonych rolników Kongresówki była wychowankami niemieckich szkół wyższych; Łódź była równie niemiecka jak Bielsko-Bielitz^37.

Co dziś zostało z tej imponującej ekspansji? Chyba tylko niezliczona ilość Schmidtów, Schmittów, Szmitów, Smytów etc. patriotów polskich, węgierskich, rosyjskich, nawet ukraińskich, których sam Hitler nawet nie umie namówić do zapisania się na niemiecką Volkslistę. Byłoby niesłuszne przypisywać ten proces klęsce Niemiec w 1918. Również i dla ekspansji niemieckiej w pierwszej połowie XIX wieku nie mamy takiego łatwego objaśnienia. Regresja żywiołu i wpływów niemieckich zaczęła się na długo przed 1914, kiedy Niemcy konsolidujące się w państwa narodowe i trawione nacjonalizmem przestały wytwarzać wartości kulturalne niezbędne do dalszej ekspansji lub nawet do utrzymania uprzednio zajętych pozycji.

*

Polska granica etnograficzna stricto sensu na wschodzie jest niedaleka od linii Curzona. Na wschód od niej leżą tylko enklawy podobne do niemieckiej ongiś Rygi, Dorpatu i Czerniowiec i podległe podobnym losom. Nie umiem sobie wyobrazić utrzymania polskiego charakteru tych enklaw bez ich kulturalnego promieniowania i bez wytwarzania w rdzennej części Polski wartości i sposobów bycia posiadających takie promieniowanie. Opisana przeze mnie sytuacja w Krzemieńcu ilustruje umieranie takich enklaw, kiedy znikły warunki towarzyszące ich powstaniu i sławie.

Zagadnienie Kresów Wschodnich wydaje mi się być w znacznej mierze sprawą usposobienia, gustów i hierarchii wartości Polaków zamieszkałych w rdzennej części kraju. Dopóki widok współobywateli mówiących innym językiem budzi w nich tylko nieprzytomny gniew i manię prześladowczą, tak długo Polakom brakować będzie uzdolnień niezbędnych do przejęcia na Kresach Wschodnich spadku po przodkach.

Czy wypadki ostatnich lat przyniosły jakąś zmianę w usposobieniu Polaków w tym zakresie? Trudno to stwierdzić. Na emigracji na pewno nie, ale to jest bez znaczenia. Być może jednak i w kraju mało zmieniło się pod tym względem od 1939. Należy liczyć się z faktem, że ze wszystkich krajów Europy Polska najwięcej może uległa wpływom niemieckim, które zachwiały konwencjami społecznymi poprzednich pokoleń.

Przed rokiem miałem cykl wykładów w jednym ośrodku studenckim na emigracji i po wykładzie zacząłem ze słuchaczami rozmowę na temat konwencji społecznych. Jeden młody student opowiedział wówczas, jak w 1938 brał udział jako ochotnik w ekspedycji polskiej na Ruś Przykarpacką. Węgrzy, mówił, atakowali Ukraińców od południa, oddziały zaś polskie, stojące wzdłuż głównego pasma Karpatów, czekały na cofających się, aby masakrować ich ogniem karabinów maszynowych. Było to polowanie z naganką. „Co myśmy tam niewinnych ludzi namordowali”, mówił młody człowiek chełpliwie, oczekując aprobaty mojej i swoich towarzyszy. Sądził on, że młode pokolenie polskie wyrosło z konwencji humanitarnych i chrześcijańskich poprzednich czasów i nie da się w nie wtłoczyć z powrotem.

To przypomniało mi datującą z tegoż czasu formułę Alfreda Łaszowskiego^38, który pisał, że Czechów należy bić. „Każdego Czecha kolbą w zęby. Za co? Za humanitaryzm”. Była to polska wersja aforyzmu Goebbelsa: „Kiedy słyszę słowo «kultura», odbezpieczam zazwyczaj rewolwer”.

Tych zjawisk nie należy może przeceniać na dłuższą metę. Fredzio Łaszowski miał więcej adherentów w Akademii Literatury niż wśród kolegów uniwersyteckich, którzy witali go słowami: „Fredziu, czemu jesteś taki głupi?”.

Trudno mi uwierzyć, aby styl polski 1938 mógł się przez dłuższy czas utrzymać, nie ustępując miejsca – jak to zwykle bywa – jakiemuś nowemu stylowi. Czy jednak odbędzie się to bez długotrwałej wojny cywilnej? Czy uzdrowienie i ucywilizowanie Polaków zbiegnie się w czasie z okresem decydującym dla posiadania Kresów Wschodnich? Na pytania te trudno odpowiedzieć i krystalizacje opinii polskiej za granicą i w kraju nie dostarczają tu żadnych wskazówek.

*

O ile usposobienie Polaków decyduje o posiadaniu Kresów Wschodnich na dłuższą metę, o tyle wejście w to posiadanie zależy od warunków ogólnoeuropejskich. Granica polsko-ukraińska ustalona traktatem ryskim powstała w szczególnych warunkach. Przedstawicielem strony ukraińskiej był wówczas Dr Joffe^39. Jeżeli w przyszłych układach stronę ukraińską reprezentować będą w glorii zwycięzców Budionny i Tymoszenko^40, granica przebiegnie zgoła inaczej i przewidywana przez Pana wymiana ludności odbędzie się chyba wzdłuż Interessengrenze z 1939^41. Jeszcze inaczej wyglądałaby ta granica w razie równoległych rokowań z Rosją i Ukrainą, jak w Brześciu w 1917^42.

Na razie można zaryzykować w tej mierze tylko przewidywania warunkowe. Wydaje mi się np., że rozstrzygniecie zagadnienia Kresów Wschodnich przesądza w znacznej mierze o naszej sytuacji nie tylko wobec Rosji, ale i wobec Niemiec.

Od Szymona Askenazego^43, który bardzo trafnie przewidział rozwój wypadków i umarł z melancholii na 5 lat przed wojną, słyszałem wielokrotnie pogląd, który wydaje mi się najjaśniej sformułowaną oceną sytuacji Polski w Europie. Sądził on mianowicie, że utrata Wilna i Lwowa musi pociągnąć za sobą mechanicznie utratę Pomorza i Poznańskiego, i na odwrót: utrata Kresów Zachodnich pociąga za sobą utratę Wilna i Lwowa. Naiwni tylko mogą sobie wyobrażać, mówił, że Niemcy mogliby przekroczyć granicę w Zbąszyniu bez tego, aby bolszewicy przekroczyli ją w Baranowiczach. Jeżeli bowiem Niemcy zdecydowaliby się na ten krok, po krótszym lub dłuższym czasie będą musieli dojść do Baranowicz i naruszyć przez to proporcję sił między Niemcami i Rosją. Bolszewicy zatem nie mogą czekać na miejscu, lecz muszą zająć teren do manewrowania przed swą linią obronną, będący też ewentualnym obiektem rokowań. Czy bolszewicy przekroczą granicę jako alianci Niemiec, czy też jako alianci Francji i Anglii, czy wreszcie jako nasi alianci, będzie to zależało od przypadkowej gry aliansów na ten dzień, ale przejście przez nich granicy będzie nieuniknionym wynikiem samej sytuacji, niezależnym od tej czy innej polityki Rosji i Polski.

Ten sam mechanizm działa w razie pokojowego przebiegu wypadków. Jeżeli Polska zmuszona będzie do cedowania Rosji Wilna lub Lwowa, pozycja jej w stosunku do Rosji będzie tak słaba, że będzie mogła utrzymać swą niepodległość jedynie w oparciu o Niemcy, co praktycznie możliwe jest tylko za cenę odstąpienia Pomorza i Śląska.

Pomysły federalistyczne polsko-czeskie dążą do rozszerzenia nieco podstawy niepodległości Polski, nie widzę jednak, aby formuła Askenazego utraciła przez to swą siłę. W jakim bowiem stopniu federacja z Czechami zwiększa siłę oporu Polski wobec Rosji? Rosja posiadająca kraje bałtyckie, pół Polski i pół Rumunii, aliantka Anglii itd. mało przypominałaby izolowaną Rosję z okresu 1919–1939, i jej presja na Europę Środkową byłaby silniejsza niż kiedykolwiek w XIX wieku. Wytworzenie przeciwciśnienia niezbędnego do utrzymania nowej granicy z Polską – chociażby granica ta szła wzdłuż Bugu i Sanu – wymagałoby sfederowania całej pozostałej części kontynentu łącznie z Niemcami na nowo uzbrojonymi, co pociągałoby za sobą konieczność kompromisowych rozwiązań wszystkich sporów polsko-niemieckich.

Stosunki polsko-ukraińskie są tylko częścią tego kompleksu zagadnień i wszelki realistyczny program w tym zakresie musiałby być przemyślany na tle tej ogólnej sytuacji.

W wypadku znacznego osłabienia Niemiec i Rosji w wyniku wojny obecnej Polska mogłaby znaleźć tymczasowe oparcie w federacji ludów zamieszkałych między Niemcami i Rosją. Federacja taka była dotąd uważana za utopię z racji małego uzdolnienia ich do tego rodzaju polityki. Lekcja historii ostatnich dwóch lat nie poszła jednak na marne i idee federalistyczne są dziś bardzo popularne w tych wszystkich krajach, jak to mogłem stwierdzić naocznie w 1940. Być może po okresie wzajemnej nienawiści przyjdzie w tej części Europy okres wzajemnej admiracji ludów. Zresztą nie jest to dla nich kwestia gustu i upodobania, ale kwestia życia i śmierci. Ludność wielkich państw jednolitych narodowościowo może łatwiej obyć się bez uzdolnień niezbędnych dla życia narodów mniejszych.

Stworzenie i utrzymanie takiej federacji nie jest rzeczą prostą i łatwą. Tworzące ją ludy musiałyby przemyśleć na nowo całą swą postawę wobec ludów ościennych i wobec swych własnych mniejszości narodowych. Dobre funkcjonowanie np. federacji polsko-litewskiej wymagałoby od Polaków tych samych uzdolnień i talentów politycznych, co ułożenie zadowalającego modus vivendi[13] z mniejszością ukraińską. Federalizm wschodnio-europejski może więc stworzyć zupełnie nowe warunki do traktowania zagadnień polsko-ukraińskich.

*

Katastrofa 1939 nie była niespodzianką dla nikogo, kto miał ochotę o tym myśleć. Znaki mnożyły się tak szybko i konsekwentnie, że zawód proroka nie nastręczał większych trudności. W notatniku, w którym zapisywałem interesujące oceny sytuacji i jej przypuszczalnego rozwoju, znajduję np. takie zapisy:

Listopad 1922. Słyszane w hallu hotelu Esplanade w Düsseldorfie, gdzie generał Maugin pertraktował właśnie z wezwanym z Moskwy Radkiem^44 w celu uspokojenia robotników w Zagłębiu Ruhry: „Zerwanie aliansu angielsko-francuskiego jest faktem dokonanym. W konsekwencji przyszłość kontynentu zależy od ewolucji wewnętrznej Niemiec. Jakie będą Niemcy, taka będzie Europa”.

Ja sam miałem wówczas tak czarne myśli, że po powrocie z Ruhry do Paryża kupiłem 600 dolarów, w przewidywaniu konieczności ucieczki z Polski i z Europy.

Wrzesień 1924. Hr. Ledebour, przedstawiciel Niemców sudeckich w senacie czeskim: „Rozbioru Czechosłowacji nie dokonają jej sąsiedzi, ale Anglia, gdzie myśl ta robi stałe postępy. Co do mnie, jadę teraz do Londynu”.

Berlin 1925. Jeden z przyjaciół Stresemanna^45: „Alians polsko-francuski jest już aktem archiwalnym. Nawet gdyby jakiś rząd francuski wypowiedział nam wojnę o Polskę, wojna ta nie dojdzie do skutku, bo nie ma podstawy w opinii. Jeżeli potrafimy cierpliwie doczekać, Polska sama spadnie nam do kapelusza”.

Warszawa 1932. Askenazy, patrząc na początek budowy Muzeum Narodowego: „Że też ludzie mają ochotę budować w miejscu przeznaczonym na zagładę. Widzę niemal, jak Niemcy zrzucają bomby na ten budynek”. I na mój gest niedowierzający: „Czy pan tego nie widzi? Czy może być inaczej?”.

Genewa 1936, w początku wojny hiszpańskiej. Robert Dell, dowiadując się o utworzeniu komitetu nieinterwencji: „Obecne pokolenie angielskie z Robertem Vansittartem^46 na czele postawiło sobie za główne zadanie zepchnięcie Francji do rangi Portugalii i jest to jedyny cel polityki angielskiej, który został całkowicie osiągnięty. Ponieważ Polska nie może opierać się o Portugalię, Anglia zaś nie może jej dać żadnej pomocy, los Polski jest już przesądzony. Polska mogła była wzmocnić trochę swą pozycję przez współpracę z innymi państwami Europy Wschodniej, ale na to już nie czas”.

Wreszcie chciałbym przytoczyć najbardziej jasnowidzącą ocenę Mahmuda Tarzy, twórcy niepodległego Afganistanu i teścia Amanullaha. Po starannym objeździe całej Europy w 1923 (!) stary góral afgański powiedział mnie i Mustafie Czokaj Ohły: „Gdyby wszyscy Europejczycy paśli kozy, można by tę sytuację jeszcze jako tako znieść, ale utrzymanie tak zawiłej cywilizacji wymaga znacznie więcej rozumu, niż go Europejczycy posiadają. Dlatego Europa zginie marnie, niesławnie, z małostkowości i głupoty. Wszyscy będziecie zniwelowani do poziomu Sowietów. Może jedni Anglicy się wykręcą. Oni są tak samo głupi jak i inni, ale mają więcej pieniędzy”.

W miarę tego jak Polska zbliżała się powoli do przepaści, naród ogarniało coraz większe zamroczenie, jak gdyby operację rozbioru chciał przebyć pod chloroformem. Większość Polaków myślała, że przyszłość kraju zależy od sprawy żydowskiej, która była głównym tematem dyskusji^47. Inni wreszcie widzieli ocalenie w zdobyciu kolonii i wysianiu tam rzekomego nadmiaru ludności. Widząc istotne położenie kraju, miało się wrażenie, że połowa Polaków należy do piątej kolumny, mającej szerzyć zamieszanie i dywersję na tyłach. Całkowite nieprzygotowanie do wojny (nikt z ok[oło] stu oficerów rezerwy, których o to pytałem, nie był przeszkolony na spotkanie z bronią pancerną) było tylko fragmentem ignorancji i ogłupienia powszechnego. „Polska jest jak kazańska sierota; nie ma nikogo, kto by o niej myślał”, mówił Askenazy.

W nie lepszym stanie znajdowały się inne kraje Europy. Cały kontynent znajdował się w stanie zamroczenia umysłowego, w którym stał się łatwym łupem Hitlera.

Czy i jakimi drogami Europa i Polska będą mogły podnieść się z tego upadku, który poprzedził i przygotował zwycięstwa niemieckie? Czy pogrążona nadal w pomroce Europa stanie się z kolei łupem Stalina? Trudno to przewidzieć. Już dziś jednak widać jeden z możliwych rozwojów sytuacji na kontynencie, w razie upadku Niemiec w roku obecnym.

Jedną z głównych przyczyn zamroczenia i bezwładu Europy wobec groźby niemieckiej był podział jej ludności na trzy obozy, trzy style życia, trzy religie: tradycyjno-demokratyczną, hitlerowską i komunistyczną. Ponieważ wyznawcy dwóch ostatnich wierzą w magiczną siłę przemocy i rozlewu krwi (sorelizm^48), współżycie tych trzech stylów życia było niemożliwe i wojna światowa zastała Europę i Polskę w przededniu wojny cywilnej. Wypadki wojenne zaostrzyły bardzo antagonizmy wewnętrzne, bo „prawicowcy”, „faszyści”, „nacjonaliści” okazali się wszędzie prawie sojusznikami napastnika i pomocnikami władz okupacyjnych. W dniu kapitulacji Niemiec cały kontynent stanie w ogniu wojny cywilnej, podobnej do wojny hiszpańskiej, podsycanej z zewnątrz przez Rosję Sowiecką i kraje anglosaskie. Od chwili pogorszenia się sytuacji Niemiec zimą rb. przygotowania do wojny cywilnej toczą się aktywnie we wszystkich krajach okupowanego kontynentu.

Czy Polska będzie mogła ujść tego losu? W chwili wybuchu wojny Polska znajdowała się w przededniu wojny cywilnej, w której wyznawcy ideologii hitlerowskiej wydawali się stroną silniejszą. Sytuacja obecna Polski jest o tyle odrębna, że Niemcy nie zaprosili w niej do stołu wyznawców idei zbliżonych do narodowego socjalizmu. Niemniej jest faktem, że w żadnym może kraju poza Niemcami nie ma tak wielkiej ilości młodzieży posiadającej na wszystkie sprawy poglądy identyczne z poglądami hitlerowców i poróżnionej z tymi ostatnimi jedynie przez fakt, że nie ona, ale hitlerowcy niemieccy pilnują bram ghetta i rozstrzeliwują w ogrodzie sejmowym. Istnieją więc w Polsce bardzo poważne przesłanki do konfliktu wewnętrznego i bezwzględnej walki o władzę, do czego przygotowania robione są nawet na emigracji. O wyniku tej walki stanowić będą w znacznej mierze czynniki obce, ponieważ walka o te same sprawy toczyć się będzie na całym kontynencie i mocarstwa stojące poza nim nie będą, być może, trzymały się zasady nieinterwencji. O skutkach tego konfliktu dla Polski rozstrzygnie, być może, siła wojskowa Rosji w tym momencie i jej sytuacja wewnętrzna.

O ile walka ta toczyć się będzie w granicach Polski z 1938, udział w niej wezmą przypuszczalnie i Ukraińcy, bo chodzić tu będzie o ich los, na równi z losem Polaków. Czyją stronę wezmą Ukraińcy? Nie wiem, czy zauważył Pan pojawienie się książki Adama Doboszyńskiego^49 o sprawie ukraińskiej, poświęconej jego ukraińskim towarzyszom więzienia. Jeżeli wziąć pod uwagę, że towarzyszami tymi byli narodowi socjaliści ukraińscy, tworzący dziś w Polsce milicję pomocniczą Gestapo, szczegół ten jest godny zastanowienia. Można w nim widzieć dalszy ciąg przedwojennego zaślepienia Polaków, może to być również próba poszukiwania nowych sojuszników w zbliżającej się wojnie cywilnej, w której Ukraińcy będą zapewne tak samo podzieleni jak Polacy. Jasne jest tylko to, że w razie naszkicowanego wyżej rozwoju wypadków stosunki polsko-ukraińskie wejść mogą na tory zupełnie nowe, odbiegające od przeszłości i wszystkiego, co moglibyśmy dziś na ten temat powiedzieć.

*

W zakończeniu dodam, że społeczeństwo ukraińskie, zarówno w Galicji Wschodniej, jak na Ukrainie okupowanej, przechodzi obecnie gwałtowny proces rozczarowania do Niemców^50. Zjawiska tego nie może ukryć nawet prasa ukraińska wychodząca pod niemiecką okupacją i cenzurą. Gdybyśmy mieli lepszy kontakt ze społeczeństwem ukraińskim, powstałyby z tej sytuacji nowe tematy rozmów. Niestety, na emigracji znajdują się tylko bardzo nieliczni Ukraińcy, przeważnie pozbawieni kontaktu z krajem.

W 1939–1940 donoszono mi z kraju, że do Lwowa przyjeżdżali Ukraińcy kijowscy, szukając kontaktów polskich w celu wspólnych poczynań przeciw rosyjskich. Nie wiem, jaki był los tych rozmów, kilkakrotnie nawiązywanych, ostatni raz w kwietniu 1941. Wydaje mi się, że najsłabszą ich stroną był brak rozmówców ze strony polskiej. Z sierpniowych emisji radia moskiewskiego w 1941 można było wnosić, że układ londyński z Sikorskim był uważany przez bolszewików za ważny atut w ich polityce wewnętrznej jako argument przeciw separatystom ukraińskim i innym. Zresztą Niemcy dostarczyli tej polityce lepszych argumentów. Nie wiem, jak ułożyły się te sprawy w okresie zimowym.

Na Ukrainie okupowanej powstały wszędzie organizacje samorządowe, w których Polacy grali poważną rolę. Organizacje te są obecnie rozwiązywane w miarę rozbudowy niemieckiego zarządu cywilnego i tworzą dziś opozycję przeciwniemiecką.

Bieg wypadków rozszerzył bardzo zakres stosunków polsko-ukraińskich. Stosunki te wydają się na razie zupełnie płynne i nie słyszałem dotąd o żadnej próbie nadania im jakichś bliżej określonych kształtów. Ze względu na naturę stosunków angielsko-rosyjskich rząd emigracyjny w Londynie nie może rozwinąć w tej mierze żadnej inicjatywy, a społeczeństwu polskiemu brak instynktu politycznego.

*

Przeglądając ten list, mam wątpliwości, czy Pan będzie zadowolony z jego treści i rozmiaru. Będę bardzo rad wiedzieć, co Pan myśli o poruszonych w nim sprawach, które dotąd znalazły w społeczeństwie polskim tak mało zainteresowania. Nieraz wydawało mi się, że Kresy Wschodnie odpadną od Polski, pomijając wszystkie inne przyczyny, z braku zainteresowania dla nich samych Polaków. Spotkałem tu kilku cudzoziemców, którzy podróżowali po Polsce. Wszyscy uważali Kresy Wschodnie za najciekawszą część Polski i dziwili się trochę, że w Warszawie nikt nie podzielał tego zdania. Kresy znajdowały się, być może, w przededniu ich odkrycia przez Polaków, jak po powstaniu listopadowym. Niestety, terminarz Polski zawsze odbiega od terminarza europejskiego. W Bernie spotkałem 3 osoby (Szwajcara, Angielkę i Francuza) doskonale znające nasze Kresy Wschodnie i ich historię polityczną z pacyfikacjami, dyskryminacją gospodarczą itd. Wszystkie więc drażliwe strony tego zagadnienia są doskonale znane całemu światu i będą ciążyły bardzo na wszystkich naszych aspiracjach terytorialnych. Dlatego wydaje mi się bardzo pożądane, aby Polacy sami też się jakoś do tego ciemnego rozdziału swej historii ustosunkowali i mieli o nim coś do powiedzenia.

Najserdeczniejsze pozdrowienia i wyrazy szacunku łączy

Jerzy Stempowski

1       Motyw ten wykorzystał Stempowski w Eseju berdyczowskim (1964).

2       Polska, Czechosłowacja i Jugosławia znalazły się pod okupacją niemiecką. Węgry i Rumunia przystąpiły do paktu trzech w listopadzie 1940 roku. Były od Trzeciej Rzeszy całkowicie uzależnione.

3       Léon Bloy (1846–1917), prozaik francuski.

4       Na ulicy Wierzbowej w Warszawie mieściło się Ministerstwo Spraw Zagranicznych (nieistniejący dziś pałac Brühla), Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, o którym zapewne myśli Stempowski, miało siedzibę w Domu Interesów Andrzeja Zamoyskiego i w pałacu stojącym w głębi posesji. Cały kompleks znajduje się nie na Krakowskim Przedmieściu, lecz na Nowym Świecie pod numerem 69. Krakowskie Przedmieście zaczyna się od następnej kamienicy (Księży Misjonarzy), gdzie mieściła się Komenda Policji Miasta St. Warszawy, a obecnie instytuty Uniwersytetu Warszawskiego.

5       Pacyfikacja Galicji Wschodniej rozpoczęła się 16 września 1930, trwała do 30 listopada 1930. Objęła co najmniej 450 wsi w 16 powiatach. Jej inicjatorem był ówczesny premier Józef Piłsudski, w trakcie kampanii przed wyborami do Sejmu. Pacyfikacja była odwetem za kampanię terrorystyczną prowadzoną przez działającą w konspiracji Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Dowodził nią z zagranicy płk. Jewhen Konowalec, który zapewnił sobie sekretne poparcie władz niemieckich. Kampania OUN zwrócona była przeciw „polskiej okupacji” Zachodniej Ukrainy i obliczona była na podsycanie nienawiści po obu stronach tak, by jakikolwiek kompromis stał się niemożliwy. W roku 1929 przeprowadzono ataki bombowe na urzędy, napady na poczty, niszczono urządzenia kolejowe, podpalano dwory, zagrody osadników, stogi, terroryzowano ludność polską. Hasło akcji brzmiało: „Lachy za San!”. Kampania dosięgła szczytu w lecie 1930 roku. Piłsudski polecił przywrócić porządek, zakazując jednocześnie traktowania aktów terroru OUN jako powstania. Pacyfikację rozpoczęto od aresztowania stu kilkudziesięciu byłych posłów i działaczy ukraińskich, rozwiązano narodową organizację skautową Płast (Пласт. Національна скаутська організація України), trzy gimnazja ukraińskie (w Rohatynie, Drohobyczu i Stanisławowie), gimnazjum państwowe z ukraińskim językiem wykładowym w Tarnopolu oraz szkołę powszechną we Lwowie (we Lwowie ograniczono również liczbę klas w gimnazjum ukraińskim). Przeprowadzono liczne rewizje w poszukiwaniu broni i materiałów organizacyjnych w czytelniach i sklepach spółdzielczych, których kierownikami byli „ludzie młodzi, wykształceni na uniwersytetach zagranicznych i z reguły należący do OUN” (Wł. Pobóg-Malinowski). Nie oszczędzono obiektów Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej (Українська Греко-Католицька Церква). Stosowano także tzw. rewizję dokuczliwą, polegającą np. w sklepach na mieszaniu soli i cukru bądź polewaniu „przez pomyłkę” mąki naftą. Po metody takie sięgali też podobno ounowcy. W wypadku oporu policja biła pałkami. Stosowano również karę publicznej chłosty. Do miejscowości, gdzie OUN uporczywie działało, kierowano oddziały wojska na kwaterunek, co wiązało się z obowiązkiem dostarczania przez wieś furażu. Przeprowadzano też powtórnie „rewizje dokuczliwe”. W gospodarstwach demolowano budynki i niszczono inwentarz. Zatrzymano ponad 1700 osób, sądom przekazano ok. 1100, skazano 58 osób. Według władz, w czasie całej pacyfikacji nie padł ani jeden strzał, nie było ofiar śmiertelnych (choć za opór karano biciem). Potwierdzają to historycy ukraińscy, dodając jednak, że w następstwie pobicia zmarło od 7 do 35 osób). Propaganda niemiecka oskarżyła Polskę o gwałty i barbarzyństwo, a ton ten podjęła część prasy zachodniej. Posłowie ukraińscy do Sejmu RP skierowali do Ligii Narodów skargę, która została rozpatrzona i oddalona. Metropolita Andrzej Szeptycki, cieszący się wśród Ukraińców wielkim autorytetem, odżegnał się od akcji OUN, której źródło – jak powiedział – leży poza granicami kraju. Polska opinia publiczna poparła pacyfikację Galicji; jedynie PPS-owski „Robotnik” potępił wysłanie kolumn ekspedycyjnych jako metodę załatwiania sporu polsko-ukraińskiego.

6       Wołodymyr Kubijowycz, Володимир Кубійoвич (1900–1985), geograf, demograf, docent Uniwersytetu Jagiellońskiego, badacz kultur pasterskich Karpat Wschodnich, nacjonalistyczny polityk ukraiński, w OUN stronnik A. Melnyka. Urodził się w ukraińsko-polskiej rodzinie w Nowym Sączu, gdzie ukończył gimnazjum. Studia w Uniwersytecie Jagiellońskim przerwał, aby wziąć udział w wojnie polsko-ukraińskiej w szeregach Ukraińskiej Armii Halickiej (Українськa Галицька Армія). Na UJ doktoryzował się i habilitował. Prof. E. Romerowi zarzucał fałszowanie danych statystycznych. W czerwcu roku 1939 na mocy decyzji Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświaty utracił pracę na UJ. Powodem były jego badania statystyczne mające dowieść, że dane oficjalnego spisu ludności z roku 1931 były sfałszowane na niekorzyść mniejszości ukraińskiej. W 1939 roku ukrywał się, aby uniknąć aresztowania przez polską policję. Był żonaty z Polką, z którą miał dwie córki. Podczas wojny porzucił żonę i zerwał wszelkie kontakty ze środowiskiem polskim. W roku 1940 Kubijowycz za zgodą niemieckiego gubernatora H. Franka założył w Krakowie Centralny Komitet Ukraiński (Український Центральний Комітет). W zamian za lojalną kolaborację nie tylko z władzami okupacyjnymi, lecz i z policją polityczną, Gestapo i Abwehrą uzyskał od władz okupacyjnych pewne koncesje na rzecz ludności ukraińskiej (utrzymanie szkolnictwa, spółdzielni).

W lutym 1945 roku wszedł w skład Ukraińskiego Komitetu Narodowego uznającego się za jedyne przedstawicielstwo narodu ukraińskiego. Po wojnie na emigracji poświęcił się wyłącznie pracy naukowej; sekretarz, następnie przewodniczący Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki w Europie (Наукове товариство імені Шевченка в Європі) z siedzibą w Sarcelles pod Paryżem. Wobec sowietyzacji i rusyfikacji Ukrainy, a także niszczenia kultury humanistycznej przez komunistów istotne znaczenie miały prace encyklopedyczne Kubijowycza. W roku 1949 rozpoczął wydawanie trzynastotomowej Encyklopedii Ukrainoznawstwa (Енциклопедія українознавства). Z inicjatywy Kubijowycza w roku 1976 rozpoczęto prace nad Encyclopedia of Ukraine, pięciotomowym opracowaniem w języku angielskim, przedstawiającym geografię, ekonomię, społeczeństwo oraz ogólny rys historyczny Ukrainy. Encyklopedia została opublikowana w latach 1985–1993 w Toronto (Canadian Institute of Ukrainian Studies).

7       Centralny Komitet Ukraiński (Український Центральний Комітет) – według danych niemieckich na obszarze Generalnego Gubernatorstwa zamieszkiwało: w dystrykcie lubelskim 467 tys. Ukraińców; w dystrykcie krakowskim 252 tys.; w dystrykcie warszawskim 21 tys.; w dystrykcie radomskim 4 tys. Liczbę uchodźców z Galicji Wschodniej szacowano na 40 tys. Po kampanii wrześniowej zaczęły się w Małopolsce i na Lubelszczyźnie tworzyć żywiołowo różne ukraińskie komitety narodowe, które świadczyły pomoc uciekinierom i ukraińskim jeńcom wojennym, reprezentowały lokalne społeczności wobec okupanta. Wiosną 1941 roku istniało 26 komitetów i ich 33 rejonowe delegatury. Na przełomie 1939/1940 Kubijowycz przedstawił Niemcom projekt zorganizowania tych komitetów. Niemcy go odrzucili, ale zaproponowali utworzenie organizacji z terenowymi Ukraińskimi Komitetami Pomocy (Українські допомогові комітети) o charakterze społeczno-charytatywnym. Tak powstał Ukraiński Komitet Centralny w Krakowie. Nie wolno mu było zajmować się sprawami politycznymi, nie miał też statusu reprezentacji Ukraińców wobec Niemców. Komitet zdominowany był przez OUN, a przede wszystkim przez zwolenników A. Melnyka. Ważną funkcją CKU była organizacja ukraińskiego szkolnictwa. Dla tego celu powołano sieć Ukraińskich Towarzystw Oświatowych, które przejawiały wielką aktywność. Objęły swoją działalnością do 90% wsi, istniało w 1940 prawie 900 szkół. Z Komitetem związane było powstałe w końcu 1939 roku Wydawnictwo Ukraińskie (Українське видавництво), które posiadało monopol na wydawanie ukraińskich książek i prasy. Niemcy zezwolili również na działanie ukraińskich szkół średnich. Na Podlasiu, na ziemi Chełmskiej i na Łemkowszczyźnie CKU według Kubijowycza dążył do usunięcia wpływów polskich i wzmocnienia świadomości narodowej ludności miejscowej, a także odzyskania choć części z tego, co Ukraińcy utracili.

8       W Poczajowie na Wołyniu znajduje się prawosławny klasztor Ławra Zaśnięcia Matki Bożej (Почаївська Свято-Успенська Лавра). W XVIII wieku monaster przyjął unię i do 1833 był administrowany przez zakon bazylianów. W tej epoce wzniesiono niezwykłej urody sobór Zaśnięcia Matki Bożej w stylu rokoko, a także większość istniejących obecnie zabudowań klasztornych. Kult Poczajowskiej Ikony Matki Bożej (Почаївська Ікона Божої Матері) rozszerzył się na cały teren Rzeczypospolitej, znalazł wyznawców również wśród katolików. W klasztorze działała drukarnia. Do Poczajowskiej Ikony Matki Bożej wierni zwracają się z prośbą o ocalenie od utraty wzroku oraz o uwolnienie jeńców.

9       W liście do Iwana Seńkiwa z 22 maja 1962 roku czytamy: „Na polskim skrawku Wołynia były chóry mające za sobą 7–8 wieków nieprzerwanej działalności. Niektóre miały nuty z XVII w., których bez znajomości paleografii nie można było obcemu odczytać. Dla tych przyczyn pieśni ukraińskie mają charakter szkolony. Pierwotnie pieśni śpiewane w cerkwiach napisane były na 10-tonową gamę bizantyńską, której ślady słychać w pieśniach i melodiach huculskich. W XVII w. przyszła muzyka włoska z włoską gamą 12-tonową. Nie wiem, jaką drogą to się odbyło, pewnie przez Polskę, ale tam, gdzie jest tyle wyszkolonych chórów, wystarczy pewnie przywieźć nuty, aby nowa muzyka się przyjęła. Trzeba też brać pod uwagę, że muzyka barokowa poza Włochami była w XVII w. przeważnie muzyką wokalną, a cappella, była więc jak najlepiej przystosowana do ukraińskich chórów cerkiewnych. Potem włoska muzyka barokowa została na Zachodzie wyparta przez niemiecką Schriftmusik i muzyki starszej od Bacha do niedawna na Zachodzie wcale nie znano; utworów a cappella nikt nie umiał śpiewać. Tradycje włoskiej muzyki barokowej zachowały się tylko na Ukrainie. Tylko tamtejsze chóry mogłyby w stosowny sposób śpiewać utwory a cappella Heinricha Schütza, które na Zachodzie wykonywane są raz na 30 lat. Musiałem odbywać podróże, aby je posłyszeć. Shakespeare często mówi o muzyce, ale ze słów jego od razu widać, że ma na myśli coś innego od Bacha czy Haydna. Aluzje jego odnoszą się do muzyki barokowej, jaką znamy dziś, zresztą bardzo pobieżnie, z Monteverdiego i Schütza, i która właściwie jest nam nierównie bliższa od późniejszej Schriftmusik. W muzyce, jak w ogóle w sztuce ludowej, pełno jest wspomnień Baroku, nieraz wielkiej sztuki barokowej. Osobliwością chórów ukraińskich było ich wielkie wyszkolenie. Kiedyś byłem w Poczajowie i na drodze spotkałem dwóch dziadów i dwie baby śpiewających na cztery głosy. Gdyby chóry operowe na Zachodzie umiały tak śpiewać, chodziłbym co wieczór do opery”; A. St. Kowalczyk, Jerzy Stempowski – Iwan Seńkiw..., dz. cyt., s. 110.

10       Ołeksander Koszyć, Олександр Кошиць (1875–1944), dyrygent ukraiński, kompozytor i etnograf, uczeń M. Łysenki; dyrygent znakomitych chórów i orkiestr kijowskich. W 1atach 1919–1924 odbył światowe tournée z założonym przez siebie chórem ukraińskim (Українська республіканська капела). W roku 1926 osiadł w Nowym Jorku.

11       Mykoła Leontowycz, Микола Леонтович (1877–1921), kompozytor ukraiński; twórca m. in. pieśni a cappella dla chóru mieszanego, oper nawiązujących do motywów muzyki ludowej. Wiele z nich weszło do klasycznego repertuaru chóralnego, znane są także poza granicami Ukrainy.

Mykoła Łysenko, Микoла Лисенко (1842–1912), ukraiński kompozytor, etnograf, dyrygent, pianista. Autor licznych pieśni i tańców nawiązujących do folkloru ukraińskiego; komponował muzykę do wierszy T. Szewczenki, I. Franki, także opery i utwory fortepianowe, w których znać inspirację muzyką Chopina.

12       Zob. Dom Strawińskiego w Uściługu, w niniejszym tomie s. 36–57.

13       Cerkwie prawosławne burzone były w Polsce nie raz. Po I wojnie światowej rozebrano ok. 30 świątyń m.in. w Warszawie, Białymstoku i Chełmie, które uważano za symbole panowania rosyjskiego w Polsce. W roku 1929 w województwie lubelskim zburzono 23 cerkwie uznane za zbędne. Zdecydowany opór ludności ukraińskiej położył tej akcji kres. W roku 1938 podjęto na Chełmszczyźnie burzenie cerkwi w ramach tzw. programu rewindykacyjno-polonizacyjnego. Władze przyjęły założenie, że wszyscy prawosławni Chełmszczyzny są zruszczonymi Polakami. Część z nich, niepoczuwających się do narodowości ukraińskiej, postanowiono przekonać, że ich przodkowie przyjęli prawosławie pod przymusem i że powinni oni powrócić na łono Kościoła katolickiego. W sukurs administracji pośpieszyło wojsko. Wojskowi domagali się polonizacji całego obszaru między Wieprzem a Bugiem i zredukowania problemu ukraińskiego na tych obszarach „do roli drobnego zagadnienia”. Likwidacja świątyń była odwetem władz za zaangażowanie się młodych duchownych po stronie narodowego ruchu ukraińskiego. Nie tylko niszczono cerkwie od lat zamknięte, lecz i opieczętowywano działające, które nie były siedzibami parafii. Burząc świątynie, niszczono paramenty, profanowano święte obrazy i inne przedmioty kultu. Po rozbiórce odmawiano prawosławnym wydania materiału budowlanego. Stawiających opór chłopów skarżono do sądu. Momentem przełomowym była sprawa 30 gospodarzy ze wsi Chmielek obwinionych o sprzeciwianie się władzy podczas burzenia cerkwi i o „udział w nielegalnym nabożeństwie”. Sędzia Stanisław Markowski uniewinnił chłopów, stwierdzając, że władze działały bezprawnie. Werdykt ten sprawił, że w innych przypadkach prokuratura odstąpiła od oskarżania Ukraińców. Sprzeciwowi czynnemu towarzyszyło działanie na drodze urzędowej – petycje, memoriały, skargi do najwyższych władz, interpelacje poselskie. Niszczenie cerkwi wywołało również protesty za granicą. Kościół katolicki zdecydowanie odżegnał się od całej akcji. Trwała ona od maja do lipca 1939 roku. Ogółem zniszczono 91 cerkwi, 10 kaplic i 26 domów modlitwy, tj. 127 świątyń. Kościołowi katolickiemu przekazano 4 cerkwie, 4 przeznaczono na kostnice; 1 cerkiew – jak pisał wojewoda lubelski – „opanowana przez prawosławnych” miała być oddana Kościołowi później. Nie brano pod uwagę wartości artystycznej i zabytkowej świątyń. W Szczebrzeszynie usiłowano zburzyć cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy z XVI w., zerwano z niej kopułę i dach, zniszczono dzwonnicę. Protesty mieszkańców miasta, bynajmniej nie prawosławnych, powstrzymały wandali.

14       Stempowski był w Krzemieńcu 26 i 27 czerwca 1938 roku. Wygłosił tam dwa wykłady: Tradycjonalizm i modernizm w literaturze oraz Wspomnienia starej cywilizacji w literaturze. Z powyższym fragmentem listu polemizował Kazimierz Groszyński, który w imieniu Zjednoczenia Organizacji Społecznych Krzemieńca zaprosił Stempowskiego na odczyt. „Znaczna część nauczycieli Liceum Krzemienieckiego – pisał K. Groszyński – brała czynny udział w życiu społecznym i kulturalnym powiatu i województwa. Udział ten przejawiał się m.in. w działalności Wołyńskiego Związku Młodzieży Wiejskiej skupiającym i Polaków, i Ukraińców; we współpracy z dwoma uniwersytetami ludowymi, których słuchacze byli w większości (ok. 70%) Ukraińcami; [...] w działalności orkiestry symfonicznej Liceum, która skupiała uczniów klas starszych oraz różnej narodowości ludzi dorosłych ze środowiska pozaszkolnego; dodajmy, że jednym z jej dyrygentów był muzyk narodowości żydowskiej [...].

W roku 1935 doprowadziłem do egzaminu maturalnego zespół uczniów, którego opiekunem byłem przez trzy lata. W zespole tym, liczącym ok. 25 osób, było czworo uczniów narodowości żydowskiej i kilkoro narodowości ukraińskiej i rosyjskiej. Podobnie ułożyły się liczby w moim zespole maturzystów z roku 1938. [...] Jako opiekun pisma uczniowskiego «Nasz Widnokrąg» pamiętam udział w nim uczniów różnej narodowości. W zachowanym numerze z września 1933 roku podano nazwiska uczniów tworzących komitet redakcyjny, są to: Polka, Ukrainiec, Żyd i Rosjanka” (K. Groszyński, List do Redakcji, „Zeszyty Historyczne” 1980, z. 51).

15       Juliusz Poniatowski (1886–1975), inżynier, rolnik, pedagog, działacz niepodległościowy i ruchu ludowego; minister rolnictwa. W latach 1927–1934 kierował Liceum Krzemienieckim, w którym kształciła się młodzież wołyńska bez względu na różnice narodowe, wyznaniowe czy religijne. Współdziałał z wojewodą H. Józewskim. Starał się zyskać życzliwość Ukraińców dla polityki państwa: założył 40 hektarowe gospodarstwo rolne we wsi Święte Laski w powiecie sarneńskim, które przekazał wybudowanej własnym sumptem szkole dla ludności ukraińskiej. (Nacjonaliści ukraińscy spalili ją we wrześniu 1939 roku). W roku 1957 Poniatowski wrócił z emigracji do kraju.

16       Aleksander Hauke-Nowak, do 1931 roku A. Nowak (1896–1956), major WP, wyższy urzędnik MSW; występował jako świadek oskarżenia w procesie brzeskim. W latach 1933–1938 był wojewodą łódzkim, następnie wołyńskim. Posłusznie realizował na Wołyniu nakazaną przez władze sanacyjne politykę antyukraińską. We wrześniu 1939 roku opuścił Polskę.

17       Nikołaj Gogol (1809–1852), rosyjski prozaik, dramatopisarz, publicysta, pochodził z Połtawszczyzny z rodziny ziemiańskiej Gogol-Janowskich szczycącej się kozackim rodowodem.

18       Tadeusz Czacki (1765–1813), działacz oświatowy i gospodarczy, pisarz, publicysta, pedagog, historyk, ekonomista, bibliofil, numizmatyk, członek Komisji Edukacji Narodowej, współtwórca Konstytucji 3 maja. Należał do grona założycieli warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, twórca Biblioteki Poryckiej. Powołał do życie w roku 1805 Liceum Krzemienieckie, które istniało do roku 1831. Część kadry oraz większość majątku szkoły przejął powstający wówczas Kijowski Uniwersytet Cesarski św. Włodzimierza (obecnie Kijowski Uniwersytet Narodowy im. Tarasa Szewczenki, Київський національний університет імені Тараса Шевченка), natomiast biblioteka krzemieniecka (jedna z najcenniejszych i najbogatszych w ówczesnej Polsce) oraz bezcenna galeria Stanisława Augusta Poniatowskiego zostały przewiezione do Kijowa. Biblioteka stała się zaczątkiem Narodowej Biblioteki Ukraińskiej w Kijowie. W budynku policealnym w roku 1836 ulokowano prawosławne seminarium duchowne w Krzemieńcu. Wznowiło działalność w roku 1922, zostało zlikwidowane przez władzę sowiecką w 1939.

19       Stanisław Sheybal (1891–1976), malarz, fotografik, nauczyciel w liceum w Krzemieńcu.

20       Gaston Roupnel (1871–1946), historyk francuski, ruralista, powieściopisarz, dziennikarz, profesor uniwersytetu w Dijon. Stempowski wysoko cenił jego książkę Histoire de la campagne française (1932), która go inspirowała podczas letnich wędrówek i badań etnograficznych m.in. na Pokuciu (zob. esej Na wysokiej połoninie w niniejszym tomie, s. 58–71).

21       Eugeniusz Kwiatkowski (1888–1974), inżynier chemik, działacz polityczny i gospodarczy; w latach 1926–1930 minister przemysłu i handlu. Był najbliższym współpracownikiem prezydenta Ignacego Mościckiego, realizował rozbudowę portu w Gdyni i Centralnego Okręgu Przemysłowego. Był rzecznikiem planowania gospodarczego.

22       Kazimierz Młodzianowski (1880–1928), generał brygad WP, legionista, działacz państwowy; w roku 1926 minister spraw wewnętrznych. W sierpniu 1926 przedstawił on Radzie Ministrów projekt Wytycznych w sprawie stosunku władz rządowych do mniejszości narodowych. Rozwijały one program tzw. asymilacji państwowej mniejszości, polegającej na zaspokojeniu ich potrzeb gospodarczych (reforma rolna) i kulturalnych (m.in. szkolnictwo), a także na usprawnieniu administracji państwowej i samorządu. Wytyczne... oznaczały więc odejście od endeckiego kursu asymilacji narodowej. Młodzianowski utracił stanowisko w wyniku votum nieufności przegłosowanego przez Sejm we wrześniu 1926 roku. Zarzucano jemu i ministrowi oświaty Antoniemu Sujkowskiemu m.in. gnębienie szkolnictwa polskiego na ziemiach wschodnich i obsadzanie stanowisk w kuratoriach niekatolikami. Zaważyły głosy niezadowolonych posłów mniejszości narodowych; jeden z posłów ukraińskich stwierdził, że lepsze już było jawnie wrogie stanowisko endeków aniżeli hipokryzje i oszustwa ze strony socjalistów i radykałów.

23       Wacław Kostek-Biernacki (1884–1957), pułkownik WP, działacz sanacyjny, wojewoda nowogrodzki i poleski. Walczył w Legionach. Cieszył się zaufaniem Piłsudskiego. W latach 1930–1931 był komendantem twierdzy brzeskiej. Uwięzieni tam w roku 1930 przywódcy opozycji antysanacyjnej (Centrolewu) byli brutalnie bici przez oficerów WP i maltretowani psychicznie (pozorowano egzekucje przez rozstrzelanie). Piętnowany przez opozycję Kostek-Biernacki nie poniósł żadnej odpowiedzialności, został przez Piłsudskiego mianowany wojewodą poleskim. „Polonizował” ludność białoruską, nie taił swojej wrogości do Ukraińców, których na Polesiu szykanował. Opuścił Polskę we wrześniu 1939 roku. W roku 1945 władze rumuńskie deportowały go do Polski. Po ciężkim śledztwie został skazany na karę śmierci, wyrok jednak zamieniono na 10 lat więzienia. Pisał wiersze i prozę, był m.in. autorem popularnej piosenki legionowej Jedzie, jedzie na Kasztance.

24       Mowa zapewne o jednym z dwóch Żyborskich: Wacław Żyborski (1893–1946), urzędnik administracji państwowej, kapitan rezerwy WP, dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w latach 1937–1939. Witold Żyborski (1895–1966), polski ziemianin, działacz polityczny, poseł na Sejm IV i V kadencji (z powiatów: buczackiego, trembowelskiego i podhajeckiego).

25       Edward Rydz-Śmigły (1886–1941), polityk, generał, marszałek Polski, naczelny wódz w roku 1939. Urodzony w Brzeżanach w Galicji Wschodniej. Ukończył krakowską Akademię Sztuk Pięknych w roku 1914. Walczył w Legionach, a następnie w wojnie polsko-bolszewickiej. Po śmierci Piłsudskiego stał się drugą po prezydencie Mościckim osobą w Rzeczpospolitej. Stawiał na zbliżenie z nacjonalistami, ustanowienie własnej dyktatury. Zapowiadał w roku 1937 rządy „żelaznej i twardej ręki”. Był rzecznikiem represyjnej polityki wobec mniejszości narodowych.

26       PKU – Państwowa Komisja Uzupełnień.

27       Tj. samorząd lokalny.

28       Brat pisarza Hubert Stempowski był wówczas prezydentem Łucka. Mieszkała z nim Maria Stempowska, matka obu braci.

29       Stempowski ma na myśli zapewne sobór Zaśnięcia Matki Bożej we Włodzimierzu (Собор Успіння Пресвятої Богородиці) ufundowany w roku 1160 przez księcia wołyńskiego Mścisława II. Świątynia popadła w ruinę w XIX wieku i pod koniec stulecia została odbudowana w stylu neobizantyjskim, ale uznawana jest za zabytek XII-wieczny.

30       Akcja administracyjnego nawracania prawosławnych na katolicyzm rozpoczęła się na Wołyniu w końcu 1937 roku. Prowadził ją Korpus Ochrony Pogranicza (KOP) wspomagany przez administrację państwową i samorządową. Polacy stanowili na Wołyniu niecałe 17% ludności i odsetek ten się zmniejszał. Wojskowi uznali, że na całym Wołyniu jest około 300 miejscowości zamieszkanych przez „ludność rdzennie polską, którą można i należy odzyskać dla katolicyzmu i polskości”. Zakładano, że „nawróci się” 350 000 osób. Stosowano rozmaite metody: od perswazji (powrót do wiary ojców) do zastraszania, szantażu, materialnej i administracyjnej presji. Sporządzono listy osób, których nazwiska kończyły się na „-ski”, „-cki” lub „-icz”, obchodzono chaty, organizowano zebrania, obiecując chłopom ziemię, ziarno siewne, zwolnienie od podatków w zamian za konwersję. Za nieposłuszeństwo groziło wysiedlenie (na podstawie szczególnych zarządzeń dla terenów przygranicznych). Płk M. Turkowski, kierownik akcji narodowo-rewindykacyjnej na Chełmszczyźnie, zalecał, aby podczas agitacji „stać twardo na stanowisku, że w Polsce tylko Polacy są gospodarzami, pełnoprawnymi obywatelami i tylko oni mają w Polsce coś do powiedzenia”. Ten sam oficer polecał organizować wśród ludności niepolskiej „akcje propagandowo-oświatowe o wielkości i potędze Polski i doprowadzić do tego, aby u ludności niepolskiej wzbudzić chęć zostania Polakiem i katolikiem”. Głośna na cały kraj stała się „konwersja” mieszkańców wołyńskiej wsi Krynki. Doszło tam do sprofanowania wojskowego ołtarza polowego (wg innych relacji „zbezczeszczono” portrety dostojników państwowych). Władze wojskowe zastosowały w śledztwie surowe metody. Zastraszona ludność ukraińsko-rosyjska wsi usłuchała „życzliwej rady” polskiego proboszcza z sąsiedniej parafii, gremialnie uznała się za „zruszczonych Polaków” i przeszła na katolicyzm. „Nawróciło się” 116 osób. Pięć rodzin, które odmówiły, wysiedlono (wieś leżała w tzw. pasie granicznym). Prawosławnemu proboszczowi, który dojeżdżał do cerkwi na nabożeństwa, odebrano przepustkę. Wkrótce jednak, w następstwie energicznej agitacji Ukraińców, większość „nawróconych” powróciła do Cerkwi. Akcja narodowo-rewindykacyjna była jednym z przejawów polityki władz państwowych wobec prawosławia. Dążyły one bowiem do ograniczenia, a w zasadzie do likwidacji Cerkwi. Stopniowo zmniejszano liczbę czynnych świątyń, usuwano ze stanowisk nieetatowych księży, zakazywano czysto prawosławnych stowarzyszeń, burzono na Chełmszczyźnie cerkwie. Władze wysuwały wobec duchownych absurdalne żądania, np. odprawiania mszy po polsku.

31       „Krakiwśki Wisti”, „Краківські вісті” – gazeta ukraińska dla Generalnego Gubernatorstwa ukazująca się trzy razy w tygodniu w Krakowie. Wychodziła w latach 1940–1944. Wydawana była przez Centralny Komitet Ukraiński. Ukazało się 1400 numerów gazety, jej nakład w różnych okresach wynosił od 7 tys. do 22 tys. egzemplarzy. Od października 1944 do kwietnia 1945 roku „Krakiwśki Wisti” wychodziły w Wiedniu. Istniał również tygodnik o tej samej nazwie.

32       Jeden z przodków Fiodora Dostojewskiego, Andrzej Dostojewski, mieszkał w Bracławiu na Ukrainie, gdzie był duchownym prawosławnym. Szlachecka rodzina Dostojewskich herbu Radwan mieszkała na Polesiu i była wyznania katolickiego.

33       Hryhorij Skoworoda, Григорій Сковорода (1722–1794), ukraiński poeta, filozof i tłumacz epoki baroku. Pochodził z rodziny kozackiej osiadłej w Czornuchach pod Łubniami. Studiował w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej łacinę, grekę, hebrajski, niemiecki, teologię, poetykę, matematykę, nauki przyrodnicze i historię. Wędrował po Ukrainie w zwykłym stroju, z hebrajską Biblią, fletem i kilkoma zeszytami własnych utworów, bajek i pieśni, opowiadając i śpiewając je po wsiach i miastach na przycerkiewnych placach lub jarmarkach. Możliwe, że podróżował także do innych części Europy. W latach 1750–1751 nauczał poetyki w Perejasławiu. Od 1759 do 1769, z przerwami, wykładał na uniwersytecie w Charkowie filozofię moralną. Z obu uczelni został zwolniony z powodu swoich wolnomyślicielskich poglądów. Był filozofem synkretycznym, łączył wątki religijne, biblijne z elementami platonizmu i stoicyzmu. W ostatnich latach swojego życia podróżował pieszo po Ukrainie, zatrzymując się u swoich przyjaciół. Według Skoworody warte pochwał jest życie w harmonii z samym sobą i autentyczność. Człowiek powinien znaleźć odpowiednią pracę, która musi być jego przeznaczeniem. Pracę, która umożliwi przebywanie w harmonii ze sobą, czyli doprowadzi nas do szczęścia. Skoworoda żył zgodnie z głoszonymi ideami – minimalizował zbytki, zajmował się kształceniem swojego umysłu. Skoworoda wykształcił własny system filozoficzny nieakceptowany przez kanoniczne moskiewskie prawosławie – Cerkiew traktowała go jak odszczepieńca i heretyka. Było to połączenie idealizmu z panteizmem („Bóg jest przyrodą”). Skoworoda nie uznawał żadnej innej władzy oprócz własnego sumienia. W swoich utworach podejmował w sposób niezmiernie oryginalny i głęboki takie kwestie, jak problem prawdy, sprawiedliwości oraz wewnętrznej wolności człowieka, jego miejsca i znaczenia w rozwoju cywilizacyjnym. W tomie wierszy Сад божественних пісень („Ogród pieśni nabożnych”) dowiódł znakomitej techniki poetyckiej i znajomości zasad poetyki: wprowadza anafory, oryginalne metafory, alegorie, przysłowia. Utwory, choć za życia pisarza niedrukowane, rozchodziły się po Ukrainie w odpisach rękopiśmiennych, wywierając ogromny wpływ na dalszy rozwój piśmiennictwa i myśli ruskiej. U Skoworoda znaleźć można prawdziwą mądrość wieku, m.in. znakomite aforyzmy. Postrzega się go jako prekursora liryków. Świat wartości duchowych człowieka po raz pierwszy został przedstawiony tak doskonale. Skoworoda skupia się na „ja lirycznym” – na odczuwaniu świata. Te cechy czynią go prekursorem liryki wewnętrznej. Autor m.in. zbioru wierszy pt. Sad bożestwiennych piesniej.

34       Leopold von Sacher-Masoch (1836–1895), pisarz austriacki urodzony we Lwowie. „Tylko nowele i powieści galicyjskie są coś warte – pisał Stempowski do Iwana Seńkiwa – bo Sacher-Masoch czuł się w jakiś sposób przywiązany do kraju urodzenia i wciąż doń w myśli powracał. [...] Jeżeli chodzi o ucrainica językowe Sacher-Masocha, trzeba brać pod uwagę, że w jego czasach prawdziwy język ukraiński istniał w Galicji głównie w formie dialektalnej i że znajomi S.-M. mówili «jazyczjem», jak dziś na Rusi Zakarpackiej. S.-M. wahał się nawet, czy pisać po niemiecku, czy po rosyjsku, czyli jazyczjem. Gdyby był wybrał tę drugą drogę, mielibyśmy zdumiewający swą lekkomyślnością tekst literacki w języku stworzonym tylko do kazań i urzędowych przemówień” (list z 13 września 1962 roku). Zob też wzmiankę o Sacher-Masochu w recenzji Między książkami. Pamiątka z Kosowa, „Kultura” 1960, nr 7–8.

35       Motyw ten wykorzystany został w eseju W dolinie Dniestru (1942). Władysław Chodasiewicz (1886–1939), poeta, krytyk i tłumacz rosyjski. Po rewolucji październikowej na emigracji.

36       Tadeusz Zieliński (1859–1944), filolog klasyczny, pisarz; prof. Uniwersytetu Petersburskiego i od 1922 roku Uniwersytetu Warszawskiego. Zieliński studiował w Monachium i w Lipsku, gdzie się doktoryzował. II wojnę światową spędził w Bawarii, pracując nad odtworzeniem spalonych w Warszawie rękopisów.

37       Dziś Bielsko-Biała.

38       Alfred Łaszowski (1914–1997), prozaik, eseista, krytyk literacki. W latach 1937–1939 publikował na łamach tygodnika „Prosto z Mostu”. Od 1947 roku był współpracownikiem Stowarzyszenia „Pax”.

39       Adolf Joffe (1883–1927), działacz rosyjskiego ruchu robotniczego, dyplomata bolszewicki; w roku 1921 brał udział w rokowaniach pokojowych w Rydze jako „reprezentant” Ukrainy. Na mocy traktatu ryskiego bolszewicy ustąpili Polsce zachodnią Ukrainę po Zbrucz i zachodnią Białoruś.

40       Marszałkowie Armii Czerwonej. Siemion Budionny był z pochodzenia Kozakiem dońskim, a Siemion Timoszenko pochodził spod Odessy, z rodziny chłopów ukraińskich.

41       Interessengrenze – (niem.) granica stref interesów. Według układu Ribbentrop–Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku Polska miała zostać podzielona według linii biegnącej wzdłuż Pisy, Narwi, Bugu, Wisły i Sanu aż do Przełęczy Użockiej. W końcu września 1939 linia ta została skorygowana: biegła nie wzdłuż Wisły, lecz wzdłuż Narwi, Bugu i Sanu. Stalin kazał sobie za tę zmianę zapłacić Litwą, która do tej pory należała do strefy interesów niemieckich.

42       Traktat brzeski został podpisany w Brześciu 9 lutego 1918 roku między Cesarstwem Niemieckim i Austro-Węgrami a Ukraińską Republiką Ludową. Mocarstwa centralne odstępowały Ukraińskiej Republice Ludowej Chełmszczyznę z Chełmem i część Podlasia, a w tajnej klauzuli tego dokumentu Austro-Węgry zobowiązywały się do wyodrębnienia Galicji Wschodniej wraz ze Lwowem i Przemyślem jako osobnego (autonomicznego) kraju koronnego monarchii. Traktat ten nie został ratyfikowany przez Niemcy i Austro-Węgry, a tereny na wschód od linii wyznaczonej w traktacie z Ukrainą nie zostały jej przekazane.

43       Szymon Askenazy (1866–1935), historyk, pisarz, dyplomata; prof. Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Stempowski cieszył się jego przyjaźnią. Askenazy jest jednym z bohaterów Eseju dla Kassandry, gdzie zacytowane zostało jego proroctwo.

44       Karol Radek (1885–1939), publicysta, działacz ruchu robotniczego, dyplomata sowiecki. W latach 1920–1921 przebywał nielegalnie w Niemczech jako wysłannik Kominternu, gdzie opracowywał taktykę niemieckich komunistów. W roku 1922 z ramienia rządu sowieckiego prowadził rozmowy z czołowymi politykami Republiki Weimarskiej.

45       Gustav Stresemann (1878–1929), polityk niemiecki, minister spraw zagranicznych Republiki Weimarskiej. Wzmocnił międzynarodową pozycję Niemiec, zawierając traktaty lokarneńskie i układ z ZSSR. Kwestionował ustaloną w Wersalu granicę polsko-niemiecką.

46       Robert Vansittart (1881–1957), dyplomata brytyjski, prozaik, dramaturg. W latach 1920–1924 był sekretarzem lorda Curzona, następnie na wysokich stanowiskach w Foreign Office.

47       Sprawa żydowska – po śmierci J. Piłsudskiego obóz sanacji przejął de facto w swojej polityce wobec mniejszości narodowych endecki program «umacniania polskości» poprzez administracyjnie kierowaną polonizację. W roku 1935 uznano, że kompromis między państwem polskim a ludnością żydowską jest niemożliwy i może być rozwiązany wyłącznie na drodze masowej emigracji do Palestyny i innych ośrodków osadniczych (Madagaskar, Ameryka Płd.). W tym duchu działano na forum międzynarodowym (utworzenie niepodległego państwa żydowskiego w Palestynie), a także nawiązano kontakty z żydowskimi organizacjami syjonistycznymi. Jednocześnie podejmowano kroki mające «zachęcić» Żydów do emigracji: zamierzano usuwać ich ze stanowisk państwowych w urzędach i organizacjach gospodarczych, eliminować z życia kulturalnego i szkolnictwa. Planowano pozbawienie obywatelstwa polskiego ok. pół miliona Żydów napływowych, a także wprowadzenie zasady etnicznej proporcjonalności w wybranych zawodach. Jakkolwiek nie doszło do uchwalenia tych antyżydowskich ustaw, to sam temat był stale obecny w publicystyce obozu rządzącego. Na terenie uczelni bojówki endeckie atakowały studentów Żydów, żądano dla nich getta ławkowego w salach wykładowych. Obowiązywało ono nieoficjalnie, bo niewielu profesorów miało odwagę sprzeciwić się bojówkarzom. Endecy żądali również wprowadzenia w uczelniach numerus clausus dla młodzieży żydowskiej. Nigdy nie ogłoszony oficjalnie numerus clausus był stosowany: przyjmowano na studia do 10% Żydów (co odpowiadało odsetkowi ludności żydowskiej w Rzeczpospolitej). Kościół katolicki potępiał użycie przemocy przeciw Żydom, nakazując widzieć w nich bliźnich, jednocześnie jednak sankcjonował bojkot ekonomiczny i ostrzegał przed rzekomo demoralizującym wpływem Żydów na społeczeństwo polskie. W styczniu 1939 roku poseł Benedykt Kieńć przesłał klubowi parlamentarnemu OZN projekt ustawy pozbawiającej obywatelstwa polskiego wszystkie osoby narodowości żydowskiej. Jednocześnie wniesiony został także projekt ustawy odbierającej obywatelstwo polskie Żydom w województwach wschodnich. Plany władz spotkały się z poparciem Stronnictwa Narodowego i jego licznej antysemickiej klienteli, a także wśród faszystów polskich. Nacjonaliści ogłosili «wojnę z Żydami», którą z wielkim animuszem prowadziła młodzież akademicka, gromiąc sklepy i mieszkania, bijąc Żydów, rzucając petardy do synagog podczas modłów. W drugiej połowie lat trzydziestych agitacja nacjonalistów podsycała konflikty ekonomiczne i prowokowała rozruchy antyżydowskie. W roku 1936 w czasie pogromu w Przytyku, sprowokowanego przez aktywistów SN, padły ofiary śmiertelne. Do tragicznych w skutkach zajść doszło m.in. w Mińsku Mazowieckim (1936) i w Brześciu Litewskim (1937), gdzie przez cały dzień mieszkańcy Brześcia, w tym młodzież szkolna, systematycznie dom po domu niszczyli i rabowali żydowskie sklepy.

48       Od nazwiska George’a Sorela (1847–1922), filozofa i socjologa, teoretyka narodowego syndykalizmu. W swojej głośnej książce z roku 1908 Réflexions sur la violence sławił rolę konfliktu i przemocy w życiu społecznym, głosił konieczność wojny klasowej między proletariatem a burżuazją. Do walki ma porwać lud mit strajku generalnego. Stanisław Swianiewicz jeszcze w latach trzydziestych widział w Sorelu jednego z prekursorów systemów totalnych, systemów walki i akcji.

49       Adam Doboszyński (1904–1949), działacz polityczny, nacjonalista, publicysta. W czasie wojny przebywał w Londynie, gdzie aktywnie działał w Stronnictwie Narodowym. Przed samą wojną odsiadywał karę więzienia za rozbój. W nocy z 22 na 23 czerwca 1936 roku Doboszyński na czele bojówki złożonej z nacjonalistów napadł na powiatowe miasteczko Myślenice. Po zdobyciu broni na posterunku policji, napastnicy zdemolowali i podpalili synagogę, bili mieszkańców, rabowali żydowskie sklepy. Towary znoszono na rynek i palono. W zamyśle organizatorów napad na Myślenice miał być demonstracją antysanacyjną i antyżydowską. Podczas obławy policyjnej dwóch bojówkarzy zginęło, pozostałych ujęto i osądzono. Doboszyńskiego ława przysięgłych uniewinniła od wszystkich zarzutów, uznając, że działał w warunkach „wyższej konieczności”. Sąd apelacyjny uznał za winnego tylko napadu na posterunek policji i skazał na 3 ½ roku więzienia. W czasie wojny przebywał w Londynie. Stempowski wspomina o jego tekście pt. Wielki Naród, dedykowanym „bojowcom ukraińskim, kolegom z celi i spaceru”. Za krytykę polityki gen. Sikorskiego Doboszyński został wydalony z wojska i siedział w więzieniu. Do kraju wrócił nielegalnie w roku 1946. Aresztowany rok później, stanął przed sądem i został skazany na śmierć.

50       Nacjonaliści ukraińscy pokładali w Trzeciej Rzeszy wielkie nadzieje jako w przeciwniku dwóch najważniejszych wrogów niepodległej Ukrainy: Polski i Związku Sowieckiego. Nie przeszkadzało im to, że władze niemieckie nigdy nie złożyły deklaracji poparcia dla sprawy niepodległości Ukrainy. Tymczasem Hitler chciał zawładnąć Europą Wschodnią, a z jej mieszkańców uczynić niewolników. Nęciły go bogactwa Ukrainy i nie zamierzał utrudniać sobie rabunku jakimkolwiek układem z Ukraińcami. Zwolennicy przyznania niewielkiej autonomii politycznej znajdowali się w Wehrmachcie i w Abwehrze, ale nie mieli oni wiele do powiedzenia. Po układzie monachijskim we wrześniu 1938 roku nawet undowcy uważali, że rozpoczęła się era tworzenia nowych państw narodowych, co doprowadzi do rozpadu Związku Sowieckiego i Polski. Emancypacja polityczna Rusi Zakarpackiej wydawała się zapowiadać erę zjednoczenia i niepodległości. Głosy prasy niemieckiej żerującej na nastrojach brali nacjonaliści za stanowisko władz Trzeciej Rzeszy. Odezwa OUN z kwietnia 1939 roku głosiła: „Oprócz Niemców Ukraina nie ma na świecie żadnego aktywnego sojusznika przeciw wszystkim okupantom Ukrainy. [...] W sprawie wyzwolenia Ukrainy interesy obu narodów pokrywają się”. Układ Ribbentrop–Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku był dla Ukraińców przykrą niespodzianką. Po klęsce Polski Niemcy popierali działania nacjonalistów, szkolili kadry wojskowe, tolerowali społeczne instytucje ukraińskie w Generalnym Gubernatorstwie. Jednak ich cel na Wschodzie nie zmienił się. Planowali – jak to sformułował Himmler w 1941 roku – wyniszczenie 30 milionów Słowian. Radykalny odłam OUN-B Bandery liczył na długotrwałą wojnę niemiecko-sowiecką, która tak osłabi Trzecią Rzeszę, że nie będzie się ona w stanie przeciwstawić ustanowieniu suwerennej Ukrainy. „Niemniej program OUN-B – pisał Ryszard Torzecki – zamykał się nie tylko w haśle «powinieneś wywalczyć ukraińskie państwo lub dla niego zginąć» i w jego umasowieniu, lecz także w konkretnej pomocy Niemcom, zwłaszcza przy dywersyjnych akcjach, tzw. oczyszczaniu terenu z niepożądanych elementów”. Na opanowanych ziemiach Niemcy likwidowali Żydów, inteligencję polską, komunistów etc. Posługiwali się listami proskrypcyjnymi przygotowanymi przez OUN-B. Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej banderowcy uznali za właściwy moment dla proklamowania państwa ukraińskiego. 30 czerwca nad ranem wchodzący w skład Wehrmachtu batalion ukraiński „Nachtigall” (батальйон „Нахтігаль”) złożony z banderowców wkroczył do Lwowa. Wkrótce dotarli z Krakowa działacze OUN-R: Jarosław Stećko, Lew Rebet, Jarosław Staruch, Stepan Łenkawśkyj, Dmytro Jaciw, Jewhen Wreciona, obejmując władzę w mieście. Stećko i ks. Iwan Hrynioch uzyskali od metropolity Szeptyckiego (okłamując go, że reprezentują wszystkie ukraińskie ugrupowania polityczne) aprobatę na utworzenie rządu i ogłoszenie niepodległości. Stećko w siedzibie Proswity (Просвітa), w pałacu Lubomirskich przy Rynku we Lwowie odczytał Akt Odnowienia Państwa Ukraińskiego (Акт відновлення Української Держави), który proklamował utworzenie przez OUN-R państwa ukraińskiego, zapowiadał tworzenie na ziemiach zachodniej Ukrainy tymczasowej władzy, która podporządkuje się przyszłemu rządowi w Kijowie. Zapowiadał także ścisłą współpracę, w tym militarną, tworzonego państwa z Trzecią Rzeszą oraz wzywał naród ukraiński do walki z ZSSR. Po zebraniu ogłoszono przez radio dekret o utworzeniu Krajowego Rządu Zachodnich Obwodów Ukrainy. Ku zaskoczeniu Niemców dekret oznajmiał, że naród ukraiński jest prawnym gospodarzem na swojej ziemi. Wobec odmowy odwołania aktu z 30 czerwca aresztowano niemal całe kierownictwo OUN-B, m.in. Banderę, Wołodymyra Stachiwa (Володимир Стaхів), Stećkę. Internowano ich w obozach koncentracyjnych, wielu zginęło. Na początku 1944 roku aresztowano większość działaczy OUN-M, w tym A. Melnyka. Zwolniono ich na jesieni 1944 roku, kiedy rozpoczęły się pertraktacje w sprawie utworzenia wojskowych oddziałów ukraińskich i nowego przedstawicielstwa politycznego Ukraińców. Na okupowanych terytoriach ukraińskich Niemcy stosowali wobec ludności terror, prowadzili bezwzględną eksploatację ekonomiczną. „Prastara ziemia niemiecka” miała stać się obszarem kolonizacyjnym, źródłem surowców i rezerwuarem niewolników. Komisarzem (Reichskommissar) Ukrainy został Erich Koch, który zamierzał rządzić „za pomocą machorki, wódki i nahajki”. Zakazano działalności politycznej i wyeliminowano wszystkie organizacje usiłujące zachować wobec Niemców samodzielność. Galicję Wschodnią włączono do Generalnego Gubernatorstwa; ziemie między Dniestrem a Bohem oraz Odessę Hitler przekazał Rumunii. Przystąpiono do systematycznej eksterminacji Żydów, w której aktywnie uczestniczyła Ukrainische Hilfspolizei (Українська поліція допоміжна). W obozach zagłady (głównie Bełżec) i masowych egzekucjach wymordowano około 150 tys. Żydów z Wołynia i 455 tys. z Galicji Wschodniej. Zorganizowano przymusową wysyłkę Ukraińców na roboty do Rzeszy. Na porządku dziennym był rabunek dóbr kultury, majątku i surowców. Bezwzględna rekwizycja płodów rolnych spowodowała głód. Wieś była bestialsko pacyfikowana, jej eksploatację ułatwiał system kołchozów i sowchozów, których Niemcy nie rozwiązali. Terror pobudzał i wzmagał nastroje antyniemieckie.

[6]

Muri, 30 VIII 1942

Szanowny Panie,

Mój list poprzedni o zagadnieniach polsko-ukraińskich wymaga pewnego – zapewne niejednego – uzupełnienia. Jak Pan słusznie zauważył, brak mu diagnozy i prognozy. Chciałbym dziś braki te częściowo chociaż uzupełnić, wracając do dwóch punktów moich poprzednich rozważań.

W zeszłym roku czytałem wspomnienia Michała Czajkowskiego (Sadyka Paszy)1, męża Ludwiki Śniadeckiej, i zastanawiałem się, czy klimat polityczny tych wspomnień jest w ogóle zrozumiały dla dzisiejszych Polaków, czy też stanowi dla nich taką samą zagadkę jak słowa „Litwo, ojczyzno moja”. Trochę oświecił mnie dziś artykuł w „Wiadomościach” o pasach słuckich w kolekcjach amerykańskich. Autorka artykułu, wzmiankując, że pasy słuckie mają napisy cyrylicą, sądzi, że były przeznaczone na eksport do Rosji. Widocznie nie znajduje żadnego innego objaśnienia tego faktu. Oczywiście przypuszczenie jej jest błędne, bo w drugiej połowie XVIII wieku Rosjanie pasów słuckich nie nosili. Autorka nie zdaje sobie po prostu sprawy, że w tym czasie w Słucku pisano albo po łacinie albo – jeżeli w języku słowiańskim – cyrylicą.

Jej objaśnienie przypomina mi fantastycznego inżyniera, delegata Ozonu, którego spotkałem podczas podróży po Wołyniu w 1937 i który zupełnie na serio myślał, że ludność Wołynia była pierwotnie katolicka i nawróciła się na prawosławie za rządów zdrajcy Józewskiego. Nie próbowałem nawet prostować tego zdania, tak byłem oszołomiony, słysząc je we Włodzimierzu, kolebce obrządku grecko-słowiańskiego, jak Rzym jest kolebką obrządku rzymskiego. W kilka dni później dowiedziałem się, że w podobny sposób wyobraża sobie historię Wołynia znaczna część oficerów garnizonu włodzimierskiego.

Zjawisk tych nie objaśnia ani niski poziom szkół polskich, ani zasadniczy antyhistorycyzm tego pokolenia. Po prostu Polacy zaczęli myśleć kategoriami nowymi, niedającymi im żadnego klucza do zrozumienia ich przodków i przeszłości swego kraju. Pod tym względem podobni byli do widzianych kiedyś przeze mnie ubogich krawców marksistów, patrzących na Berdyczów z punktu widzenia walki klas i koncentracji środków produkcji, mających gotową odpowiedź na wszystko, lecz niedostrzegających wcale tego, co ich w rzeczywistości otaczało.

Pojęcia nacjonalizmu dynamicznego i państwa narodowego są ubocznymi produktami procesu jednoczenia się Niemiec i Włoch i w procesie tym odegrały niemałą rolę. W końcu XIX i początku XX wieku pojęcia te zostały żywcem przeniesione do Europy Wschodniej, gdzie warunki miejscowe nie odpowiadały im wcale i gdzie pojęcia te przyczyniły się tylko do zamroczenia wszelkiej zdrowej myśli politycznej.

Na Wschód od Niemiec nie ma ani jednego kraju posiadającego ludność równie zwartą pod względem narodowościowym, jak ludność Niemiec i Włoch.

Żaden z ludów Europy Wschodniej nie ujawnił zdolności asymilacyjnych Stanów Zjednoczonych lub Ameryki Łacińskiej.

Nie ma więc żadnych widoków na powstanie w tej części Europy państw narodowych w sensie niemieckim lub włoskim.

Dużo nauczył mnie w tym zakresie pobyt na Węgrzech, gdzie przez 70 lat bezwzględnie i konsekwentnie prowadzono politykę wynaradawiania i asymilacji. Polityka ta, mimo że prowadzona zręczniej niż w Polsce, bo dająca neofitom większy awans społeczny (Hafer-und-Peitschepolitik, jak mówił Andrássy[14]), nie wydała żadnych skutków. Nawet Węgry okrojone są pełne mniejszości i pod samym Budapesztem na wsi słyszeć można wszędzie mowę słowiańską.

Z tych danych, bardzo uproszczając i uogólniając, wysnułbym taką diagnozę: walki narodowościowe, które wypełniły ostatnie 40 lat życia Europy Wschodniej, były grosso modo skutkiem konfuzji pojęć i rozszerzenia się na wschód nacjonalizmu i pojęć typu niemieckiego, trafiających tam na warunki naturalne zupełnie tym pojęciom nieodpowiadające. Dlatego walki te miały największe napięcie w przedsionkach uniwersytetów, importujących niejako zawodowo pojęcia niemieckie, i najmniejsze napięcie na wsi, dokąd nowe pojęcia i skale wartości nie docierały.

Prognozę widzę w dwu alternatywach.

Walki narodowościowe nie dają rozstrzygającej przewagi większościom i prowadzą do osłabienia krajów, na których terenie się toczą. Odtworzenie po wojnie w Europie Wschodniej państw narodowych dawnego typu i ponowne zaognienie się walk narodowościowych może przyprowadzić w krótkim czasie do upadku tej części Europy i jej podziału między wielkie mocarstwa, jak po Kongresie Wiedeńskim. Liczne znaki grożą już dziś takim obrotem wypadków.

Szachownica narodowościowa i inne warunki każą szukać dla Europy Wschodniej przyszłości w różności innych form politycznych niż państwo narodowe militarne typu niemieckiego. Solidarność interesów Europy Środkowo-Wschodniej wskazuje na możność i potrzebę jej federowania się, natomiast jej zróżniczkowanie narodowe wymaga równoczesnego dzielenia istniejących tworów państwowych na okręgi autonomiczne różnego typu, dostosowane do warunków miejscowych. Droga ta wydaje się nowa, długa i najeżona trudnościami. Wrażenie to pochodzi w znacznej mierze stąd, że od 25 lat myśl polityczna w Europie nie chadzała tymi szlakami. W szkołach tego nie uczono. Gdybyśmy powierzyli opracowanie takiego statutu Europy Wschodniej profesorom, ich szkolona wyobraźnia podsuwałaby nam same wątpliwości (Hundertzwanzig Professoren – Vaterland, du bist verloren[15]). Chłopi daliby temu lepiej rady. Zresztą przykład rozwoju Austrii od 1867 jest dowodem, że taka ewolucja Europy Wschodniej nie jest żadną chimerą. Austria nie upadła w wyniku swego federalizmu, lecz wskutek okoliczności zewnętrznych. Poza tym idee Bakunina na ten temat dowodzą, że federalizm nie musi rodzić się w Burgu ani w Ischlu i że można doń dojść także innymi drogami.

Niestety, wszystkie obecne dyskusje o federalizmie nie uprawniają do zbyt optymistycznych przypuszczeń. Hitler i Mussolini wywarli tak wielki wpływ na obecne pokolenie kontynentalne, że trudno mu wyjść na jakieś inne, weselsze drogi.

*

Drugi punkt, który chciałbym rozważyć, jest to często dziś zalecana recepta wymiany ludności. Pan sam nie odrzuca jej, ale też i nie sugeruje żadnego praktycznego sposobu jej wykonania. Mowa dziś o niej tak często, że warto ją bliżej rozpatrzyć.

Recepta ta ma pewne precedensy w starożytności, gdzie wysiedlano ludność całych miast i krajów. Zresztą, na nasze pojęcia były to malutkie miasteczka i drobne plemiona. W czasach Renesansu burzono oporne miasta (np. zburzenie Pistoi przez Florentyńczyków w XV wieku).

Później jednak recepta ta znika z historii Europy. Już w czasach Renesansu nie mieści się ona dobrze w żadnej hierarchii wartości. Przypuszcza się wówczas powszechnie, że organizacja państwowa ma na celu zapewnienie obywatelom możności mieszkania i pracy tam, gdzie żyli ich przodkowie. Gdyby państwo wypędzało ich z ojcowizn, powstałoby pytanie, czy organizacja państwowa jest więcej warta od stanu ludów dzikich, utrzymujących się jako tako na swych terytoriach. Machiavelli stawia przesiedlenia masowe na bardzo określonym miejscu w skali wartości. Są one dlań środkiem, do jakiego może się uciec władca absolutny, kiedy zawiodły wszystkie inne sposoby utrzymania się przy władzy. Po opisaniu używanych podówczas metod przesiedlania, które nie wydają się bardziej barbarzyńskie od dzisiejszych, Machiavelli dodaje taką uwagę: Wielu książąt zawaha się przed użyciem tego ostatniego środka, nie wiedząc, czy warto jest utrzymywać się przy władzy za cenę tak wielkich cierpień poddanych, i środek ten opisuję jedynie na użytek tych, którzy dla tych lub innych przyczyn już zdecydowali się wejść na tę drogę. Ta uwaga daje dużo do myślenia.

Dopiero nasze czasy przywróciły aktualność procederowi, który sam Machiavelli uważa za última rátio[16], nie będąc pewny, czy Cezar Borgia zdecyduje się na tak mało humanitarne posunięcie. Pierwszy precedens naszych czasów znajdujemy, o ile wiem, w traktacie turecko-greckim z 1922, przewidującym wymianę ludności między obu stronami, w szczególności zaś wysiedlenie Greków ze Smyrny, gdzie mieszkali przez 3000 lat, gdy Turcy zjawili się w tych okolicach dopiero przed 5 wiekami.

Precedens ten zasługuje na bliższe rozpatrzenie. Mustafa Kemal^2 i Ismet Pasza^3 wysunęli swój postulat nie jako receptę na uregulowanie stosunków narodowościowych, ale przede wszystkim jako sankcję karną przeciw Grecji, a w większym jeszcze stopniu przeciw Anglii za złamanie układu rozejmowego z Mudros (1918), w którym Anglia gwarantowała Turcji, że nie dopuści do okupowania jej terytorium przez żadne państwo mogące mieć pretensje terytorialne do Imperium Ottomańskiego. Niepomny tego zobowiązania rząd angielski uzbroił armię grecką i w 3 miesiące później wysadził ze swych statków w Smyrnie^4. Krok ten wywołał ogólne powstanie w Anatolii, na którego czele stanęli tzw. kemaliści. Wojna trwała przeszło dwa lata i zakończyła się klęską Grecji i kapitulacją angielskiego korpusu ekspedycyjnego w Czanaku, co z kolei spowodowało upadek Lloyda George’a. Wyzyskując swą przewagę, Mustafa Kemal wysunął żądania mające na celu zdyskredytowanie Anglii u wszystkich ludów, które chciałyby z nią zawierać alianse. Temu celowi służyć miało wysiedlenie Greków ze Smyrny, których Anglia i Francja, obciążone politycznie w tej całej sprawie, nie mogły bronić. Do rokowań Turcja wysłała Ismeta Paszę, który wówczas nie nazywał się jeszcze İnönü, ale Sahyr Ismet – głuchy Ismet – w myśl tureckiego przysłowia: do traktowania z wrogiem posyłajcie niemego, a jeżeli takiego nie ma pod ręką – głuchego. Ismet miał w oczach całego świata pokazać, jak Anglia zdradza swych aliantów i jaka straszliwa kara czeka naiwnych, którzy dadzą się użyć jako narzędzia angielskiej polityki: cel Ismeta został w pełni osiągnięty i, nawiasem mówiąc, epizod ten objaśnia zarówno dzisiejsze stanowisko Turcji, jak i tragiczną awanturę grecką Churchilla i Edena, chcących za wszelką cenę oderwać się od wspomnień z Mudros i Lausanny^5.

W pojęciu więc samych Turków wysiedlenie Greków miało być warunkiem haniebnym, dyskredytującym na całym Wschodzie mocarstwa, które dopuściły do takich ostateczności. Nie inaczej rozumowali Smyrnioci, którzy tak byli obrażeni na Grecję za przyjęcie tego warunku, że częściowo wcale nie pojechali do Grecji, ale rozproszyli się po świecie. Z tego czasu datuje się m.in. le quartier grec[17] w Paryżu przy Bd Montmartre, gdzie mieszkało kilka tysięcy Smyrniotów.

Ta pierwsza próba wymiany ludności w naszych czasach napełnia zadumą i przy tym nad wielu rzeczami naraz.

Następne precedensy idą już jedne po drugich: wysiedlenie Niemców znad Adygi, z krajów bałtyckich, z Besarabii, Polaków z Wielkopolski i ze Śląska itd.

Wszystkie jednak ostatnie wypadki noszą pewien szczególny charakter. Są to bądź akty jednostronne, bądź dwustronne, ale zawarte między dyktatorami posiadającymi władzę de facto rewolucyjną, pozbawioną legalności, i operującymi manu militari, bez potrzeby liczenia się z opinią poddanych. Niektóre z tych umów są już nieważne, jak umowy sowiecko-niemieckie. Wszystkie zaś umowy tej grupy nie mają większej mocy prawnej, bo nie będą przez nikogo uznawane po upadku dyktatorów. Wysiedleni lub wymienieni w ten sposób są w położeniu uchodźców, którzy opuścili miejsca zamieszkania wskutek działań wojennych lub przewrotów społecznych. Przewroty trwają czasami tak długo, że uchodźcy nie wracają już nigdy do swych siedzib, ale są to zawsze zjawiska o zasięgu ograniczonym, które rzadko zmieniają stosunki narodowościowe.

Chciałbym zastanowić się nad tym, czy w ogóle można sobie wyobrazić wymianę czy przesiedlenie ludności w trybie legalnym.

Teoretycznie można sobie wyobrazić warunki, w których akcja przesiedleńcza mogłaby zostać legalnie podjęta. Wyobraźmy sobie np., że na terenie autonomicznej Galicji Wschodniej, w celu zmniejszenia tarć w samorządach gminnych i powiatowych, powstaje myśl skupienia ludności polskiej i ukraińskiej w określonych powiatach, że program ten zyskuje aprobatę Sejmu Lwowskiego, że akcja ta zostaje połączona z parcelacją reszty większych majątków i powszechną komasacją i upełnorolnieniem, że na czele komitetów przesiedleńczych stają osobistości miejscowe cieszące się powszechnym szacunkiem itd. Taka dobrowolna akcja przesiedleńcza w sprzyjających warunkach mogłaby mieć pewne powodzenie, ale wątpię bardzo, czy mogłaby zmienić zasadniczo stosunki narodowościowe w Galicji. Bo np. czy Polacy z Pokucia lub Tarnopola zechcą osiąść na Łemkowszczyźnie lub czy Łemkowie dadzą się namówić na wyjście z gór? Trudno temu uwierzyć. Ale i nieudana próba mogłaby mieć dodatnie skutki. Można by potem powiedzieć: nie chcieliście wyjechać, musicie więc żyć zgodnie razem.

Natomiast nie mogę sobie wcale wyobrazić wymiany ludności na granicy polsko-sowieckiej, o której mówi w swym liście St. Grabski^6. Dobrowolnie nikt się na to nie zgodzi. Ludność polska Wielkiej Ukrainy w olbrzymiej większości wolała w 1918–1920 raczej zostać pod panowaniem sowieckim, niż opuścić swój kraj. Dała wówczas wyraz swej woli i nie ma powodu przypuszczać, że teraz zechce jechać do Polski. Co do obywateli polskich, decyzja ich nie nastręcza wątpliwości. W 1921 władze polskie postanowiły wysiedlić dwóch młodych inżynierów z Kijowszczyzny, moich znajomych. Przed przekroczeniem granicy, w Zdołbunowie obaj zginęli, rzucając się pod pociąg. W 1939 roku 98% ludności Galicji Wschodniej wolało raczej głosować za przyłączeniem Galicji do Sowietów, niż narażać się na wysiedlenie do Rosji. Te fakty mówią same za siebie. Zagrożeni wysiedleniem do Rosji Ukraińcy galicyjscy zgodzą się raczej przejść na katolicyzm (Szeptycki^7 ich za to pobłogosławi) i głosować, na kogo każą. Ale czy w ten sposób można naprawić stosunki polsko-ukraińskie w Galicji?

Wyobraźmy sobie inny wariant, mianowicie wytyczenie nowej granicy polsko-sowieckiej, gdzieś w pół drogi między granicą ryską i Interessengrenze, z pozostawieniem ludności całej strefy spornej wyboru między Rosją i Polską. Nie trzeba być prorokiem, aby przewidzieć, że ze strefy cedowanej Rosji znaczna część ludności polskiej, ukraińskiej i białoruskiej wyjedzie do Polski i bardzo mała część tak samo mieszanej ludności wyjedzie ze strefy polskiej do sowieckiej. O takim obrocie sprawy można wnosić na mocy ruchu, jaki powstał wzdłuż Intressengrenze w 1939–1940. Byłaby to więc prosta cesja terytorium bez zasadniczych zmian w układzie narodowościowym.

Pozostawiając ludności swobodę wyboru, nie można oczekiwać żadnego zmniejszenia się szachownicy narodowościowej ani na kresach polskich, ani w żadnym innym kraju Europy Wschodniej. Utrzymując się, mimo straszliwych prześladowań, na swych obszarach, mniejszości narodowe Europy Wschodniej dały niedwuznaczny wyraz swej woli. Plebiscyt ten można uważać za już dokonany.

Mowa więc może być chyba o wysiedleniu mniejszości manu militari, w tym trybie, w jakim Hitler wysiedlał Polaków z Warthegau. Taki pomysł byłby nawet podobny do przedwojennego prof. Grabskiego. W 1938 widziałem we Lwowie młodych „oenerowców”8, zapewne wychowanków politycznych prof. Grabskiego, jak szli przez Wały Hetmańskie, tupiąc wzorem niemieckim nogami i krzycząc: „Tak – jak – Hitler – tak – jak – Hitler, tak – jak – Hitler!!!”. W tych krótkich słowach jest i program, i metoda działania. Czy jednak tą drogą można otrzymać poprawę stosunków lub chociażby stałe przesunięcia ludności? Wszyscy wierzymy, że Wielkopolanie wrócą do Wielkopolski i Ślązacy na Śląsk. Dlaczego więc mielibyśmy jednocześnie myśleć, że wysiedleni w tym samym celu Ukraińcy nie wrócą do Galicji?

Nie wyobrażam sobie, aby jakaś większość legalnie obranego sejmu polskiego uchwaliła wysiedlenie manu militari części ludności Rzeplitej. Rząd londyński jak gdyby już antycypował łagodniejsze poglądy większości, kiedy w 1941 domagał się zwolnienia z więzień sowieckich Ukraińców obywateli polskich.

Można by wreszcie przypuszczać, że okazja do posunięć manu militari mogłaby się nadarzyć w jakimś okresie przejściowym, między końcem wojny i zebraniem się ciał ustawodawczych. Ale czy ten okres będzie się nadawał do takich posunięć? W całej Europie będzie panowała wielka potrzeba legalności, wakującej już od kilkunastu lat. Zwycięskie mocarstwa będą dążyły do jak najszybszego wprowadzenia na całym kontynencie stanu legalnego. Ludy kontynentalne będą szukały zemsty na Niemcach i tego zadania nie będą chciały kompromitować przez nielegalności z innej strony. Wreszcie spieszne posunięcia okresu przejściowego nie potrafią na pewno dokonać żadnego przewrotu w stosunkach polsko-ukraińskich. Ukraińcy będą ze swej strony gromili Niemców i ich ukraińską policję pomocniczą (Polacy jej do rąk żywej nie dostaną, bo to załatwią już przedtem Ukraińcy), może więc wytworzyć się odprężenie tej sytuacji, jaka się wytworzyła pod okupacją niemiecką. Rozrachunek polsko-ukraiński przyjdzie później.

(O zagadnieniu legalności ukazała się b. ciekawa książka G. Ferrero^9 pt. Pouvoir, les Génies invisibles de la Cité, N.Y., Brentano’s 1942. Bardzo ją Panu polecam. Zrobiła ona wielkie wrażenie w Ameryce i będzie miała duży wpływ na politykę europejską Stanów Zjednoczonych).

W zakończeniu dodam, że program wymiany ludności w Galicji wysunął ostatnio Dr Kubijowicz przed Centralnym Komitetem Ukraińskim. Ze źródeł ukraińskich słyszałem, że pomysł ten nie znalazł uznania i nawet postanowiono nie dawać mu rozgłosu. Ukraińcy piszą, że został wysunięty na żądanie niemieckie „dla powiększenia obecnego zamętu”, лише щоб внести більший заколот.

Dla tych wszystkich motywów bałbym się bardzo wysuwać wymianę ludności w jakimkolwiek programie politycznym. Poza innymi brakami, proceder ten wydaje mi się nade wszystko niepraktyczny, niemożliwy do wykonania w granicach legalności i, w warunkach obecnych, wywołujący obawę gwałtów, z której rodzą się wszystkie niebezpieczne antagonizmy polityczne.

Na tym kończę dzisiejszy list, odkładając inne sprawy do następnego.

Serdeczne pozdrowienia i wyrazy szacunku łączy

Jerzy Stempowski

1       M. Czajkowski, Pamiętniki Sadyka Paszy. Lwów 1898.

2       Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938), turecki polityk, wojskowy, współtwórca i pierwszy prezydent Republiki Turcji.

3       Mustafa İsmet İnönü (1884–1973), turecki polityk, generał armii tureckiej, premier i drugi (po śmierci Kemala Atatürka) prezydent Turcji.

4       Klęska Imperium Osmańskiego w wyniku I wojny światowej zachęciła Greków do realizację Megali Idea – budowy Wielkiej Grecji na drodze zaanektowania obszarów Turcji zamieszkiwanych częściowo przez ludność grecką. Plan ten poparła Wielka Brytania. Wojska greckie wylądowały w 1919 roku na wybrzeżu Jonii i zajęły Smyrnę (Izmir). Niemniej agresja zakończyła się klęską. Traktat z Lozanny z 1923 roku zawierał postanowienia o wymianie ludności pomiędzy Grecją a Turcją. W konsekwencji tereny zachodniej Anatolii (starożytna Jonia) oraz Pontu musiało opuścić ok. 1,5 mln Greków, którzy zamieszkiwali te ziemie nieprzerwanie od 2500 lat. Z Grecji wysiedlono równolegle ok. 250–300 tys. Turków i innych muzułmanów.

5       Mudros – miasto w południowej części wyspy Limnos, położone nad wybrzeżem Morza Egejskiego. 30 października 1918 roku w porcie Mudros na pokładzie brytyjskiego okrętu wojennego został podpisany układ rozejmowy kończący działania wojenne I wojny światowej pomiędzy Ententą a Imperium Osmańskim (Turcją). W Lausanne (w Lozannie) w latach 1922–1923 obradowała konferencja międzynarodowa, która opracowała traktat pokojowy z Turcją.

6       A. Zieliński przesłał Stempowskiemu kopię listu St. Grabskiego. Proponował on jako jeden ze środków polonizacji Galicji Wschodniej „przeprowadzenie z ZSSR wymiany ludności naszej ukraińskiej na tamtejszą polską”. Stanisław Grabski (1871–1949), ekonomista, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza i Uniwersytetu Warszawskiego; minister wyznań religijnych i oświaty, publicysta i ideolog Narodowej Demokracji. W 1920 roku wszedł w skład delegacji na rokowania Polski i Sowietów w Mińsku, a następnie w Rydze. Był przeciwnikiem koncepcji federacyjnej Piłsudskiego, opowiedział się za inkorporacją ziem białoruskich i ukraińskich. Aresztowany w 1939 przez NKWD, więziony był w łagrze do 1941 roku. W latach 1942–1945 przewodniczył Radzie Narodowej na emigracji. Po wojnie wrócił do Polski. Został współprzewodniczącym Krajowej Rady Narodowej. W roku 1923 wydal Uwagi o bieżącej historycznej chwili Polski, w których odmawiał Białorusinom i Ukraińcom prawa do miana narodu i żądał polonizacji kresów, choćby na drodze wyparcia ludności autochtonicznej; nie zdradził jednak, jak cel ten osiągnąć. Grabski przedstawił w roku 1924 projekt reformy szkolnictwa powszechnego w województwach o ludności niejednolitej pod względem etnicznym. Szkoła była wspólna dla dzieci obu narodowości z nauką w dwóch językach, w połowie godzin po polsku, w połowie po ukraińsku lub białorusku. O języku decydowali rodzice. Jeśli w danym obwodzie ogół rodziców żądał nauki w języku np. ukraińskim, szkoła miała być ukraińska. Ale jeśli w obwodzie szkolnym o większości np. ukraińskiej rodzice dwadzieściorga dzieci zażądają nauki w języku polskim – szkoła będzie dwujęzyczna. Ustawa została przyjęta przez Sejm. W następstwie do roku 1926 zlikwidowano 2046 szkół ukraińskich, przekształcając je w szkoły dwujęzyczne (utrakwistyczne) lub polskie. W szkołach dwujęzycznych uprzywilejowany był język polski (w liceach po ukraińsku wykładano jedynie łacinę i prowadzono zajęcia z wychowania fizycznego). Jednocześnie na Wołyniu ponad 130 tys. dzieci nie miało dostępu do szkoły. Ukraińcom, stanowiącym 14% ludności kraju, odmawiano też prawa utworzenia uniwersytetu. Działająca w konspiracji Ukraińska Organizacja Wojskowa planowała w roku 1925 zamach na Grabskiego; od projektu tego odstąpiono.

7       Andrej Szeptyćkyj, Андре́й Шептицький, imię świeckie: Roman (1865–1944), metropolita Kościoła grecko-katolickiego, w latach 1900–1944 metropolita halicki, arcybiskup lwowski i biskup kamieniecki; Sługa Boży Kościoła katolickiego, teolog, ukraiński działacz polityczny i społeczny. Po kądzieli był wnukiem Aleksandra Fredry, po mieczu pochodził ze starego ruskiego rodu spolszczonego w końcu XVIII wieku, który wydał wielu wybitnych Ukraińców. Dopiero ojciec Szeptyckiego był rzymskim katolikiem, ale poczuwał się do narodowości ruskiej/ukraińskiej. Po studiach w Krakowie i Wrocławiu wstąpił w 1888 roku do bazylianów w Dobromilu. Przyjął imię zakonne Andrej (apostoł Andrzej jest patronem Kościoła obrządku greckiego). W latach 1903–1913 był wicemarszałkiem sejmu galicyjskiego. Założył we Lwowie Ukraińskie Muzeum Narodowe (dziś Національний музей у Львові. Науково-художній фонд митрополита Андрея Шептицького). W roku 1908 Szeptycki potępił zabójstwo namiestnika Galicji Andrzeja Potockiego dokonane przez studenta Ukraińca. Po zajęciu Galicji przez wojska rosyjskie w roku 1914 został aresztowany i zesłany w głąb Cesarstwa. Po obaleniu caratu w Piotrogrodzie prowadził rozmowy z rządem rosyjskim na temat statusu Ukrainy Naddnieprzańskiej. Z przedstawicielami Ukraińskiej Centralnej Rady w Kijowie naradzał się w sprawie koordynacji działań na rzecz zjednoczenia i niepodległości Ukrainy. Nie tracił nadziei na zjednoczenie Cerkwi prawosławnej na Ukrainie z Cerkwią Greckokatolicką. Wrócił do Lwowa jesienią 1917 roku. Poparł przejęcie władzy przez Ukraińców w listopadzie 1918 roku, za co był internowany przez Polaków w swym pałacu do końca 1919 roku. W całej metropolii halicko-lwowskiej odprawiono nabożeństwa w intencji narodu i państwa ukraińskiego, we Lwowie metropolita celebrował je 3 listopada. Od władz ukraińskich domagał się uwolnienia polskich duchownych aresztowanych za działalność polityczną. W roku 1920 wyjechał do Rzymu. Właściwym celem podróży było nakłonienie zachodnich rządów do uznania suwerenności Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (Західно Українська Народна Республіка) na terenie Galicji Wschodniej. Szeptycki uważał, że obszar ten powinien stanowić niepodległe państwo ukraińskie. Głosił, że Polacy są imperialistami i dążą do wynarodowienia Ukraińców. W Watykanie rozważano nawet odsunięcie metropolity Szeptyckiego od posługi w Polsce i przeniesienie go do Rzymu. Po ostatecznym uznaniu przez aliancką Radę Ambasadorów Suwerenności Polski nad Galicją Wschodnią (15 marca 1923) i samorozwiązaniu się rządu Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej Jewhena Petruszewycza (Євген Омелянович Петрушевич) Szeptycki zdecydował się wrócić do Lwowa. Władze zażądały od metropolity deklaracji lojalności wobec państwa polskiego. Deklaracji takiej nie złożył. Po przekroczeniu granicy został zatrzymany na 24 godziny i zwolniony po osobistej rozmowie z prezydentem RP Stanisławem Wojciechowskim, któremu złożył deklarację lojalności wobec państwa polskiego.

Założył we Lwowie m. in. muzeum, szpital, drukarnię, wspierał towarzystwa oświatowe, organizację skautowską «Płast». Potępiał działalność terrorystyczną i sabotażową OUN. Protestował przeciw pacyfikacji Galicji w roku 1930. W roku 1938 metropolita wydał list pasterski, w którym protestował przeciw prowadzonej przez władze administracyjne woj. lubelskiego przy użyciu wojska masowej akcji burzenia cerkwi i kaplic prawosławnych na Chełmszczyźnie i Polesiu Lubelskim. Numer pisma „Meta” z listem pasterskim został skonfiskowany przez administrację, krążył jednak w odbitkach wśród ludności ukraińskiej. Szeptycki potępił komunizm i wraz z całym Episkopatem protestował przeciw organizowanemu przez bolszewików głodowi na Ukrainie. W przededniu agresji niemieckiej metropolita apelował o powstrzymanie się od antypolskich wystąpień i doradzał Ukraińcom życzliwą neutralność wobec Polski. Głosił, że Niemcy są wspólnym wrogiem Ukraińców i Polaków. Po agresji Trzeciej Rzeszy na ZSSR i zajęciu Lwowa przez Wehrmacht napisał list powitalny, w którym dziękował za wyzwolenie spod bolszewickiego jarzma. Poparł ogłoszony 30 czerwca 1941 roku akt niepodległości Ukrainy. 22 lipca 1941 roku w imieniu swoim i narodu ukraińskiego skierował do Hitlera deklarację chęci uczestnictwa w budowaniu „nowego porządku w Europie”. Po zdobyciu przez Wehrmacht Kijowa wysłał do Hitlera list z gratulacjami. Postępowanie Niemców na ziemiach ukraińskich otrzeźwiło Szeptyckiego. W liście z 29 sierpnia 1942 roku do Piusa XII pisał: „Po uwolnieniu przez armię niemiecką spod jarzma bolszewickiego odczuliśmy z tego powodu pewną ulgę, która jednak nie trwała dłużej niż jeden czy dwa miesiące. Stopniowo rząd wprowadził doprawdy niepojęty reżym terroru i korupcji [...]. Dziś cały kraj jest zgodny co do tego, że władza niemiecka jest zła, prawie diabelska, i w stopniu jeszcze wyższym niż władza bolszewicka [...]. Nieopisanej demoralizacji [...] ulegają ludzie prości i słabi. Uczą się oni złodziejstwa i zbrodni ludobójstwa; tracą poczucie sprawiedliwości i człowieczeństwa. W listach pasterskich, oczywiście konfiskowanych, protestowałem przeciw ludobójstwu [...]. Ogłosiłem, że zabójstwo człowieka podlega ekskomunice”. W okresie sowieckiej okupacji protestował przeciw ateistycznej propagandzie w szkołach – mimo to bolszewicy nie zdecydowali się go aresztować. Potajemnie wyświęcił o. Josifa Slipyja na swego koadiutora z prawem następstwa. W liście do Heinricha Himmlera protestował przeciw eksterminacji Żydów; wielu ukrywał w swojej rezydencji. W liście pasterskim z listopada 1942 roku zatytułowanym Nie zabijaj wystąpił przeciw mordowaniu ludności polskiej. Zmarł 1 listopada 1944 roku we Lwowie okupowanym przez ZSSR. W pół roku później Sowiety przystąpiły do likwidacji Cerkwi greckokatolickiej na ziemiach Ukrainy.

8       Oenerowcy – członkowie Obozu Narodowo-Radykalnego. ONR powstał w roku 1934 i od początku miał charakter faszystowski, nawiązywał do wzorów włoskich. Po kilku miesiącach ONR został zakazany przez władze i działał nielegalnie. W 1935 roku doszło do rozłamu, powstał Ruch Narodowo-Radykalny Falanga kierowany przez Bolesława Piaseckiego i ONR ABC.

9       Guglielmo Ferrero (1871–1942), historyk i eseista włoski, prof. Collège de France. Stempowski wysoko cenił twórczość Włocha. Zob. wspomnienie pośmiertne opublikowane pod pseudonimem Jerzy Granit w „Nowej Polsce” 1942, z. 6; przedruk: Portrety i wspomnienia. Oprac. A. St. Kowalczyk. „Regiony” 1996, nr 2.

[7]

Lizbona, 25.9.[19]42

Szanowny Panie,

[...] Przechodząc do sprawy obu nas interesującej, chcę przede wszystkim zaznaczyć, że listy Pańskie czytam z wielkim zainteresowaniem i pewnym „nabożeństwem”, takie są pełne myśli i idealizmu. Rzecz inna, że jakkolwiek zgadzałbym się z Panem co do zasadniczej tendencji, to co do praktycznych konkluzji zgodzić się nie mogę.

Niedawno czytałem wydany w Londynie Kraj lat dziecinnych z Pańskim artykułem o Ukrainie^1. Artykuł ten – nie znałem go, gdy był drukowany w „Wiadomościach”2 – oświecił mi pewien punkt, który pozostał niedomówiony w Pańskich listach. Mam na myśli zdanie, w którym Pan mówi, że na Ukrainie były rodziny, w których każde pokolenie mówiło innym językiem i do innej przyznawało się narodowości. Oczywiście, gdy tak podejdziemy do sprawy, to dochodzi się do zupełnie innych wniosków i rezultatów, niż myśląc kategoriami – jeśli nie rasy, to w każdym razie narodowości stałej i dziedziczonej.

Przyznaję, że poglądy Pańskie są z punktu widzenia oderwanego idealizmu piękne i pociągające. Ale zdaje mi się, że rozumując tak, jak Pan to czyni, nie bierze Pan pod uwagę tendencji, jakie widzieliśmy w Europie ostatnich 20 lat, które wywarły może wpływ zgubny, były jedną z przyczyn wojny i katastrofy, ale – były, a skoro były, to pozostawiły za sobą ślady. Zdaje mi się, że tak jak przed wiekami ewolucja myśli ludzkich szła od zachodu na wschód, Francja pierwsza poczuła się państwem narodowym, potem zjednoczyły się Włochy, przed naszymi oczami dokonało się zjednoczenie Niemiec, któremu towarzyszyło jaskrawe wyrafinowanie się poczucia narodowego niemieckiego i proces ten idzie dalej na wschód, powodując m.in. także krystalizowanie się poczucia narodowego u Ukraińców. Powiada Pan, że te myśli szły przez „przedsionki uniwersytetów” szczepiących poglądy niemieckie. Zapewne to zdanie jest słuszne, ale tak już jest, że przeważnie zdobycze Zachodu dochodzą do nas via Niemcy i to nam dziś Niemcy tak złośliwie i cynicznie wypominają. Ale my z kolei możemy im wypominać wpływy francuskie, bo pochód kultury zachodniej czy myśli zachodniej przypomina nieco zabawę towarzyską zwaną „pocztą”, gdzie sąsiad sąsiadowi podaje szturchańca. Na nacjonalizm ukraiński patrzę więc nie jako na produkt made in Germany, ale na pewną konieczność historyczną.

Zgadzam się z Panem w 100% co do tego, że nasza polityka oficjalna grzeszyła zupełną ignorancją spraw wschodnich, że przeciętny inteligent, a zwłaszcza młody inteligent z Polski zachodniej czy centralnej, w ogóle nie miał pojęcia o problemie ukraińskim czy białoruskim, że dla ludzi tych Ukrainiec był jakimś nowotworem, którego nikt nie łączył z tymi skrawkami historii, jakie wyniósł ze szkoły. Co do tego jesteśmy zgodni i podpisuję się w pełni pod aktem oskarżenia, jaki Pan Polsce lat 20-ych i 30-ych wystawia. Jesteśmy więc niewątpliwie zgodni co do tego, że problem widzimy, nie bagatelizujemy go, nie chcemy zamykać nań oczu i oszukiwać siebie samych, że wszystko jest cudownie.

Zaczynamy się różnić w konkluzjach, jakkolwiek i tam znalazłem wiele zdań, które jakby mi Pan z ust wyjął. W większości jednak widzę między nami różnice.

Zgadzam się z Panem np. co do tego, że drogą decentralizacji i autonomii małych obszarów można uzyskać b. dobre rezultaty. Niewątpliwie metoda ta jest słuszna i łatwiej jest rozwiązywać problemy narodowościowe na platformie małego terytorium o ludności mieszanej niż całego państwa. Ale to rozumowanie prowadzi nas w konsekwencji do zacieśniania granic takiego mieszanego obszaru, do wyodrębniania terytoriów czysto „A” i czysto „B” i do zmniejszania obszaru „AB”, czyli do hitlerowskiego ideału klare Volkstumgrenzen. Federacje i rozwiązania autonomiczne widzę tylko wówczas, jeśli granice federacji potrafią objąć odnośne narodowości bez reszty. Zdaje mi się, że już to rozumowanie Panu opisałem, ale powtarzam je jeszcze raz, bo uważam, że jest to punkt najistotniejszy sprawy – zwłaszcza w odniesieniu do sprawy ukraińskiej.

Zgadzam się z Panem, że Austro-Węgry to nie była taka „głupia” instytucja, ale nie zgadzam się ze zdaniem, że upadły wskutek przyczyn zewnętrznych, gdyż za główną przyczynę uważam odśrodkowe dążenia tych narodowości, których główne ośrodki leżały poza Austrią: Włochów, Serbów, Rumunów, Polaków, a nawet Niemców (Wszechniemców).

Czy wierzy Pan w możliwości – jakiejś federacji między odłamkami narodów? Czy uważa Pan za możliwe, by Ukraińcy – nawet obdarzeni wszelką swobodą i autonomią – byli lojalnymi obywatelami Polski wówczas, gdy gros ich współbratymców będzie mieszkać w innym związku państwowym? Jeśli to będzie Ukraina Sowiecka, to być może, że nie będzie dążenia do połączenia się z nią, ale jeśli to będzie Ukraina niepodległa? Czy wierzy Pan w możliwość unii czy federacji Polski z Ukrainą, obejmującą wszystkie ziemie ukraińskie aż po Kozaków astrachańskich i kubańskich? I czy nie sądzi Pan, że Ukraińcy duszeni w Sowietach, a traktowani łagodnie w Polsce nie będą dążyć do wyodrębnienia takiej minimalnej „zachodniej Ukrainy” – bo spod Polaków będzie to łatwiej – jako zaczątku przyszłej wielkiej? Czy wierzy Pan w to, że w dzisiejszych czasach ktoś może być dobrym, uświadomionym Ukraińcem i nie chcieć samodzielnej, zjednoczonej Ukrainy?

Ja – jakkolwiek przyznaję, że platforma ponadnarodowa ma swoje piękne strony – nie wierzę.

Rozważył Pan dość obszernie sprawę wymiany ludności, która – jak Pan słusznie stwierdził – stała się terminem modnym i rzucana jest jako ten uniwersalny lek na wszystkie bolączki. Ma Pan rację, że jest to rzecz, która musi budzić zastrzeżenia i zastanowienie. Uwagi Pana o przykładzie grecko-tureckim są słuszne – sam w Grecji widziałem barakowe obozy owych nieszczęśliwych przesiedleńców w szereg lat po przesiedleniu (byłem tam w 1938!) i wtedy jeszcze sprawa ta stanowiła problem wewnętrzny. Ale mimo wszystko mam wrażenie, że się bez tego nie obejdziemy. Znowu postawię pytania:

Jak Pan wyobraża sobie inaczej oczyszczenie krajów dziś okupowanych przez Niemcy z Niemców – sprowadzonych dziś i dawnych volksdeutschów? Jeśli nie wyrżnąć, to co? Wyrzucić? A i w ich miejsce ściągać każdego Polaka, który tylko może być Polsce przydatny? A więc własna wymiana. Zapewne, że to jest sprzeczne z zasadą wolności jednostki etc. Ale czy widzi Pan inne wyjście? Sam Pan pisze, że wszystkie osiedlenia etc. będą nieważne i przesiedleni będą w położeniu uchodźców, którzy będą wracać do swego. To tylko w teorii tak wygląda, ale praktyka będzie inna. Czy Pan sądzi, że taka Rumunia wpuści z powrotem Niemców z Bukowiny czy Besarabii? Czy my sami wpuścimy Niemców osadzonych dziś na Pomorzu na Wołyń czy do Małopolski Wschodniej? I czy wyrzucając Niemców besarabskich czy bałtyckich, zostawimy np. bydgoskich, tych, co nam w plecy strzelali, czy łódzkich. I czy sądzi Pan, że np. Polacy z Westfalii będą mieli nawet w „nowych” pohitlerowskich Niemczech inną ewentualność, jak albo wrócić do Polski, albo przestać być Polakami?

Powiada Pan, że nie może Pan sobie wyobrazić wymiany na granicy polsko-ukraińskiej i że dobrowolnie nikt się na to nie zgodzi. W rozumowaniu swym napisał Pan dwa zdania najzupełniej ze sobą sprzeczne:

Raz Pan twierdzi że „ludność polska Wielkiej Ukrainy w olbrzymiej większości wolała w 1918–1920 raczej zostać pod panowaniem sowieckim, niż opuścić swój kraj”, a drugi raz, kilka wierszy niżej, mówiąc o ewentualności dania ludności wyboru przesiedlenia się do Polski lub do Sowietów, pisze Pan, że „nie trzeba być prorokiem, aby przewidzieć, że ze strefy cedowanej Rosji znaczna część ludności polskiej, ukraińskiej i białoruskiej wyjedzie do Polski i bardzo mała część wyjedzie ze strefy polskiej do sowieckiej”. Więc co jest Pańskim zdaniem silniejsze? Przywiązanie do ziemi czy wstręt do sowieckiej formy rządu? Bo raz Pan powiada, że nikt się nie ruszy dobrowolnie, więc wymiana się nie uda, a drugi raz, że wszyscy pójdą w jednym kierunku, więc także wymiany nie będzie.

Otóż osobiście sądzę, że niezależnie od tego, czy na Ukrainie będą Sowiety czy niepodległa Ukraina, sprawa oczyszczenia szachownicy narodowościowej będzie musiała powstać. Od układu sił zależy tylko, gdzie ta Interessengrenze będzie przebiegać. Uważam, że rozumowalibyśmy na szkodę naszych interesów, gdybyśmy przy ostatecznym obrachunku brali po uwagę, że Ukraińcom nie podoba się sowiecka forma rządu. Jeśli mają swoje aspiracje narodowe, jeśli jest ich 40 milionów, to jest ich rzeczą wewnętrzną wyczyścić swe rachunki z Rosją i bolszewizmem. Dlatego że jeden czy drugi woli się rzucić pod pociąg, niż iść do Sowietów, mamy go tolerować u siebie i jego palenie dworów, napady na poczty itp.

Powiada Pan, że „pozostawiając ludności swobodę wyboru, nie można oczekiwać żadnego zmniejszenia się szachownicy narodowościowej”. Zgodziłbym się z tym zdaniem, gdyby „wybór” dotyczył tylko kwestii zamieszkania i obywatelstwa. Ale jeśli „wybór” Polski będzie implicite równoznaczny z wyborem języka polskiego, szkoły polskiej, obrządku rzymsko-katolickiego etc., to ci, dla których te pojęcia coś znaczą, pójdą tam, gdzie będą mogli trwać przy swym Kulturgut[18], a ci, którym to obojętne, w kilku pokoleniach, a może i w jednym, zasymilują się w większości, do której przystaną.

Mówi Pan, że żaden Sejm Rzeczypospolitej nie uchwali wyrzucenia manu militari własnych obywateli. Ale sądzę, że znalazłby się Sejm, który by postawił mniejszościom alternatywę: chcesz zostać – zostań jako Polak, nie chcesz być Polakiem – idź z Polski. Są to może rzeczy w platformie humanitarnej drastyczne i przykre, ale po tej wojnie będą się na pewno wydawały łagodne po tym, co ludzkość wycierpiała.

Nie podzielam Pańskiego optymizmu co do porachunków Ukraińców z Niemcami i swoimi germanofilami. Nie twierdzę, by germanofilizm Ukraińców był szczery, ale nie może być dwóch zdań, że Niemcy dali Ukraińcom więcej niż my i że porównanie wychodzi w oczach Ukraińców na korzyść Niemców. Wina leży w lwiej części po naszej, względnie naszych niedowarzonych „polityków” stronie, ale to bicie się w piersi niczego nie zmieni.

Niestety, nie widzę możliwości zgodnego załatwienia zagadnienia bez uprzedniego oczyszczenia spraw spornych, choćby siłą i z ofiarami [...].

Adam Zieliński

1       W zbiorowym tomie zredagowanym przez M. Grydzewskiego i K. Pruszyńskiego pt. Kraj lat dziecinnych (M.I. Kolin, Londyn 1942) J. Stempowski opublikował esej W dolinie Dniestru, zob. w niniejszym tomie s. 5–21.

2       Pierwodruk eseju J. Stempowskiego W dolinie Dniestru miał miejsce w wydawanych w Londynie „Wiadomościach Polskich” 1941, nr 14, s. 1–2.

[1] Kompetować – od ang. compete, współzawodniczyć, pretendować do czego.

[2] pro foro... – (łac.) na użytek wewnętrzny.

[3] inclu – (fr.) włącznie.

[4] klare... – (niem.) wyraźne granice etniczne.

[5] Dieu... – (fr.) sam Pan Bóg tyle nie wymaga.

[6] Innocuos censura... – (łac.) cenzura pozwala na niewinne igraszki.

[7] avec de terribles intérêts... – (fr.) z narosłymi strasznymi odsetkami.

[8] musical comedy – (ang.) komedia muzyczna.

[9] veluti chimaera... – (łac.) niczym chimera w próżni brzęcząca.

[10] quantilla prudentia... – (łac.) jak skromna wiedza rządzi światem.

[11] Paradebauern – (niem.) wieśniacy wprowadzeni w utworze literackim do władz etc. na pokaz, dla uniknięcia pretensji. Tu: w celu wiwatowania na cześć władcy lub dostojników.

[12] manu militari – (łac.) zbrojną ręką.

[13] modus vivendi – (łac.) sposób współżycia, układanie stosunków.

[14] Hafer... – (niem.) polityka kija i marchewki. Gyula Andrássy (1860–1929), polityk węgierski; w latach 1906–1910 minister spraw wewnętrznych Węgier, przeciwnik wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego.

[15] Hundertzwanzig Professoren... – (niem.) stu dwudziestu profesorów – ojczyzno, jesteś zgubiona!

[16] última ratio – (łac.) ostatni (decydujący) argument.

[17] le quartier grec – (fr.) dzielnica grecka.

[18] Kulturgut – (niem.) dziedzictwo kulturalne.

LIST DO STANISŁAWA KOTA

Bern, 29 października 1940

Szanowny Panie Profesorze,

List ten poświęcam sprawom ukraińskim, o których dochodzą tu z różnych źródeł wiadomości. Wszystkie te strzępy i fragmenty starałem się uporządkować w pewną całość.

Ukraińcy w Niemczech i w Gubernatorstwie

Podczas wypadków wrześniowych 1939 pewna ilość Ukraińców z Galicji Wschodniej dostała się do Niemiec i na obszary polskie okupowane przez Niemców. Są to: 1) jeńcy wojenni, b. żołnierze armii polskiej, pozostający częściowo dotąd w obozach; 2) robotnicy zwerbowani do Niemiec lub wypuszczeni z obozów jeńców na podstawie rozporządzenia pozwalającego jeńcom wybierać między pracą w Niemczech i pozostawaniem w obozie; 3) emigranci, którzy wybrali raczej pobyt w okupacji niemieckiej niż rosyjskiej; ci ostatni pochodzą głównie z Galicji, są jednak też emigranci z Wołynia.

Emigranci z Galicji Wschodniej utworzyli pod patronatem władz gubernatorskich Centralny Komitet Ukraiński^1 z siedzibą w Krakowie, o czym niżej. Tamże ukazuje się od sierpnia wychodzący 3 razy na tydzień organ tego komitetu „Krakiwśki Wisti”.

Poza tym na terenie Gubernatorstwa znajduje się osiadła tam ludność ukraińska. Na terenie małopolskim są to Łemkowie, którzy nie brali dotąd większego udziału w ruchu narodowym ukraińskim i stanowią słabą podstawę do ewentualnych poczynań politycznych niemiecko-ukraińskich. Bardziej podatna do tego byłaby ludność ukraińska osiadła na terenie b. Królestwa Kongresowego. Główne jej skupienia znajdują się w Chełmszczyźnie i Hrubieszowszczyźnie, mniejsze w Lubelszczyźnie i na Podlasiu. Na tych właśnie terenach miało miejsce w latach ostatnich palenie cerkwi oraz różne dotkliwe bezprawia i szykany administracyjne^2, które dziś zdają się być podstawą zbliżenia między władzami okupacyjnymi i ludnością ukraińską^3.

Wciągnięcie tej ludności do ruchu politycznego organizowanego przez władze okupacyjne i komitet krakowski nastręcza jednak trudności, które już znajdują swój wyraz na łamach „Krakiwskich Wisti”. Korespondenci ich skarżą się, że ludność prawosławna Chełmszczyzny i Hrubieszowszczyzny uważa emigrantów z Galicji za papistów, pragnących przede wszystkim nawrócić wszystkich na swe wyznanie. Inni narzekają na rzekomo małe poczucie narodowe ludności ukraińskiej Kongresówki itd. Różnice wyznaniowe zdają się grać znaczną rolę w życiu mieszkańców ukraińskich Gubernatorstwa. Prześladowania religijne ostatnich lat wywołały bowiem po obu brzegach Bugu prawdziwy renesans upadającego już tam prawosławia, co miałem sposobność widzieć sam latem 1938. Różnice tradycji politycznych – socjalistycznej w Kongresówce i nacjonalistycznej w Galicji – nie zatarły się dotąd. Słowem więc różnice wyznaniowe i polityczne dzielące ludność ukraińską Gubernatorstwa zdają się stanowić znaczną przeszkodę w poczynaniach władz okupacyjnych i komitetu krakowskiego.

Sprawy kościelne pozostają nadal w stanie chaotycznym, który przyczynia się do powstawania nowych rozbieżności politycznych w łonie społeczeństwa ukraińskiego. Cerkiew prawosławna nurtowana jest nadal przez prądy ukraińskie i rusofilskie. Te ostatnie znajdują oparcie wśród hierarchów i prawdopodobnie wzmocniły się dziś jeszcze przez kontakt z Cerkwią emigracyjną w Niemczech. Na Łemkowszczyźnie są też pewne wpływy słowackie i węgierskie, jak można wnosić ze wzmianek „Krakiwskich Wisti”, skarżących się na rusofilstwo kwitnące w Słowacji i na Węgrzech zarówno wśród wyznawców Unii, jak i prawosławnych.

Taktyka władz niemieckich wobec ludności ukraińskiej

W organizacji kastowej Gubernatorstwa Ukraińcy zrównani zostali w prawach z osobami pochodzenia niemieckiego. Zarządzeniom tym starano się nadać charakter najbardziej drażniący dla ludności polskiej. Tak więc np. na dworcu krakowskim poczekalnia II klasy nosi napis: „Tylko dla Niemców i Ukraińców”. Podobny napis ma się znajdować na drzwiach jednej kawiarni krakowskiej.

W opisie podróży gubernatora Franka po Lubelszczyźnie czytamy, że gubernator witany był po wsiach i miasteczkach przez przedstawicieli ludności niemieckiej i ukraińskiej, przybyłej w strojach narodowych ze sztandarami. Gubernator miał się żywo interesować delegatami ukraińskimi, z którymi wstępował w rozmowy. Ludność polska nie brała najwidoczniej udziału w tych uroczystościach, ponieważ żadne pismo jej nie wymienia. Zastanawia fakt, że obecność delegatów ukraińskich została pominięta we wszystkich publikacjach niemieckich.

Poczynania władz niemieckich w stosunku do ludności ukraińskiej mają najwidoczniej podwójne oblicze. Dążą do stworzenia broni politycznej przeciw Sowietom i przeciw Polsce. Oficjalnie, w celu unikania zadrażnień zewnętrznych, władze niemieckie podkreślają charakter przeciwpolski ich polityki ukraińskiej.

Rozwój szkolnictwa ukraińskiego powszechnego jest widocznie popierany przez władze gubernatorskie. „Warschauer Zeitung” z 28 VIII donosi, że w okręgu sanockim otwarto 186 szkół powszechnych ukraińskich i 103 polskie. Zebranie odpowiednich sił nauczycielskich dla szkół ukraińskich zaczęło już nastręczać trudności. Istnieją również ukraińskie szkoły zawodowe i rzemieślnicze. W roku szkolnym bieżącym przewidywane jest otwarcie szkół ukraińskich o programie gimnazjalnym, czego dla ludności polskiej dotąd nie przewidywano. Studenci ukraińscy otrzymali częściowo możność kształcenia się na uniwersytetach niemieckich, o czym wiem od moich uczniów ukraińskich znajdujących się w Niemczech.

Ostatnio język ukraiński został dopuszczony w sądownictwie Gubernatorstwa w miejscach, gdzie jest przynajmniej 20% ludności ukraińskiej. O dopuszczeniu języka decydują miejscowe władze niemieckie.

W sierpniu ogłoszone zostało rozporządzenie o wprowadzeniu w Gubernatorstwie samorządu gminnego, w którego kompetencji ma się znajdować: budowa i utrzymanie dróg, popieranie rolnictwa, opieka nad kasami gminnymi oszczędności, zakładanie i utrzymywanie szkół zawodowych oraz tworzenie oddziałów straży pożarnej. Ludności ukraińskiej zalecane jest branie jak najszerszego udziału w życiu nowego samorządu.

Władze gubernatorskie zwróciły również uwagę na kształcenie młodzieży ukraińskiej w duchu narodowo-socjalistycznym. Celowi temu służą obozy pracy dla młodzieży, pozostające pod kierownictwem delegowanych do tego Führerów ukraińskich (kermanyczi). Obozy te zajmują się najwidoczniej też przysposobieniem wojskowym, bo pozostają pod nadzorem delegowanych do tego wojskowych niemieckich: majora Roggera, płk. Bisanza^4 (mówiącego po ukraińsku) i dra Arlta^5.

Na Węgrzech słyszałem, że ów płk Bisanz pochodzi z rodziny lwowskiej i podczas swych studiów we Lwowie należał do znanych z awantur członków młodzieży polskiej radykalno-narodowej. W okresie faworyzowania tej grupy przez Ministerstwo Oświaty miał otrzymać stypendium na studia w Niemczech i podczas wojny poznany został w Polsce w mundurze niemieckiego majora. Wiadomości tych nie mogłem sprawdzić, ale najwidoczniej chodzi tu o tę samą osobę.

Czy tworzone są na terenach Gubernatorstwa oddziały wojskowe ukraińskie? Krążyły tu słuchy o wizycie w Krakowie hetmana Skoropadskiego^6 i tworzeniu legionu ukraińskiego. Pogłoski te nie znalazły dotąd potwierdzenia. Wiadome są natomiast autentyczne inne szczegóły. Tak więc jedno z pism ilustrowanych podało fotografię oddziału zbrojnej milicji fabrycznej ukraińskiej, strzegącego zakładów zbrojeniowych w Stalowej Woli^7. W jednym z numerów „Krakiwskich Wisti” widziałem ogłoszenie wzywające do zgłaszania się wszystkich b. oficerów i żołnierzy 6 Dywizji Strzelców.

Są więc próby tworzenia siły zbrojnej, co zresztą leży w programie organizacji nacjonalistycznej (Konowalec^8) stojącej dziś najbliżej niemieckich władz okupacyjnych. W ostatnim wyciągu z prasy niemieckiej podałem wiadomość o uzbrojeniu i umundurowaniu części ludności niemieckiej na Lubelszczyźnie. Być może takie same kroki zrobiono w niektórych miejscach w stosunku do ludności ukraińskiej.

Postawa ludności ukraińskiej

Materiał, z którego korzystam, jest zbyt skromny, aby mógł służyć za podstawę do daleko idących wniosków. W ocenie więc tych faktów, które doszły do mojej wiadomości, zachowuję znaczną ostrożność.

Taktyka władz niemieckich dąży do zaostrzenia stosunków polsko-ukraińskich przez zarządzenia dotyczące ustroju kastowego i przez propagandę. Tendencje tej ostatniej widoczne są łamach „Krakiwskich Wisti”. Są więc tam wspomnienia Ukraińców internowanych niegdyś w Berezie Kartuskiej, rozważania na temat klęski wojennej Polski itd. Należy jednak stwierdzić, że ton tych artykułów jest bez porównania oględniejszy i przystojniejszy od wyzywającego tonu pism niemieckich wychodzących w Polsce. Organ Centralnego Komitetu Ukraińskiego przedstawia dość ściśle ucisk Ukraińców przez administrację polską, powstrzymując się od tz. Greuelpropagandy^9 i obelżywych wniosków ogólnych.

W korespondencji prywatnej otrzymałem w ostatnich miesiącach kilka listów od Ukraińców znajdujących się w Niemczech i pod okupacją niemiecką. Korespondencja ta, przystosowana do wymagań cenzury, zawiera zapewnienia sympatii od różnych osób, nawet takich, z którymi nie łączyły mnie żadne stosunki osobiste. Niektóre z nich współpracują z władzami niemieckimi w ukraińskim urzędzie szkolnym. Jeden list prosi o poszukiwanie kontaktu poza obrębem cenzury niemieckiej. Można stąd wnosić, że taktyka drażnienia stosunków nie znajduje większego echa wśród Ukraińców.

Nawet analiza poszczególnych aktów nieprzyjaznych wskazuje raczej na reakcje lokalne, nieupoważniające do generalizowania. Tak więc np. na Węgrzech słyszałem o wypadkach wydania uchodźców polskich policji niemieckiej w pasie pogranicznym. Dla oceny tego zjawiska wypada brać pod uwagę, że w tych właśnie miejscowościach pogranicznych w 1938/39 miały miejsce bezprawne egzekucje Ukraińców przez policję polską i KOP. Osoby niewygodne odprowadzane były nad granicę węgierską przez urzędników policji i KOP i tam zabijane bez formalności. Jesienią 1939, po opadnięciu liści z drzew, znaleziono w kilku miejscach trupy ukraińskie pochodzące z tych egzekucyj. Jeden z urzędników stanisławowskiej policji politycznej, który brał udział w tych operacjach i przeszedł po wojnie na służbę węgierską, zrobił wyznania objaśniające pochodzenie znalezionych zwłok. Oczywiście, tego rodzaju akty gwałtu i bezprawia wywołują zawsze gwałtowne reakcje. Wypada jednak odróżnić tu reakcje bezpośrednie, często lokalne, od prądów politycznych i obliczeń na dłuższą metę.

Zresztą reakcje te nie wystąpiły wszędzie z jednakową siłą. Tak więc powodzenia taktyki niemieckiej spodziewać się było można szczególnie na pobrzeżu Bugu, gdzie w 1938/39 przyszło do skrajnego rozdrażnienia stosunków narodowościowych i wyznaniowych. W okresie burzenia cerkwi w tych okolicach przez władze polskie policja zabraniała ludności prawosławnej chodzić na święta kościelne i odpusty do cerkwi położonych na prawym, wołyńskim brzegu rzeki. Z inicjatywy DOK Lublin i z rozkazu wojewody wołyńskiego^10 oddziały policji obsadzały w niedziele i święta mosty na Bugu, nie przepuszczając ludności prawosławnej. Idący do cerkwi musieli przechodzić w bród głęboką w tym miejscu rzekę, z dala od posterunków policji. Pod Uściługiem widziałem sam w 1938 na szosie ociekające wodą kobiety, które w ten sposób szły do cerkwi. Ten szczegół charakteryzuje ówczesne metody administracji i pozwala wnosić o rozgoryczeniu ludności.

Wiadomości obecne z tych okolic nie wskazują jednak wcale na powodzenie akcji niemieckiej na tym terenie. O małej receptywności Chełmszczyzny i Hrubieszowszczyzny na propagandę komitetu krakowskiego wzmiankowałem już wyżej. Również o samorzutnym organizowaniu się ludności ukraińskiej w tej części kraju brak wiadomości. W licznych korespondencjach stamtąd mowa jest tylko o projektowanym w niektórych miejscowościach założeniu towarzystwa «Ridna Chata»11. Należy zauważyć, że towarzystwa pod tą nazwą istniały już dawniej na kresach i służyły często próbom porozumienia polsko-ukraińskiego. Moja korespondencja prywatna z Hrubieszowszczyzną nie zawiera również żadnych wzmianek pozwalających wnosić o pogorszeniu się stosunków między obu odłamami ludności. Często powtarza się w niej natomiast obawa przed odstąpieniem tej części Gubernatorstwa Sowietom.

Orientacja emigracji ukraińskiej

W pierwszym rzędzie wypada odróżnić emigrację z Wielkiej Ukrainy i emigrację z Galicji Wschodniej.

Działalność tej ostatniej ma przede wszystkim za przedmiot powrót do Galicji Wschodniej i wyzwolenie jej spod okupacji sowieckiej. Dla tej przyczyny wśród emigracji galicyjskiej tz. orientacja niemiecka posiada zrozumiałą rację bytu. W ciągu XVIII i XIX wieku Austria i Niemcy dążyły do odepchnięcia Rosji od grzbietu Karpatów, z którego wojska rosyjskie mogłyby łatwo zejść na równinę węgierską. Teraz również można przypuszczać, że polityka niemiecka będzie dążyła do odsunięcia Rosji poza granice Galicji i emigranci galicyjscy spodziewają się wrócić do kraju przy pomocy niemieckiej.

Od Trzeciej Rzeszy dzieli jednak emigrację galicyjską tradycja i wychowanie polityczne. Ukraińcy małopolscy wychowani zostali w tradycjach austriackich i dotąd przywiązani są silnie do legalizmu i liberalizmu habsburskiego. Tradycje te utrwaliły się nawet w toku walk ostatnich lat, podczas których strona polska właśnie reprezentowała dynamiczny nacjonalizm typu faszystowskiego, strona ukraińska natomiast legalizm i liberalizm. Podczas zaburzeń studenckich w r. 1938 polska młodzież we Lwowie maszerowała przez Wały Hetmańskie z okrzykiem: «tak-jak-Hitler, tak-jak-Hitler!». Po stronie ukraińskiej prądy tego rodzaju miały zwolenników tylko wśród nielicznych ugrupowań o programie walki czynnej. Wciągnięcie zatem emigracji galicyjskiej w obręb ideologii narodowo-socjalistycznej nie wydaje się rzeczą łatwą i prostą.

Odmienne zgoła są nastroje i kalkulacje emigrantów z Ukrainy Sowieckiej. Ewentualne projekty tworzenia wielkiej Ukrainy przy pomocy niemieckiej, jak w 1918, wydają się dziś odlegle i niepewne. Emigranci kijowscy będą mogli wrócić do kraju tylko w razie upadku reżymu sowieckiego i zastąpienia go jakimś innym. Zadaniem więc emigracji jest współdziałanie w obaleniu istniejącego i przygotowanie następnego reżymu politycznego. W ostatnich latach, zwłaszcza w okresie rzekomo antykomunistycznej orientacji Trzeciej Rzeszy, zagadnienie współpracy z Niemcami było często omawiane w różnych ugrupowaniach emigracyjnych. Będąc kilka razy uczestnikiem takich dyskusji zarówno w grupie warszawskiej (UNR)12, jak w grupie paryskiej (Prometejskiej)13, miałem sposobność zapoznać się z głównymi argumentami za i przeciw orientacji niemieckiej.

Najważniejszym punktem orientacyjnym tych dyskusji był fakt, że emigranci kijowscy nie wierzą zasadniczo, aby prądy faszystowskie mogły znaleźć jakichkolwiek zwolenników na terenie Unii Sowieckiej. Na Ukrainie faszyzm i narodowy socjalizm uważane są za rozwodnioną formę stalinizmu. „Tę samą wódkę, ale dużo mocniejszą, pijemy już 20 lat”, pisał stamtąd jeden z korespondentów. Tegoż zdania są zresztą wszyscy emigranci przybyli z Rosji w ciągu lat ostatnich, jak Victor Serge^14. Nawet konstytucja stalinowska interpretowana była jako próba wyzyskania przez obecnego dyktatora tęsknoty do liberalizmu, jaka zaczęła nurtować Rosję po 20 latach rządów autorytatywnych. Przyjęcie doktryn faszystowskich emigranci kijowscy uważali dla siebie za równoznaczne z wyrzeczeniem się wszelkiej działalności obliczonej na teren sowiecki. Zresztą różne strzępy wiadomości przychodzących tu ostatnio z Ukrainy Sowieckiej zdają się potwierdzać całkowicie ten pogląd.

Dla emigrantów z Ukrainy Sowieckiej jest to więc sprawa zasadnicza i dlatego ogromna większość tej emigracji okazywała się dotąd oporna na wszelkie sugestie i naciski w kierunku przeciwnym.

Dla charakterystyki stosunków przytoczę tu pewien znany mi dokładnie epizod z historii lat ostatnich. W okresie tz. zbliżenia polsko-niemieckiego, kiedy ze strony niemieckiej robiono aluzje do wspólnych poczynań przeciw Rosji, w naszym MSZ powstał projekt przysposobienia do takiej wspólnej akcji warszawskiej grupy emigrantów ukraińskich i nawrócenia jej na orientację narodowo-socjalistyczną. Starsi okazali się tak oporni na te namowy, że urzędnicy MSZ przystąpili do tworzenia rozłamu w grupie warszawskiej, wyodrębniając z niej młodsze pokolenie, bardziej ich zdaniem podatne do takiej metamorfozy. Wynikiem tej akcji był wydawany z zasiłku MSZ kwartalnik ukraiński „My”, zawierający tłumaczenia z niemieckiej literatury narodowo-socjalistycznej i adaptowane do warunków i nastrojów ukraińskich próby wytworzenia ideologii germanofilskiej. Wydawnictwo to wywołało największe zgorszenie i konsternację w całej emigracji ukraińskiej, która wzięła je nie bez racji za oznakę zbliżającego się końca grupy warszawskiej i próżności wszystkich rachunków na rolę Polski w ewolucji Unii Sowieckiej.

Próby podjęte w tym samym sensie przez MSZ w grupie paryskiej tz. prometejskiej wywołały nie mniej silne sprzeciwy. Najwybitniejsi członkowie tej grupy, mimo dwudziestoletniej współpracy z MSZ i zależności materialnej, zagrozili wystąpieniem i rozwiązaniem całej organizacji.

Latem rb. całe ugrupowanie dostało się pod okupację niemiecką. Jego najwybitniejszy uczestnik ukraiński, Aleksander Szulgin^15, miał podobno otrzymać pozwolenie na pobyt w Pradze pod warunkiem wyrzeczenia się wszelkiej działalności politycznej. Według ostatnich wiadomości Szulgin ma się jednak znajdować w więzieniu.

O ile mi wiadomo, z całej emigracji polonofilskiej ocalał jedynie Wiaczesław K. Prokopowicz^16, ostatni członek rządu i towarzysz Symona Petlury. Prokopowicz mieszka w Cannes, 1, place de la Gare.

Tendencje germanofilskie posiadają dwa ugrupowania emigracyjne: grupa hetmana Skoropadskiego i organizacja Konowalca, zamordowanego przed paru laty w tajemniczych okolicznościach w Amsterdamie.

Grupa Skoropadskiego, znanego ze swej współpracy z Niemcami w 1918, silnie konserwatywna, nie posiada żadnych tendencji ani obciążeń przeciwpolskich (panowanie hetmana na Ukrainie było ostatnim, pożegnalnym okresem świetności ziemiaństwa polskiego na Ukrainie) i zdaje się być obliczona na wypadek restauracji monarchistycznej w Rosji. Grupa ta nie posiada żadnych wpływów na Ukrainie, liczy natomiast znaczną ilość adherentów w Kanadzie i Ameryce, gdzie wydaje kilka gazet. Syn hetmana mieszkał w Londynie i podobno znajduje się tam obecnie.

Organizacja nacjonalistyczna walki czynnej założona przez Konowalca zdaje się być najbardziej przystosowana do ideologii i potrzeb Trzeciej Rzeszy^17. Posiada wpływy i prasę w Ameryce. Liczy zwolenników na terenie Galicji Wschodniej, gdzie działalność jej jest ogólnie znana. Obecnymi przywódcami jej są płk Melnyk i por. Jaryj^18, związany bliskimi stosunkami ze sztabem niemieckim.

Obie grupy germanofilskie zwalczają się namiętnie. Rozbieżność ich tendencji wskazuje na niejasność programu niemieckiego w odniesieniu do spraw ukraińskich.

Centralny Komitet Ukraiński w Krakowie

Nie widziałem dotąd żadnej listy członków tego komitetu. Widocznie tworzące go osobistości nie posiadają żadnych bardziej znanych lub skądinąd pociągających nazwisk. W „Krakiwskich Wistich” powtarza się nazwisko dra Kubijowicza, etnografa zamieszkałego od dawna w Krakowie, autora drukowanych w rozprawach Akademii Umiejętności prac o pasterstwie w Beskidach. Nazwisko jego politycznie nic nie mówi. Jeszcze mniej znany jest Jarosław Rak.

Z grupy warszawskiej, o ile wiem, nikt w poczynaniach krakowskich udziału nie bierze. Nawet prof. Smal-Stocki^19, posiadający najlepsze stosunki w Niemczech, pozostał w Warszawie. Warszawski Ukraiński Instytut Naukowy jest zamknięty, co należy uważać za objaw niełaski władz gubernatorskich.

Celewicz i Mudryj^20, którzy znajdowali się w Krakowie i, zdaje się, pozostają tam nadal, są prawdopodobnie zbyt obciążeni deklaracją z 3 września 1939, aby brać udział w życiu publicznym. Czynniejsi mieli być Kiedryn^21, b. redaktor „Diła”, i Milena Rudnicka^22, ale, jak mi mówiono, dziś również pozostają na uboczu. Główną rolę mają odgrywać w Krakowie przybyli z Niemiec nacjonaliści integralni z obozu Konowalca. Jak wynika z „Krakiwskich Wisti”, im powierzone zostało wychowanie młodzieży w obozach pracy.

Poczynania niemieckie zdają się więc opierać na bardzo wąskiej podstawie politycznej.

Stosunki polsko-ukraińskie w Galicji Wschodniej

Na terenach okupowanych w roku ubiegłym i bieżącym władze sowieckie zakazały oficjalnie wszelkiej propagandy i sporów narodowościowych. Represje i deportacje zdawały się dotykać w równej mierze Polaków, Ukraińców i Żydów. Nie ma dotąd żadnych wiadomości o tym, jakoby rząd sowiecki prowadził w Galicji jakąś określoną politykę narodowościową.

W załączeniu przesyłam raport o stanie szkolnictwa w Galicji Wschodniej, który otrzymałem z Budapesztu. Raport ten wzmiankuje, że w zakładach naukowych podległych władzom kijowskim prowadzona jest silna ukrainizacja, natomiast w zakładach podległych władzom moskiewskim panują tendencje liberalniejsze. Praktycznie biorąc, oznacza to, że staliniści kijowscy, w celu dania jakieś satysfakcji swej ludności ukraińskiej, usiłują jej przedstawić, że Stalin zdobył Galicję Wschodnią dla Ukrainy, natomiast staliniści moskiewscy uważają się za wolnych od tego obowiązku.

Z innych źródeł dowiedziałem się, że Ukraińcy kijowscy poszukiwali we Lwowie kontaktów polskich i nawiązali luźne rozmowy z różnymi osobami. Dla względów cenzuralnych pomijam wszystkie szczegóły tych rozmów. Toczyły się one, jak zwykle, dokoła wspólnych zadań ludów zamieszkałych między Niemcami i Rosją. Wynika z nich, że od śmierci Petlury na Ukrainie sowieckiej niewiele się zmieniło. Oczekiwania i kalkulacje polityczne Ukraińców pozostały te same. Tradycje 1920, zatarte na obszarze polskim przez wypadki późniejsze, przechowały się tam lepiej i tendencje polonofilskie są nadal żywe.

Wnioski

Rok okupacji niemiecko-rosyjskiej nie wywołał żadnej zasadniczej zmiany w stosunkach polsko-ukraińskich. Władzom niemieckim nie udało się wciągnąć w swe kadry organizacyjne ani całości emigrantów z Ukrainy sowieckiej, ani tej części emigracji galicyjskiej, która w ostatnich latach dążyła do porozumienia ze stroną polską.

Niemcy jednak monopolizują obecnie całość emigracji politycznej ukraińskiej w Europie. W rękach ich skupiają się wszystkie możliwości inicjatywy politycznej.

Możliwości prowadzenia ze strony polskiej jakiejś czynnej polityki ukraińskiej wewnątrz kraju wydają się bardzo nikłe.

Od 1920 społeczeństwo polskie nie interesowało się zagadnieniami ukraińskimi, nie zna ich, i w warunkach wytworzonych przez okupację niemiecką nie można spodziewać się z jego strony żadnych samodzielnych poczynań.

Sprzeczności i błędy naszej polityki ukraińskiej nie odegrały większej roli w losach państwa polskiego w latach ostatnich, mogą jednak odegrać znacznie większą rolę w jego ewentualnej odbudowie. Społeczeństwo polskie było tak obojętne dla spraw ukraińskich, że najważniejsze fakty polityczne z tej dziedziny uszły niemal jego uwagi. Mało kto znał w Polsce dokładnie umowę z rządem Petlury, motywy i przebieg tz. pacyfikacji Galicji w 1930, politykę Józewskiego na Wołyniu, akcję burzenia cerkwi w 1938 itd. Młody inżynier, delegowany w misji politycznej na Wołyń przez organizację młodzieżową Ozonu, z którym zetknąłem się w Łucku w 1938, sądził w dobrej wierze, że mieszkańcy Wołynia byli pierwotnie katolikami i przeszli na prawosławie za panowania tam renegata Józewskiego. Z tych powodów i obecna emigracja polska nie zna i nie docenia zagadnienia ukraińskiego. Główne fakty polskiej polityki ukraińskiej znalazły jednak szerokie echo i są powszechnie znane poza granicami Polski. Nawet w Bernie poznałem ostatnio kilka osób doskonale zorientowanych w tych sprawach. W języku angielskim i francuskim istnieje na ten temat literatura obszerniejsza niż w języku polskim.

Dla tej przyczyny postulaty terytorialne polskie obejmujące obszary leżące na wschód od tz. Interessengrenze nie znajdują obecnie zrozumienia i sympatii opinii publicznej na Zachodzie i w Ameryce. Dotąd sprzyjał nam w tej dziedzinie antagonizm między Europą Zachodnią i Sowietami; każda próba przesunięcia na wschód granic sowieckich uchodziła za pożądaną. Koniunktura wojenna może dziś zmienić zasadniczo te warunki. Dlatego zdaje mi się, że pewne porozumienie polsko-ukraińskie, otamowanie antagonizmów i koordynacja postulatów politycznych mogą okazać się niezbędnym warunkiem powodzenia wszystkich polskich rewindykacji terytorialnych na wschód od Interessengrenze, jak również i innych prób zadawalniającego zorganizowania tej części Europy.

Z tego punktu widzenia dostanie się w ręce niemieckiej wszystkich osobistości mogących reprezentować na emigracji interesy ukraińskie (Cełewicz, Mudryj i Szulgin) wydają się być niepowetowaną stratą.

W celu częściowego przynajmniej wypełnienia tej luki proponowałbym zaopiekowanie się i ewentualne wywiezienie W.K. Prokopowicza, jako ostatniego autentycznego przedstawiciela rządu Petlury, z którym Polska posiadała znaną umowę.

W Szwajcarii i Francji znajduje się kilku emigrantów, którzy należeli luźno lub sympatyzowali z grupą prometejską. Gdyby Pan uważał to za wskazane, mógłbym ich zebrać razem w ostrożnej formie, np. szwajcarskiego towarzystwa przyjaciół Europy Wschodniej. Byłaby to próba inwentaryzacji resztek emigrantów pozostających poza zasięgiem Niemiec i zapoczątkowanie użytecznych dyskusji.

Wśród internowanych tu wojsk polskich^23 znajduje się pewna ilość Ukraińców. Podjęte zostały kroki w celu zrobienia ich spisu i rozpatrzenia bliżej.

Wreszcie wydaje mi się, że aktualnym byłoby zajęcie się jedynym dostępnym nam dziś terenem ukraińskim, mianowicie Kanadą. Tamtejszymi Ukraińcami interesowali się dotąd głównie Niemcy. Ukraińskie ugrupowania germanofilskie posiadają tam swą prasę i zrzeszenia. O ile wiem, nie było tam dotąd żadnych kontaktów politycznych polsko-ukraińskich. Proponowałbym wysłanie do Kanady dra Stanisława Vincenza, autora książki Na wysokiej połoninie. Dr Vincenz posiada potrzebne kontakty ukraińskie i bywał często w Anglii, gdzie ma dobrych przyjaciół. Sądzę więc, że jego osoba byłaby dobrze widziana ze strony angielskiej. Adres jego jest: Alkotmany utca 4, em. II, Budapeszt. Wysłanie więc jego wymagałoby prędkiej decyzji, dopóki droga przez Turcję jest otwarta.

Na tym kończę; mam nadzieję, że Pan Profesor nie będzie się gniewał za długość tego listu. Najserdeczniejsze pozdrowienia i wyrazy głębokiego szacunku łączy szczerze oddany

Jerzy Stempowski

1       Zob. przypis 7 do listu Stempowskiego do A. Zielińskiego z maja 1942 r., s. 202.

2       Zob. przypis 13 do listu Stempowskiego do A. Zielińskiego z maja 1942 r., s. 204–205.

3       Plany Ukraińców dotyczące ziemi Chełmskiej i Łemkowszczyzny zdradzał późniejszy memoriał Ukraińskiego Komitetu Centralnego złożony gubernatorowi Frankowi w kwietniu 1941 roku. Autorzy postulowali określenie i wydzielenie terytorium, które Ukraińcy traktowali jako własne etnograficzne oraz przesiedlenia stamtąd ludności polskiej. Domagano się – jak pisze Ryszard Torzecki – Łemkowszczyzny wzdłuż linii Dukla – Berezów – Dynów – Przeworsk oraz Chełmszczyzny w granicach zgodnych z układem brzeskim 1918 roku. Żądano wydzielenia ok. 17 tys. km2       z ludnością 1,2 mln, w tym 525 tys. Ukraińców i 175 tys. tzw. Ukraińców spolonizowanych. Niemcy memoriał odrzucili. Niemniej Ukraińcy odzyskali dla prawosławia katedrę chełmską i kilkadziesiąt cerkwi, które po 1918 roku przekazane zostały Kościołowi katolickiemu.

4       Alfred Bisanz, Альфред Бізанц (1890–1951), pułkownik rezerwy armii Austro-Węgier, wywodził się z rodziny niemieckich osadników w Galicji Wschodniej. W czasie I wojny światowej przydzielony został do formacji Ukraińskich Strzelców Siczowych. Podczas wojny polsko-ukraińskiej w latach 1918–1919 walczył w szeregach Ukraińskiej Armii Halickiej, był szefem sztabu 7 Brygady Stryjskiej. Współorganizował zwycięską ofensywę czortkowską w czerwcu 1919 roku. W dwudziestoleciu mieszkał w województwie lwowskim. Od 1940 roku był referentem ukraińskim w kierowanej przez dra Fritza Arlta Sekcji Spraw Narodowości i Opieki Społecznej Generalnego Gubernatorstwa. Aresztowany w roku 1946 w Wiedniu przez wywiad sowiecki, zmarł w więzieniu na Łubiance w Moskwie.

5       Fritz Arlt (1912–2004), niemiecki specjalista do spraw narodowościowych na terenie okupowanej Polski i Ukrainy; członek SS. Poprzez zapewnienie Ukraińcom pewnych form samodzielności politycznej pod patronatem Trzeciej Rzeszy chciał ich zjednać dla niemieckiego panowania w Europie Wschodniej. Hitler miał zgoła odmienne plany i Arlt utracił stanowisko. Powrócił na scenę w roku 1944, by pertraktować w sprawie utworzenia Ukraińskiego Komitetu Narodowego i powołania ukraińskich jednostek wojskowych. W roku 1940 kierował akcją „Żywiec” – przymusowym wysiedleniem 50 tys. Polaków z Żywiecczyzny.

6       Pawło Skoropadski, Павло Скоропадський (1873–1945), polityk ukraiński, generał armii rosyjskiej. Pochodził ze zruszczonej arystokratycznej rodziny ukraińskiej osiadłej w guberni połtawskiej. W roku 1918, korzystając z poparcia niemieckich wojsk okupacyjnych na Ukrainie, obwołał się hetmanem. Mianowane przez Skoropadskiego rządy opierały się na środowiskach konserwatywnych. Wprowadził nazwę Państwo Ukraińskie (Українська Держава). Utracił władzę w połowie grudnia 1918 roku, obalony przez Symona Petlurę. Uciekł z Kijowa z oddziałami niemieckimi. Zamieszkał w Berlinie. W okresie Trzeciej Rzeszy odmówił współpracy z hitlerowcami.

7       Mowa zapewne o oddziale Werkschutzu. Od roku 1939 działały trzy takie oddziały liczące po 200–300 osób. Niemcy szkolili Ukraińców do zadań policyjno-wywiadowczych. Rozsyłano ich do różnych dystryktów, gdzie służyli przy nadzorze i w więziennictwie.

8       Jewhen Konowalec, Євген Коновалець (1891–1938), działacz polityczny, pułkownik armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Matka Konowalca była Polką. Kształcił się we Lwowie i tam stawiał pierwsze kroki w działalności politycznej. W listopadzie 1917 roku zorganizował w Kijowie Galicyjsko-Bukowiński kureń Strzelców Siczowych (Січові стрільці) złożony z jeńców z armii austro-węgierskiej narodowości ukraińskiej, którzy chcieli bronić Ukraińskiej Centralnej Rady (Українська Центральна Рада) przed bolszewikami. W styczniu 1918 roku brał udział w stłumieniu powstania bolszewików w Kijowie. Uczestniczył w obaleniu reżymu hetmana Skoropadskiego. Na emigracji współzałożyciel i komendant Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO), przewodniczący Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Był rzecznikiem masowej akcji sabotażowej i terrorystycznej w Galicji Wschodniej, która miała prowadzić do powszechnej walki zbrojnej z Polską i Związkiem Sowieckim w celu ustanowienia suwerennego państwa ukraińskiego. Umacniał sojusz z Niemcami, od których OUN otrzymywała pomoc. Konowalec został zamordowany w Rotterdamie przez agenta bolszewickiego.

9       Rozprzestrzenianie zmyślonych lub przesadzonych wieści o zbrodniach i masakrach popełnionych przez wroga.

10       Był nim od kwietnia 1938 Aleksander Hauke-Nowak; zastąpił Henryka Józewskiego, by realizować twardy, nacjonalistyczny kurs wobec Ukraińców.

11       Ridna Chata (Рідна Хата) – ukraińskie towarzystwo kulturalno-oświatowe założone w Chełmie w roku 1920 i działające na terenie Chełmszczyzny i Podlasia. Filie terenowe (w roku 1930 było ich 125) prowadziły chóry, czytelnie, biblioteki, teatry amatorskie, nauczanie języka ukraińskiego oraz działalność spółdzielczą. Najwięcej filii działało w powiecie włodawskim (33), hrubieszowskim (32), chełmskim (20) i tomaszowskim (20). Władze nakazały likwidację Ridnej Chaty w roku 1930 pod pretekstem opanowania jej kierownictwa przez partię Sel-Rob-Lewica (Ukraińskie Włościańsko-Robotnicze Zjednoczenie Socjalistyczne, Українське Селянсько-Робітниче Соціалістичне Об’єднання). Po katastrofie wrześniowej Ridna Chata wznowiła działalność i rozbudowała sieć filialną. W lecie 1940 roku została przemianowana na Ukraińskie Towarzystwa Oświatowe (Українські Освітні Товариства).

12       Tj. emigrantów związanych z Symonem Petlurą i odwołujących się do tradycji Ukraińskiej Republiki Ludowej (ukraiński skrót: UNR).

13       „Prometej”, ruch prometejski – ruch polityczny skupiający działaczy emigracyjnych narodów siłą włączonych w skład ZSSR. Jego celem była koordynacja dążeń niepodległościowych i propagandy. „Prometej” powołany został z inicjatywy rządu URL na emigracji i władz polskich (głównie kręgów piłsudczykowskich), które finansowały jego działalność. Głównymi ośrodkami ruchu były: Warszawa i Paryż, kluby prometejskie istniały również w Istambule, Teheranie, Berlinie, Helsinkach, Pradze i Charbinie. Prócz Ukraińców w ruchu współpracowali: Gruzini, Azerowie, Kozacy dońscy, kubańscy, Tatarzy krymscy, Turkmeni, Finowie z Karelii. Organem ruchu był wydawany w Paryżu miesięcznik „Promethee” (1926–1940). W Polsce działalność ruchu wspierały: Instytut Wschodni i Ukraiński Instytut Naukowy.

14       Victor Serge, właśc. Wiktor Kibalczicz, Виктор Кибальчич (1890–1947), rewolucjonista rosyjski, pisarz francuskojęzyczny. Pochodził z polsko-ukraińskiej rodziny, jego matka była Polką. Urodził się w Belgii, do Rosji przybył w roku 1919 i przyłączył się do bolszewików. Był działaczem Kominternu. Związał się z opozycją i w latach 1933–1936 był więziony. Emigrował i osiadł w Paryżu, w 1940 roku wyjechał do Meksyku. Określał się jako „antystalinowski socjalista”. Autor powieści i esejów osnutych na kanwie własnych doświadczeń politycznych, a także wspomnień.

15       Aleksander Szulgin, Олександр Шульгин (1889–1960), ukraiński polityk, działacz społeczny i kulturalno-oświatowy, historyk, premier rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej na emigracji. W roku 1917 był członkiem Ukraińskiej Centralnej Rady jako sekretarz generalny do spraw mniejszości narodowych. Był członkiem delegacji ukraińskiej na konferencję pokojową w Paryżu. W latach 1923–1927 przebywał na emigracji w Czechosłowacji, był profesorem Wolnego Uniwersytetu Ukraińskiego i Wyższego Instytutu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa w Pradze. W roku 1927 osiedlił się w Paryżu. W 1940 został aresztowany przez Gestapo i był więziony do 1941 roku. Stempowski znał Szulgina osobiście i utrzymywał z nim kontakty również po wojnie.

16       Wiaczesław Prokopowycz, В’ячеслав Прокопович (1881–1942), polityk, członek Ukraińskiej Rady Centralnej, sekretarz do spraw oświaty; w maju 1919 roku premier rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej. 9 września 1939 roku Andrij Liwićkyj zrzekł się prezydentury na rzecz przebywającego w Paryżu Prokopowycza. Na przełomie 1939/1940 ugrupowanie petlurowców opowiedziało się po stronie aliantów.

17       Mowa o Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Stempowski jednak mówi tylko o frakcji melnykowców, milczy o banderowcach.

18       Riko Jaryj, Ріхард Ярий (1888–1969), ukraiński działacz polityczny i wojskowy (narodowości austriackiej); oficer w armii ZURL, dowódca dywizji kawalerii w armii URL, internowany w roku 1920 w Czechosłowacji. Był działaczem Ukraińskiej Organizacji Wojskowej i Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, organizował akcje terrorystyczne w Galicji Wschodniej. Deklarował się jako zwolennik sojuszu ukraińsko-niemieckiego, utrzymywał kontakty z hitlerowcami i pod pretekstem prowadzenia badań naukowych szpiegował w Polsce na rzecz Niemiec. Od roku 1937 był łącznikiem pomiędzy Jewhenem Konowalcem a admirałem Wilhelmem Canarisem, szefem Abwehry. Podczas rozłamu w OUN w roku 1940 stanął po stronie Bandery, ale po zerwaniu współpracy z Abwehrą w lipcu 1941 roku zaprzestał działalności politycznej i wojskowej. Po wojnie mieszkał w Austrii.

19       Roman Smal-Stoćkyj, Роман Смаль-Стоцький (1893–1969), językoznawca, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; działacz polityczny. W latach 1921–1923 był aktywny w służbie dyplomatycznej URL w Europie Zachodniej, równocześnie wykładał na uniwersytetach. W latach 1926–1939 mieszkał w Warszawie, pełnił wówczas funkcję ministra spraw zagranicznych i wicepremiera rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej na emigracji. Był również sekretarzem Ukraińskiego Instytutu Naukowego w Warszawie (Український Науковий Інститут у Варшаві), czynny był także w ruchu prometejskim. W czasie wojny Niemcy zmusili go do opuszczenia Generalnego Gubernatorstwa. Przeniósł się do Pragi, gdzie został profesorem Wolnego Uniwersytetu Ukraińskiego w Pradze (Украї́нський ві́льний університeт). Pozostawał pod nadzorem Gestapo, co nie przeszkodziło mu w udzielaniu pomocy profesorom polskim więzionym na terenie Rzeszy. Utrzymywał wówczas kontakt z łącznikiem AK w Krakowie. W roku 1947 osiedlił się w Stanach Zjednoczonych, był w latach 1947–1965 profesorem Marquette University w Milwaukee, a także prezesem oddziału Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki w Stanach Zjednoczonych. W 1961 roku został członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

20       W czasie wojny pod wpływem narastającej wrogości między obydwoma narodami poglądy Wasyla Mudrego uległy zmianie. Zbliżył się do OUN-R. W piśmie tej organizacji „Idea i Czyn” zamieścił w roku 1943 artykuł Ukrajina a Polszcza. Pisał w nim, że nie ma takich Polaków, którzy chcieliby odbudować Polskę i Ukrainę w ich etnograficznych granicach. „Jedynie Polska, Litwa i Ruś – oto ideał każdego Polaka, megalomana w życiu i polityce – oto straszny robak, który toczy polską psychikę i duszę”. Konkludował: „Paktować z Polakami o pokojowym współżyciu tylko wtedy, jeśli w naszych rękach jest co najmniej taka siła, jak u nich. Tylko wtedy będą oni szanowali nasze prawo do życia i tylko wtedy bodaj na jakiś czas będą respektowali podpisywane z nami układy [...]. Wspólny front walki to jedyne wyjście przeciw Niemcom i Rosji [...]. Jesteśmy za znalezieniem pokojowych dróg do rozwiązania problemów istniejących między oboma narodami. Jeśli zaś tę walkę polska warstwa kierownicza chce nam narzucić, to będzie to walka całego narodu ukraińskiego przeciw wrogim zakusom imperialistycznym [...]. I dlatego, chcąc znaleźć pokojowe rozwiązanie sprawy, organizujemy własne siły, to tylko jedynie może przekonać polskich imperialistów o bezcelowości ich grabieżczych planów, o konieczności porozumienia z narodem ukraińskim, który od polskiego narodu niczego nie chce, na polskie ziemie nie czyha, ale ma dość sił, aby zawsze obronić swoje prawa do własnego państwa. I to musi się stać aksjomatem naszej polityki w odniesieniu do Polaków. W przeciwnym wypadku nie ma powodu «godzić się» i pertraktować z nimi, bo nic z tego nie wyjdzie”.

21       Iwan Kedryn-Rudnyćky, Іван Кедрин-Рудницький (1896–1995), ukraiński historyk, członek Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki i wiceprezes Towarzystwa w Ameryce; publicysta i działacz polityczny, w dwudziestoleciu międzywojennym członek władz UNDO, redaktor „Diła”, referent prasowy klubu ukraińskiego w Sejmie RP. Był bratem Mileny Rudnyćkej. Urodził się w rodzinie inteligenckiej, ojciec był notariuszem. Podczas I wojny światowej Rudnyćky walczył w armii austro-węgierskiej, w 1916 roku dostał się do niewoli rosyjskiej. W roku 1917 dotarł do Kijowa, gdzie pracował w instytucjach oświatowych Ukraińskiej Republiki Ludowej, następnie Hetmanatu. Po zajęciu Kijowa przez bolszewików w styczniu 1919 roku wyjechał do Winnicy, gdzie wstąpił do armii URL. Za odwagę odznaczony został Krzyżem Symona Petlury. Od lipca 1920 roku mieszkał w Wiedniu, gdzie studiował na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Wiedeńskiego. W 1922 roku wrócił do Lwowa, gdzie za rekomendacją Jewhena Konowalca został zatrudniony w redakcji dziennika „Diło”, w której pracował w latach 1922–1939. W latach 1925–1931 był korespondentem „Diła” przy Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej w Warszawie i sekretarzem prasowym Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej. W latach 1937–1939 należał do kolegialnego rzeczywistego kierownictwa „Diła” (formalnym redaktorem był Wasyl Mudryj). Był członkiem Komitetu Centralnego Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO), a także długoletnim sekretarzem Towarzystwa Pisarzy i Dziennikarzy im. Iwana Franki (Товариство письменників і журналістів ім. Івана Франка) we Lwowie. Publikował po polsku w „Biuletynie Polsko-Ukraińskim”, „Buncie Młodych” i „Polityce”. Po 17 września 1939 roku opuścił Lwów i zamieszkał w Krakowie, gdzie pracował w redakcji gazety „Krakiwśki Wisti”. W 1944 roku wyjechał do Austrii, w 1949 wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. W latach 1953–1973 pracował w redakcji największej w USA ukraińskiej gazety „Swoboda”. Działał w wielu ukraińskich organizacjach emigracyjnych. Publikował też w paryskiej „Kulturze”.

22       Milena Rudnyćka, Мілена Рудницька (1892–1976), działaczka polityczna i feministka, publicystka. Była współorganizatorką ukraińskiej partii UNDO i trzykrotną posłanką do Sejmu RP w latach 1928–1935. Redagowała w latach 1935–1939 dwutygodnik „Żinka” („Жінка”). Była przewodniczącą Rady Głównej Związku Ukrainek (Союз Українок), członkinią Światowego Związku Ukrainek oraz organizacji Drużyna Kniahyni Olhy (Дружина Княгині Ольги). Rudnyćka przeciwstawiała się poczynaniom rządu polskiego na Zachodniej Ukrainie, protestowała m.in. przeciw pacyfikacji wsi ukraińskich przez wojsko i policję w Galicji Wschodniej w roku 1930, o represjach i gwałtach informowała zagraniczną opinię publiczną (w Lidze Narodów). Władze polskie nie zgodziły się na jej kandydowanie w roku 1935 do Sejmu kolejnej kadencji. Przeciwna polityce UNDO, które zdecydowało się na proponowany przez władze państwowe kompromis, została usunięta z władz tej partii. W latach 1940–1943 przebywała w Berlinie, następnie w Pradze. Po wojnie mieszkała w Szwajcarii, następnie w Niemczech. Prowadziła działalność polityczną i publicystyczną, podejmowała tematy z zakresu feminizmu i wychowania. Napisała obszerną pracę pt. Dvadcjat rokiv polskoji samovoli w Zachidnij Ukraini, lecz jej nie wydała. Polemizowała ze Stanisławem Vincenzem na temat wojny polsko-ukraińskiej 1918–1919 w Galicji Wschodniej (List do Redakcji, „Kultura” 1963, nr 3/185).

23       W czerwcu 1940 roku 2 Dywizja Strzelców Pieszych walcząca w kampanii francuskiej była zmuszona przekroczyć granicę szwajcarską i została internowana.

UKRAINA POD OKUPACJĄ NIEMIECKĄ

Raport dla Stanisława Kota

Listopad 1941

Administracja niemiecka

Ogólna administracja obszarów okupowanych ZSRR podlega ministrowi Rzeszy dla zajętych obszarów wschodnich. Na stanowisko to 17 XI [19]41 powołany został przez kanclerza Rzeszy Alfred Rosenberg^1. Stałym zastępcą jego jest Gauleiter Alfred Meyer^2.

Litwa, Łotwa i część Białorusi tworzą Reichskommissariat Ostland. Do zarządu tym obszarem powołany został przez kanclerza Gauleiter Heinrich Lohse^3 z tytułem Reichskommissar für das Ostland.

Ukraina, w bliżej nieokreślonych na razie granicach, tworzy Reichskommissariat Ukraine, na czele którego z tytułem komisarza Rzeszy stoi powołany przez kanclerza Rzeszy Gauleiter Erich Koch^4.

Według notatki wyjaśniającej DNB, zadaniem administracji cywilnej obszarów okupowanych „ist zunachst die Wiederherstellung und Aufrechterhaltung des offentlichen Lebens”*.

O charakterze zarządu cywilnego Ukrainy daje pojęcie osoba Ericha Kocha, b. Gauleitera Prus Wschodnich. Wnosić o nim można też z odezw niemieckich komisarzy do ludności. W jednym z pism znajdujemy np. odezwę okręgowego komisarza Równego, dra Beera, z 17 IX, następującej treści: „Z rozkazu Führera dnia 15 IX objąłem władzę nad tą częścią Wołynia. Cała władza ustawodawcza i wykonawcza należy do mnie. Po oczyszczeniu kraju od wroga przez naszą niezwyciężoną armię za swe najbliższe zadanie uważam naprawienie szkód wyrządzonych przez bolszewików i podniesienie stanu gospodarczego okręgu. Całą ludność okręgu wzywam do współpracy nad tym zadaniem. Oczekuję zrozumienia i posłuszeństwa dla mych rozkazów”.

Wzory z Gubernatorstwa zdają się być szeroko naśladowane na Ukrainie. Już we wrześniu każde miasto i miasteczko okupowanej Ukrainy posiadało swój Adolf-Hitler-Platz i swoją Göringstrasse.

Policja

W sierpniu 1941 wojskowe władze okupacyjne przystąpiły do organizacji policji ukraińskiej instruowanej przez żandarmerię polową niemiecką. Pierwszych kadrów tej policji dostarczyła przybyła za wojskami niemieckimi milicja ukraińska organizowana w Gubernatorstwie i w Rumunii z emigrantów galicyjskich i bukowińskich. Oficerowie policji zdają się być wszyscy tego pochodzenia. Kadry te uzupełniane są z ludności miejscowej, częściowo z jeńców wojennych. W Gubernatorstwie prowadzony jest jednak nadal werbunek do policji ukraińskiej.

Jeden z korespondentów „Krakiwskich Wisti” widział w końcu września 600 policjantów w Żytomierzu będącym stolicą „obłasti” wołyńskiej. W powiatach (rejonach) znajdowało się już po 150–300 policjantów. Pośpieszna organizacja musiała wytworzyć w łonie policji jakieś trudności wewnętrzne, bo podczas pobytu korespondenta w Żytomierzu odbywała się właśnie „czystka” policji ukraińskiej przez żandarmerię niemiecką przy pomocy inspektorów galicyjskich i bukowińskich.

Samorząd ukraiński w okresie przejściowym

Jeden z korespondentów „Krakiwskich Wisti” tak przedstawia stan administracji samorządowej w Żytomierzu w końcu września rb.: „Administracja jest już całkowicie zorganizowana przez miejscowe siły ukraińskie przy pomocy emigrantów i osób przybyłych z Galicji i Bukowiny. Kierownikiem zarządu miasta jest miejscowy Ukrainiec Palowski, który objął to stanowisko po Oryszczence. Zarząd miasta pracuje dość sprawnie, pozostając w kontakcie z niemieckimi władzami wojskowymi. Rozwija się również praca urzędu gubernialnego (obłasti) pod kierownictwem Aleksandra Jaceniuka. Mimo trudności komunikacyjnych kontakt z terenem nie przerwał się, ponieważ sama ludność zwraca się zewsząd do urzędu w sprawach gospodarczych. Administracja powiatowa i gminna znajduje się w stadium organizacji. Własnymi siłami podjęto również pracę w szkolnictwie. W Cudnowie, za pozwoleniem władz wojskowych, otwarto nie tylko szkoły powszechne, lecz także dwa gimnazja. Nauczycieli nie brak i na ogół są oni dość dobrze przygotowani do swych zadań. Szkoły utrzymywane są na razie ze środków gmin, w braku jakichkolwiek funduszy państwowych. Brakowi podręczników zaradzono w ten sposób, że w Berdyczowie przedrukowywane są podręczniki wydane przez Ukrainśke Wydawnyctwo w Krakowie”.

Stan powyższy odnosi się do okresu poprzedzającego pojawienie się w Żytomierzu administracji cywilnej niemieckiej.

W odczycie prof. Włodzimierza Kubijowicza o sytuacji na Ukrainie, wypowiedzianym w Krakowie 9 X, znajdujemy następujące wiadomości o samorządzie miejskim w Kijowie:

„Na czele zarządu miasta stoi znany historyk prof. Ogłoblin. Sprawami szkolnymi zarządza matematyk prof. Sztepa. Wydziałem propagandy kieruje dr Kandyba, przybyły z Pragi. Sprawami cerkiewnymi wreszcie zajmuje się mgr Korownicki z Warszawy”.

Z relacji korespondentów wynika, że – podobnie jak na Litwie – czynniki ukraińskie miejscowe i napływowe dążą do stworzenia w dziedzinach administracji faktów dokonanych przed przybyciem niemieckich komisarzy cywilnych z Berlina^5.

Prasa i teatr

W Żytomierzu ukazuje się codziennie „Ukraińske Słowo”. Po zajęciu Kijowa pismo to zaczęło wydawać mutację kijowską, drukowaną częściowo w stolicy Ukrainy.

W Łucku zaczęło ukazywać się pismo „Wołyń”, wydawane przez Skrypnyka^6. Wraz z przybyciem niemieckiego komisarza pismo to odebrano Skrypnykowi i zmieniono na organ oficjalny urzędu komisarskiego.

W Żytomierzu i w Łucku otwarto teatry ukraińskie. Zwłaszcza teatr żytomierski pod dyrekcją Klepaczenki cieszy się dużą frekwencją. Notujący ten fakt korespondent dodaje, że okres sowiecki pozostawił po sobie znaczne zainteresowanie teatrem i liczną publiczność teatralną.

Cerkiew i Kościół katolicki

Na całej Prawobrzeżnej Ukrainie^7 otwierane są na nowo cerkwie i kościoły. Sprawy cerkiewne dały od razu powód do konfliktów między duchowieństwem rosyjskim i ukraińskim. Jeden z korespondentów pisze, że w Żytomierzu znajdowało się we wrześniu około stu duchownych prawosławnych, wśród których nie było bodaj ani jednego Ukraińca.

Korespondent „Krakiwskich Wisti” widział w początku października w Żytomierzu kilku księży katolickich rozwijających wielką działalność. Lud, pisze, zdradza wielkie zainteresowanie sprawami religijnymi i wielu prawosławnych zaczęło chrzcić dzieci w kościołach katolickich. W tej dziedzinie, dodaje, pomoc czynników z Ukrainy Zachodniej jest pilnie potrzebna.

Inny korespondent tychże „Wisti” podnosi alarm z racji działalności księży katolickich w okolicach Żytomierza. Podjęli oni szeroką działalność wśród tamtejszej ludności polskiej, śpiewającej już w kościołach Boże, coś Polskę. Korespondent ten sądzi, że ludność polska Wołynia, pochodzenia ukraińskiego, została spolonizowana przez Kościół, i wzywa do przysłania na Wołyń księży ukraińskich obrządku łacińskiego.

Tenże korespondent wzmiankuje, że spotykał po drodze do Żytomierza wsie o ludności polskiej.

Wieś ukraińska

Emigranci powracający na Ukrainę notują następujące zmiany, jakie zastali na wsi po 20 latach nieobecności.

Na całej Prawobrzeżnej Ukrainie nie wzniesiono w okresie sowieckim ani jednego budynku mieszkalnego. Budynki nowe są to koszary, pomieszczenia administracji, elewatory zbożowe i zabudowania przemysłowe. Ten charakter budownictwa wskazuje, że Ukraina Prawobrzeżna była jedynie terenem eksploatowanym na korzyść innych obszarów Unii Sowieckiej. Budynki mieszkalne są wszędzie stare i bardzo zaniedbane.

Na wsi chaty zostały pozbawione ogrodzeń i zabudowań gospodarczych, które rozebrano z powodu obciążających je podatków specjalnych. W większych wsiach widać natomiast wzniesione w ostatnim dziesięcioleciu zabudowania gospodarskie kołchozów.

Z rozkazu władz wojskowych gospodarstwa kolektywne zostały wszędzie utrzymane i pracują w dawnym rozmiarze. Władze niemieckie zarządziły w nich codzienną wypłatę zarobków w gotówce, bez opóźnień, które były plagą administracji sowieckiej, wypłacającej robociznę dopiero po ogólnym obrachunku i upływie długich terminów. Szerzone są wiadomości, że w kołchozach, w których ludność dokona na czas zasiewów jesiennych, na rok przyszły przywrócona będzie gospodarka indywidualna.

Korespondent „Wisti” tak opisuje sytuację we wsi Stryżiwci (Strzyżowce) pod Zwiahlem (Nowogród Wołyński):

„Kołchoz, utworzony tam w 1928, funkcjonuje nadal, bo taki rozkaz otrzymano z komendantury. Żniwa wypadły pomyślnie. Zboże zebrano ręcznie, bo wszystkie maszyny zostały wywiezione lub zniszczone. Inwentarza żywego nie brak. Obecnie ludność pracuje nad orką i zasiewami, ponieważ zawiadomiono ją, że od wykonania zasiewów zależeć będzie powrót do gospodarki indywidualnej, będącej marzeniem wszystkich włościan. Wielu zaczęło się już do tego przygotowywać, wznosząc dokoła chat pierwsze zabudowania gospodarskie”.

Ludność, jej charakter i nastroje

W końcu września korespondent „Lwiwskich Wisti” opisuje w następujących słowach swe wrażenia z pobytu za Zbruczem:

„Wśród ludności Prawobrzeżnej Ukrainy najbardziej uświadomieni politycznie są robotnicy i młodzież. Spotyka się i nawet dość często tz. petlurowców, członków nielegalnych organizacji przeciwsowieckich. Wśród komsomolców większość stanowią świadomi i wyszkoleni politycznie Ukraińcy, którzy dobrze wiedzą, czego chcą. Wśród chłopów spotyka się wielu bardzo rozumnych i politycznie wyrobionych. Są to przeważnie petlurowcy, b. powstańcy, którzy i potem brali udział w życiu publicznym kraju. Nawet w partii było wielu ludzi uczciwych, którzy nie wyrzekli się swych aspiracji narodowych. Na ogół włościaństwo zastanawia każdego swym wysokim stopniem uświadomienia politycznego i społecznego. Zdolni organizatorzy, chłopi są twardzi i niełatwowierni”.

„Inteligencja jest nieliczna. Większość jej, zwłaszcza partyjnej, zbiegła w obawie przed Niemcami. Wśród tych, którzy pozostali, jest wielu zdolnych ludzi, uderzających swym szerokim i trzeźwym poglądem na świat. Inteligenci tamtejsi na pierwszy rzut oka przypominają chłopów, ale po bliższym poznaniu okazuje się, że ukończyli po kilka szkół zawodowych. Świetni fachowcy, dzięki swej twórczej postawie, znajomości stosunków i doświadczeniu, stanowią oni nieraz element znacznie cenniejszy od napływowego z Galicji”.

„Ludność garnie się chętnie do życia publicznego i bierze udział w organizacji zarządów gminnych i miejskich, nie licząc wcale na powrót bolszewików. Stąd wielkie zainteresowanie jej przyszłym losem Ukrainy i jej organizacją gospodarczą. Przyjezdni są zasypywani pytaniami na te tematy. Wciągnięcie społeczeństwa ukraińskiego do współpracy nad nowym ładem europejskim wymagać będzie jasno określonego programu politycznego i społecznego, znajomości stosunków i nastrojów miejscowych. Wszelkie niejasności i niedopowiedzenia będą tylko wodą na młyn, wciąż czynny, propagandy sowieckiej”.

„Po lasach i stepach zostali jeszcze zbrojni partyzanci sowieccy. Częściowo są to Żydzi i Rosjanie, ale nie brak i komunistów ukraińskich. Niemcy i milicja ukraińska pracuje nad ich wyłapaniem”.

Korespondent „Krakiwskich Wisti” tak opisuje nastroje ludności w okolicach Zwiahla w początku października:

„Nastroje włościan są nie tylko antybolszewickie, ale wyraźnie narodowo-ukraińskie. Wszędzie żywe są wspomnienia walk wyzwoleńczych z czasów Petlury. Część chłopów zbiegła przed mobilizacją i ukrywała się w lasach do przybycia Niemców”.

W relacjach tych uderzają częste wzmianki o petlurowcach jako jedynej i powszechnej zarazem partii niepodległościowej. Wzmianki te są tym bardziej zastanawiające, że dla autorów relacji, Ukraińców galicyjskich na służbie niemieckiej, petlurowcy byli zawsze zdrajcami i polonofilami, i masowa obecność ich na Ukrainie stwierdzana jest nie bez ubolewania.

Drugim faktem uderzającym w tych relacjach jest ich sceptycyzm co do skuteczności propagandy niemiecko-galicyjskiej na Ukrainie. Nawet w odczycie prof. Kubijowicza, prezesa Ukraińskiego Centralnego Komitetu w Krakowie, wypowiedzianym 9 X po powrocie z Kijowa, znajdujemy następujący passus:

„Niepiśmiennych na Ukrainie nie ma prawie wcale i wyrobienie społeczne ludności jest znaczne. Wszyscy ci, którzy chcieliby tam iść z jakimiś mglistymi hasłami, będą bardzo rozczarowani postawą nie tylko inteligencji i robotników, ale także i prostego chłopa. Świadomość narodowa jest tam dziś silniejsza niż kiedykolwiek”.

Władze wojskowe niemieckie nie zdają się faworyzować zbytnio ruchu ukraińskiego na terenie okupowanym. W jednej korespondencji „Krakiwskich Wisti” czytamy np., że czynniki rosyjskie i nawet komunistyczne potrafiły w wielu wypadkach zyskać zaufanie władz niemieckich ze znaczną szkodą interesów ukraińskich.

Galicjanie i Naddnieprzańcy

Wraz z wojskami niemieckimi na Ukrainę przybyła znaczna ilość Ukraińców galicyjskich współpracujących z władzami niemieckimi i przygotowanych do tego zadania już przedtem w Gubernatorstwie, w Protektoracie^8 i, jak się zdaje, również w Rumunii. Wróciła również pewna – zdaje się niewielka – część emigrantów orientacji germanofilskiej. Jadący na Ukrainę są przesiewani przez władze niemieckie. Nieprawomyślni lub podejrzani pozostają nadal w obozach pracy i innych przymusowych miejscach pobytu.

Ludność miejscowa na Ukrainie ustosunkowała się nieżyczliwie do Ukraińców przybyłych z Niemcami. Fakty te znalazły swój wyraz w licznych relacjach ogłoszonych w prasie ukraińskiej na obszarze niemieckim.

W odczycie o Wołyniu sowieckim, wygłoszonym w Krakowie w końcu września rb., dyrektor teatru Anatol Dowhopilskij wzmiankuje, że zapalczywość Galicjan wywołała na terenie wołyńskim niemało konfliktów. Spory te przybrały tak wielkie rozmiary, że wreszcie „mniej wyrobiona część społeczeństwa ustosunkowała się wrogo do wszystkich przybyszów z Galicji”.

Prof. Kubijowicz we wzmiankowanym już wyżej odczycie sądzi, że Kijów, opuszczony przez część inteligencji, powinien przyciągnąć inteligencję, zwłaszcza uniwersytecką z zachodniej części kraju. Ukraina kijowska, jego zdaniem, posiada wystarczającą ilość techników, agronomów i lekarzy. W siły fachowe jest ona zasobniejsza od innych ziem ukraińskich. Natomiast kijowskie koła uniwersyteckie pragnęłyby dopływu sił z Zachodu. Inaczej przedstawia się sprawa na Wołyniu. „Tam, mówi Kubijowicz, ludzie miejscowi, często nawet bez większych kwalifikacji, zorganizowali już kuratorium okręgu szkolnego i twierdzą, że nikogo z zewnątrz nie potrzebują. Czas pokaże, czy to jest prawda, zwłaszcza że w kuratorium tym jest tylko trzech Ukraińców, ale za to aż jedenastu pedagogów Polaków”.

Najbardziej znaczącym faktem z tego zakresu było zabicie w Żytomierzu, dnia 30 sierpnia rb., dwu najwyższych dygnitarzy dawnej partii Konowalca. W zamachu tym zginął Omelan Senyk-Hrybiwśkyj^9, b. prezes zarządu głównego partii, naczelny komendant UWO i najbliższy współpracownik Konowalca. Razem z nim zginął Mykola Ściborśki, członek zarządu głównego partii^10. Zabójca ich nazywa się Kozij i wydaje się być identyczny z działaczem petlurowskim tegoż nazwiska.

Komunikaty prasy ukraińskiej w Niemczech nie usiłowały nawet przedstawić zamachu żytomierskiego jako machinacji komunistycznej. Według wersji oficjalnej obaj przywódcy nacjonalistów „zginęli z bratniej ręki”. Komunikat „Krakiwskich Wisti” o zamachu kończy się słowami: „Wiadomość ta wywołała we Lwowie olbrzymie wrażenie i nieskończoną liczbę komentarzy”.

Powyższe fakty pozwalają wnioskować, że próba opanowania Ukrainy okupowanej przy pomocy galicyjskich organizacji germanofilskich zakończyła się niepowodzeniem i że świadomość tego przenikła już do wszystkich zainteresowanych. W szeregach germanofilów ukraińskich widać już odwrót od taktyki pierwotnej. „Krakiwski Wisti”, organ Centralnego Komitetu Ukraińskiego, które w końcu czerwca rb. proklamowały Hitlera Führerem Ukrainy, wracają w artykule wstępnym z 10 października do stwierdzenia, że faszyzm i narodowy socjalizm nie są artykułem eksportowym na Ukrainę i że niezbędne jest poszukiwanie programu ukraińskiego, bardziej dostosowanego do warunków miejscowych.

Grudzień 1941

Rozważania galicyjskich germanofilów

Niepowodzenia galicyjskich germanofilów na Ukrainie są wciąż przedmiotem rozważań pism ukraińskich wychodzących w Galicji i w Niemczech. Emisariusze Centralnego Komitetu Ukraińskiego w Krakowie wracają z Kijowa i Żytomierza z przekonaniem, że Ukraińcy wychowani na wzorach niemieckich nie są przygotowani do odegrania jakiejkolwiek roli politycznej za Zbruczem.

Jeden z korespondentów „Krakiwskich Wisti” pisze z Żytomierza, że w tamtejszym urzędzie gubernialnym – komisarza niemieckiego jeszcze tam nie ma – urzędnicy uderzają przygotowaniem fachowym i rzeczowością, odróżniającą ich korzystnie od Ukraińców galicyjskich. Pod okupacją sowiecką, pisze, wyrosło pokolenie przygotowane do pracy państwowej, gdy w Galicji panuje jeszcze rodzaj mętnego romantyzmu politycznego.

Tenże korespondent pisze, że polska część Wołynia jest znacznie mniej przygotowana do samodzielnego bytu politycznego niż część sowiecka. Na polskim Wołyniu brak inteligencji ukraińskiej, brak lekarzy, dentystów, aptekarzy, brak nawet osób umiejących pisać na maszynie, gdy w Żytomierszczyźnie znajomość tych zawodów jest bardzo rozpowszechniona. Również znajomość języka niemieckiego na polskim Wołyniu jest znikoma, dzięki czemu w nowo utworzonej tam administracji niemieckiej Ukraińcy wypierani są przez osoby innych narodowości.

Inni publicyści sądzą, że Ukraina była przedmiotem najbardziej mylnych sądów. „Ukrainę, pisze Fedor Jefremienko w «Wistiach», wyobrażano sobie tak, jak opisał ją Szewczenko^11, pełną wiśniowych sadów i słowików. Ja sam nie dowierzałem Wacławowi Lipińskiemu^12 (główny teoretyk ruchu hetmańskiego), kiedy porównywał Ukrainę z krajami Ameryki Południowej. Tymczasem Ukraina wyrosła już dawno ze stadium rolniczego i jest dziś krajem raczej przemysłowym”. Pomijając już bardziej uprzemysłowione części kraju, w samym Żytomierzu i najbliższej okolicy stoją fabryki, zatrudniające po trzy i nawet po dziesięć tysięcy robotników. Wyszli z ubogiej Galicji Wschodniej, pełni romantycznych pojęć, Ukraińcy galicyjscy wyobrażali sobie, że jadą rządzić Ukrainą sowiecką. Okazało się jednak, konkluduje Jefremienko, że mogą tam co najwyżej znaleźć pracę, o ile potrafią wylegitymować się fachowymi kwalifikacjami.

„Ludność Ukrainy sowieckiej, pisze dalej Jefremienko, zajęta jest przede wszystkim zagadnieniami praktycznymi. Okres sowiecki pozostawił po sobie ogromny głód towarowy. Ludność, znużona 22 latami rewolucji i rządów «dynamicznych», pragnie przede wszystkim spokojnych warunków pracy i poprawy bytu materialnego”.

Jeńcy ukraińscy

Wśród jeńców ukraińskich w obozach niemieckich zaczęły przejawiać się nastroje antysowieckie. Pisma donoszą, że jeńcy spisują masowo autobiografie i wspomnienia opisujące lata terroru i głodu na Ukrainie. „Krakiwski Wisti” z 8 listopada drukują kilka takich krótkich życiorysów.

Zapewne w związku z tymi nastrojami władze wojskowe zaczęły już dawnej segregować o obozach Ukraińców, przygotowując ich zwolnienie. Sprawa ta była już dłuższy czas omawiana przez organizacje ukraińskie z władzami wojskowymi, które w październiku zaczęły zwalniać partiami jeńców pochodzących z Galicji, Wołynia polskiego i okupowanej części Ukrainy. Na terenie Wołynia i Galicji powstały komitety obywatelskie dla celów opieki nad powracającymi jeńcami. Wiadomości ogłaszane przez powyższe komitety wskazują, że zwolniona została znaczna liczba jeńców. Tak więc np. 25 października do Hrubieszowa przybyło 60 jeńców z Żytomierszczyzny. Do Tomaszowa Lubelskiego 1 listopada przybyło 1000 jeńców, pochodzących głównie z Galicji Wschodniej, ale częściowo także z Połtawy, Czehrynia i innych okolic.

Ostateczna decyzja w sprawie jeńców zapadła dopiero w początku listopada. „Krakiwski Wisti” z 7 listopada w artykule wstępnym donoszą, że „Führer rozkazał zwolnić wszystkich jeńców Ukraińców”.

Stan rolnictwa na terenach okupowanych

Jeden z korespondentów, który w październiku przejechał końmi od granicy Gubernatorstwa do Żytomierza, pisze, że na polskim Wołyniu wojna przerwała żniwa i na wielu polach stoją jeszcze kopy zboża porosłego po deszczach jesiennych. Na Wołyniu sowieckim stan rolnictwa jest dużo gorszy. Po drodze widać dużo pól nieuprawnych od wielu lat.

Inny korespondent jadący do Kijowa przez Wołyń polski notuje, że w połowie października znaczna część zbóż nie była jeszcze zebrana. Mimo to wsie robiły wrażenie zamożne. Chłopi częstowali dziennikarzy chlebem, miodem, masłem i pierogami ze śmietaną. Inne zgoła wrażenie robiły wsie leżące za Korcem (dawna granica polsko-sowiecka). Wzdłuż asfaltowej szosy sowieckiej widać było wsie bardzo ubogie, w stanie graniczącym z ruiną. Nędzne chaty otoczone chwastami, dużo pól nieuprawnych, zupełny brak jakichkolwiek środków spożywczych. Ludność wszędzie pytała przejezdnych, jaki będzie los kołchozów.

Organizacje ukraińskie we Lwowie

Prasa ukraińska nie zawiera żadnych szczegółów o sytuacji politycznej Ukraińców w przyłączonej do Gubernatorstwa Galicji Wschodniej. Z kroniki lwowskiej można wnosić, że w listopadzie istniały tam następujące organizmy ukraińskie: Rada Narodowa Ukraińska z dr. Kostiem Lewickim jako prezesem^13 i Krajowy Komitet Ukraiński^14, któremu przewodniczył dr Kost Parikiwski. Burmistrzem miasta lub jego zastępcą był dr Bilak^15.

1       Alfred Rosenberg (1893–1946), polityk hitlerowski, ideolog niemieckiego faszyzmu, zbrodniarz wojenny. W pracy Der Mythus des XX Jahrhunderts uzasadniał rasizm i niemieckie podboje narodów słowiańskich. Od 1941 roku minister Rzeszy dla okupowanych terenów wschodnich (Ostgebiete). Uważał, że Niemiec nie stać na germanizację Ukrainy. Proponował, aby po pokonaniu ZSSR utworzyć na ziemiach ukraińskich niemiecki protektorat z samorządem i nawet uniwersytetem w Kijowie. Sprzeciwił się temu Hitler, dla którego Ukraińcy byli tylko grupą narodowościową, Ukraina zaś miała stać się kolonią Niemiec. Ten program realizował na Wschodzie Erich Koch, szef Reichskommissariat Ukraine. Niemniej Rosenberg łudził nacjonalistów, że powstanie buforowe państwo ukraińskie. Był współodpowiedzialny za zbrodnie ludobójstwa i przez trybunał w Norymberdze skazany został na śmierć.

2       Alfred Meyer (1891–1945), działacz NSDAP, sekretarz stanu w Ministerstwie Rzeszy do spraw Okupowanych Terytoriów Wschodnich, zastępca Alfreda Rosenberga, zbrodniarz hitlerowski.

3       Heinrich Lohse (1896–1964), działacz NSDAP, członek SS, od czerwca 1941 roku Główny Komisarz w Komisariacie Rzeszy Wschód; niemiecki zbrodniarz wojenny odpowiedzialny za prześladowania i eksterminację okupowanych krajów, w tym szczególnie Żydów. Po wojnie sądzony, uniknął w RFN kary.

4       Erich Koch (1896–1986), działacz NSDAP, gauleiter Prus Wschodnich w latach 1933–1945; zbrodniarz wojenny. Od roku 1941 był szefem Zarządu Cywilnego Okręgu Białystok i komisarzem Rzeszy dla Ukrainy (Reichskommissar für das Reichskommissariat Ukraine). Był m.in. odpowiedzialny za deportacje setek tysięcy polskich i ukraińskich Żydów do obozów zagłady. Ukrywał się do roku 1949, kiedy został schwytany przez Brytyjczyków w Hamburgu. Został wydany Polsce. Jego proces rozpoczął się latem 1958 roku. Koch został uznany za winnego śmierci około 400 000 Polaków (zbrodnie na Ukrainie nie były brane pod uwagę) i skazany na śmierć w maju 1959 roku. Wyroku jednak nigdy nie wykonano. Zmarł w więzieniu w Barczewie.

5       Kierowaną przez melnykowców (OUN-M) Ukraińską Radę Narodową w Kijowie Koch rozwiązał w połowie listopada 1941 roku.

6       Stepan Skrypnyk, Степан Скрипник. Patriarcha Mstysław, Святіший Патріарх Київський і всієї Руси-України Мстисла́в І (1898–1993), ukraiński polityk, poseł na Sejm RP III, IV i V kadencji w latach 1930–1939, hierarcha Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej. Służył w wojsku rosyjskim, następnie w wojsku Ukraińskiej Republiki Ludowej. Był adiutantem Symona Petlury, swojego wuja. Po wojnie polsko-bolszewickiej został internowany w listopadzie 1920 roku w Kaliszu wraz z żołnierzami URL. Pracował w spółdzielczości ukraińskiej w Krzemieńcu na Wołyniu, ale władze polskie wydaliły go z tego regionu. Mógł wrócić dopiero po przewrocie majowym. Studiował w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Warszawie. Zamieszkał w Równem, gdzie otrzymał posadę w samorządzie. Był przewodniczącym towarzystwa Ridna Chata (Рідна Хата). Założył stowarzyszenie Ukraińska Szkoła. Należał do prorządowego Wołyńskiego Zjednoczenia Ukraińskiego. Zorganizował w kilkunastu miastach serię koncertów chóralnej muzyki ukraińskiej, aby zjednać sympatię Polaków dla sprawy ukraińskiej. Był zastępcą burmistrza Równego i współpracował z wojewodą Henrykiem Józewskim. Jego platformą polityczną była praca organiczna, lojalizm państwowy, federalizm i zwalczanie wpływów komunistycznych oraz nacjonalistycznych. Działał na rzecz ukrainizacji i demokratyzacji Cerkwi prawosławnej. Był członkiem rady metropolitalnej przy metropolicie warszawskim Dionizym Waledyńskim. W roku 1939 związał się z politykami wschodnio galicyjskimi i poparł żądanie autonomii dla Wołynia i Galicji Wschodniej. Był wówczas szykanowany i obawiał się zamachu na swoje życie. Przeniósł się do Lwowa. Mimo to na ostatnim posiedzeniu Sejmu RP 2 września 1939 złożył w imieniu Ukraińców wołyńskich deklarację lojalności i ofiarnego udziału w obronie państwa. Pod okupacją niemiecką przebywał w Chełmie. Został wiceprzewodniczącym chełmskiej rady diecezjalnej. W sierpniu 1941 roku założył czasopismo „Wołyń”. Jako przewodniczący Ukraińskiej Rady Narodowej Wołynia wystosował do E. Kocha, komisarza Rzeszy na Ukrainę, list z deklaracją poparcia dla Niemiec w wojnie z ZSSR. Prosił o przyjmowanie Ukraińców do administracji Wołynia i konsultowanie z Radą decyzji ekonomicznych i politycznych. Zniechęcony do działalności politycznej i owdowiały, postanowił poświęcić się całkowicie działalności kościelnej, której celem było utworzenie autokefalicznego ukraińskiego Kościoła prawosławnego. Wiosną 1942 roku otrzymał święcenia kapłańskie i złożył śluby zakonne, przybierając imię Mścisława. W tym samym roku wyświęcony został w Kijowie na biskupa Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej, rozwinął ożywioną działalność organizacyjną i duszpasterską. Nie podporządkował się niemieckiemu rozkazowi wyjazdu do Generalnego Gubernatorstwa i został uwięziony. W roku 1944 przebywał w Warszawie, skąd wyjechał do Niemiec, gdzie mieszkał z rodziną w obozach dla dipisów. Był rzecznikiem współpracy polsko-ukraińskiej. W roku 1947 osiadł w Kanadzie, posługując jako metropolita Winnipeg i całej Kanady (był głową Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Kanady). Na Wszechukraińskim Soborze Prawosławnym 6 czerwca 1990 roku obrany (mimo nieobecności) patriarchą Kijowa i całej Ukrainy w niekanonicznym Ukraińskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym.

7       Nazwa określająca część Ukrainy położoną między Dnieprem a Zbruczem, który wytyczał granicę Galicji Wschodniej.

8       W Generalnym Gubernatorstwie (GG) i w Protektoracie Czech i Moraw.

9       Mykoła Ściborśkyj (1898–1941), polityk, podpułkownik armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, publicysta i teoretyk ukraińskiego nacjonalizmu, solidaryzmu i korporacjonizmu, inżynier ekonomiki rolnej. Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej, następnie został internowany przez władze polskie w obozie w Kaliszu. Emigrował do Czechosłowacji. Był jednym z założycieli Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów w 1929 roku, został wybrany do Prowidu (zarządu) i kierował referatem politycznym. Z polecenia Andrija Melnyka przygotował we wrześniu 1939 roku projekt Konstytucji Ukrainy, który określał ją jako państwo „suwerenne, autorytarne, totalitarne i zawodowo-stanowe”. W czerwcu 1941 roku należał do grupy marszowej OUN-M kierującej się do Kijowa, by proklamować tam państwo ukraińskie. Zginął razem z Omelianem Senykiem na dworcu w Żytomierzu w zamachu dokonanym przez banderowców.

10       Omelian Senyk, pseudonim Hrybiwśkyj (1891–1941), polityk nacjonalistyczny. Od roku 1921 należał do dowództwa Ukraińskiej Organizacji Wojskowej. W latach trzydziestych był członkiem czteroosobowego Prowidu (zarządu) Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Po zdobyciu w 1934 roku przez policję tzw. Archiwum Senyka aresztowano i skazano licznych ukraińskich działaczy nacjonalistycznych (m.in. Stepana Banderę i Mykołę Łebedia). Podejrzewano Senyka o zdradę, ale trybunał OUN uwolnił go od zarzutów. Po śmierci Jewhena Konowalca Senyk skupił w swoim ręku całe kierownictwo OUN, wpływając na politykę Andrija Melnyka. W 1940 roku grupa głównych działaczy OUN zaczęła domagać się odsunięcia Senyka od władzy, co przyczyniło się do rozłamu. W 1941 roku Senyk został wyznaczony na dowódcę głównej grupy marszowej OUN-M, która miała dotrzeć do Kijowa i ogłosić powstanie państwa ukraińskiego. Zginął w Żytomierzu, zastrzelony przez banderowską Służbę Bezpeky.

11       Mowa o Tarasie Szewczence (1814–1861), wielkim romantycznym poecie ukraińskim, autorze m.in. Kobzara i Hajdamaków.

12       Wiaczesław Łypynśkyj (1882–1931), historyk, polityk, publicysta; członek Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki; pochodził z polskiej ziemiańskiej rodziny Lipińskich osiadłej na Ukrainie w XVIII wieku. W latach gimnazjalnych w Kijowie uznał się za Ukraińca (podobnie jak w połowie XIX wieku Włodzimierz Antonowicz i Tadeusz Rylski). Po studiach w Krakowie i w Genewie osiadł w swym majątku na Humańszczyźnie. Postawił sobie za cel reukrainizację spolonizowanej szlachty. „Twierdził – wspomina August Iwański – że wszyscy pochodzimy z dawnej szlachty ruskiej i że powinniśmy wrócić do solidarności z pierwotną naszą narodowością, której wyrzekli się nasi przodkowie”. W dziele tym nie miał wielkiego powodzenia, tylko kilku ziemian poszło w jego ślady. Łypynśkyj badał przeszłość Ukrainy, zwłaszcza w wieku XVII. Swoje dzieła naukowe pisał po polsku i po ukraińsku. Był jednym z założycieli tajnego Związku Wyzwolenia Ukrainy. Od roku 1917 poświęcił się działalności politycznej i dyplomatycznej (poselstwo w Wiedniu). Na emigracji był jednym z przywódców obozu monarchistycznego, zerwał jednak z hetmanem Skoropadskym.

13       Ukraińska Rada Narodowa powstała na początku lipca 1941 roku we Lwowie, skupiała działaczy nacjonalistycznych z OUN-M (melnykowcy) i OUN-b (banderowcy). Jej przewodniczącym został dr K. Łewyćkyj, w roku 1919 premier rządu Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej, następnie w UNDO. Hitlerowski gubernator ignorował Radę, która po wcieleniu Galicji Wschodniej do GG wystosowała dwukrotnie w sierpniu protest do Hitlera. Do marca 1942 roku, kiedy ją zlikwidowano, działała półlegalnie.

14       Chodzi o lwowską filię krakowskiego Ukraińskiego Komitetu Centralnego kierowanego przez W. Kubijowycza. UKC był jedynym ukraińskim przedstawicielstwem w Galicji uznawanym przez Niemców.

15       Być może chodzi o Stepana Biljaka (1890–1950), adwokata i działacza społecznego, od roku 1928 posła UNDO na Sejm RP. Był on obrońcą w procesach politycznych. Po wojnie znalazł się na emigracji.

* ist zunachst die Wiederherstellung... – (niem.) jest w pierwszym rzędzie przywrócenie i utrzymanie życia publicznego.

LISTY DO IWANA SEŃKIWA

Dwa listy do Iwana Seńkiwa (zob. przyp. 8 do listu Jerzego Stempowskiego do Stanisława Stempowskiego z 23 lipca 1939 roku) pochodzą z archiwum Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte, gdzie przechowywany jest cały zespół korespondencji eseisty z Seńkiwem z lat 1946–1968.

[1]

Jerzy Stempowski

Nydeggasse 17

Bern

21 III [19]62

Drogi, kochany Panie Janku,

Serdecznie dziękuję za list z 9-go o Pańskich projektach autorskich i wydawniczych. Dziękuję również za propozycję wzięcia w nich udziału. Huculszczyzna zajmuje tak ważne miejsce w moich wspomnieniach, że pisałbym o niej z największą przyjemnością, aby w myśli przynajmniej wrócić w tamte strony. Ale jak się do tego wziąć?

Rzecz w tym, że znana nam Huculszczyzna była jak śpiąca królewna, śniąca swój dziwny sen o starowieku, ale którą wystarczyłoby obudzić, aby zaczęła mówić, śmiać się, śpiewać, żyć i cieszyć się życiem. Ci, którzy o niej wówczas pisali, zachowywali się trochę jak królewicz, mający ją obudzić: mówili jej komplimenty, sławili jej urodę, chwalili nawet jej sen. Od tamtych czasów dzieli nas jednak straszna przepaść lat. Kto wie, co z niej jeszcze zostało? Ludność jej zesłano częściowo na Syberię i niewielu pewnie stamtąd wróciło. W „Suczasnij Ukraini” czytałem wiadomość z prasy sowieckiej, że lasy na Huculszczyźnie wyrąbano, zostawiając łyse góry. Wnosić stąd można, że Czeremosz i Cisa nie są już takie same i nie szumią jak dawniej. Nikt już pewnie nie pamięta starych zwyczajów dotyczących pracy i nie potrafi opowiedzieć historii Wielitów^1. Nie ma już pewnie dawnych budynków, nie zachowały się nawet nazwy płajów. Huculszczyzna jest dziś być może jak niegdyś piękna kobieta, której ślubowaliśmy miłość, lecz która straciła urodę i nawet pamięć, zmieniona do niepoznania przez straszną chorobę. Miłość, którą jej przyrzekaliśmy, jest wciąż żywa w naszej pamięci, ale przedmiotu jej już byśmy pewnie nie poznali. Najwierniejsze uczucia znają takie klęski. Nie możemy mówić o Huculszczyźnie jak dawniej, musimy znaleźć do tego nowe słowa, nowy ton. Jesteśmy trochę w położeniu Petrarki, który przez całe życie pisał sonety do Laury, zrazu żywej, potem umarłej, zmieniając ton z jej śmiercią. Jak znaleźć te nowe słowa? Rzecz jest do przemyślenia. Projektowana przez Pana książka ma być dziełem zbiorowym, będą w niej więc różne głosy, różne tony, ale ktoś jeden przynajmniej powinien zaznaczyć przemianę, jaką przebyła Huculszczyzna w naszej własnej pamięci i wyobraźni. Trzeba zapytać o to p. Stanisława^2. Niech Pan też pokaże mój list p. Orestowi, który, jako poeta, będzie na pewno mieć o tym swoje* zdanie.

Ponieważ myśli Pan o przedrukowaniu kilku tekstów dawniejszych, przychodzi mi na myśl, że Huculszczyzna miała już wielu piewców. Najpiękniejsze być może stronice poza Wysoką połoniną znaleźć można w Galizische Erzählungen Leopolda Sacher-Masocha^3, którego Niemcy nie tyko zapomnieli, lecz także wykreślili ze swej historii literatury. Nazwisko jego zachowało się tylko w patologii seksualnej, odeń bowiem pochodzi termin „masochizm”. Ale niezależnie od masochizmu Leopold von Sacher-Masoch (proszę nie mieszać go z żyjącym obecnie Aleksandrem Sacher-Masochem) napisał 20 tomów opowiadań galicyjskich, które w latach 1875–1900 były tłumaczone na francuski, rosyjski itd. Znaleźć w nich można najpiękniejszy opis Galicji Wschodniej z połowy XIX wieku. Część ich – jak Don Juan aus Kolomea – dotyczy Huculszczyzny. Próbowałem badać, czy autor zna z własnego doświadczenia wnętrze gór, i przekonałem się, że musiał bywać w Burkucie i Szykmanach, bo opis wiodącej tam drogi jest zupełnie dokładny. Warto by wybrać zeń jakiś dobry fragment lub nawet całą nowelę. Biblioteki niemieckie nie mają jego książek. W Wiedniu, gdzie ich przed paru laty szukałem, okazało się, że tylko biblioteka Opery zbierała, chociaż niesystematycznie, jego książki i te tylko znalazły się obecnie w wiedeńskiej Nationalbibliothek. Ma pan jednak pod ręką najlepsze źródło wiadomości w osobie jedynej córki Sacher-Masocha, która miała też wszystkie jego książki. Jest to żona Arthura Saternusa, mieszkająca na Manderscheiderstr. 29 w Köln-Sülz. P. Stanisław poznał ich na Węgrzech, pana Saternusa znam także i ja, może się więc Pan na nas powołać.

Słyszałem od p. Stanisława, że ciekawy opis Huculszczyzny znajduje się w dziełach Wincentego Pola, który był geografem, ale tekstu tego nie znam^4. Można go pewnie znaleźć w paryskiej Bibliotece Polskiej na 6, quai d’Orléans, Paris 4-éme. Mogę tam o to zapytać.

Gdzieś w maju-czerwcu wybieram się do Frankfurtu a. M. i będąc tak blisko od Pana, przyjechałbym do Dortmundu, żeby porozmawiać bliżej o Pańskich projektach, bo wszystkiego nie można omówić listownie. Dodam tylko, że Pański projekt uważam za świetny i warty najstaranniejszego wykonania.

Najserdeczniejsze pozdrowienia przesyła Panu, kochany Panie Janku, szczerze oddany

Jerzy Stempowski

* a dla mnie bardzo ciekawe

1       Wielity – pradawne – jak pisze Stanisław Vincenz w Prawdzie Starowieku – powstałe „z wód czy z łona ziemi” pokolenie olbrzymów-bojowników, którzy zawojowali świat i dali początek wszystkim rodom królewskim. Wywodzili się z Czarnohory i tam wrócili. Ich nekropolią jest połonina Pisany Kamień (Писаний Камінь).

2       To jest Stanisława Vincenza, autora Na wysokiej połoninie.

3       Zob. przypis 34 do listu J. Stempowskiego do A. Zielińskiego z maja 1942 roku, w niniejszym tomie s. 211.

4       O Huculszczyźnie pisał W. Pol wielokrotnie: Rzut oka na północne stoki Karpat (1851), Z Czarnego Lasu i Czarnej Góry, O Hucułach, Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie oraz w Pamiętnikach.

[2]

Jerzy Stempowski

Nydeggasse 17

3000 Bern

27.VI.66

Drogi, kochany Panie Janku,

Dziękuję najserdeczniej za dwa listy. Bardzo się cieszę, że wydał Pan córkę dobrze za mąż. Wysłałem jej telegram z gratulacjami, ale – bez pańskiej pomocy – nie odgadłaby pewnie, od kogo go otrzymała. Nazwisko jej męża jest mi w jakiś sposób znane z młodości. Był jakiś uczony tego nazwiska, ale nie mogę go sobie dokładniej przypomnieć.

Jak się miewa moja sympatia Irenka?1 Ile teraz ma lat? Czy rozwinęła się trochę? Czy mówi więcej niż wówczas, kiedy ją poznałem?

Nie udało mi się do Pana przyjechać, ale nie porzucam tej myśli. Jest mi trochę trudno jeździć, bo na skutek zaburzeń mózgowych trapiących mnie od trzech blisko lat postarzałem się bardzo. Tak się przynajmniej czuję. Jestem jak Churchill, który zasypiał na posiedzeniach rady koronnej. Niedawno widziałem naszego dawnego gazdę, Stanisława Vincenza. On też bardzo się postarzał i prawie wcale nie chodzi. Pani Rena^2 wozi go wózkiem jak inwalidę. Pamięć ma zawsze świetną, ale też zasypia na radzie koronnej. Ostatnio zaczął otrzymywać listy ze Słobody^3. Po ćwierć wieku milczenia tamtejsi znajomi piszą doń wzruszające listy i zapraszają do odwiedzin. Vincenz pytał mnie nawet, czy nie pojechałbym z nim na kilka tygodni do Słobody, mnie jednak te zaproszenia wydają się podejrzane. Przysyłano mu także fotografie, z których widać, że strojów huculskich więcej nie ma i że chodzą tam obdarci jak bolszewicy. Huculszczyzna istnieje więc już tylko w naszej pamięci. Lasy są wyrąbane – o tym pisano w prasie sowieckiej – strojów nie ma, budynki częściowo rozebrane. Okazuje się, że ludzie są najtrwalszym materiałem. Upadają imperia, miasta walą się w gruzy, a ludzie wypełzają z ruin żywi, z plecami osypanymi tynkiem, jak pluskwy.

Bardzo dziwne były losy weneckich malarzy Settecenta. Znany był z nich tylko Antonio Canale. Francesco Guardi, największy być może z nich artysta, był tak mało ceniony, że muzea nie kupowały go i do 1922 można było jego obrazy kupić tanio na wolnym rynku. Stąd kolekcje jego obrazów w muzeach biednych jak Varosliget w Budapeszcie, posiadające 22 obrazy Guardiego, z czego kilka zaliczanych do najpiękniejszych. W 1936, kiedy w Paryżu zebrano obrazy z muzeów włoskich, Guardiego musiano wypożyczyć od Gulbenkiana. Inny świetny malarz Pietro Longhi uchodził za ilustratora i przechowywany był w Museo Correr, poświęconym historii Wenecji. Dziś największa jego kolekcja znajduje się w Wenecji w Palazzo Pesaro, zmienionym na muzeum. Bernardo Bellotto^4 pozostawał nieznany historykom sztuki aż do 1948 czy nawet 1955. W Wenecji nie ma ani jednego płótna Bellotta. Najpiękniejsze były w Warszawie. Mam o tych ostatnich książkę bardzo pięknie ilustrowaną. Zwłaszcza szczegóły dają o życiu XVIII wielu lepsze pojęcie od wszystkich książek. W wiedeńskim Kunstmuseum jest kilka obrazów, wcześniejszych niż warszawskie i niedorównywujących im. Nie znam tylko jego obrazów z Ermitażu i z Moskwy.

Jeżeli Pan ma krewną pracującą na Lido di Jesolo, przypuszczać można, że będzie Pan z żoną nieraz w Wenecji. Od połowy lipca do połowy września Wenecja jest zbyt obciążona turystami, trzeba tam jechać wiosną, w początku lata lub jesienią. Wenecja ma bardzo piękne muzea – Academia, Museo Correr na piazza San Marco, Pesaro itd. – ale na mój gust najpiękniejszą rzeczą są wędrówki po tz. Venezia Minore, po mniejszych uliczkach miasta.

Wiedeń widziałem po wojnie w 1957 czy 1959, podczas festiwalu młodzieży^5. Miasto mało zniszczone było w czasie wojny, a te ślady zostały zatarte. Widać wprawdzie, że niektóre domy nie są z epoki, ale to nie razi. Wiedeńczycy zachowali dawną lekkomyślność. Mogłem się o tym przekonać, odwiedzając wesołe miasteczko Grinzing, gdzie we wszystkich domach piją Heurigera i śpiewają na cały głos. Na każdym szynku w Grinzingu wisi nad drzwiami korona Bachusa, jak w dawnym Rzymie. Jest to zapewne wspomnienie z czasów Marka Aureliusza, który rezydował przez długie lata w Vindobonie. Miasto ciekawe, ale oderwane od swej habsburskiej przeszłości, bardziej prowincjonalne dziś od Paryża, gdzie zresztą najlepiej widać zdeklasowanie Europy.

Kochany Panie Janku, życzę Panu wesołych wakacji, przyjemnych dni w Wiedniu i Wenecji. Proszę się nie zniechęcać moim milczeniem, bo często o Panu myślę. Będę bardzo rad, jeżeli się Pan do mnie odezwie. Najserdeczniejsze wyrazy przyjaźni łączy i rączki Pani Gerdy^6 całuje, szczerze oddany

J. S.

Poprawka: w Wenecji nie mówi się palazzo, ale Ca, zatem Ca Pesaro.

1       Irenka – jedna z córek Seńkiwa, niepełnosprawna.

2       Irena Vincenz de domo Eisenmann (1901–1991), druga żona Stanisława Vincenza (od roku 1923). Choroba nóg pisarza była główną przyczyną przeprowadzki Ireny i Stanisława z Grenobli do Lozanny w roku 1964. Mieszkała tam ich córka Barbara Wanders-Vincenz z rodziną. Irena Vincenz jest autorką obszernego dziennika o pisarzu, który we fragmentach opublikowany został w warszawskim kwartalniku „Regiony” w latach 1993–2002 (oprac. A. Vincenz i A. St. Kowalczyk). Wraz z synem Andrzejem przygotowała do druku dwa powojenne wydania Na wysokiej połoninie: londyńskie (Oficyna Poetów i Malarzy) i warszawskie (IW PAX).

3       Listy od Olhy Duczyminśkiej, pisarki ukraińskiej, zaprzyjaźnionej z Ireną i Stanisławem Vincenzami od lat dwudziestych. Część korespondencji opublikował Andrzej Vincenz pt. Gałązka z dalekich połonin, „Znak” 1985, nr 6.

4       Bernardo Bellotto, zw. Canaletto (1721–1780), jeden z najwybitniejszych przedstawicieli weneckiego malarstwa wedutowego; w latach 1767–1780 pracował dla Stanisława Augusta. Antonio Canale był jego wujem i nauczycielem.

5       Zob. dziennik z tej podróży Notatnik niespiesznego przechodnia, „Kultura” 1960, nr 1–2. Przedruk w: Od Berdyczowa do Rzymu, Instytut Literacki, Paryż 1971.

6       Gerda – żona Iwana Seńkiwa.

RELACJA Z WIZYTY W OŚRODKACH UKRAIŃSKICH W NIEMCZECH

Tekst poniższy jest rodzajem raportu Jerzego Stempowskiego z podróży do Austrii i Niemiec w końcu roku 1945. Adresat Relacji nie został zidentyfikowany. Pisarz wyprawił się ze Szwajcarii do okupowanych krajów w porozumieniu i ze wsparciem dowództwa 2 Korpusu, stacjonującego wówczas we Włoszech. Maszynopis Relacji przechowywany jest w Instytucie Polskim Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie. Literackim owocem wędrówki był Dziennik podróży do Austrii i Niemiec, wydany nakładem Instytutu Literackiego w Rzymie w roku 1946. W Dzienniku główny cel wyprawy nie został określony, eseista skupia się w nim na opisie miast niemieckich, do których dotarł, i na analizie sytuacji samych Niemców.

W listopadzie i grudniu 1945 r. zrobiłem okrężną podróż po zonie francuskiej i amerykańskiej Austrii i Niemiec, odwiedzając główne ośrodki emigracji ukraińskiej. Rozmowy z wybitnymi emigrantami ukraińskimi okazały się tak interesujące, że chciałbym je Panu pokrótce streścić.

Nie wiem, w jakiej formie i z jakich źródeł wiadomości z terenów ukraińskich dochodziły do Londynu, bo prasa i opinia brytyjska nie zdradzała żadnej znajomości w tych sprawach. Tu kontakt z tymi terenami nigdy nie przerywał się zupełnie. Dlatego chciałbym poprzedzić moja relację krótkim wstępem o przebiegu wypadków w tej części Europy.

Wojska niemieckie weszły na teren Unii sowieckiej z programem wytępienia ludności, która zaczęła się ukrywać, szukając zwłaszcza schronienia w strefie leśnej między Bałtykiem i Karpatami. Latem 1942 r. w strefie tej wystąpił zorganizowany ruch partyzancki zagrażający komunikacjom niemieckim. W listopadzie tegoż roku ustał regularny ruch na kolejach prowadzących na front. Na znacznej części Ukrainy i Polesia Niemcy wycofali się ze wsi, okupując jedynie miasta położone na głównych szlakach komunikacyjnych. Wskutek wynikłych stąd trudności transportowych i organizacyjnych niemiecki front wschodni stał się powoli cienkim łańcuchem tzw. Igelstellungen^1, których garnizony, przywiązane do nagromadzonych zapasów, utraciły zdolność manewrowania.

Sytuację ówczesną charakteryzują następujące szczegóły:

Wkrótce po bitwie pod Stalingradem sztab węgierski uznał, że niezbędnym warunkiem wycofania z Rosji wojsk węgierskich jest zawarcie układu z partyzantami ukraińskimi. Układ taki został też istotnie zawarty.

W okresie rozstrzygających o posiadaniu Ukrainy walk wzdłuż linii Dniepru w 1943–1944 rezerwy, jakie OKW postawiło do dyspozycji Mansteina^2, wyniosły tylko siedem dywizji. Przewiezienie i utrzymanie za strefą leśną sił większych nie było technicznie możliwe. Powyższe okoliczności tłumaczą, dlaczego front wschodni upadł w 1943–1944 jak domek z kart, w ciągu kilku tygodni.

Pierwszymi organizatorami ruchu partyzanckiego byli tz. banderowcy, tj. grupa galicyjskich niepodległościowców, która – po nieudanym ogłoszeniu niepodległości we Lwowie w 1941 r. – odłamała się od Melnyka i dowództwa partii, podejmując akcję zbrojną przeciw okupantom niemieckim^3. Z biegiem czasu ruch partyzancki przerasta pierwotne kadry i – wciągając coraz nowe warstwy ludności i grupy polityczne – tworzy z jednej strony Ukraińską Powstańczą Armię (UPA)4, z drugiej zaś organ polityczny ruchu p.n. Ukraińska główna wyzwoleńcza rada (UHWR)5.

UPA jest organizmem dwupiętrowym. Podstawę jej stanowi organizacja terytorialna, uzbrojona i wyszkolona ludność rolnicza, nieopuszczająca swych gmin i broniąca źródeł aprowizacyjnych ruchu. Drugie piętro stanowią oddziały lotne. Organizacja ta pozwoliła partyzantom spędzić w lesie cztery okresy zimowe.

Po upadku frontu niemieckiego wojska sowieckie usiłują w pierwszym naskoku zlikwidować ruch partyzancki. Po niepowodzeniu tej próby władze sowieckie zmieniają taktykę, unikając wszelkich konfliktów zbrojnych z partyzantami^6.

Obok partyzantów ukraińskich istnieje również partyzantka litewska, posiadająca swój organ polityczny, partyzantka białoruska i słowacka, nie licząc innych, mniejszych grup narodowościowych.

W połowie października 1945 r. władze sowieckie ogłaszają stan oblężenia w krajach bałtyckich, na całym obszarze Białorusi i na Ukrainie prawobrzeżnej i atakują różne odcinki strefy leśnej z zamiarem likwidacji partyzantów w okresie zimowym. Ze strony polskiej w akcji tej bierze udział pewna ilość samodzielnych batalionów milicji i 3 dywizje wojsk rządu warszawskiego. Akcja ta kończy się niepowodzeniem i zostaje zaniechana w początku roku bieżącego. Wg relacji dezerterów polskich, z którymi rozmawiałem w Niemczech, armia rządu warszawskiego miała ponieść w tych walkach ciężkie straty. Główną przyczyną niepowodzenia akcji wydaje się być niechęć żołnierzy sowieckich do walki z partyzantami. Do tego dołączają się trudności techniczne i aprowizacyjne na terenie zdewastowanym podczas kilkuletnich walk partyzantów z armią niemiecką.

Działania zbrojne trwają jednak nadal, prowadzone mniejszymi siłami na terenie Lubelszczyzny i Galicji, z racji akcji przesiedleńczej wzdłuż linii Curzona-Ribbentropa. UPA ogłasza, że nie pozwoli na przesiedlanie ludności w żadnym kierunku, i jej oddziały lotne pojawiają się na Lubelszczyźnie i w Galicji Zachodniej.

Działania zbrojne przerywają ponownie ruch kolejowy. Na wschód od Krakowa pociągi chodzą tylko do Przeworska i Nowego Sącza. Za tymi punktami zaczyna się teren walk. Nieliczne towary przemysłowe wytwarzane w Krakowie kierowane są jedynie na zachód, ponieważ warunki transportu i bezpieczeństwa nie pozwalają na wymianę towarów na obszarach położonych na wschód od miasta.

*

Równolegle do ruchu partyzanckiego, na wszystkich terenach mieszanych polsko-ukraińskich rozwija się pod okupacją niemiecką znana Panu dobrze wojna cywilna między obu odłamami ludności. Liczne próby pertraktacji o zawieszenie broni nie odnoszą skutku. Przyczyną tego jest ogromne zaognienie stosunków w wyniku 28 lat otwartej lub tajnej walki polsko-ukraińskiej. Ze strony polskiej znaczną przeszkodą jest dwoistość organizacji podziemnej, dzielącej się na AK i NSZ, które nie respektują wzajemnie zawartych układów rozejmowych.

Trwająca już od 4 lat wojna cywilna powoduje ogólny exodus ludności polskiej w Galicji Wschodniej. Wg wiadomości nadchodzących tu przez Węgry, ludność polska w Stanisławowskiem skurczyła się w końcu 1942 do niewielkiej garstki w Kołomyi i Stanisławowie. Wg źródeł ukraińskich z wiosny 1945, ludność polska Galicji Wschodniej zmalała do połowy. Akcja przesiedleńcza musiała dotąd zmniejszyć jeszcze bardziej liczbę Polaków zamieszkałych na wschód od linii Curzona-Ribbentropa.

W wyniku trwającej przez 28 lat, jawnie lub ukrycie, wojny cywilnej polsko-ukraińskiej strona polska poniosła rozstrzygającą klęskę, wyrażającą się:

1) w zaniku, już przed 1939, polskich wpływów kulturalnych politycznych na obszarach położonych na wschód od Bugu i Sanu, i

2) w stopnieniu na niej ludności polskiej do rozmiaru niewielkiej i politycznie biernej mniejszości. Ten nowy układ sił i ludności ułatwił oderwanie od Polski tych obszarów w 1945 r.7

Dla oceny powstałej stąd sytuacji wypada też brać pod uwagę, że Ukraińcy bronią dotąd i częściowo okupują nawet oderwane od Polski obszary, co w świadomości ich jest rozstrzygającym tytułem do ich posiadania.

Utrata całych prawie terenów mieszanych nie przyniosła Polsce pokoju. Wojna polsko-ukraińska trwa nadal, tym razem już wyłącznie kosztem polskim. Operacje zbrojne przeniosły się na terytorium Polski okrojonej, przynosząc codzienne straty w ludziach i majątku^8. Przybyły ostatnio z Polski obywatel szwajcarski widział niedawno pod Przeworskiem wsie podpalane przez wojsko polskie w drodze represji przeciw partyzantom.

*

W marcu 1945 przybył do Szwajcarii pełnomocnik UHWR, który zgłosił się do poselstwa RP. Celem jego podróży było nawiązanie kontaktu z rządem polskim w Londynie dla wspólnego rozważenia dróg prowadzących do porozumienia polsko-ukraińskiego, przede wszystkim zaś do położenia końca wojnie cywilnej, której nie udało się dotąd zatamować przez pertraktacje lokalne. O przyjeździe jego zawiadomiłem Ministerstwo Spraw Zagranicznych depeszą szyfrową z 11 kwietnia, która została bez odpowiedzi^9.

Po likwidacji rządu polskiego w Londynie i rozpadnięciu się emigracji na luźne grupy i ośrodki, delegat UHWR wysunął program nawiązania jak najszerszych kontaktów polsko-ukraińskich na emigracji, licząc, że fakt ten przyniesie ulgę sytuacji w Kraju. W wyniku wspólnych rozmów, w początku listopada wyjechałem do Austrii i Niemiec dla nawiązania kontaktu z istniejącymi tam ugrupowaniami ukraińskimi i zorientowania się w ich sytuacji i zamiarach.

*

Emigracja polityczna ukraińska dzieli się na 4 ugrupowania oparte o stronnictwa istniejące przed wojną:

1) grupa nacjonalistów pozostała podczas wojny wierna Melnykowi i jego programowi współpracy z Niemcami. Obok niej grawitują różne osoby skompromitowane przez współpracę z Niemcami po 1942, jak W. Kubijowicz, b. prezes Centr. Komitetu Ukr. w Krakowie, Chronowjat^10, organizator SS Galizien, Milena Rudnyćka^11, bawiąca ostatnio w Szwajcarii itd. Członkowie jej bądź starają się zrehabilitować, bądź ukrywają się. W tej chwili grupa ta nie posiada wpływów w Europie, natomiast zdaje się mieć pewną ilość adherentów w Ameryce, gdzie emigracja ukraińska nie ma żadnego kontaktu z Europą i żyje z dziesięcioletnim opóźnieniem, obca prądom nurtującym społeczeństwo ukraińskie w Europie.

2) grupa banderowców, odłamana od poprzedniej w 1941 i stojąca odtąd na czele walki czynnej przeciw okupantom. Punktem kulminacyjnym rozłamu było zastrzelenie w Żytomierzu przez banderowca Kozija dwóch wybitnych przywódców nacjonalistów, Senyka-Hrybiwskiego i Ściborskiego^12. Z grupy banderowców wyszli pierwsi organizatorzy UPA, zajmujący w niej i dziś najwybitniejsze stanowiska. Grupa ta ma największą organizację terenową w Kraju. Kierowana przez ludzi młodych, posiada – częściowo dzięki swej organizacji bojowej – największy wpływ na młodzież ukraińską.

3) Wasyl Mudryj i resztki dawnego UNDO. Mudryj jest b. posłem na sejm, przywódcą stronnictwa niegdyś ugodowego, autorem znanej deklaracji z 3 września 1939. Obecnie jest prezesem zjednoczenia ukraińskich organizacji samopomocy w Niemczech i posiada ogromny autorytet we wszystkich odłamach emigracji.

4) Grupa UNR^13, reprezentująca emigrację naddnieprzańską. Główny jej ośrodek znajdował się przed wojną w Warszawie. Od układu polsko-ukraińskiego podpisanego przez Symona Petlurę grupę tę łączy z Polską 20 lat bliskich stosunków. Za pośrednictwem organizacji prometejskiej w Paryżu grupę tę łączyła zawsze bliska współpraca z emigracją polityczną z innych krajów Unii sowieckiej. Podczas wojny ostatniej przyłączyła się do niej nowa emigracja z Ukrainy sowieckiej, tworząca ugrupowanie charkowskie i kijowskie.

*

Pod względem obyczajowym i kulturalnym najciekawszym ośrodkiem życia emigracyjnego Ukraińców jest obóz UNR. Wielką siłą przyciągającą grupy jest jej szef A.M. Liwicki^14, wytrawny polityk emigracyjny. Dookoła jego osoby wytworzył się żywy ośrodek życia kulturalnego, w którym spotkać można np. wszystkich prawie wybitniejszych pisarzy ukraińskich. Podczas krótkiego pobytu tam widziałem J. Kłena^15, Samczuka^16 i innych.

W tym miejscu chciałbym dodać kilka słów o ogólnym charakterze emigracji ukraińskiej, porównanej z obecną emigracją polską. Ta ostatnia jest pochodzenia wojennego i skład jej jest wyraźnie przypadkowy, zależny od bliskiej granicy, od posiadanego w krytycznym dniu automobilu, głównie zaś od szczęśliwego przypadku. Olbrzymia większość inteligencji polskiej została w Kraju i w wielu ośrodkach emigracyjnych brak jej niemal zupełnie. Zwłaszcza w Austrii i Niemczech, gdzie emigracja polska składa się z b. jeńców wojennych i deportowanych robotników, brak inteligencji tworzy z emigrantów masę bierną politycznie.

Emigracja ukraińska powstała w innych warunkach i tworzy kilka nawarstwień historycznych. Po wojnie 1918–1919 część inteligencji ukraińskiej z Galicji wyszła do Czech, Austrii i Niemiec, zasilana potem przez nowe fale emigracji z Polski. Po wojnie na Rusi Zakarpackiej i po dwukrotnej okupacji Galicji Wschodniej przez wojska sowieckie nowe fale emigracji wyszły na zachód, niosąc ze sobą całą prawie inteligencję, personel zakładów naukowych i nawet nakłady książek. „Naród w pochodzie” cofał się więc w pewnym porządku, okazując znaczne zdolności organizacyjne. Na każdym etapie odwrotu powstawały natychmiast zakłady naukowe, firmy wydawnicze i prasa. W warunkach wojennych, w 1942–1944, Ukraińskie wydawnictwo we Lwowie potrafiło wydać na nowo część klasyków i kilkaset książek nowych, stojących często na najwyższym poziomie literackim, jak utwory M. Zerowa, J. Kłena i innych. Część tych nakładów została wywieziona do Austrii, gdzie można dziś dostać najlepsze książki ukraińskie. Nawet w obecnych Niemczech okupowanych, gdzie – o ile wiem – nie ukazała się dotąd ani jedna książka niemiecka, wydrukowano kilka książek ukraińskich. Na wszystkich nowo otwartych uniwersytetach niemieckich są ukraińscy docenci i liczne grupy studentów.

Obecność całej niemal inteligencji ukraińskiej pozwoliła opanować masę uchodźców i robotników, jaka znalazła się na terenie Trzeciej Rzeszy. Po odpłynięciu fali powracających do Kraju, w Niemczech i Austrii pozostało jeszcze ok. 300 000 emigrantów zorganizowanych politycznie. Ukraińskie organizacje pomocy społecznej oparte są na wyborach.

Przyszłość emigrantów ukraińskich w Austrii i Niemczech jest równie ciemna jak emigrantów polskich. Stosunek do nich władz okupacyjnych jest równie niechętny. Mimo zdolności do aklimatyzowania się na obczyźnie, emigranci ukraińscy nie biorą np. udziału w odbudowie gospodarczej Austrii. Zbyt wielu z nich przeszło przez niemieckie obozy koncentracyjne i deportacyjne, aby propozycje pracy w Austrii znajdowały wśród nich większy posłuch.

Między znacznie mniej zorganizowaną politycznie emigracją polską w Niemczech i emigracją ukraińską nie ma – pomimo wspólności losu – prawie żadnego kontaktu. Jak niegdyś w szkołach polskich, młodzież polska i ukraińska trzyma się oddzielnie. Tendencję do wzajemnego zbliżenia widziałem u Ukraińców. Ze strony polskiej nie słyszałem o żadnej tego rodzaju inicjatywie. Wydaje mi się, że zbliżenie takie byłoby korzystne zwłaszcza dla emigrantów polskich, wśród których, z braku ośrodków politycznych i kulturalnych, szerzy się pesymizm i rezygnacja. Emigracja ukraińska, bardziej zwarta i czynna, mniej poddaje się takim nastrojom. W podróży spotykałem Ukraińców, którzy mimo młodego wieku zdążyli przejść przez Berezę Kartuską^17, więzienia sowieckie, obozy koncentracyjne niemieckie i wyszli z nich oporni i czynni, gotowi do dalszej walki. Kontakt z nimi młodzieży polskiej mógłby mieć znaczenie wychowawcze.

*

Z punktu widzenia politycznego najciekawszym jest w tej chwili ośrodek banderowców. Jako zaangażowany w walkę czynną i utrzymujący kontakt z terenami objętymi ruchem powstańczym, ośrodek ten jest zakonspirowany. Wejście z nim w bliższe stosunki wymaga rozmów wstępnych i przewodników.

Większa część osób tworzących ten ośrodek niedawno jeszcze stała w ogniu walki i posiada świeży i żywy kontakt z Krajem. Obcy im jest jeszcze habitus emigrantów, nabyty w długich okresach czekania.

Stefan Bandera^18 jest jedynie symbolicznym szefem ruchu; faktyczne kierownictwo należy do komitetu wykonawczego.

Wszystkie osoby, które widziałem w tym ośrodku – mimo że niejedna z nich przeszła przez Berezę Kartuską – były zwolennikami jak najszerszego kontaktu i porozumienia z Polakami, w kraju i za granicą. Likwidacji rozrachunków dotychczasowych i poszukiwania wspólnej taktyki walki z okupantami. Porozumienie może być ich zdaniem osiągnięte na warunkach następujących:

Wszystkie sprawy delimitacji granic są ich zdaniem pozbawione aktualności i mogą być odłożone na później, zwłaszcza że żadna ze stron nie posiada dziś instytucji upoważnionych do dyskutowania tych spraw. Mowa może być co najwyżej o rozgraniczeniu ew. terenów działania sił zbrojnych obu stron.

Zagadnienia mniejszości po obu stronach przyszłej granicy są ich zdaniem do rozwiązania w drodze rozstrzygnięć ogólniejszej natury, jak unia celna, monetarna, paszportowa, wzajemne przyznanie prawa pracy i osiedlenia obywatelom drugiej strony itd. Dla względów zasadniczych są przeciwnikami wszelkiej wymiany ludności.

Najpilniejszym doraźnym celem porozumienia byłoby ogólne zawieszenie broni i odprężenie stosunków polsko-ukraińskich wzdłuż linii Curzona-Ribbentropa i terenów, na których operuje UPA.

*

Wasyl Mudryj charakteryzuje w sposób następujący ewolucję banderowców:

Banderowcy wyszli z walki czynnej w Galicji Wschodniej i przez długie lata byli przeciwnikami realistycznej współpracy polsko-ukraińskiej, leżącej w programie UNDO. Walka z okupantami niemieckimi i sowieckimi rozszerzyła ogromnie ich teren i zakres działania. W ich nowej sytuacji i w obliczu nowych zadań, zagadnienie stosunku do Polski stało się tylko jednym z czynników obecnego położenia. Walka czynna z Niemcami, potem zaś z Unią sowiecką musiała w nieunikniony sposób przyprowadzić ich do programu porozumienia z Polską. Nowy program pociągnął za sobą nie tylko poszukiwanie polskich kontaktów, ale także daleko idące konsekwencje w zakresie polityki wewnętrznej. Powodem tego jest ich obecne zbliżenie się do Mudrego, który przez całe życie był zwolennikiem współpracy z Polską.

Ewolucja banderowców nie jest więc, zdaniem Mudrego, zjawiskiem wynikłym z doraźnej koniunktury, ale zjawiskiem trwałym, powstałym z nowej sytuacji i nowego układu sił w Europie Środkowo-Wschodniej.

Mówiąc o dwóch najważniejszych dziś grupach emigracyjnych – o UNR i banderowcach – Mudry oceniał je raczej jako uzupełniające się niż przeciwstawne. UNR przechowuje resztki dawnego rządu kijowskiego i ma za sobą 27 lat nieprzerwanej tradycji emigracyjnej. Stąd jej siła atrakcyjna dla nowej emigracji z Ukrainy Sowieckiej. Banderowcy natomiast są młodą grupą o wielkiej sile dynamicznej, mają za sobą młodzież, monopolizują walkę czynną, stanowią trzon UPA i są dziś czynnikiem decydującym na terenach ukraińskich przyległych do Polski.

Wynikłe z odmiennej struktury i tradycji, rozbieżności między obu nazwanymi grupami uległy dziś w znacznej mierze wyrównaniu. Sprzyja temu tak sytuacja ogólna, jak i ewolucja obozu radykalnego. Wielu najwybitniejszych działaczy UNR wypowiada się za ścisłą współpracą z banderowcami. A.M. Liwicki mający przeciw niej wiele zastrzeżeń, niemniej upoważnił R. Szulgina syna do udziału w projektowanych przez banderowców rozmowach z Polakami.

W czasie podróży miałem sposobność oglądać część mechanizmu regulującego wzajemne stosunki wielkiej Trójki. W październiku armia sowiecka zaczęła gromadzić na linii demarkacyjnej znaczne siły wyekwipowane do wojny zimowej, wywierając bezpośrednią presję wojskową na Anglo-Amerykanów. W listopadzie napięcie wzdłuż linii demarkacyjnej było tak wielkie, że ludność zaczęła się od niej oddalać, wędrując na zachód. Wojska amerykańskie i francuskie stały koło swych parków automobilowych, gotowe do ucieczki na pierwszą wiadomość o przekroczeniu linii demarkacyjnej. Na moje pytania oficerowie i żołnierze wskazywali Ren jako ew. linię, na której zatrzyma się odwrót wojsk okupacyjnych.

Nie ma w historii przykładu, aby wielka armia ludowa, powstała z powszechnej konspiracji, mogła być posłusznym narzędziem polityki czystego oportunizmu, w rodzaju tej, jaką praktykują obecnie wielkie mocarstwa Zachodu. Armie okupacyjne tych ostatnich nie stanowią wyjątku. Nawet powierzchowny kontakt z nimi wskazuje od razu, że nie będą stawiały większego oporu.

Dla zażegnania bezpośredniej groźby ministrowie amerykańscy i angielscy pojechali wówczas do Moskwy, rzucając w paszczę krokodyla kilka nowych krajów. Ponieważ gra ta udaje się Sowietom za każdym razem, trudno przypuszczać, aby im się prędko przykrzyła. Już w jesieni słyszałem o przygotowaniach do nowego nacisku wojskowego Sowietów w okresie wiosennym.

Mając sposobność rozmawiać z osobami przybyłymi z głębi Unii Sowieckiej, dowiedziałem się, że powstała tam silna partia wojenna, dążąca do ekspansji terytorialnej i eksploatacji obecnej koniunktury politycznej. Ruch ten ma silną podstawę w Czerwonej Armii. Generalicja i oficerowie sowieccy obawiają się nade wszystko demobilizacji i powrotu do stosunków sprzed 1939 z ich terrorem policyjnym. Jedyny ratunek widzą bądź w nowej wojnie, bądź w utrzymaniu się obecnego napięcia, uniemożliwiającego demobilizację. Stalin lawiruje wśród tych trudności, rezerwując sobie zapewne możliwość stanięcia samemu na czele tego ruchu.

Psychologiczne przygotowanie Czerwonej Armii do konfliktu z aliantami jest daleko posunięte. O tym musiałbym napisać osobno, bo jest to jedno z najciekawszych i najdonośniejszych zjawisk obecnego okresu.

Partyzanci stanowią nierozpoznany jeszcze czynnik w tej grze. Trudności komunikacyjne, jakie stwarzają na tyłach Czerwonej Armii, zmuszają tę ostatnią do aprowidowania się na miejscu kosztem ludności okupowanej, a wreszcie do zmniejszenia kontyngentów okupacyjnych i szukania kompromisów z krajami położonymi w zonie wpływów sowieckich. Trudno jest dokładnie ocenić wagę tego czynnika, ale wiadomości o stanie kolei w strefie działania partyzantów dają pojęcie o trudnościach organizacyjnych okupacji sowieckiej.

*

Wyniki mojej podróży dadzą się streścić w sposób następujący:

Propozycja rozmów wychodzących z UHWR – rozszerzonej grupy dawnych nacjonalistów – posiada ze sobą realne oparcie w opinii ukraińskiej, także w tej jej części, która przez 27 lat ostatnich zwalczała próby ugody polsko-ukraińskiej w Galicji. Powyższa zmiana frontu jest dziełem najbardziej czynnego odłamu społeczeństwa ukraińskiego w kraju i na emigracji.

Od roku zeszłego kontakt z emigracją polską utracił oczywiście część swej aktualności dla Ukraińców w Kraju. UPA poszukuje przede wszystkim kontaktów polskich na terenie działania. W listopadzie słyszałem od przybyłych z terenu walk o istnieniu porozumień lokalnych nie tylko z resztkami AK, ale nawet z miejscowymi organami administracji rządu warszawskiego. Przed paru dniami donoszono mi o mnożeniu się porozumień lokalnych.

Poza UPA istnieje jednak opisana wyżej emigracja ukraińska, zmuszona do robienia polityki w planie emigracyjnym. Dlatego zeszłoroczna oferta ukraińska pod adresem emigracji polskiej pozostaje aktualna.

J.S. Genewa, 9 kwietnia 1946 r.

1       Igelstellung – (niem.) postawa jeża, wypracowana w późnym średniowieczu taktyka obronna piechoty przeciw kawalerii polegająca na uformowaniu zwartej kolumny najeżonej pikami. Podczas kampanii w Rosji Sowieckiej mianem Igelstellungen Niemcy określali umocnione punkty kontrolujące szlaki transportowe.

2       Erich von Manstein (1887–1973), niemiecki feldmarszałek, autor taktyki zmasowanego użycia czołgów podczas kampanii francuskiej. Odniósł liczne zwycięstwa na froncie wschodnim. Po wojnie skazany za zbrodnie wojenne przeciw ludności cywilnej.

3       W rzeczywistości grupa młodych działaczy OUN pod kierownictwem Stepana Bandery już na przełomie 1939 i 1940 roku zakwestionowała przywództwo Andrija Melnyka. Pertraktacje nie doprowadziły do kompromisu i w maju 1940 roku doszło do rozłamu.

4       Pierwsze oddziały partyzanckie do walki zbrojnej ze wszystkimi wrogami niepodległej Ukrainy (Sowietami, Polakami i Niemcami) banderowcy zaczęli organizować na Polesiu i na Wołyniu w roku 1942. Za datę powstania Ukraińskiej Powstańczej Armii (Українська Повстанська Армія) przyjęto 14 października 1942 roku, Święto Pokrowy Najświętszej Marii Panny (свято Покрoви Пресвятoї Богорoдиці). Nazwę przejęto od partyzanckich formacji zbrojnych o nazwie UPA-„Poleska Sicz” (УПА–„Поліська Січ”) dowodzonych przez Tarasa Borowecia (Тарас Боровeць), działających od roku 1940 na Polesiu i na Wołyniu. W 1943 przeszło do UPA z bronią 12 tysięcy członków sformowanej przez Niemców policji pomocniczej (Ukrainische Hilfspolizei, Українська поліція допоміжна), która wcześniej brała udział w eksterminacji ludności żydowskiej. Oddziały UPA liczyły w roku 1944 od 30 do 40 tys. ludzi pod bronią. Jej zdolności mobilizacyjne sięgały nawet 250 tysięcy. Dysponowała dobrym dowództwem i była nieźle, jak na warunki partyzanckie, wyposażona. Przyjęto zasadę, że walka z Niemcami prowadzona będzie wyłącznie w obronie własnej; broniono ludność cywilną zagrożoną przez niemieckie rekwizycje i łapanki. Do zaciętych walk z okupantem doszło pod Słotwiną i Brzeżanami. Oddziały UPA w latach 1943–1944 dokonywały czystek etnicznych na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, mordując ludność polską. Liczba ofiar wynosi ok. 100 tysięcy). Dowódcą UPA był gen. Roman Szuchewycz (ps. Taras Czuprynka). Nie wycofał się na Zachód, lecz kontynuował walkę na ziemi ukraińskiej. Zginął w walce z wojskami sowieckimi w marcu 1950 roku w swojej kwaterze we wsi Biłohoroszcza pod Lwowem. Na terytorium Polski UPA działała po wojnie głównie w powiecie przemyskim, sanockim i na Łemkowszczyźnie, gdzie cieszyła się poparciem ludności ukraińskiej. Największą akcją UPA była próba powstrzymania wysiedlenia ludności ukraińskiej do ZSSR w latach 1945–1946 (niszczono infrastrukturę kolejową, rozpędzano komisje wysiedleńcze, uwalniano osoby zatrzymane w punktach repatriacyjnych) oraz akcja niszczenia opuszczonych wsi ukraińskich, aby uniemożliwić ich ponowne zasiedlenie. Kres działalności UPA w Polsce położyła w roku 1947 Akcja Wisła.

5       UHWR, Ukraińska Główna Rada Wyzwoleńcza, Українська Головна Визвольна Рада – organ polityczny powołany w połowie lipca 1944 roku z inicjatywy UPA i OUN (banderowców). Akces zgłosiła również część byłych działaczy UNDO (Wasyl Mudryj został wiceprzewodniczącym Rady), „sfery świętojurskie” (środowisko zbliżone do arcybiskupa Szeptyckiego) oraz partia Ukraińskich Republikanów Narodowych. UHWR była przedstawicielstwem politycznym walczących nacjonalistów, zalążkiem przyszłego rządu. Rada miała tworzyć bazę społeczną i polityczną dla podziemia walczącego z Armią Czerwoną i władzami sowieckimi, koordynować działania różnych grup, a także reprezentować obóz niepodległościowy wobec zagranicy. W lipcu 1944 roku UHWR podpisała z Niemcami porozumienie o współdziałaniu w walce z Sowietami, co zapewniło UPA dostawy broni. Na początku 1945 roku UHWR zaczęła szukać porozumienia z Polakami, a nawet wydała zalecenia ograniczenia terroru tylko do osób skompromitowanych współpracą z komunistami. Podjęto starania na rzecz utworzenia solidarnego frontu walki przeciw komunizmowi przez narody zdominowane przez ZSSR. Starano się nawiązać współpracę wojskową z Polakami. Postulaty UHWR zostały nieprzychylnie przyjęte przez podziemie ukraińskie. Wobec zbliżania się Armii Czerwonej część działaczy UHWR wysłano na Zachód. Po zniszczeniu podziemia niepodległościowego na Ukrainie Zachodniej UHWR została reaktywowana na emigracji. W 1951 roku UHWR otrzymała pomoc od rządu USA, co pozwoliło na wydawanie czasopism „Suczasna Ukrajina” oraz „Wistnyk UHWR”. W 1961 roku działacze UHWR Wołodymyr Stachiw i Daria Rebet rozpoczęli wydawanie pisma kulturalnego „Suczastnist”.

6       W 1944 roku UPA składała się z ponad stu sotni, w których służyło ok. 30 tys. partyzantów. Rozbudowana była siatka cywilna obejmująca znaczną część wsi. Potencjał mobilizacyjny UPA ocenia się na 100 tys. ludzi. Przywódcy OUN oceniali, że koniec wojny przyniesie chaos, liczyli też na separatystyczny pokój aliantów zachodnich z Niemcami i nową wojnę. Po przejściu frontu oddziały UPA przystąpiły do działań antysowieckich, aby uniemożliwić władzy sowieckiej zakorzenienie się na Ukrainie Zachodniej. Nakazano bojkot branki do Armii Czerwonej i sabotowanie kontyngentów, atakowano aktywistów komunistycznych, rekwirowano zgromadzone zapasy. Wyznaczone sotnie UPA miały przejść na Ukrainę Wschodnią, by wywołać tam powstanie. Partyzanci cieszyli się poparciem ludności. Rozchodziły się pogłoski o planowanej deportacji Ukraińców z Wołynia i Galicji Wschodniej na Syberię, co utwierdzało opór. Silne było przekonanie, że naród bez państwa zostanie unicestwiony (co było echem Wielkiego Głodu – Голодомор – na Ukrainie sowieckiej w latach 1932–1933). Oddziały UPA rozwinęły wielką aktywność bojową, zwalczając administrację, atakując oddziały wojskowe, lotniska, magazyny, uwalniając więźniów politycznych, niszcząc infrastrukturę. Zabijano Ukraińców, którzy wrogo odnosili się do OUN i UPA i sprzyjali władzy sowieckiej. Zajmowano niekiedy całe rejonowe miasteczka. Najgłośniejszą akcją UPA w roku 1944 było śmiertelne ranienie generała Nikołaja Watutina, dowódcy I frontu ukraińskiego. W odpowiedzi Sowieci skierowali przeciw partyzantom kilkanaście tysięcy żołnierzy, czołgi i samoloty. Okrążeni w lasach krzemienieckich upowcy wyrwali się jednak z okrążenia. Bitwa pod Hurbami jest największą bitwą stoczoną przez UPA. Obie strony przypisywały sobie zwycięstwo. Od wiosny 1945 roku UPA operowało przede wszystkim małymi grupami w sile czoty (tj. plutonu, ok. 20–30 żołnierzy), działania sotni (kompanii) i kureni (batalionów) możliwe były tylko w wyjątkowych przypadkach. Dowództwo UPA zalecało uderzać rzadko, ale celnie i dotkliwie. Mimo sprowadzenia na Ukrainę Zachodnią Wojsk Wewnętrznych NKWD aktywność partyzantki nie malała. Od połowy 1944 i w 1945 roku stosowano deportacje rodzin partyzantów na Syberię – w sumie ponad 30 tys. osób. Schwytanych partyzantów publicznie wieszano. Urządzano doskonale zaplanowane obławy i zasadzki. Prowokacje pozwoliły na wykrycie zakonspirowanych głęboko struktur OUN. W latach 1944–1945 UPA przeprowadziła 6600 akcji zbrojnych. Sowieci zorganizowali prawie 40 tysięcy operacji czekistowskich i wojskowych. Zabito ponad 103 tys. partyzantów i członków podziemia, zatrzymano 110 tys., 50 tys. ujawniło się. Aresztowano prawie 100 tys. dezerterów i uchylających się od służby wojskowej w Armii Czerwonej. W sumie w ciągu dwóch lat straty niepodległościowego podziemia wyniosły 361 tys. żołnierzy i konspiratorów. Opór jednak nie wygasł.

7       Stosunki polsko-ukraińskie zaostrzyły się na przełomie 1942 i 1943 roku. Nacjonaliści ukraińscy, podobnie jak Polacy, spodziewali się ofensywy aliantów przez Bałkany. Liczyli, że Anglicy i Amerykanie nie dopuszczą Armii Czerwonej na obszar Europy Wschodniej. Umożliwi to ogłoszenie w stosownym momencie powstania państwa ukraińskiego. Niemców, którzy osłabiali Sowiety, nacjonaliści nie zamierzali bez potrzeby atakować. Postanowili skupić się na walce z najważniejszymi rywalami: Sowietami, pragnącymi narzucić Ukraińcom komunizm, i Polakami dążącymi do przywrócenia granicy sprzed września 1939 roku. Za przeciwnika nacjonaliści uznawali nie tylko oddziały Armii Krajowej, lecz również ludność cywilną. Prowid OUN nie podejmował jednak żadnych uchwał świadczących o intencji biologicznego wyniszczenia Polaków. Chciano zmusić ich do migracji, by w razie plebiscytu nikt nie kwestionował przynależności Galicji i Wołynia do Ukrainy. Sytuację pogarszała postawa pewnej części Polaków. Jak czytamy w cytowanym przez Ryszarda Torzeckiego polskim raporcie z Wołynia, część Polaków „nienawidzi z całej duszy” Ukraińców i Białorusinów. Przestrzega i wykonuje z całą gorliwością i bezwzględnością rozporządzenia okupanta godzące w miejscową ludność. Współpracuje z wrogiem głównie w dziedzinie gospodarczej. Istnieją też Polacy, którzy współpracują z Gestapo jako konfidenci. W pierwszej połowie i w lecie 1943 roku mnożyły się napady na ludność polską i masowe mordy na Wołyniu i na Polesiu południowym. Na terenach tych Polacy na wsi stanowili nie więcej niż 5–7%, a więc około połowy stanu sprzed roku 1939. Byli więc stroną pod każdym względem słabszą, co wyklucza prowokację z ich strony. Oddziały UPA przeprowadzały czystki etniczne z całą bezwzględnością, wypędzając ludność, paląc zabudowania, a nierzadko mordując całe wsie. Jak pisze Torzecki, „do rzezi dochodziło na Polesiu, na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w ostatecznych przypadkach, jednak wstrząsających na tyle, że stwarzało to tę atmosferę, jaka walki te otaczała i jaka pozostała po tej wojnie «domowej», na której zawsze «ten trzeci» (hitlerowcy czy bolszewicy) korzystał”. Polacy bronili się w umocnionych bazach, które wspierały miejscowe oddziały AK. W połowie 1943 roku walki przeniosły się na południową Lubelszczyznę i do Galicji Wschodniej. Od połowy 1944 roku walki objęły cały region. Trudno ustalić liczbę ofiar. Według publikacji IPN na Wołyniu zginęło 60–70 tysięcy Polaków. Torzecki natomiast twierdzi, że dane te trudno zweryfikować. Powołuje się na raport delegata Okręgu Jana Linowskiego vel Kazimierza Banacha, który pisał, że we wrześniu 1943 roku mieszkało na Wołyniu ok. 170 tys. Polaków, z których wielu uciekło do Generalnego Gubernatorstwa (choć kierownictwo podziemia wzywało do pozostania). Torzecki przyjmuje, że na Wołyniu zginęło 30–40 tys. Polaków. Do masowych mordów doszło również w Galicji Wschodniej. Na podstawie raportów delegatów i AK można szacować, że zginęło tam 30–40 tys. osób. Na Polesiu i na Lubelszczyźnie liczba ofiar sięgnęła 10–20 tys. Polskie straty wynosiłyby maksymalnie od 80 do 100 tys. osób.

8       Zamieszkałe przez ludność mieszaną południowo-wschodnie tereny powojennej Polski nacjonaliści ukraińscy uważali za terytorium ukraińskie. Nazwali je „Zakerzoniem” (znajdowały się na zachód od linii Curzona). Były to: Łemkowszczyzna, Nadsanie, powiat lubaczowski, Chełmszczyzna i powiat bialski. Działające tu oddziały UPA miały zapewnić kontakt z Zachodem (ważny wobec spodziewanej wojny z Sowietami) i przeciwdziałać wysiedleniu ludności ukraińskiej, które zostało przesądzone umową między PKWN a Ukraińską Socjalistyczną Republiką Sowiecką już we wrześniu 1944 roku. Liczbę Ukraińców zamieszkałych wówczas w Polsce szacuje się na ok. 630 tys. Grzegorz Motyka zwraca uwagę, że „poważny procent z nich to zwolennicy komunizmu i ZSSR”. Jednak dobrowolnie do marca 1945 roku wyjechało tylko 80 tys. osób. Na początku 1945 roku doszło w Rzeszowskiem do masakr ludności ukraińskiej dokonanych przez polskich partyzantów w odwecie za eksterminację Polaków na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Zginęło ok. trzech tysięcy Ukraińców (wymordowano m.in. ok. 300 mieszkańców Pawłokomy). Wiosną 1945 roku UPA i AK-WIN (poakowskie podziemie antykomunistyczne) podpisały porozumienie. Działania partyzantów sparaliżowały całkowicie akcję wysiedleńczą. Upowcy niszczyli infrastrukturę kolejową, mosty, atakowano z zasadzki oddziały WP. Władze polskie rozpoczęły przymusowe przesiedlanie Ukraińców, co skłoniło wielu do wstąpienia do partyzantki. UPA zwalczała oddziały wojskowe, odnosząc liczne sukcesy, paliła też, głównie na Rzeszowszczyźnie, polskie wsie, powstrzymując się od mordowania ludności. Połączono oddziały UPA i AK-WIN zdobyły wspólnie Hrubieszów w maju 1946 roku.

9       Mowa o próbie nawiązania przez UHWR i UPA kontaktów z aliantami zachodnimi. Pod koniec II wojny światowej wyjechał w tym celu do Szwajcarii Jewhen Wreciona (Євген Врецьона). Został jednak internowany przez Szwajcarów. Uwolniony po wojnie skontaktował się z Jerzym Stempowskim i Józefem Czapskim.

10       Mychajło Chronowjat, Михaйло Хроновя́т (1894–1981), działacz spółdzielczy i polityczny, inżynier agronom. Od roku 1926 pracował w kierownictwie spółdzielczego Krajowego Związku Mleczarskiego „Masłosojuz” (Крайовий молочарський союз „Маслосоюз”), od roku 1937 Chronowjat był jednym z trzech zarządzających dyrektorów. W latach 1940–1941 działał w Zarządzie Centralnego Komitetu Ukraińskiego w Krakowie, w latach 1943–1945 należał do Zarządu Wojskowego 14 Dywizji Grenadierów SS-Galizien (Стрілецька Дивізія Зброї СС, niem. 14. Waffen-Grenadier-Division der SS), którą Niemcy utworzyli wiosną 1943 roku z ochotników ukraińskich (politycznie patronował dywizji Centralny Komitet Ukraiński Kubijowycza). Chronowjat był świadkiem masakry Polaków mieszkańców Huty Pieniackiej (woj. Tarnopolskie) w lutym 1944. Dokonali jej żołnierze 4 Pułku Policyjnego SS złożonego z ochotników ukraińskich do SS-Galizien oraz miejscowy oddział UPA. Chronowjat sporządził sprzeczny z faktami raport, w którym pisał, że 4 Pułk Policyjny jedynie zdobył wieś, po czym przekazał ją w ręce nieokreślonego oddziału niemieckiej policji, który dokonał zbrodni. Po wojnie Chronowjat przebywał w Niemczech, a w 1953 roku wyemigrował do USA.

11       Zob. przypis 22 do listu J. Stempowskiego do S. Kota z 29 października 1940 roku, s. 257.

12       Mowa o Omelianie Senyku-Hrybiwśkim i Mykole Ściborśkim, melnykowcach, którzy zostali zamordowani w sierpniu 1941 roku w Żytomierzu.

13       UNR – Українська Народна Республіка, Ukraińska Republika Ludowa, państwo ukraińskie ze stolicą w Kijowie powstałe 22 stycznia 1918 roku i zlikwidowane przez bolszewików w 1921 roku.

14       Andrij Liwyckyj, Андрій Лівицький (1879–1954), polityk, członek Ukraińskiej Socjaldemokratycznej Partii Pracy. Pochodził z Połtawszczyzny. W kwietniu 1919 roku został ministrem sprawiedliwości, następnie spraw zagranicznych URL; szef ukraińskiej misji dyplomatycznej w Polsce, w kwietniu 1920 roku podpisał układ polsko-ukraiński. Na emigracji w Polsce prezydent URL. We wrześniu 1939 roku przekazał prezydenturę W. Prokopowyczowi.

15       Jurij Kłen, Юрій Клен, właśc. Oswald Burghardt, Освальд Бурггардт (1891–1947), ukraiński/niemiecki poeta, literaturoznawca, tłumacz, krytyk literacki, wykładowca akademicki. Pochodził z rodziny niemieckich kolonistów. Studiował filologię słowiańską i historię literatury na Uniwersytecie Kijowskim. Pracował jako nauczyciel i publikował utwory literackie pod pseudonimem Jurij Kłen. W 1931 roku wyemigrował do Niemiec. W 1936 uzyskał tam tytuł doktora. Podczas wojny niemiecko-sowieckiej był tłumaczem wojskowym. Od roku 1943 wykładał na Ukraińskim Wolnym Uniwersytecie w Pradze, a następnie na uniwersytecie w Innsbrucku, gdzie mógł go spotkać Stempowski. Tłumaczył z języka angielskiego, niemieckiego i francuskiego. Był autorem m.in. poematu Прокляті роки (1937), zbioru wierszy Каравели (1943), epopei Попіл імперій (1943–1947), eseju Спогади про неокласиків (1946).

16       Ułas Samczuk, Улас Самчyк (1905–1987), powieściopisarz i publicysta. Pochodził z Wołynia, kształcił się w Krzemieńcu, studiował we Wrocławiu i w Pradze. W 1934 roku wydał swoją najlepszą powieść Wołyń, wyróżnioną Ukraińską Nagrodą Literacką przyznaną przez Ukraińskie Towarzystwo Literatów i Dziennikarzy im. Iwana Franki. Redagował w Równem ukraińską gazetę „Wołyń”. W 1943 roku został aresztowany przez Niemców. Po wojnie osiedlił się w Kanadzie.

17       Bereza Kartuska – założony w 1934 roku polski obóz przeznaczony dla osób, których „działalność lub postępowanie – jak głosiło rozporządzenie prezydenta Mościckiego – daje podstawę do przypuszczenia, że grozi z ich strony naruszenie bezpieczeństwa, spokoju lub porządku publicznego”. Do osadzenia w obozie wystarczyła decyzja administracyjna. Wobec więźniów stosowano tortury fizyczne i psychiczne. Więziono w Berezie przede wszystkim przeciwników reżymu sanacyjnego. Internowani w obozie Ukraińcy byli członkami nielegalnej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, odpowiedzialnej za akty terroru i zabójstwa.

18       Stepan Bandera, Степан Бандера (1909–1959), polityk, działacz Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (UWO) i OUN. Głosił skrajnie nacjonalistyczną ideologię, określaną też często (m.in. przez Timothy’ego Snydera) jako faszystowska. Po ukończeniu gimnazjum w Stryju w roku 1927, Bandera zamierzał studiować w Ukraińskiej Akademii Gospodarczej w Podiebradach, uniemożliwiły mu to władze polskie, które odmówiły mu paszportu. W roku 1927 wstąpił do UWO, od 1929 należał do OUN. Działał też w ukraińskich organizacjach społecznych. W latach 1928–1932 studiował leśnictwo w Politechnice Lwowskiej. Manifestował już wówczas postawę pryncypialną. O kolegach ze studiów, którzy nie interesowali się polityką, wyrażał się pogardliwie, odmawiał im też podania ręki. W roku 1933 został krajowym komendantem UWO i krajowym prowidnykiem OUN dla Galicji Wschodniej. Należał do młodego pokolenia działaczy dojrzewających w żywej tradycji walk o własne państwo, w warunkach ucisku narodowego, kiedy słowo „Ukrainiec” pisano często w oficjalnych dokumentach małą literą. Bandera był rzecznikiem stosowania terroru. Zorganizował zamach na sowieckiego konsula we Lwowie i ministra spraw wewnętrznych płk. Bronisława Pierackiego (1934). Został aresztowany wraz z innymi członkami i członkiniami OUN zamieszanymi w zabójstwo Pierackiego. W czasie procesu na pytania odpowiadał tylko w języku ukraińskim, wykrzykiwał hasła propagandowe i obelgi pod adresem sądu i państwa polskiego, za co został usunięty z sali sądowej. Został skazany na karę śmierci zamienioną na mocy amnestii na dożywotnie więzienie. Po uwolnieniu z więzienia we wrześniu 1939 roku Bandera dotarł do okupowanego przez Sowiety Lwowa, a następnie przedostał się do Krakowa i na Zachód. Wówczas w łonie OUN nasilił się antagonizm między dwiema generacjami działaczy. Starszym przewodził Andrij Melnyk, młodszym Bandera, który opowiedział się za walką o niepodległe państwo ukraińskie. Żądał m.in. zmilitaryzowania siatki OUN w Galicji Wschodniej i rozszerzenia jej na środkową i wsch. Ukrainę, rozpoczęcia wojny partyzanckiej z władzą sowiecką; zwalczania grup orientujących się wyłącznie na Niemcy (np. faszyści Dmytro Palijewa). Na początku 1940 roku Bandera utworzył w Krakowie tzw. frakcję rewolucyjną OUN, zwaną OUN-R lub OUN-B. Jednocześnie zgłosił Abwehrze ofertę współpracy, która została przyjęta. OUN-R przygotowywała kadry dla przyszłej armii ukraińskiej i administracji, prowadziła akcję propagandową pod hasłem odbudowy państwa, tworzyła sieć współpracowników w Galicji Wschodniej. W ramach Wehrmachtu powstał oddział specjalny o nazwie „Nachtigall” złożony z banderowców. Wkroczył on 30 czerwca jako pierwsza zwarta jednostka do Lwowa, zajął budynki publiczne, w tym rozgłośnię radiową, która tego dnia nadała Akt Odnowienia Państwa Ukraińskiego (Акт відновлення Української Держави). Bandera wydał dekret o utworzeniu Krajowego Rządu Zachodnich Obwodów Ukrainy pod kierownictwem Jarosława Stećki. Rząd ten miał działać do czasu powołania centralnego rządu w Kijowie. Mimo jednoznacznych akcentów proniemieckich i prohitlerowskich Niemcy deklarację odrzucili. Bandera i jego liczni współpracownicy zostali aresztowani i po odmowie odwołania deklaracji internowani w obozach koncentracyjnych, sam Bandera w Sachsenhausen, gdzie przebywał na specjalnych warunkach do jesieni 1944 roku. Jego dwaj bracia zostali zamordowani przez Niemców w obozie Auschwitz w roku 1942. Ojca Bandery zamęczyło NKWD, dwie siostry były deportowane na Syberię z zakazem powrotu na Ukrainę, trzecia skazana została na 10 lat łagru. Bandera został zwolniony z obozu we wrześniu 1944 roku i wziął udział w konsultacjach towarzyszących formowaniu koalicyjnego Ukraińskiego Komitetu Narodowego (Український Національний Комітет), który ukonstytuował się w marcu 1945 roku w Weimarze. W styczniu 1945 roku Bandera przesłał na Ukrainę list zapowiadający jego powrót i udział w walce z Sowietami. Jednakże Prowid OUN-R uznał, że wódz będzie bardziej przydatny na Zachodzie. Po kapitulacji Trzeciej Rzeszy Bandera zamieszkał w Monachium pod nazwiskiem Stefana Popiela. NKWD nie udało się go odnaleźć. Bandera nie potrafił się pogodzić z ograniczeniem swojej władzy w OUN ani z UHWR, której istnienie było jakąś formą demokratyzacji OUN. Powołał Zagraniczne Formacje OUN. Na tym tle doszło m.in. do konfliktu z Mykołą Łebediem. W 1954 roku od OUN odłączyli się ostatecznie zwolennicy demokratycznych przemian, tworząc OUN za Granicą. Bandera oferował swoją współpracę wywiadom państw zachodnich, w latach 1949–1954 finansował jego organizację wywiad brytyjski, szkoleni przez banderowców agenci byli przerzucani na teren ZSSR. Po Anglikach wspierał Banderę wywiad włoski, a następnie zachodnioniemiecki. Banderowcy nie zaprzestali zwalczania przeciwników politycznych. Niemiecka policja szacowała, że do roku 1960 dokonali oni ok. 100 zabójstw. Bandera został zamordowany w roku 1959 przez agenta KGB, który posłużył się pistoletem rozpylającym cyjanowodór. Zob. też przyp. 5 do listu A. Zielińskiego do Stempowskiego z 22 października 1941 roku.

LIST DO STANISŁAWA PAPROCKIEGO

Stanisław Paprocki

(1895–1976), działacz społeczny i polityczny, w latach 1927–1939 sekretarz generalny Instytutu Badań Spraw Narodowościowych. W piśmie Instytutu „Sprawy Narodowościowe” zamieścił wiele artykułów. Od roku 1935 pełnił funkcję dyrektora Biura Polityki Narodowościowej w Prezydium Rady Ministrów RP. Szczególnie interesował się problemami tzw. Ziem Wschodnich. W czasie wojny przybywał w Londynie. Pozostał na emigracji, był współzałożycielem piłsudczykowskiej Ligi Niepodległości Polski i jej sekretarzem generalnym. Był członkiem Rady Naczelnej Instytutu Wschodniego „Reduta” i administratorem czasopisma Instytutu „The Eastern Quarterly”. Pełnił funkcję wiceprezesa Grupy Polskiej Towarzystwa Polsko-Ukraińskiego w Londynie. Publikował artykuły i broszury na tematy narodowościowe.

W.P. Stanisław Paprocki

w Londynie

Kochany Panie Stanisławie,

Dziękuję serdecznie za list. Ucieszył mnie bardzo, bo dzięki niemu dopiero dowiedziałem się, gdzie Pan jest. Tak byliśmy tu odcięci od wielkich ośrodków emigracyjnych, że o wielu znajomych przebywających za granicą dowiaduję się zaledwie teraz.

Pyta mnie Pan o sprawy ukraińskie i możliwe kierunki rozwoju stosunków polsko-ukraińskich. Bardzo rad jestem temu pytaniu, bo wydawało mi się dotąd, że interesuję się nim sam jeden na całej emigracji.

Jeżeli chodzi o stosunki polityczne polsko-ukraińskie, to wydaje mi się, że zagadnienie takie już w ogóle nie istnieje, chyba że odrodzi się w jakiejś nowej formie między ludnością polską i ukraińską pod okupacją sowiecką. Pan sam wie najlepiej, że od 1918 żadnych określonych stosunków politycznych polsko-ukraińskich nie było z powodu braku do tego jakichkolwiek przesłanek i nawet zainteresowania ze strony polskiej, nie mówiąc o innych przyczynach. Nawet rozmowy i stosunki osobiste ograniczały się do znikomej grupy, nieprzechodzącej być może kilkunastu osób. Na emigracji zainteresowanie tymi sprawami musi być z natury rzeczy jeszcze mniejsze.

W 1943 opowiadał mi prezes berneńskiej organizacji studenckiej, że chcąc nawiązać stosunki z internowanymi studentami polskimi, pojechał do Winterthuru, gdzie istnieje rodzaj uniwersytetu dla internowanych wojskowych. Na zapytanie, co internowani studenci myślą robić po powrocie do Polski, posłyszał odpowiedź, że „na początek dorżniemy Żydów, jacy tam jeszcze się znajdą, a potem weźmiemy się do Ukraińców”. Takie rzeczy słyszałem nieraz i ja. Nie można temu się dziwić. W próżni emigracyjnej instynkty antyspołeczne rozwijają się bez żadnego hamulca, niekontrolowane przez kontakt z rzeczywistością. Trudno nawet wymagać, aby wykolejeńcy i niedobitki mieli być bardziej uspołecznieni niż młodzież uniwersytecka w Polsce niepodległej. Z tego Pan widzi, że do stosunków polsko-ukraińskich na emigracji jest – po stronie polskiej – jeszcze mniej przesłanek, niż ich niegdyś było w kraju.

Największą zresztą groźbą dla naszych Kresów Wschodnich był zawsze brak zainteresowania nimi samych Polaków. Kto wie lepiej od Pana, jak mało nawet wśród Polaków stamtąd pochodzących, było osób znających kresy i mających do nich jakiś stosunek osobisty. Pewien wyjątek stanowią wilnianie i lwowianie stricto sensu, ale tego za mało. Jak niegdyś Polacy pożegnali bez łez Kamieniec i Żytomierz, tak dziś Łuck, Pińsk czy Nowogródek są już zapewne dla nich tylko odległymi pojęciami i niewiążącymi się z żadnym wspomnieniem osobistym. Podczas świąt widziałem wydaną teraz w Londynie mapkę Polski, na której widać kawałek Ukrainy sowieckiej. Czytając ją, może Pan sprawdzić sam, że układający ją Polacy nie wiedzą już dziś nawet, jak się te wszystkie, niegdyś polskie, miasteczka nazywają. Pojęcia polityczne, zainteresowania i gusty Polaków naszego pokolenia nie mieściły w sobie posiadania kresów wschodnich, z którymi nikt właściwie nie wiedział, co począć. Oderwanie ich dziś od Polski jest bardziej kwestią formy niż treści i gdyby Stalin chciał operować pod chloroformem, cała sprawa byłaby już dawno załatwiona. Ludzi zaś wspominających Włodzimierz, Stanisławów lub Lidę publicysta polski traktowałby z pogardą jako ziemian żałobnych po utracie majątków lub urzędników opłakujących posady. Pro praeterito* takie mniej więcej rozważania czytałem nawet w „Wiadomościach Polskich”, łatwo więc wyobrażam je sobie i pro futuro.

Tak więc wydaje mi się, że sprawa stosunków politycznych polsko-ukraińskich jest już raczej wspomnieniem historycznym jak wojny kozackie, bo istotnej aktualności jej w emigracji nie dostrzegam.

Podobnie zresztą rzecz przedstawia się i w emigracji ukraińskiej w Ameryce, gdzie gazety piszą tak, jak gdyby od 1930 czas nie posunął się naprzód.

Tymczasem sprawa ukraińska istnieje nadal, już poza stosunkami polsko-ukraińskimi i wydaje mi się, że – praktycznie rzecz biorąc – tak ją też powinniśmy dziś widzieć. Szwajcarski aspekt jej przedstawia się następująco:

W ostatnich miesiącach pojawiła się tu nowa emigracja ukraińska, licząca na razie około 350 osób, pochodzących przeważnie z Galicji. Są jednak też i naddnieprzańcy. Jedni i drudzy są to młodzi ludzie zbiegli z niemieckich obozów pracy i obozów jenieckich. Większość ich jest tu internowana w obozach dla uchodźców, część jednak otrzymała możność studiowania i znajduje się na wolności.

Po uwolnieniu Francji od okupacji niemieckiej Ukraińcy sowieccy wyjechali stąd przez Francję do Włoch, gdzie znajdują się formacje sowieckie. Zostali więc tylko Galicjanie i dysydenci sowieccy, których liczą około 40.

Jest to jednak tylko forpoczta przyszłej emigracji ukraińskiej. W Bawarii, Saksonii, Austrii, w Bratysławie i Pradze tysiące emigrantów ukraińskich oczekuje chwili, kiedy będą mogli jechać na Zachód. Zimą przejście nielegalne granicy jest bardzo trudne, większa więc fala emigrantów napłynie wiosną. Wśród zgromadzonych w nazwanych wyżej ośrodkach są działacze ukraińscy z Galicji oraz większa część inteligencji ukraińskiej z Polski i Czech, resztki tamtejszych szkół i instytutów naukowych, a wreszcie i grup politycznych. Znajduje się wśród nich np. Wasyl Mudryj, który powinien też interesować nasz rząd ze względu na deklarację złożoną przezeń na ostatnim posiedzeniu Sejmu i na to, że jest dziś jedynym legalnie wybranym przedstawicielem ludności ukraińskiej w Galicji.

W Niemczech liczą na ogół dwa i pół miliona Ukraińców pochodzących z Galicji, Wołynia i Ukrainy Naddnieprzańskiej. Po klęsce Niemiec większość ich będzie musiała wracać do Rosji, która dziś już domaga się ich powrotu (Komisja Golikowa). Kto zresztą im coś innego zaproponuje? Tylko skompromitowani – to jest cała prawie inteligencja – będą za wszelką cenę szukali indywidualnie ocalenia na Zachodzie. Pewna część tych ostatnich będzie zapewne mogła ujść do Szwajcarii.

Stosunek władz niemieckich do Ukraińców uległ w ciągu ostatnich miesięcy dużym zmianom, w Berlinie bowiem założono teraz prawdziwą fabrykę politycznej musztardy po obiedzie. W latach 1941–1944 Niemcy znosili Ukraińców tylko w postaci Ost-Batalionów i formacji roboczych, bez żadnej polityki, bo nawet pomocniczą policję ukraińską na Wołyniu rozstrzelali w 1940^1. Czynniejszych polityków zamknięto w obozach, słowem trzymano się formuły Sałtykowa-Szczedrina: Politique jamais, hourra toujours et puisaïda^2. Dopiero po utracie Galicji Wschodniej wystąpiły nowe tendencje. Melnyk i Bandera zostali wypuszczeni z więzienia i mieszkają dziś w hotelu Esplanada w Berlinie^3. W tymże dawnym stinnesowskim hotelu, zremontowanym z gruba po bombardowaniach, zobaczyć też można A. M. Liwickiego (grupa warszawska petlurowców), Skoropadskiego i wielu dawnych działaczy prometejskich sprowadzonych w 1940–1942 z Paryża. Na początku stycznia 1945 władze niemieckie zażądały utworzenia w Berlinie narodowej rady ukraińskiej jednoczącej wszystkie kierunki i posiadającej następujące prezydium: Paweł Skoropadski, A. M.Liwicki, płk Melnyk i Bandera. Wymienieni działacze być może utworzą nawet istotnie taką radę dla uniknięcia ponownych aresztowań^4. Wiem jednak, że już od roku myśl ich nie szła wcale w kierunku komitetów, ale w kierunku ucieczki do Szwajcarii. Niektórzy z nich obawiają się, aby w razie klęski Niemcy nie wydali ich Sowietom dla osiągnięcia tym sposobem pewnych korzyści personalnych. Wszyscy liczą na to, że uda się im wśród zamętu wyjechać legalnie lub półlegalnie i to też leży w granicach możliwości. Niemcy wiedzą, że Ukraińcy nie mogą dziś przejść do nieprzyjaciela, nie mają w ogóle dokąd iść i co najwyżej mogliby jeszcze indywidualnie ocalić głowy.

Kiedy wiosną Ukraińcy zaczną napływać tu w większej ilości, w stosunku do Galicjan – jako obywateli polskich – powstaną zawiłe problemy opieki społecznej. Nie wiem, jak rząd londyński ustosunkuje się do tej fali uchodźców z Polski, reklamowanych jednocześnie przez Sowiety. Cedować ich Sowietom rząd zapewne nie zechce, opiekowanie się zaś nimi będzie obciążeniem materialnym i politycznym.

W tej sytuacji wydaje mi się, że najpraktyczniej byłoby, aby Ukraińcami, tak galicyjskimi, jak nadnieprzańskimi, zaopiekowali się Ukraińcy amerykańscy, posiadający, zwłaszcza w Kanadzie i Stanach, zamożne organizacje. Opieka ta powinna by mieć charakter czysto charytatywny, niepolityczny, bo inaczej to zrobić się nie da. Niestety Ukraińcy amerykańscy, odcięci od wielu lat od Europy, nie zdają sobie wcale sprawy z istnienia tych problemów i tej sytuacji. Jeździć dziś przez ocean tędy i nazad nie mogą, i ktoś musiałby uświadomić ich o możliwościach i potrzebie tego rodzaju akcji.

Przypuszczam, że nie omylę się wiele, przewidując, że organizmy międzynarodowe, stworzone przez aliantów dla spraw uchodźstwa wojennego, będą miały dużo zmartwienia z nową emigracją ukraińską. Wydać ją na rozstrzelanie Sowietom będzie zapewne pierwszą myślą (realistic view) dygnitarzy zasiadających w tych organizacjach, ale trudną do wykonania; opiekowanie się Ukraińcami na równi z innymi uchodźcami ściągnie na te organizacje gromy Moskwy, oskarżającej aliantów o ukrywanie sowieckich dezerterów, uchylających się od pracy przy odbudowie kraju. W rezultacie więc i organizacje międzynarodowe chętnie zobaczą kiedyś istnienie jakiejś samoczynnej organizacji humanitarnej ukraińskiej, mieszczącej się w ramach pojęć i obyczajów amerykańskich. Wytłumaczenie tego dziś empirykom anglosaskim wymagałoby lat pracy, którą można skierować na produkcyjniejsze tory. Zresztą istnieją tutaj też przedstawiciele rożnych instytucji anglosaskich jak komitet Ligi Narodów do spraw uchodźczych, delegatura YMCA etc., jest specjalny radca od tych spraw w poselstwie amerykańskim. Niczego po nich – prócz masy zapisanego papieru – oczekiwać nie należy, ale w miarę potrzeby i możności im się dużo wyjaśnia i tłumaczy.

Gdyby jakaś instytucja lub osoba polska mogła zdziałać coś w Ameryce w celu oświecenia i zmobilizowania tamtejszych organizacji ukraińskich, zrobiony zostałby duży krok naprzód w kierunku reaktualizacji sprawy ukraińskiej, na zaraz i na później, w sposób nieobciążający rządu naszego w Londynie. Czy Pan widzi jakieś możliwości w tym zakresie? Jakie są instancje i osoby, do których można by się z tym użytecznie zwrócić?

Wdrożenie akcji opiekuńczej ukraińskiej wymaga oczywiście nie tylko mobilizacji środków amerykańskich, ale także stworzenia tu przedstawicielstwa tej akcji przy organizacjach międzynarodowych genewskich. Taka rzecz już tu in nuce** istnieje; jest upoważnione do tego biuro, osoby objeżdżające obozy, regestrującej indagujące przybywających Ukraińców i interweniujące w sprawach tych ostatnich u władz szwajcarskich i w organizacjach międzynarodowych. Z osobami tymi jestem w najlepszym kontakcie. Brak im tylko możności porozumiewania się z Ukraińcami w Ameryce i przy istniejących trudnościach nie jest to łatwe do przeprowadzenia.

Wielu Polakom trzeba by długo tłumaczyć użyteczność opisanych wyżej zabiegów, Panu o tym pisać nie potrzebuję. Zagłada całej inteligencji ukraińskiej nie posunie sprawy polskiej, owszem izoluje Polaków wraz z garstką Serbów jako jedynych trouble-fête*** w chórze alianckich jubilacji.

Według mego zdania trzeba się także liczyć z możliwością mniej pomyślnej ewolucji stosunków politycznych na naszym pograniczu wschodnim. Nacjonalizm nie ma dziś daru oświecania ludów i musimy liczyć się z tym, że nacjonaliści litewscy i ukraińscy, którzy dotąd nie widzieli nic poza kwestią wileńską^5 i „za San Lachy”6 nie są w nieunikniony sposób naszymi przyszłymi aliantami pod okupacją sowiecką, Stalin przyniósł im przecież Wilno i Lwów, wytępił tam Polaków i zrealizował to, co przez 25 lat było jedyną myślą półinteligentnej masy fanatycznych nacjonalistów. Kiedy znikną resztki inteligencji tych krajów, znikną ich aspiracje niepodległościowe, a zbałamucona nacjonalizmem półinteligencja znajdzie w sobie mnóstwo cech wspólnych z taką półinteligencją sowiecką i łatwo, być może, wciągnie się w orientację moskiewską. Rozmawiając z tut. emigrantami kowieńskimi i adherentami Konowalca, którzy dziś trzymają się Polaków jako ostatniej deski ratunku (straszne położenie), nieraz pytam się w myśli, ilu z nich za rok przejdzie na orientację sowiecką. Wówczas uświadamiam sobie najlepiej wagę, jaką ma ocalenie resztek inteligencji tych krajów. W zakończeniu chciałbym dodać małą poprawkę do tego, co w Londynie wiadomo o sytuacji w Galicji Wschodniej.

Z gromadzonych tam wiadomości wynika, że poza większymi miastami ludność polska została tam prawie zupełnie wytępiona przez t.z. bandy ukraińskie, palące polskie wsie i mordujące Polaków rozproszonych. Takie same wiadomości miałem zresztą prywatnie przez Węgry w odniesieniu do sytuacji w Stanisławowskiem. Od jesieni 1942 Polacy wyjeżdżali stamtąd masowo na Zachód i kto nie wyjechał, padał ofiarą „band”7.

Ostatnio jednak miałem sposobność rozmawiania z Ukraińcami z Galicji Wschodniej i dowiedziałem się, że opuścili kraj dla tych samych przyczyn co Polacy, uchodząc przed tymiż bandami, które u ludności ukraińskiej mają taką samą reputację co u ludności polskiej. Z relacji uchodźców ukraińskich wynika, że „bandy” paliły głównie wsie ukraińskie, bo ta część ich działalności jest oczywiście Ukraińcom najlepiej znana. Bandy tworzyli dezerterzy wszystkich narodowości, jeńcy, zbiegowie z więzień i obozów, ludzie uchodzący od poborów wszelkiego typu itd., itd. Jest to niejako Ost-Maquis^8, które wyparowało Niemców ze wsi, ale zrobiło tę wieś niemożliwą dla całej spokojniejszej części ludności miejscowej, obecnie zaś zatruwa życie władz sowieckich. Podobne rzeczy widziano w Sabaudii opanowanej przez miejscowe maquis; te same zjawiska w Galicji musiały być podniesione do trzeciej potęgi, jak i wszystkie inne produkty uboczne wojny i okupacji niemieckiej. Zresztą kto widział stosunki wewnętrzne na Ukrainie pod różnymi okupacjami w 1917–21, ten może łatwo wyobrazić sobie sytuację w 1942–1944.

Bardzo jestem rad, kochany Panie Stanisławie, zapoczątkowaniu naszej korespondencji i bardzo będę Panu wdzięczny za wiadomość, co Pan myśli o poruszonych tutaj zagadnieniach ogólnych i praktycznych. Najserdeczniejsze pozdrowienia łączy szczerze oddany

Jerzy Stempowski

Bern, 3 lutego 1945

Adres: Thunstr. 29, MURI (Berne)

1       W istocie Niemcy traktowali Ukraińców wyłącznie instrumentalnie, nie tając nawet, że żadne ich aspiracje państwowe i niepodległościowe nie będą tolerowane. Ukraina pod okupacją niemiecką stała się terenem bezwzględnej eksploatacji gospodarczej, a Ukraińcy podzielili los innych narodów słowiańskich, skazanych na rolę niewolników. Niemniej w Małopolsce i na Lubelszczyźnie przez całą okupację położenie ludności ukraińskiej było nieco lepsze niż ludności polskiej (gospodarka, szkolnictwo). Działał oficjalnie Ukraiński Komitet Centralny w Krakowie, będący przedstawicielstwem społecznym Ukraińców zamieszkałych w Generalnym Gubernatorstwie wobec władz okupacyjnych. O represjach wobec ukraińskiej policji pomocniczej nic nie wiadomo. Wzięła ona udział w wymordowaniu ludności żydowskiej Wołynia i Galicji Wschodniej, a w roku 1943 przyłączyła się do Ukraińskiej Powstańczej Armii.

2       Politique jamais... – (fr./ros.) Polityka – nigdy, zawsze hurra, a potem hajda. Michaił Sałtykow-Szczedrin (1826–1889), prozaik rosyjski, satyryk i publicysta. Należał do ulubionych i najczęściej cytowanych przez Stempowskiego pisarzy.

3       Zwolnienie przywódców nacjonalistycznych było wynikiem zmiany niemieckiej polityki w obliczu klęsk na froncie wschodnim. Stepan Bandera, uwięziony we wrześniu 1941 roku w obozie w Sachsenhausen, został zwolniony w połowie września 1944 roku. Andrij Melnyk został internowany w Sachsenhausen na początku 1944 roku, a zwolniony w połowie października 1944 roku.

4       Przystąpiono do rozmów na temat sformowania nowych jednostek ukraińskich w ramach SS oraz utworzenia politycznego przedstawicielstwa Ukraińców. Tym samym w ostatniej fazie wojny, w przeddzień klęski Trzeciej Rzeszy nacjonaliści zdecydowali się na pogłębienie kolaboracji z Niemcami. Mediatorem został Melnyk, ale nie był w stanie dojść do porozumienia z Banderą. Zgodzono się na Andrija Liwyćkego, byłego prezydenta URL. Ten z kolei zaproponował jako mediatora i ewentualnego szefa ukraińskiego przedstawicielstwa gen. Pawło Szandruka, byłego generała ukraińskiego, płk. dypl. Wojska Polskiego. Jak pisał Torzecki, Szandruk uchodził za zdolnego oficera o osobistej odwadze, który w przeszłości miał nawet własne zdanie wobec Niemców. Powierzono mu rozmowy z Niemcami i mediację w środowisku nacjonalistów. Pod wpływem Liwyćkiego zgodził się na kolaborację z hitlerowcami. Dążył do tego, aby Ukraińcy stali się prawnymi sojusznikami Trzeciej Rzeszy. Liwyćkyj i Szandruk sądzili, że po upadku Trzeciej Rzeszy walczące jednostki ukraińskie, które pozostaną na terenie Niemiec, nie będą traktowane przez nową władzę niemiecką jako bezpaństwowcy, których można usunąć z kraju. Liczyli na nowy, korzystny moment, kiedy znów będą mogli walczyć przeciwko Sowietom o niepodległe państwo ukraińskie. W rezultacie negocjacji Szandruk uzyskał stopień niemieckiego generała i dostał zgodę na utworzenie Ukraińskiej Armii Narodowej (Українська Національна Армія), której został naczelnym dowódcą. Otrzymał również nominalne dowództwo 1 ukraińskiej dywizji „Hałyczyna” (odtworzonej 14 Dywizji Waffen SS Galizien). Rozpoczęto formowanie drugiej dywizji. Dzięki poparciu Arlta, Bergera i Wächtera ukraińscy nacjonaliści uzyskali od Rosenberga w końcu lutego 1945 roku zezwolenie na utworzenie Ukraińskiego Komitetu Narodowego (Український Національний Комітет). Został on uznany przez niemieckie Ministerstwo Spraw Zagranicznych 15 marca 1945 roku. Stwierdzono, że UKN jest jedynym przedstawicielstwem narodu ukraińskiego przy rządzie Rzeszy. UKN będzie decydował o przyszłości Ukrainy, Ukraińska Armia Narodowa jest odrębną jednostką sojuszniczą przy armii niemieckiej. Wbrew temu, co pisze Stempowski, nacjonaliści ukraińscy nie pertraktowali z Niemcami pod groźbą uwięzienia. Byli przekonani, że porozumienie przyniesie im realne korzyści. Uważali, że mocarstwa po wojnie będą musiały liczyć się z ich celami i nie będą mogły (podobnie i Niemcy) traktować ich jako bezpaństwowych emigrantów, o których azyl nikt nie będzie się troszczył. W skład prezydium UKN weszli: gen. Pawło Szandruk, Wołodymyr Kubijowycz, adwokat Aleksander Semenenko (przedstawiciel Wschodniej Ukrainy) oraz inż. Petro Tereszczenko – generalny sekretarz. Siedzibą UKN był Weimar. Od 30 marca ukazywał się dziennik „Ukrainśkyj Szljach”.

5       Tzn. oderwania Wilna od Polski i uczynienia zeń stolicy państwa litewskiego.

6       Hasło towarzyszące nacjonalistom ukraińskim od XIX wieku. San uważali oni za zachodnią granicę etnograficzną Ukrainy.

7       Program OUN-B (banderowców) zapowiadał wysiedlenie ludności polskiej z Wołynia i Galicji Wschodniej, aby jej obecność nie stanowiła argumentu w powojennym ustalaniu granic państwowych. Eksterminacja Polaków na Wołyniu była zapewne lokalną inicjatywą. W lutym 1943 roku miał miejsce pierwszy atak: oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii wymordował wszystkich mieszkańców (ponad 150 osób) wsi Parośla w powiecie sarneńskim. Decyzja o podjęciu eksterminacji ludności polskiej na Wołyniu zapadła zapewne w gronie trzech organizatorów i dowódców UPA: prowidnyka OUN-B Wołynia i Polesia Dmytra Klaczkiwśkiego (Дмитро Клячківський), Iwana Łytwynczuka (Іван Литвинчук) i Wasyla Iwachiwa (Василь Івахів). Akcja była dobrze przygotowana i zaplanowana. Prócz UPA w eksterminacji brali udział dezerterzy z Ukraińskiej Policji Pomocniczej, Samoobronni Kuszczowi Widdiły (oddziały samoobrony wiejskiej) i Służba Bezpeky OUN-B, Служба безпеки ОУН (б). Klaczkiwśki wydał w połowie 1943 roku oddziałom UPA zalecenia likwidacji Polaków mężczyzn w wieku 16–60 lat. Niemniej akcja objęła całą ludność bez różnicy wieku i płci. Łytwynczuk wykazał się szczególną zajadłością w mordowaniu ludności cywilnej, dowodził m.in. napadem na Lipniki (ok. 180 ofiar) i na Janową Dolinę, gdzie w kwietniu 1943 roku oddział UPA wymordował ok. 600 Polaków. Okrucieństwem wyróżnił się też Petro Olijnyk (Петро Олійник), dowódca Okręgu Wojskowego UPA „Bohun”. Kulminacja ludobójstwa miała miejsce w lipcu 1943 roku, kiedy zaatakowano ponad 500 polskich wsi i osad. Tylko 11 lipca oddziały UPA napadły na 99 polskich miejscowości. Wsie po wymordowaniu ludności były palone, by uniemożliwić ponowne zasiedlenie. W rabowaniu dobytku uczestniczyli często okoliczni chłopi ukraińscy. Niszczono też kościoły katolickie i inne obiekty kultury. Druga fala przyszła w końcu sierpnia, kiedy dokonano napadów na 300 miejscowości. Kolejne uderzenie miało miejsce w okresie Bożego Narodzenia 1943 roku i w styczniu 1944. Ryszard Torzecki szacuje liczbę ofiar polskiej ludności cywilnej na 30–40 tys. osób, Tymothy Snyder na 40 tys. Wyższe straty podają: Władysław i Ewa Siemaszkowie – 50–60 tys., podobnie Grzegorz Motyka. Polacy zorganizowali samoobronę, ale akcja ta była spóźniona i nieadekwatna do skali zagrożenia (dowództwo AK rozpoczęło mobilizację oddziałów partyzanckich na Wołyniu dopiero w styczniu 1944 roku w obliczu nadejścia Armii Czerwonej). W polskich akcjach odwetowych na Wołyniu zginęło ok. 2–3 tysięcy Ukraińców (według Grzegorza Motyki).

Powtórzenie czystek etnicznych w Galicji Wschodniej, analogicznych do akcji na Wołyniu, rozważano na III Zjeździe OUN-R w sierpniu 1943 roku. Decyzje o rozpoczęciu eksterminacji zapadły w grudniu 1943 roku. Najpóźniej w marcu 1944 roku Główne Dowództwo UPA wydało rozkaz wypędzania od kwietnia Polaków z Galicji Wschodniej pod groźbą śmierci. W razie pozostania Polaków na miejscu – mężczyzn miano zabijać, a chaty i majątek palić. Jednak oddziały UPA mordowały także kobiety i dzieci. Masakry były z reguły poprzedzone zastraszaniem i wezwaniami do opuszczenia siedzib pod groźbą śmierci. Pod względem bestialstwa masakry w Galicji Wschodniej nie ustępowały tym wołyńskim. Polacy na ogół ograniczali się do obrony, ale napadano też na Ukraińców. Kedyw lwowski dokonał akcji odwetowych, m.in. w Chlebowicach Świrskich, gdzie spalono 12 ukraińskich gospodarstw, zastrzelono 60 mieszkańców, w tym księdza greckokatolickiego. W sumie w akcjach odwetowych zginęło kilka tysięcy Ukraińców. Ochrona ludności polskiej przez oddziały AK była niedostateczna, siły oszczędzano do walki z Niemcami i konfrontacji z Sowietami. Napady na polskie i mieszane polsko-ukraińskie wsie nie ustały nawet po zajęciu Galicji Wschodniej przez Armię Czerwoną. Sowieci nie tolerowali samoobrony, co skłaniało Polaków do wstępowania do tzw. Istriebitielnych Batalionów (ros. истребительные батальоны, bataliony niszczycielskie) pomocniczych formacji paramilitarnych w ramach NKWD. W IB znalazło się ponad 20 tys. Polaków. Wiosną 1945 roku nastąpiły masowe wysiedlenia ludności polskiej, co zahamowało czystki etniczne. Do końca 1945 roku Galicję Wschodnią opuściło ok. 800 tys. Polaków, pozostało 150–250 tys. Szacunki liczby ofiar dokonane przez historyków znacznie się różnią. Grzegorz Hryciuk pisze o 20–25 tys., Ryszard Torzecki o 30–40 tys., natomiast Ewa Siemaszko podaje liczbę 70 tys. (50 100 ofiar udokumentowanych, a 20 283 ofiary znane z nazwiska).

8       Maquis – (fr.) nazwa nadana partyzantom antyniemieckim we Francji. Maquis to makia, krzewy i niskie drzewa dające na Południu schronienie partyzantom. Ost – (niem.) wschodni. Stempowski nie był świadomy głównej roli nacjonalistów z UPA w czystkach etnicznych na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Pomija też fakt, że regiony te były terenem walk oddziałów UPA i AK.

* Pro praeterito – (łac.) dla przeszłości. Pro futuro – (łac.) dla przyszłości.

** in nuce – (łac.) w skorupce orzecha, w zalążku.

*** trouble-fête – (fr.) osoba, która zakłóca innym świętowanie, psuje radosny nastrój.

LIST DO ADAMA TARNOWSKIEGO

Adam Tarnowski

(1892–1956), dyplomata. W czasie wojny przebywał w Londynie. W roku 1941 był sekretarzem generalnym MSZ. Należał do przeciwników układu Sikorski–Majski. Następnie pełnił funkcję posła RP przy emigracyjnym rządzie Czechosłowacji. W latach 1944–1949 był ministrem spraw zagranicznych polskiego rządu na wychodźstwie. Był współzałożycielem Instytutu Badań Spraw Międzynarodowych w Londynie. Stempowski mógł znać Tarnowskiego z okresu swojej pracy w MSZ, a także z wolnomularskiej loży „Kopernik”, której obydwaj byli członkami.

Muri/Berne, 9 lutego 1947

Thunstr. 29

Szanowny i drogi panie Ministrze,

Najserdeczniej dziękuję za list, który mi wiele spraw wyjaśnił. Kontakt listowy z Panem jest dla mnie niezmiernie cenny i będzie mi coraz bardziej potrzebny. Oddawca niniejszego listu, p. Mieczysław Zaleski, o tym bliżej opowie.

Tymczasem ciągnę dalej moja kronikę spraw ukraińskich i wschodnio-europejskich.

I.

W wewnętrznym układzie politycznym emigracji ukraińskiej nastąpiły w ostatnich miesiącach zmiany, które pociągnęły za sobą osłabienie grupy UNR (A. M. Liwicki).

Bieg tej ewolucji był następujący:

Przed rokiem oceniano siły poszczególnych ugrupowań na emigracji mniej więcej tak: UHWR 70% (w czym OUN 10%), UNR^1 – 20%, adherenci Skoropadskiego i resztki i innych grup – 10%. W obliczeniach tych powołano się między innymi na wybory rady obozowej w Berchtesgaden, gdzie znajdował się główny ośrodek hetmańców. Na 25 mandatów otrzymali: UHWR – 12, UNR – 8, hetmańcy – 5. Z cyfr tych wynika, że OUN – grupa nacjonalistów odpowiadająca mniej więcej naszemu ONR – stanowi w UHWR ważny czynnik organizacyjny, niemający jednak za sobą liczby i nierozstrzygający o obliczu politycznym grupy. Słyszałem wielokrotnie o konfliktach wewnętrznych między OUN i władzami UHWR, zarzucającymi dawnej organizacji bojowej metody mało demokratyczne.

W czasie mego pobytu w Niemczech (listopad 1945) między UNR i UHWR istniały żywe stosunki. Mówiono o wyłonieniu wspólnej reprezentacji, za którą właściwe ugrupowania i ich władze miały zniknąć dla świata zewnętrznego. Rozmowy na te tematy toczyły się w obu ugrupowaniach, w UHWR jednak – jako środowisku bardziej aktywnym – projekty miały bardziej konkretny charakter. W niedługim czasie spodziewano się spotkania między władzami obu grup.

W ciągu 1946 stosunki między UNR i UHWR uległy pewnemu pogorszeniu. W kołach UNR widziano wciąż źle rolę OUN w łonie UHWR. W kilku miejscach przyszło do incydentów między młodzieżą obu grup.

Latem 1946 przedstawiciele UHWR pojawili się w Paryżu, w Belgii, Holandii itd. Aleksander Szulgin, przedstawiciel paryski UNR i zwolennik ścisłej współpracy obu grup, złożył konferencji pokojowej obradującej wówczas w Paryżu memoriał podpisany wspólnie przez UNR i UHWR. Wspólny podpis implikujący uznanie UNR przez UHWR – która, jak wiadomo, nie ma pretensji do tworzenia rządu emigracyjnego – miał być pierwszym krokiem do współpracy obu grup na forum externum.

Memoriał ten został publicznie zdezawuowany przez A.M. Liwickiego w biuletynie prasowym UNR. Krok ten pociągnął za sobą nieprzewidziane następstwa.

W listopadzie 1946 Aleksander Szulgin wyjechał do Niemiec odwiedzając główne ośrodki UNR i UHWR w nadziei przyprowadzenia do porozumienia obu grup i wyłonienia wspólnego programu i reprezentacji. Usiłowania Szulgina znalazły duży oddźwięk w UHWR, wśród osobistości niezwiązanych z nią organizacyjnie, jak np. Wasyl Mudryj, a wreszcie i u znacznej części zwolenników UNR. A.M. Liwicki odmówił jednak współpracy z UHWR. W wyniku tych rozmów Aleksander Szulgin ustąpił z rządu UNR, a z nim razem oddzielili się od Liwickiego gen. Szandruk^2, prof. Smal-Stocki, Arsen Szumowski i inni. Dokoła A.M. Liwickiego pozostali dii minores*, osoby oddane mu, ale mniejszego autoramentu, po których nie można się spodziewać większej inicjatywy politycznej.

Głównym wynikiem tych wypadków jest znaczne osłabienie ośrodka UNR. Rozważane są możliwości utworzenia ugrupowania nowego, które obejmowałoby UNR bez Litwackiego, UHWR – ewentualnie bez OUN – i znaczną część ugrupowań i osobistości pośrednich. Grupa taka, nawet pozbawiona skrzydeł skrajnych, obejmowałaby jeszcze znaczną większość emigracji, posiadając znaczną siłę przyciągania ze względu na nieobecność w niej osób, dookoła których powstały ostatnio najbardziej drażniące konflikty.

II.

W ostatnim liście wzmiankuje Pan pewnego rodzaju konkurencję między Intermarium i ABN (Antybolsz. Blok Nar.) Twórcą i głównym promotorem tego ostatniego jest towarzysz Bandery z rozłamu 1941, imieniem Stećko. W swej obecnej formie twór ten nie posiada większego znaczenia.

Wydaje mi się, że sprawy Intermarium i UHWR zazębiają się o siebie głęboko i istotnie nie tylko w formie konkurencji inicjatywy polskiej i ABN.

Utrzymując tu od 1942 stosunki z przedstawicielami wszystkich niemal emigracji wschodnio-europejskich, miałem sposobność niejednokrotnie rozmawiać o Intermarium i ABN. Z rozmów tych widzę, że kluczem do powodzenia Intermarium są stosunki polsko-ukraińskie.

Dopóki nie ma nie tylko porozumienia, ale nawet kontaktów polsko-ukraińskich, tak długo u Węgrów, Jugosłowian, Rumunów itd. Intermarium nie może budzić żadnego zainteresowania. Mając w programie niepodległość Ukrainy, Intermarium jest skrajną pozycją antyrosyjską. Podpisujący się pod tym programem wyklucza z góry wszelką ugodę z Rosją obecną i przyszłą. Wielu jest emigrantów, którzy nie widzą obecnie możliwości ugody z Rosją, zajmowanie jednak otwarcie takiego stanowiska jest dziś w ogóle niewygodne. Najniewygodniej zaś jest robić to via Intermarium. Droga ta wywołuje następujące obiekcje:

Proklamując niepodległość Ukrainy, należałoby zapewnić sobie przynajmniej współdziałanie Ukraińców w tym programie lub jakiś użyteczny z nimi kontakt. Intermarium, jako inicjatywa polska, nie przynosi żadnego aportu tego rodzaju. Dlatego wielu sądzi, że lepiej jest proklamować niepodległość Ukrainy z Ukraińcami niż z Polakami. Jest to zresztą tym łatwiejsze, że UHWR jest grupą aktywniejszą od Intermarium i posiada wśród emigrantów wschodnio-europejskich rozległe stosunki.

Wielu zastanawia się, w jakiej mierze Polacy są szczerzy, zapraszając do udziału w akcji międzymorskiej. Dla strony polskiej jest oczywiście wygodne, aby Rosja posiadała jak najwięcej wrogów nieprzejednanych. Ilu jednak Polaków zajmuje tak bezkompromisowe stanowisko? Przedstawiciele najbardziej wpływowych na emigracji stronnictw nie tylko nie angażują się w program Intermarium, ale otwarcie rozważają możliwości ugody z Rosją dzisiejszą lub przyszłą.

Inni sądzą, że Polacy mają najmniej danych do wymyślenia jakiejś dobrej recepty dla obszaru międzymorskiego, skoro nie znaleźli jej dla najbliżej ich obchodzącej części tego zagadnienia ogólnego, mianowicie dla stosunków z Ukraińcami.

Inni wreszcie myślą, że w obecnym stanie stosunków polsko-ukraińskich program Intermarium jest największą utopią, bo w razie upadku Sowietów i odzyskania wolności przez ludy Wschodniej Europy pierwszym skutkiem tego stanu rzeczy byłaby nowa wojna polsko-ukraińska i ruina wszystkich programów międzymorskich.

Na pytania te trudno jest dać jakąś przekonywającą odpowiedź, zwłaszcza że wątpliwości tego rodzaju nurtują także Bałtów, którzy – po Ukraińcach – Polskę najlepiej znają.

Wśród emigrantów wschodnio-europejskich nie znalazłem nigdzie osób niemających przeciw Intermarium mniejszych lub większych zastrzeżeń. Być może program jego mógłby łatwiej znaleźć zwolenników wśród młodzieży, ale propaganda w tych kołach wymagałaby znacznych zachodów, przede wszystkim zaś program Intermarium musiałby znaleźć jakichś wybitnych zwolenników wśród młodzieży polskiej, co też nie przyszłoby łatwo.

Aby popchnąć akcję międzymorską naprzód, wypadałoby może zastanowić się, czy Intermarium jako grupa autonomiczna nie potrafiłaby na własną rękę wejść w jakiś kontakt z UHWR i stworzyć z nią na swój użytek jakiś modus vivendi i drogę wyjścia z obecnego impasu.

III.

Ponieważ pokój obecny jest zbrojny, armie posiadają kredyty i obowiązek przygotowywania się do zbrojnego konfliktu. Jako część składowa tych przygotowań sprawy ukraińskie nabierają coraz większej aktualności.

Doświadczenia Ludendorffa, Denikina, korpusu ekspedycyjnego francuskiego, Piłsudskiego i ostatnie doświadczenia Hitlera dowodzą, że żadna armia operująca na terytorium Unii Sowieckiej nie może pominąć w swych rachubach czynnika ukraińskiego ani wojować jednocześnie z armią sowiecką i partyzantami ukraińskimi. Dokumentacja sztabu niemieckiego ma być pod tym względem szczególnie przekonywająca.

Dla tej przyczyny służba polityczna i informacyjna armii amerykańskiej – o angielskiej nic nie wiem – wzięła się do systematycznego badania spraw ukraińskich. W początkowej fazie pogromcy Niemiec wyobrażali sobie, że potrafią nawiązać użyteczne stosunki w samej zonie wpływów sowieckich. W poczynaniach tych Amerykanie zatrudniali wielu Polaków. Usiłowania te zakończyły się niepowodzeniem. Oficerowie amerykańscy spotkali się wszędzie z bardzo czynnym oporem sowieckim. Doświadczenia roku ub. były tak bolesne, że taktyka penetracji bezpośredniej wydaje się dziś zbankrutowana.

Anglicy i Amerykanie przypominają pierwszych bolszewików w tym sensie, że gdziekolwiek wejdą, opaskudzą wszystko tak, że sami tam potem nie mogą wytrzymać. Tak jest w Niemczech, tak też jest w zonie wpływów sowieckich.

Wobec tej ewolucji spodziewam się wytworzenia najlepszej koniunktury dla UHWR i znacznego rozwoju jej stosunków z Zachodem, a przynajmniej z Far West. Pierwsze oznaki tej koniunktury są już widoczne. Ze względu na różne zazębienia moich stosunków osobistych przypuszczam, że wiele rzeczy wesołych będzie miało miejsce w mojej obecności i że z obu stron różne osoby będą rozmawiały ze mną na te i pokrewne tematy, i że nie zawsze będę się mógł od tych rozmów uchylić.

Nie wiem, czy będę mógł z tej okazji oddać jakąś usługę naszym sprawom. Chciałbym przynajmniej uniknąć zrobienia jakiegoś faux pas, o co bardzo łatwo przy mojej małej znajomości obecnych stosunków polsko-amerykańskich. Dlatego chciałbym prosić, aby Pan był łaskaw – o ile Pan uważa to za stosowne – dać mi ustnie przez p. Zaleskiego czy inną drogą wskazówki, jakiej linii mam się trzymać w tych kontaktach, zwłaszcza z Ameryką. P. Zaleski sam będzie miał pytania z tego zakresu, będzie więc mógł mnie przy okazji poinformować.

Najserdeczniejsze pozdrowienia i wyrazy szacunku łączy szczerze oddany

Jerzy Stempowski

1       Tj. URL, Ukraińskiej Republiki Ludowej.

2       Pawło Szandruk, Павло Шандрук (1889–1979), generał armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, ppłk dypl. Wojska Polskiego, dowódca 1 UNA w Niemczech, członek NTSz. Urodził się w powiecie krzemienieckim. Uczestniczył w I wojnie światowej jako oficer armii carskiej. W latach 1917–1920 służył w armii URL. Po wojnie polsko-bolszewickiej zamieszkał w Polsce. Współredagował ukraińskie wojskowe pismo historyczne „Tabor” i współpracował z Wojskowym Biurem Historycznym i Wojskowym Instytutem Naukowo-Wydawniczym, brał udział w opracowaniu Polskiej Encyklopedii Wojskowej (1934). Nawiązał bliskie kontakty z gen. Julianem Stachiewiczem. Był oficerem kontraktowym WP. Ukończył Akademię Wojskową w 1938 r. (w randze ppłk.). Brał udział w kampanii wrześniowej. Wyróżnił się w bojach 29 Brygady Piechoty, zwłaszcza w bitwie pod Łabuniami, kiedy zastępując chorego dowódcę (23 września 1939 r.) na szosie Zamość–Hrubieszów osłaniał tyły cofającej się grupy gen. Przedrzymirskiego. Wyprowadził brygadę z zasadzki i zadał Niemcom duże straty. Ranny, dostał się do niewoli niemieckiej. Został uwolniony na interwencję A. Liwićkiego. Dwukrotnie aresztowany przez Gestapo. Musiał współpracować jako doradca w sformowanym przez Abwehrę batalionie „Roland”. Po miesiącu, rozpoznawszy prawdziwe intencje Niemców, na własne żądanie wrócił do GG. Zamieszkał w Skierniewicach, gdzie był kierownikiem kina. Zatrudniał Polaków tropionych przez Gestapo. Nie brał czynnego udziału w polityce. W listopadzie 1944 r., po rozmowach z A. Liwićkim wezwany do Berlina w celu przejęcia prac nad tworzeniem Ukraińskiej Narodowej Armii (Українська Національна Армія). Został nominalnym dowódcą 1 ukraińskiej dywizji „Hałyczyna”. W 1945 roku został za zgodą wszystkich ugrupowań przewodniczącym Ukraińskiego Komitetu Narodowego (Український Національний Комітет). Do 1949 r. przebywał w Niemczech, później w Stanach Zjednoczonych, gdzie zmarł. Napisał wspomnienia Arms of Valor (New York 1959). Po polsku apologię swojej armii Szandruk opublikował u Jerzego Giedroycia w „Kulturze”: Historyczna prawda o Ukraińskiej Armii Narodowej. „Kultura” 1965, nr 6. Po wojnie za kampanię wrześniową został odznaczony przez emigracyjnego prezydenta, Augusta Zaleskiego krzyżem srebrnym Orderu Virtuti Militari. Zob. A. Grzywacz, A. Jończyk, Wojenne losy gen. Pawło Szandruka. „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 134.

* dii minores – (łac.) bogowie mniejsi, spoza dwunastu zamieszkujących Olimp, tu: politycy drugorzędni.

LIST DO ZYGMUNTA HAUPTA

Zygmunt Haupt

(1907–1975), pisarz, malarz i architekt. Wydał dwa zbiory opowiadań. Za pierwszy z nich (Pierścień z papieru, Instytut Literacki, Paryż 1963) otrzymał nagrodę „Kultury”.

Istnieją dwie wersje publikowanego listu: pierwsza datowana 10 stycznia l966 roku znajduje się w archiwum pisarza w Burgerbibliothek w Bernie, druga – z 11 stycznia – wysłana została do adresata, który ogłosił ją w kwietniowym zeszycie „Kultury” w roku 1972. Publikowany list pochodzi z archiwum. Posługując się listem z „Kultury” poprawiono omyłki.

10.1.[19]66

Jerzy Stempowski

Nydeggasse 17

Berne

Szanowny i drogi Panie,

Kiedy nachodzi mnie melancholia lub jakaś nudna choroba, zamykam oczy, wybieram sobie jakiś dobry płaj i idę nim w myśli powolutku, zatrzymując się na zakosach ścieżki, koło drzew i kęp trawy, które mogę sobie przypomnieć. Ostatnio, z okazji zaburzeń nerwowo-mózgowych, poszedłem tak granią z Delatyna przez Rokietę i Hordję aż do Kosmackiej Łysiny. Zależnie od ilości znaków zachowanych w pamięci podróż taka trwa dłużej lub krócej, czasami aż do 6 godzin. Kiedy otwieram oczy, znów czuję się żwawy. Ciężar lat i klęsk spada mi z ramion. Moje ulubione wędrówki prowadzą z Burkutu przez Budyjowską i Czywczyn na Popadię albo przez Łukawicę i Babę Łudową do Szykmanów. Znam i inne mało używane dziś szlaki: z Odessy do Chadżybejskiego Limanu przez słony step z rdzawymi oparzeliskami obrzeżonymi kryształami soli; ze Żwańca do Chocimia z przeprawą przez Dniestr „z Lacczyny na Tureczczynu”, jak mówią przewoźnicy, albo z Baru do opisanej w Beniowskim Ladawy. Ta ostatnia podróż wymaga w istocie dwóch dni, ale znaki przydrożne przerzedziły się z czasem w mojej pamięci i wystarcza ich zaledwie na dwie godziny. Żadne jednak z tych imaginacyjnych wędrówek nie mają równie wybitnej siły leczniczej jak peregrynacje po Karpatach Wschodnich. *Ostatnia moja wędrówka, 20–24 października 1939, szła przez Bohdan-Łuhy na Gutin Tomnatyk, stamtąd zaś południowym stokiem Czarnohory do Pietrosa i połoniny Szazul z zejściem leśnym na Burkut-Kwasy nad Cisą. Pamiętam na niej każdy niemal szczegół, ale ta trasa nie ma leczniczych właściwości; szedłem nią w gorączce, sam jeden, głównie nocami przy pełni księżyca, czepiając się uciekającego życia, bo miałem zapalenie płuc*.

Z nizinnej części Galicji Wschodniej nie ma wspomnień układających się w trasy ciągłe, nadające się do wędrówek w pamięci. Muszę tu uciekać do Pańskich opowiadań mających również lecznicze własności. Zastanawiałem się nad tym, czy Pan również odbywa wędrówki w pamięci, czy też, mając wyobraźnię malarską, statyczną, wywołuje Pan oddzielne obrazy.

Magię tę znał Petrarka. Dokądkolwiek przyjeżdżał, opisywał miejsce pobytu z dokładnością szkicu topograficznego. W jego łacińskich listach są dziesiątki takich opisów. Jeden z nich dotyczy wycieczki na Mont Ventoux, który w XIV wieku był niedostępnym szczytem, mimo że liczy tylko 1900 m. Z racji tej wycieczki Petrarka uchodzi za pierwszego alpinistę, który wchodził na góry bez potrzeby, dla samej rozrywki.

Literatura obecna jest czysto omfaloskopiczna^1, brak jej wizji świata zewnętrznego. Dostojewski, który tyle jeździł koleją, nie wspomina nigdzie, aby widział coś z okna wagonu. Szum drzew pod deszczem słyszy u niego tylko Swidrygajłow nocą przed samobójstwem. Przez pół wieku Dostojewski był ulubioną lekturą elity europejskiej i od niego zaczęła się epoka omfaloskopii w literaturze Zachodu.

Zabieram się właśnie do czytania Mémoire sur les perceptions obscures Maine de Birana^2, aby zobaczyć, jak wyglądały początki introspekcji systematycznej. Rzecz osobliwa: zaczęło się to w czasach Napoleona.

Ustawiona w tej perspektywie Pańska książka jest punktem zwrotnym w literaturze współczesnej, ponownym odkryciem magii Petrarki. Pan jest bardziej impresjonistyczny, Petrarka bardziej linearny, ale natura obu magii jest pokrewna. Myślałem o Panu w okresie świątecznym, ale teraz dopiero mogę przesłać Panu najserdeczniejsze życzenia i wyrazy przyjaźni, szczerze oddany

Jerzy Stempowski

1       Zob. uwagi na temat sztuki omfaloskopicznej w szkicu Po powodzi w: Eseje dla Kassandry. Instytut Literacki, Paryż 1961.

2       Maine de Biran (1766–1824), polityk i filozof; prekursor francuskiego spirytualizmu. „Pierwszym – pisał eseista o francuskim filozofie w liście do Gustawa Herlinga-Grudzińskiego – kto zwrócił uwagę na niejasne sensacje dochodzące do naszej świadomości z głębi organizmu, był Maine de Biran w swym Rapport sur les perceptions obscures. Bergson rozwinął stąd swą teorię o t z. données immediates de la conscience. Stąd wyszła psychologia głębinowa traktująca o poczuciu lęku i niezadowolenia, płynących z podświadomości. To, co dla Maine de Birana było tylko niejasną sensacją, stało się dla ludzi XX wieku rodzajem ryczącego potwora, zagłuszającego i zaciemniającego rysy świata zewnętrznego. Było to największe być może odkrycie XIX i XX wieku, dające literaturze zupełnie nową tematykę i materię literacką. Bełkot wewnętrzny, wychodzący z naszej wątroby i organów trawienia, stał się zarazem tematem i językiem sztuki” (list z 18 stycznia 1965 roku).

* Fragment między gwiazdkami w wersji listu zamieszczonej w „Kulturze” brzmi:

Ostatni mój kontakt z nimi datuje się z końca października 1939. Wyszedłem z Karczmy Kamiela w Bohdan-Łuhy u źródeł Białej Cisy, wspiąłem się na Gutin Tomnatyk, nocowałem w niedźwiedzim barłogu, a potem wzdłuż południowego stoku Czarnohory i Pietrosa zszedłem na połoninę Szazul i lasem na Burkut-Kwasy nad Czarną Cisą. Pamiętam każdy szczegół tej drogi, ale trasa ta nie ma dla mnie leczniczych własności. Szedłem samotnie, głównie nocami przy pełni księżyca, walcząc z początkami zapalenia płuc, na które miałem chorować trzy miesiące w Aknaszlatina.

NA MARGINESIE NAGRÓD LITERACKICH

Jury literackie na emigracji nie jest – mimo pozorów – instancją równoznaczną z takimiż zespołami w krajach wolnych. Różni się od nich przez sytuację utworów, o których wypada mu orzekać, jak i przez skutki swego orzeczenia.

Książki polskie drukowane w kraju – podobnie jak książki ukazujące się w krajach wolnych – figurują w bibliografii, są omawiane w czasopismach i rozsyłane do bibliotek. Mimo szybkich zmian w ocenie i cenzurze książek, utwór raz ogłoszony w kraju nie może zniknąć całkowicie z pamięci i możności wglądu. Los książek ogłoszonych w rozproszeniu emigracyjnym jest znacznie mniej pewny, żadne pismo emigracyjne nie prowadziło dotąd systematycznego przeglądu publikacji. Znane są różne oceny in globo literatury emigracyjnej, brak jednak dotąd próby inwentaryzacji najważniejszych chociażby utworów ogłoszonych przez emigrantów.

W Szwajcarii mieszkali za wszystkich czasów emigranci polityczni z różnych krajów. Niektórzy – jak np. Dragomanow^1 – posiadali tam nawet własne drukarnie. Robiąc poszukiwania w centralnej bibliotece szwajcarskiej, gromadzącej wszystkie druki krajowe, przekonałem się, że przeważna część książek ogłoszonych w Szwajcarii przez emigrantów znikła bez śladu, nie zostawiając po sobie ani jednego egzemplarza, a często nawet i pamięci. Wybrałem ten przykład dlatego, że Szwajcaria nie znała wojen, okupacji ani innych wypadków powodujących niszczenie książek.

Ten sam los grozi publikacjom obecnych emigrantów. Niebezpieczeństwo to jest tym większe, że społeczna ocena wartości książki uległa od XIX wieku wielkim przemianom i – jak można wnosić chociażby z ostatnich publikacji UNESCO na ten temat – książka nie korzysta dziś z prerogatyw i ochrony prawnej, jakie przysługiwały jej jeszcze niedawno. Konfiskata „Kultury” w Szwajcarii wskazuje, że wydrukowane drogą tylu ofiar książki emigrantów mogą być bezkarnie deptane na ochotnika przez pierwszych z brzegu barbarzyńców^2.

Jury emigracyjne rozważa więc i wybiera książki niefigurujące w żadnej bibliografii, nieomawiane przez krytykę i niekorzystające z opieki i praw przysługujących innym książkom. Nieopłacające kosztów druku, odcięte od swych nabywców i czytelników, publikacje emigracyjne z natury rzeczy znane są tylko stosunkowo niewielkiej i przypadkowej ilości osób.

Dla tych przyczyn nagrody literackie na emigracji – zwłaszcza wobec mnożenia się ich – posiadają pewne znaczenie inwentaryzacyjne. Są – w braku innych – czynnikiem chroniącym pewną ilość książek wybranych od zagłady i niepamięci. Uważałbym za pożądane, aby czasopisma emigracyjne ogłosiły listę książek, które zostały dotąd wyróżnione przez nagrody literackie.

Skutki wyróżnienia przez jury emigracyjne są również odmienne od skutków innych nagród literackich. Lista nagrodzonych nie jest zazwyczaj przewodnikiem dla późniejszego historyka literatury, który dokonuje najczęściej innego wyboru. Żadne jury literackie nie powinno mieć pod tym względem złudzeń. W normalnych warunkach nagrody literackie posiadają jednak ważne skutki doraźne. Nawet pośledniejsza nagroda literacka francuska lub amerykańska dostarcza laureatowi długotrwałych korzyści materialnych: rozszerza w istotny sposób zakres jego czytelników i przez to zapewnia możność wydania kilku następnych książek. Obok otaczającej je powierzchownej sensacji, nagrody literackie są czynnikiem podtrzymującym materialnie życie literatury.

Nagroda jury emigracyjnego nie pociąga za sobą takich skutków. Nagrody nie pokrywają kosztów druku i nie mogą zyskać autorowi nowych czytelników, ponieważ liczba ich na emigracji jest z natury rzeczy ograniczona i stanowi niejako numerus clausus*. Nagroda jury emigracyjnego jest więc przede wszystkim i wyłącznie niemal wyróżnieniem honorowym. Materialna strona nagrody – suma zbierana długo ze składek – nie zmienia jej istoty. Jest jedynie świadectwem, że zawarty w niej zaszczyt nie jest pustym słowem, lecz – jak wszystkie zjawiska społeczne tego rodzaju – wyrazem upornej woli zbiorowej i jako taki spada po równo na nagrodzonych i ofiarodawców.

Niepewny los książki i jeszcze mniej pewny los zawieszonego w próżni pisarza sprawiły, że przez długi czas nikt nie zachęcał emigrantów do tego rodzaju działalności. Nie czyniły tego ani własne organizacje emigrantów, ani tym mniej społeczeństwa obce, wśród których przebywamy i które wysunęły w stosunku do nas jednomyślny i jednoznaczny program rozproszenia i asymilacji.

Nie zachęcani przez nikogo pisarze wytrwali sami, niejako przeciw wszystkim. Jeszcze bardziej uderzające jest pojawienie się wśród nas pisarzy młodych, nieobarczonych przyzwyczajeniem pisania. W ich samotnej determinacji jest coś łączącego wszystkich emigrantów, którzy wyszli na obczyznę bronić swych praw zbiorowych i indywidualnych i, rozproszeni i bezsilni, trwają w swej opornej i bezskutecznej postawie, jak gdyby powtarzali wciąż w myśli słowa Wilhlema Orańskiego: Il n’est pas besoin d’espérer pour entreprendre ni de réussir pour persévérer**.

Ta wspólna postawa łączy wszystkich emigrantów, nawet tych, którzy patrzą krytycznie na jej bezowocność. Lecz tylko pisarzom udało się dokonać czegoś, co ma szanse przetrwania nawet w razie całkowitego przeprowadzenia programu rozproszenia i asymilacji emigrantów. Wśród klęsk i niepowodzeń, z jakich składa się historia obecnej emigracji, utrzymanie się, chociażby w bardzo skromnym rozmiarze, piśmiennictwa polskiego na obczyźnie jest jak dotąd pierwszym, niespodzianym sukcesem. Złożył się nań wysiłek osób rozproszonych, trwających i działających indywidualnie, poza wszelkimi kadrami organizacyjnymi.

Wytworzenie się w najniepomyślniejszych warunkach, drogą indywidualnych i przekornych wysiłków, tak złożonego zjawiska społecznego jak literatura emigracyjna jest świadectwem siły moralnej zawartej w postawie człowieka broniącego, chociażby samotnie, swoich praw. Jest także napomnieniem i przestrogą dla wszystkich słabych w myśli, którzy – w naszym wieku propagandy i niwelacji – gotowi są brać zdanie większości za prawo i powszechność mniemania za dowód jego słuszności. Fundowanie nagród literackich, podjęte również samorzutnie przez społeczność emigracyjną, jest dowodem trafnego rozpoznania tych faktów oraz próbą ustalenia ich znaczenia i zasięgu wśród chaosu zmiennych koniunktur i wypadków.

Samorzutna pomoc, jaką ofiarowuje społeczeństwo emigracyjne literaturze, jest z jego strony deklaracją łączności i solidarności z krajem. W warunkach obecnych nic zapewne nie może być silniejszym wyrazem tej solidarności, jak utrzymanie wspólnego języka i tradycji przekazanych przez literaturę.

Żadne jury literackie nie stawia sobie za cel samej tylko konsekracji talentów. Wszyscy jurorzy są zgodni w tym, aby nie kumulować wawrzynów i nie nagradzać autorów już wyróżnionych przez powodzenie. Zadanie swe widzą raczej w przedłużaniu listy wyróżnionych. Dla takiej taktyki jury emigracyjne ma szczególne powody. Wobec niewielkiej liczby piszących nie uda mu się odkryć talentów zapoznanych. Jury emigracyjne może jednak mieć ambicję zebrania rozproszonych po paru kontynentach resztek polskiego Parnasu i ukazania jednolitości jego inspiracji i tradycji. Mój wybór był następujący.

Józef Łobodowski3

Józef Łobodowski wyróżnił się sam, nie czekając niczyjej zachęty. Żywiołowa potęga jego talentu i dumna postawa pisarza emigracyjnego dały mu pozycję imponującą, do której żadne laury nie mogą dodać nic istotnego. Przyznanie mu nagrody jest czymś, co społeczność emigracyjna winna jest przede wszystkim samej sobie. Jest rzeczą zawstydzającą, że utwory Łobodowskiego pozostają rozproszone po czasopismach i nie doczekały się dotąd wydania w książce. Być może przyznanie nagrody przełamie tę obojętność i pozwoli na wydanie Jego dzieł przez subskrypcję czy przez składkę publiczną. Jeżeli jakaś instytucja otworzy taką składkę czy subskrypcję, pragnąłbym figurować na liście primo loco***.

Utrwalenie jego pism w formie książkowej jest niezbędne także z racji ich szerokiego promieniowania. Łobodowski jest spadkobiercą naszej wielkiej poezji romantycznej nie tylko w talencie, ale także w instynkcie politycznym. Mam tu na myśli tzw. szkołę ukraińską romantyków^4. Łobodowski pogłębił i uzupełnił tę tradycję przez swe przekłady poetów ukraińskich i białoruskich, podjęte z wyjątkową znajomością rzeczy, genialne w wykonaniu.

Jaki był sens „szkoły ukraińskiej” w czasach wielkiej emigracji? Była w niej próba wzięcia w posiadanie pamięci krajów i ludów odtrąconych przez nieudolność polityczną Polaków i pochłoniętych – jak się wówczas zdawało – na zawsze przez Rosję. Była też myśl stworzenia wspólnoty ludów pod uciskiem moskiewskim lub bariery dzielącej Polskę od Rosji. Taki był instynkt polityczny wielkiej emigracji, jej reakcja na pojawienie się zielonych mundurów rosyjskich w Warszawie.

Czy „szkoła ukraińska” znalazła oddźwięk po drugiej stronie? Dzieła poetów emigracyjnych były mało znane współczesnym w Warszawie, tym mniej w Kijowie i Petersburgu. A jednak ślady ich znajdujemy nawet w biografii Gogola, który – jak wiadomo – porzucił mowę przodków, aby zostać wielkim pisarzem rosyjskim. Jedyna pozostała po nim stronica pisana po ukraińsku jest to jego list do Bohdana Zaleskiego.

Z tych tradycji wielkiej emigracji wąski tylko strumień przedostał się do Polski niepodległej i jeszcze węższy do obecnej emigracji. Łobodowski znalazł dla tych tradycji nowe drogi, nowe formy i nowe audytorium po obu stronach granic etnicznych. Stworzenie przesłanek materialnych dla jego promieniowania jest zadaniem społeczeństwa emigracyjnego.

Teodor Parnicki5

Teodor Parnicki ma lat 43, mieszka w Meksyku i pracuje obecnie nad nową powieścią historyczną. Dotąd ogłosił dwie powieści historyczne. Każda z nich jednak wymagała wielu lat uporczywych studiów, długich okresów skupienia, niezbędnych do wyczarowania z krótkich i niejasnych tekstów błyskotliwego obrazu przeszłości. Sama natura jego twórczości wyodrębnia Parnickiego z jego pokolenia, które – żyjąc w niespokojnych i zmiennych czasach – nie miało ani warunków, ani ochoty do tego rodzaju studiów. Pokolenie to wydało przeważnie talenty naturalne, nieoszlifowane przez żadne głębsze studia literackie. Był to czas kultu talentów i mało kto zdawał sobie sprawę, że Słowacki i Mickiewicz należeli do najwykształceńszych ludzi swego czasu. Wśród swych rówieśników Parnicki jest pisarzem z cenzusem, pisarzem szkolonym, znającym doskonale łacinę, historię i wiele innych rzeczy.

Dzięki tym kwalifikacjom mógł Parnicki stanąć w pierwszym szeregu odnowicieli powieści historycznej. Rodzaj ten znikł był na dłuższy czas z powierzchni literatury i zaczął odradzać się w formie stawiającej autorom wielkie wymagania. Nie jest dziełem przypadku, że odnowa jego zaczęła się w krajach anglosaskich, w cieniu starych uniwersytetów, gdzie tradycji klasycznych nie przerywały w ciągu wieków żadne wypadki zewnętrzne i że do dzieła odnowy wzięli się najwykształceńsi pisarze naszych czasów, jak Robert Graves i nieco później Thornton Wilder. W Polsce Parnicki był jedynym przedstawicielem tego rodzaju powieściopisarstwa.

Wypadki ostatnich lat nadały jego samotnej twórczości nowy, uderzający sens.

Kraj nasz przeżywa w tej chwili okres przymusowej rebarbaryzacji. Polska ma być cofnięta do roli jednego z plemion słowiańskich, które pod wodzą Rosji uczestniczyć mają we wspólnym pochodzie przeciw światowi zachodniemu. Polska wyrosła jednak dawno ze swych słowiańskich początków, przez wieki miała łacinę za język urzędowy i wydała sławnych łacińskich poetów. Nie mieści się więc w ponurym programie Trzeciego Rzymu i trzeba ją dziś ociosywać siekierą do rozmiaru przeznaczonego jej miejsca.

W tej perspektywie powieść Parnickiego o ostatnich Rzymianach stawiających opór barbarzyńcom nabiera znaczenia, które uszło uwagi czytelników. W chwilach klęski Polacy wracali zawsze do wspomnień klasycznych. „A przed nim leży Phedon i żywot Katona”, pisał Mickiewicz^6. Parnicki jest dziś najwybitniejszym przedstawicielem klasycznych tradycji naszej literatury na emigracji i wyróżnienie jego jako pisarza emigracyjnego będzie znamiennym gestem. Przypuszczamy też, że rodzaj jego delikatnej pracy wymaga zachęty i znaku, że jego samotny trud został zrozumiany i nie jest nam obojętny.

[1952]

1       Mychajło Drahomanow (1841–1895), ukraiński działacz socjalistyczny, historyk, literaturoznawca i etnolog. Z Rosji wygnały go represje policyjne. W Szwajcarii, w Cologny pod Genewą, wydawał pierwsze ukraińskie pismo socjalistyczne „Hromada”.

2       We wrześniu 1950 roku władze federalne zatrzymały egzemplarze „Kultury” dla prenumeratorów na mocy prawa zakazującego emigrantom działalności politycznej. Dzięki natychmiastowej interwencji Stempowskiego nakaz cofnięto.

3       Józef Łobodowski (1909–1988), poeta, powieściopisarz, tłumacz literatury ukraińskiej, rosyjskiej i hiszpańskiej, publicysta. Walczył w kampanii wrześniowej, przedarł się na Zachód. Osiadł w Madrycie. Publikował w „Wiadomościach”, „Orle Białym”, „Tygodniu Polskim”. Od roku 1952 drukował w „Kulturze”, gdzie ogłosił słynny esej Przeciw upiorom przeszłości. Apelował do Polaków i Ukraińców o zaniechanie wzajemnej wrogości, zakończenie walki o ziemię, pojednanie i współdziałanie polityczne („Kultura” 1952, nr 2–3). W roku 1954 ukazał się nakładem Instytutu Literackiego tom Łobodowskiego Złota Hramota. Przekładu czterech wierszy na ukraiński dokonali: Światosław Horodyńśkyj, Leonid Połtawa i Jar Sławutycz. W książce zamieszczono cztery drzeworyty Jurija Kulczyćkego. Przez całe życie był Łobodowski orędownikiem ukraińsko-polskiego pojednania.

4       Szkołę ukraińską w poezji polskiej tworzyli m.in. Michał Czajkowski, Seweryn Goszczyński, Antoni Malczewski, Józef Bohdan Zaleski. W swojej twórczości dali wyraz fascynacji ukraińską kulturą i pejzażem. Wykreowali mit Ukrainy podjęty przez innych twórców (np. Słowackiego) oddziałujący na następne pokolenia Polaków aż po dzień dzisiejszy.

5       Teodor Parnicki (1908–1988), prozaik, eseista, krytyk literacki, jeden z odnowicieli polskiej powieści historycznej. Aresztowany w 1940 roku we Lwowie przez NKWD, odzyskał wolność w 1941 roku. ZSSR opuścił z armią Andersa. Od 1944 mieszkał w Meksyku, gdzie utrzymywał się ze stypendium ufundowanego przez Polonię meksykańską. W roku 1967 wrócił do Polski. W roku 1955 ukazała się w Instytucie Literackim powieść Koniec Zgody Narodów. Korespondencja Parnickiego ze Stempowskim uległa zniszczeniu. Korespondencja z Giedroyciem zostanie opublikowana w roku 2014 nakładem Instytutu Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską i Wydawnictwa „Więź”.

6       Cytat z Pana Tadeusza, ks. I, w. 64.

* numerus clausus – (łac.) liczba ograniczona.

** Il n’est pas besoin... – (fr.) Nie potrzeba nadziei, aby próbować, ani sukcesu, aby wytrwać. Sentencja Wilhelma I Orańskiego, hrabiego Nassau, bohatera wojny wyzwoleńczej Niderlandów przeciw Hiszpanii w XVI wieku.

*** Primo loco – (łac.) na pierwszym miejscu.

LIST DO JEREMIEGO STEMPOWSKIEGO

Adresat listu, Jeremi Stempowski (1900–1982), był krewnym pisarza. W dwudziestoleciu międzywojennym pracował jako dyplomata, osiadł w Argentynie. Założył Bibliotekę Polską w Buenos Aires, którą kierował. Brał czynny udział w życiu emigracji polskiej. Pomagał Witoldowi Gombrowiczowi. Po śmierci Huberta Stempowskiego (zob. przyp. 1) ożenił się z jego żoną Zuzanną. List przechowywany jest w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego.

J. Stempowski, Thunstr. 27,

Muri Be. Muri, 4 września 1950

Kochany Jeremi,

Dziękuję Ci serdecznie za miły list z 27 sierpnia, który przed chwilą właśnie otrzymałem. Postaram się po porządku odpowiedzieć Ci na wszystkie pytania. Od ojca mam częste i na ogół dobre wiadomości. Wiek, jak mi się zdaje, chroni go od wielu powszechnych tam nieszczęść. Jest zdrów i pogodny. Na ogół jednak jest tam bardzo źle, życie wymaga wielu ostrożności. Pewnie dla tej przyczyny ojciec się do Ciebie nie odzywa. Na ogół do tych, co się sami nie odzywają, lepiej nie pisać. Ojciec pamięta o Tobie, bo pyta mnie w listach, czy mam od Ciebie wiadomości. Z Hubą^1 też nie mam żadnej korespondencji. Hub, trzeba Ci wiedzieć, ożenił się przed kilku miesiącami czy przed rokiem nawet z bardzo sympatyczną panną imieniem Zuzanna^2. Pisał mi o tym ojciec, który widział oboje wiosną i z Zuzanny był b. zadowolony. Hub więc przysposobił się do obecnego systemu życia w ukryciu. Vivre heureux c’est vivre caché*, powiada przysłowie, i do tego najlepiej być żonatym.

W sprawach ukraińskich trzeba zawsze pamiętać, że ich emigracja jest, podobnie jak nasza, bardzo podzielona przez pochodzenie, szkołę polityczną i imponderabilia. Jest więc najstarsza emigracja zadnieprzańska, której wodzem jest wciąż Andrij Mykołajowicz Liwicki, uznany przed 2 laty za szefa rządu emigracyjnego przez wszystkie inne ugrupowania połączone w radzie narodowej. Liczniejsza jest na emigracji grupa galicyjska, wyrosła z walki z Polską i podzielona obecnie na kilka odłamów. W stosunkach z nimi nie trzeba dziś przypominać ich walki z władzami polskimi, bo to jest już i dla nich, i dla nas dawna przeszłość, dziś całkowicie nieaktualna. Dla przykładu powiem, że kiedy w 1944 powstała wśród nich grupa szukająca kontaktu z Polakami, na jej czele stanęli sami prawie b. więźniowie z Berezy, aby wśród swoich nikt nie podejrzewał ich, że zostali przekupieni przez Polaków. Wśród emigrantów galicyjskich główną grupę stanowi UHWR (Ukraińska Hołowna Wyzwolna Rada)3 stworzona w 1945 i obejmująca resztki przedwojennych grup nacjonalistycznych. UHWR powstała z potrzeby utworzenia jakiejś szerszej platformy politycznej niż sama tylko walka z Polską. Nie jest to partia o zamkniętych szeregach, ale raczej rodzaj porozumienia obejmującego różne kierunki. Największą głową wśród nich jest ojciec Hrynioch^4, ksiądz grecko-katolicki, wyglądający więcej na kardynała niż na parocha. W bliskich stosunkach z UHWR pozostawał Wasyl Mudryj, szef ugodowców z UNDO, nawet A.J. Szulgin, b. minister spraw zagranicznych UNR miał z tą grupą bliskie stosunki. Najważniejszą ich kartą jest fakt, że są oni do pewnego stopnia ekspozyturą polityczną UPA, tj. sił zbrojnych pozostających w kraju, głównie w lasach Galicji. Często mówi się o nich jako o „banderowcach”, jakkolwiek to zjawisko przerasta i historycznie, i faktycznie wszystko, co reprezentuje Stepan Bandera. Ten ostatni jest szefem małej grupy faszyzującej, powstałej na emigracji z rozłamu w OUN (Objednannia Ukrainśkych Nacjonalistiw) i będącej utrapieniem pozostałych grup, jak oenerowcy są utrapieniem emigracji polskiej^5. Podczas wojny Bandera pierwszy odłamał się od faszystowsko-germanofilskiego „prowidu” nacjonalistów galicyjskich (płk Melnyk) i stąd powstała nazwa „banderowców”. Sam jednak Bandera siedział przez całą wojnę w niemieckim więzieniu i reszta wypadków potoczyła się już bez niego. Prawą ręką Bandery jest Stećko, założyciel ABN^6 (antybolszewicki front narodów), organizmu, który w myśl swych założycieli ma konkurować z Międzymorzem, ale którego sami Ukraińcy nie biorą na serio. Osoby siedzące w ABN nie są interesujące. Onacki^7 jest też byłym nacjonalistą galicyjskim, którego obecnej obediencji nie znam. Nie spotykałem się z nim ani w Genewie, ani w Rzymie.

Oto w największym skrócie stan polityczny obecny emigracji ukraińskiej. W stosunkach polsko-ukraińskich głównym zadaniem na dziś są nie umowy czy pakty wytyczające z góry granice i linie polityczne, bo ani po jednej, ani po drugiej stronie nie ma dziś osób ani instytucji mogących takie pakty negocjować lub podpisywać. Trzeba kontentować się wzajemnym poznaniem i zrozumieniem, bez którego żadne większe ambicje nie mogą być urzeczywistnione, a którego brakło dotąd całkowicie, po stronie polskiej więcej jeszcze niż po stronie ukraińskiej. W miarę naszych możności powinniśmy więc popierać wszystkie wspólne poczynania niepolityczne, jak np. drukowanie autorów ukraińskich w czasopismach polskich – robi to „Kultura”8, ale nikt więcej – i odwrotnie. Jeżeli można wyjść choć trochę poza wspólne picie wódki – bo tej tradycyjnej formy stosunków polsko-ukraińskich jest za mało w stosunku do wspólnych zadań – należy to robić. Emigracja ukraińska jest interesująca, liczy więcej inteligencji niż nasza, zbliżenie się z nią i poznanie jej jest rzeczą nie tylko pożyteczną, ale także przyjemną i pouczającą. Od 1920 Ukraina i jej lud zmieniły się bardzo i tę nową rzeczywistość należy rozpoznać i przyjąć do wiadomości. W Polsce nikt już sobie nie wyobraża, że gen. Anders wjedzie na białym koniu do Lwowa i wszystko będzie jak przedtem. Emigracja nie może pozostawać o jedno pokolenie w tyle za rzeczywistością.

W obecnym układzie sił między Rosją i Ameryką emigracja ukraińska pozostaje, podobnie jak polska, na bocznym torze. Głównym celem politycznym USA pozostaje utrzymanie status quo, podział świata na strefy wpływów między Rosję i Amerykę i realizacja umów jałtańskich. Taki cel nie może interesować ani Polaków, ani Ukraińców. Dlatego nasz rząd londyński przestrzega Polaków przed wstępowaniem do obcych armii i takiej samej taktyki trzyma się emigracja ukraińska. Amerykanie starają się rozbić emigrację przy pomocy przekupstwa i wynająć kogo się da na agentów i szpiegów. To się im częściowo udaje, ale jest rzeczą zrozumiałą, że zejście na poziom agentów jest śmiercią polityczną emigracji, ogromna więc większość emigrantów, wiedziona słusznym instynktem, trzyma się na uboczu. Konieczność takiej taktyki dowodzi tylko, jak dalece Ameryka jest mało przygotowana politycznie do wojny z Rosją.

Cała Europa zaczęła się od miesiąca zbroić. Nawet tu widzę dokoła wiele mundurów i przygotowań. Władze zaleciły tu wszystkim zrobienie zapasów: 3 kg cukru, 2 kg tłuszczu i 5 kg mąki na głowę. Europę może łatwo spotkać los Korei. Stąd, mimo przygotowań wojennych, jest w Europie wielu tz. neutralistów, dążących do odroczenia jak najdalej sowieckiej okupacji, która wobec bezradności Ameryki i Anglii wydaje się wielu nieunikniona, przynajmniej w obecnym stanie rzeczy. Takie prądy są silne zwłaszcza w Niemczech i Francji. Niemcy odmawiają tworzenia własnej armii, dopóki Amerykanie nie przyślą do Europy większych sił własnych. W Ameryce dotąd brak zrozumienia, że przy bierności wojskowej Stanów Zjednoczonych Europa nie będzie się broniła, uważając tę sprawę za beznadziejną. Wielu uważa tu obecną sytuację za bardzo niebezpieczną ze względu na to, że Rosja mogłaby chcieć wykorzystać nieprzygotowanie Ameryki i Anglii dla okupowania całej Europy i przesądzenia w ten sposób wyniku przyszłego konfliktu, bo po odpadnięciu Europy szanse wygrania wojny przez USA będą bliskie zera. W tych poglądach jest część prawdy i rzecz jest możliwa, ale na razie jeszcze nie przesądzona. Dlatego w tej chwili nie wyciągam z niej praktycznych konsekwencji i zostaję tu.

Zacząłem teraz pisać po francusku i niemiecku. Mój szkic o domu Strawińskiego, skrócony do połowy, ukaże się na Boże Narodzenie w jednym z tutejszych miesięczników ilustrowanych^9. Wykańczam dłuższą pracę o wspomnieniach baroku w pejzażu berneńskim. Z tej pracy zrobię potem kilka różnych krótszych szkiców dla czasopism. Na warsztacie mam wiele innych pomysłów, do wykonania których brak mi czasu. Dziękuję Ci bardzo, że myślisz o ewentualnym druku moich utworów w Argentynie. Najwięcej pomógłbyś mi, przysyłając łaskawie parę starych numerów tamtejszych czasopism, żebym się mógł zorientować, jak wyglądają i o czym w nich można pisać, bo od tego trzeba zawsze zaczynać. Wówczas wybrałbym coś z mojej produkcji odpowiedniego i przysłałbym Ci do Twego rozporządzenia.

Całuję Cię, kochany Jeremi, najserdeczniej. Odzywaj się do mnie. Jestem bardzo rad Twoim listom i Twej pamięci. Pisz też o sobie samym, o Twej córce. Całuję Cię jeszcze raz,

Twój Jerzy

1       Hubert Stempowski (1897–1962), brat pisarza; agronom, starosta włodzimierski i prezydent miasta Łucka. Po wojnie został instruktorem rolnym w PGR, niedaleko Końskich.

2       Zuzanna Stempowska de domo Kopeć, żona Huberta Stempowskiego. Po jego śmierci wyemigrowała z synem Hubertem do Argentyny, gdzie wyszła za mąż za Jeremiego Stempowskiego, adresata niniejszego listu.

3       Zob. przyp. 5 do Relacji z wizyty..., w niniejszym tomie s. 295.

4       Iwan Hrynioch, Іван Гриньох (1907–1994), ksiądz greckokatolicki, doktor teologii, ukraiński polityk i działacz społeczny, członek Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Po ukończeniu lwowskiego seminarium duchownego w 1930 roku studiował w Innsbrucku i w Monachium. W latach 1935–1939 pełnił funkcję kapelana lwowskich studentów. Jego kazania patriotyczne nie podobały się lokalnym władzom i o. Hrynioch został internowany w obozie koncentracyjnym w Berezie Kartuskiej, gdzie przebywał do września 1939 roku. W latach 1939–1940 był proboszczem katedry św. Jura we Lwowie. W roku 1940 wyjechał do Krakowa. W 1941 został kapelanem batalionu „Nachtigall”. Działał w Ukraińskim Komitecie Narodowym. Od 1942 był członkiem Rady Głównej OUN. W latach 1943–1944 uczestniczył w rozmowach AK i UPA we Lwowie. Uczestniczył w powołaniu UHWR w 1944, której został wiceprezydentem. Po wojnie na emigracji w Niemczech i w Stanach Zjednoczonych. W roku 1963 powołany został na profesurę w Ukraińskim Uniwersytecie Katolickim w Rzymie.

5       Przybyła z Ukrainy na Zachód w 1944 roku grupa działaczy OUN-B i UHWR nie znalazła wspólnego języka z przebywającymi od 1941 roku w Niemczech Banderą i Stećką, którzy uświadomili sobie, że ich rola w OUN sprowadza się do funkcji symbolicznej. W lutym 1946 roku w Monachium Bandera powołał Zakordonni Czastyny OUN (Zagraniczne Formacje), które stały się najsilniejszą i najliczniejszą organizacją na emigracji (liczyły ponad 5 tys. członków). Przedstawiciele UHWR nie akceptowali dyktatorskiego stylu Bandery. W roku 1948 doszło do rozłamu, opozycjoniści: m.in. Daria i Lew Rebetowie, Mykoła Łebedź, o. Iwan Hrynioch, bracia Stachiwowie zostali usunięci z ZCz OUN. Tymczasem UPA na Ukrainie Zachodniej nie złożyła broni. W zimie 1945/1946 Sowieci na wielką skalę zablokowali partyzantom dostęp do wiosek, kwaterując w nich garnizony. W 1946 roku przeprowadzono niemal sto tysięcy operacji przeciw partyzantom, zabito prawie 11 tysięcy upowców, niemal tyle samo aresztowano. W 1947 roku na Ukrainie Zachodniej stacjonowało ponad 20 tysięcy żołnierzy doborowych jednostek MGB (Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego ZSSR). Od końca 1944 Sowieci organizowali publiczne egzekucje skazanych partyzantów. Ludność, z młodzieżą szkolną włącznie, zmuszano do asystowania przy kaźni. W październiku 1947 roku Sowieci wysiedlili w ciągu jednego dnia 26 tysięcy „rodzin bandyckich”, tj. 76 tysięcy osób, na Syberię. Represje te ułatwiły kolektywizację wsi, która nabrała tempa. Sterroryzowana i spauperyzowana ludność ograniczyła swoją pomoc dla podziemia. Partyzanci byli zmuszeni do ukrywania się całymi miesiącami w podziemnych bunkrach. Liczba akcji spadała. W 1947 roku było ich dwa tysiące, w następnym już tylko niespełna 1400. Współpracę z Sowietami nacjonaliści uznawali za zdradę i karali śmiercią, zabijano funkcjonariuszy władzy i aktywistów komunistycznych, członków sielsowietów, a nawet chłopów, którzy wstąpili do kołchozów. W roku 1948 wznowiono deportacje na Syberię, wywieziono wówczas 25 tysięcy osób. W roku 1950 rząd ZSSR wydał dekret zmieniający wysiedleńcom z Ukrainy Zachodniej czas zesłania z określonego na dożywotni, większość z nich nigdy nie wróciła do ojczyzny. W marcu 1950 roku Sowietom udało się wytropić dowódcę UPA Romana Szuchewycza. Otoczony we wsi Biłohoroszcza pod Lwowem, został ciężko ranny, zabił się strzałem z pistoletu. Centralny Prowid OUN-B wybrał nowego dowódcę, Wasyla Kuka, który też został sekretarzem generalnym UHWR. Wybuch wojny koreańskiej w czerwcu 1950 roku obudził nadzieje na konflikt światowy. Ale w następnych latach liczba partyzantów topniała, w roku 1952 wynosiła na całej Ukrainie ok. 700. Pojedyncze oddziały aktywne były w obwodzie stanisławowskim, lwowskim i drohobyckim. Na Wołyniu pozostały tylko dwie grupy UPA. We wrześniu 1953 roku został aresztowany ostatni dowódca UPA i ostatni członek Centralnego Prowidu OUN-B, płk Kuk. Pojedyncze grupy partyzanckie Sowieci likwidowali aż do roku 1960. Bilans szesnastoletniej walki banderowców i UPA z Sowietami był dla Ukrainy Zachodniej katastrofalny: zabitych zostało 153 tysiące Ukraińców, 134 tysiące aresztowano i zesłano do łagrów, 203 tysiące deportowano na Syberię. Wg danych sowieckich w latach 1944–1953 partyzanci UPA zabili 30 676 osób, w tym żołnierzy – 8340. Brak oszacowania strat materialnych, ale dewastacja obszarów wiejskich musiała być znaczna. Kraj obrabowany przez Niemców i przez Sowietów, zrujnowany przez działania wojenne i czystki etniczne, ucierpiał jeszcze od wieloletniej wojny partyzanckiej.

6       ABN, Антибільшовицький блок народів (ang. Anti-Bolshevik Bloc of Nations) – platforma współpracy emigracyjnych ugrupowań politycznych reprezentujących narody ZSRR i tzw. bloku wschodniego. Z inicjatywą powołania bloku organizacji antykomunistycznych wystąpiła OUN-B. W dniach 21–22 listopada 1943 roku w Buderażu w powiecie zdołbunowskim w okolicach Równego na okupowanym przez Niemców Wołyniu odbyła się zorganizowana przez OUN-B konspiracyjna konferencja przedstawicieli 13 narodów nierosyjskich z europejskiego i azjatyckiego obszaru ZSRR. Uzgodniono wówczas koncepcję powołania antykomunistycznej platformy współpracy różnych narodów zamieszkujących Związek Radziecki. Jej celem miało być doprowadzenie do obalenia władzy komunistycznej w ZSRR i jego podziału na państwa narodowe. Po wojnie 16 kwietnia 1946 roku na konferencji w Monachium, które stało się główną siedzibą, ABN uzyskał sformalizowaną strukturę. W następnych latach przyłączyły się do niego antykomunistyczne ugrupowania reprezentujące narody tzw. bloku wschodniego. Najbardziej aktywnym członkiem ABN była OUN. Jej przewodniczący Jarosław Stećko stał jednocześnie na czele ABN.

7       Jewhen Onaćkyj, Євген Онацький (1894–1979), działacz polityczny, dziennikarz. W roku 1919 delegat URL na konferencję pokojową w Paryżu. Członek OUN od roku 1930 i przedstawiciel tej organizacji we Włoszech (wydawał w Rzymie pismo „La voce del Ucraina”). W dwudziestoleciu korespondent zagraniczny takich pism jak: „Діло”, „Свобода”, „Новий час”, „Український голос”. Był entuzjastą włoskiego faszyzmu, którego ideologię stawiał za wzór nacjonalistom ukraińskim. W czasie wojny był wykładowcą w Neapolu i w Rzymie. Opracował wówczas i wydał Słownik ukraińsko-włoski. W roku 1947 osiedlił się w Argentynie.

8       W latach 1948–1950 „Kultura” Jerzego Giedroycia opublikowała kilkadziesiąt wierszy poetów ukraińskich, nie tylko emigracyjnych, prozę i teksty krytycznoliterackie. Między Giedroyciem a niektórymi autorami pośredniczył Stempowski. Ukazały się wiersze neoklasyków, m.in. Mychajła Draj-Chmary (Михaйло Драй-Хмаaра), Pawła Fyłypowycza (Павлo Филипоoвич), Jurija Kłena (Юрій Клен), Mykoły Zerowa (Микола Зеров), Maksyma Rylśkiego (Максим Рильський), a także Ołeny Telihy (Олeна Телiга), Światosława Horodynśkiego, Mykoły Bażana (Микола Бажaн), Bohdana Krawciwa, Jewhena Małaniuka (Євге́н Маланю́к), Mychajła Oresta, Pawła Tyczyny (Павло Тичина). O kulturze ukraińskiej pisali wówczas: J. Małaniuk (pod ps. Julian Kardosz), Mykoła Hłobenko (pod ps. M. Słobożanin), Jurij Szewelow, Юрій Шевельов (pod ps. J. Szerech), Leonid Mosendz, Леонід Мосендз, (pod pseudonimem Leonid Korzon), Jurij Ławrinenko (Юрій Лавріненко), Józef Łobodowski, Andrzej Vincenz, Jan Tokarski, Bohdan Osadczuk. W następnych dekadach wątek ukraiński w różnych swoich aspektach stał się jednym z najważniejszych tematów w „Kulturze”.

9       J. Stempowski, Auf Igor Strawinskys Spuren in Wolhynien, „Du” 1950, nr 12.

* Vivre... – (fr.) Żyć szczęśliwie, to żyć w ukryciu. Parafraza cytatu z bajki Jean-Pierre Claris de Florian: Pour vivre heureux, vivons cachés.

ETAPY PEWNEGO ODWROTU

Wystarczyło jednej konferencji „na szczycie”, kilku podpisów i mętnych komunikatów, aby Polska pozbyła się ostatnich resztek jagiellońszczyzny i wróciła do granic piastowskich. Żadnego W. Księstwa Litewskiego, żadnych „kresów”, żadnych mniejszości narodowych; jeden naród, jedno państwo, jeden język, jedno wyznanie i jedna partia; niemal jak ein Volk, ein Reich, ein Führer. Obraz ten jest nowy, mało podobny do Polski z czasów królów elekcyjnych i nawet z czasów dwudziestolecia, a przecież w jakiś sposób znajomy. Wbrew pozorom przewroty takie nie odbywają się niespodzianie, z dnia na dzień; poprzedzane są zrazu przez złowróżbne znaki, potem przez nie mniej złowróżbne fakty, pozwalające rozpoznać kierunek nieuniknionych wypadków.

Odwrót do Polski piastowskiej trwał koło trzystu lat; toczył się naraz różnymi drogami, z których każda miała inne etapy. Cofanie się granic, cofanie się wpływów i cofanie się ludności szły różnymi torami, miały różne terminy. Innymi jeszcze drogami posuwało się znikanie Polski jagiellońskiej z wyobraźni i pamięci Polaków.

Wyobraźnia jest lotna; wybiega naprzód, nie czepia się rzeczy istniejących siłą inercji. W tej też dziedzinie odwrót zdawał się postępować najszybciej. Jest oczywiste, że do stworzenia państwa polsko-litewskiego nie wystarczało wydać za mąż Jadwigi za Jagiełłę; trzeba było do tego także wielu innych rzeczy, przede wszystkim zapasu pojęć odpowiadających temu zadaniu. Pojęcia te wykruszyły się z biegiem czasu; w okresie objętym pamięcią żyjących obecnie pokoleń nic z nich już prawie nie zostało. W początku dwudziestolecia opinia polska z dziwną jednomyślnością oparła się próbom odtworzenia federacji z Litwą. Podobną jednomyślność Polacy okazali tylko w oporze przeciw rewindykacjom terytorialnym niemieckim. Na długo więc już przed całkowitą dematerializacją Polski jagiellońskiej Polacy żyli w kręgu pojęć odpowiadających potrzebom Polski piastowskiej.

Znikanie obszarów wschodnich dawnej Rzplitej z pamięci Polaków związane jest zapewne najbliżej z cofaniem się stamtąd ludności polskiej. „Litwo, ojczyzno moja”, pisał Mickiewicz; Słowacki przez całe życie bredził wspomnieniami z Ukrainy, z Krzemieńca, Baru, Ladawy. Pokolenie jego liczyło wielu ludzi, których młodość upłynęła na Ukrainie i których łączyły z tym krajem wspomnienia osobiste i głębokie więzy uczuciowe. W okresie dwudziestolecia liczba ich stopniała do niewielkiej garstki.

W 1935, pragnąc odświeżyć moje wspomnienia z Kamieńca, zacząłem poszukiwać fotografii tego miasta. Kamieniec był jednym z najbardziej malowniczych miast dawnej Polski i Europy. Piętrzył się na wyspie otoczonej skalistym parowem Smotrycza; w najwyższym jej punkcie stała barokowa katedra, na której stał minaret, na którym z kolei stał złocony posąg Matki Boskiej. Obiekt przyciągający do siebie, zdawałoby się, fotografów. Przejrzałem liczne zbiory, odnalazłem kilka osób, które w różnych czasach mieszkały w Kamieńcu, nie udało mi się jednak znaleźć ani jednej fotografii miasta. Kamieniec znikł bez śladu z pamięci Polaków. Za jakieś 30 lat, kiedy ostatni Polacy, którzy chodzili do szkół w Wilnie i Lwowie, przeniosą się w kraj cieniów, miasta te znikną zapewne w ten sam sposób z pamięci pokoleń wychowanych w Polsce piastowskiej; przestaną być wspomnieniem żywym i staną się przedmiotem studiów lub – mówiąc językiem Eleonory Sztyrmer – medytacji nad omletem.

Bez odróżnienia etapów tego odwrotu byłbym w kłopocie, gdzie umieścić ogłoszony niedawno w Londynie tom I Pamiętnika Kijowskiego^1. Miejsce jego widzę na granicy dwóch etapów, gdy Ukraina słabo już tylko zaczęła odzywać się w pamięci pochodzących z niej emigrantów i kiedy obraz jej – nie będąc jeszcze przedmiotem spokojnych badań – zaczął wymagać uzupełnień zaczerpniętych z dokumentów. Książka będąca tak wąskim wycinkiem obrazu, jakiego dostarcza pamięć lub metodyczne badanie, powstać mogła zapewne tylko w tej fazie niekompletnego oddalenia.

W słowie wstępnym prof. Stanisław Kościałkowski tak streszcza wątki i zamierzenia wydawnictwa: „Chrobry i Szczerbiec, zdobycze pługa polskiego i miecza, wielkie dzieła pokoju i wojny, «przedmurze chrześcijaństwa» [...] Dziejotwórcza rola żywiołu polskiego od wieków tutaj, na ziemiach ukrainnych osiadłego i w setki tysięcy głów idącego, a najtragiczniejszym losom w toku dziejowym podległego [...] Lekceważona jednak była ta rola, zapoznawana, przestawiana stronniczo i bez należytego jej zrozumienia przez swoich i obcych [...] Zapominana jest dzisiaj i pomijana nawet celowo w obszernych opracowaniach historycznych, zgodnie być może z obecnym układem stosunków politycznych, lecz jednocześnie z wielką szkodą dla prawdy dziejowej. Przeciwstawić się, choć w pewnej mierze, temu stanowi rzeczy, przypomnieć, jak było i co było niegdyś na kresach «bujnej Ukrainy», jest celem wydawnictwa niniejszego [...]”.

Kamieniem węgielnym i najobszerniejszą pracą I tomu Pamiętnika jest rozprawa prof. Władysława Wielhorskiego pt. Ziemie ukrainne Rzeczypospolitej, zarys dziejów. Jest to w substancji historia ludności polskiej na Ukrainie, jej przypływów i odpływów, jej rozmieszczenia i stanu posiadania. Autor zebrał w swej pracy liczne, częściowo mało znane lub mało dostępne dane. Historia jego kończy się na 1909, kiedy „społeczeństwo polskie posiadało z górą czwartą część całego obszaru własności prywatnej i nadziałowej na Rusi”.

Nie wiem, czy poświęcając tyle uwagi pozycji i stanowi posiadania Polaków na Ukrainie, prof. Wielhorski nie zatrzymał się na najbardziej niewdzięcznych i jałowych aspektach historii obu krajów. Aż do uwłaszczenia włościan za Aleksandra II Polacy byli na Ukrainie panami pańszczyźnianymi i w tej postaci, otoczeni chmarą ekonomów, oficjalistów, karbowych i gorzelanych, trwali przez długi czas w pamięci ludu ukraińskiego. Dla ludu były to czasy tak ciężkie, że – jak słyszałem od mego dziada, urodzonego na Ukrainie w 1838 – mężczyźni nie mieli ochoty śpiewać, a kobiety przestały wyszywać koszule. Od tamtych czasów minęło już prawie sto lat; wspomnienia te zbladły być może w pamięci Ukrainy; dajmy im pokój. Zresztą i bogactwa nagromadzone później przez Polaków na Ukrainie przepadły, nie przydając się na wiele ani Polsce, ani Ukrainie. Szkoda może czasu na inwentaryzację tych księżycowych włości.

Znacznie ciekawszym wątkiem byłby opis tego, co po czasach polskiej przewagi pozostało na Ukrainie w budynkach, drogach i formacji krajobrazu, która odróżniała prawobrzeżną Ukrainę od innych guberni Cesarstwa i, według relacji podróżnych, odróżnia ją dotąd od innych obszarów Związku Sowieckiego. Prof. Wielhorski mówi wprawdzie o wpływach kulturalnych Polski na Ukrainie i o przenikaniu tam za jej pośrednictwem pojęć zachodnich, lecz na mój gust robi to zbyt ogólnikowo. Więcej dowiadujemy się o tym z świeżo ogłoszonej w Holandii rozprawy prof. Stanisława Kota o Jerzym Niemiryczu, zasługującej na osobne omówienie.

Jest rzeczą zastanawiającą, że wciąż jeszcze są Polacy, którym nie przechodzi przez usta słowo „Ukraina” lub „Ukraińcy”. Prof. Wielhorski w miarę możności unika tych słów, używając terminu „ziemie ukrainne” lub, jak w przytoczonym wyżej zdaniu, mówiąc bardziej ogólnikowo „na Rusi”. Terminologia ta wywołuje wrażenie, że mowa jest o terytoriach i majątkach, jakie Polacy posiadali „na Rusi”, tak mniej więcej jak Francuzi posiadali je na Dalekim Wschodzie i Holendrzy w Indonezji. Wśród Polaków gromadzących się na kijowskich kontraktach znalazłoby się może kilka osób rozumiejących w ten sposób swą obecność i działalność na Ukrainie. Taka, w istocie swej mało jagiellońska koncepcja nie wyczerpuje jednak sprawy i na pewno nie odpowiada pojęciom całej ludność polskiej na Ukrainie. Wnosić o tym można chociażby z faktu, że znaczna część tej ludności nie wycofała się z ukraińskich terytoriów i interesów do metropolii, lecz po 1920 pozostała na miejscu. Sowiecki spis ludności z 1924 dostarcza o niej ciekawych informacji, których, o ile wiem, nikt dotąd nie opracował; mówią o niej także różne relacje z ostatniej wojny, a wreszcie najnowszy spis ludności na Ukrainie.

Z okazji rozprawy prof. Wielhorskiego przyszło mi na myśl, że Polacy, opuszczając Ukrainę w zamęcie wojny i rewolucji, nie zdążyli się z nią pożegnać. Nie wszyscy być może rozstali się z nią zupełnie. W chwilach roztargnienia wydaje mi się, że wciąż jeszcze czuję południową ciszę leżącą na stokach basztanów, że słyszę szmer dębów na ukraińskich lewadach. Przypuszczam, że w podobny sposób musi to odczuwać w Madrycie Józef Łobodowski. Nie czas więc nam jeszcze się żegnać. Inne jest położenie tych, którzy na Ukrainie zajęci byli utrwalaniem présence polonaise i pomnażaniem polskiego stanu posiadania. Ci zamknęli ukraiński rozdział swej działalności, przestąpili próg, odeszli. Niejeden z nich odczuwa być może potrzebę powiedzenia czegoś na pożegnanie. Jeżeli wołał kiedyś w gniewie: „A niechże was wszyscy diabli wezmą”, zreflektował się potem, że rozstanie z rodzinnymi stronami wymaga innych słów, chociażby miało to być tylko proste: „Daj Boże zdrowia”. Literatura i publicystyka polska nie dostarczyły jednak dotąd żadnej szczęśliwej formuły słownej, wyrażającej uczucia Polaków żegnających się z Ukrainą. Nie wiem też, czy Ukraińcy posiadają jakąś formę pożegnania z Polakami. W 1939, niedaleko od granicy, spotkany na drodze Ukrainiec pożegnał mnie słowami: „źle było z wami, Lachy, ale teraz będzie jeszcze gorzej”. Nie o takiej jednak formule myślę. Słowa nieznajomego streszczały tylko pewien stan rzeczy; pożegnanie powinno zawierać coś więcej, wyrażać w uprzejmej formie uczucia wznoszące się ponad przypadkowość wydarzeń bieżących. Ale czy formuły takie w ogóle istnieją? Jak Europejczycy żegnali się ze swymi koloniami, gdzie z żalem musieli opuścić posiadłości warte tyle samo i więcej niż majątki i cukrownie na Ukrainie? Przed dwoma laty znana działaczka społeczna szwajcarska opowiedziała mi o swym spotkaniu z Wilhelminą, byłą królową holenderską. Gdy rozmowa zeszła na Indonezję, stara królowa zamyśliła się i powiedziała: „Teraz mogę już umrzeć spokojnie: oni są wolni”. Są to zapewne tylko słowa, ale słowa deklasujące najsławniejszych fabrykantów frazesów, łącznie nawet z samym Napoleonem Bonaparte. Polacy i Ukraińcy nie mogą sobie w tej chwili gratulować wolności, nie jestem też pewien, czy wszyscy mieszkańcy Jawy i Sumatry wzięliby takie gratulacje za dobrą monetę, ale nie o to chodzi. Pożegnanie królowej Wilhelminy z Indonezją jest wzorem trudnym do naśladowania, daje jednak pojęcie o formach, w jakich należy się żegnać, i o tym, co można zrobić, mając do rozporządzenia tylko słowa. Wydaje mi się, że ogłoszenie konkursu na najlepszą formułę pożegnania z Ukrainą byłoby wdzięcznym zadaniem dla Koła Kijowian w Londynie.

Wróćmy jednak do Pamiętnika. Następnym jego rozdziałem są rozważania prof. Waleriana Kwiatkowskiego na temat Unii Hadziackiej. Autor wypowiada w nich m.in. paradoksalną myśl, że główną przyczyną konfliktów polsko-ukraińskich jest zbytnie podobieństwo psychiki obu narodów.

Rozdział trzeci poświęcony jest pamięci biskupa kijowskiego Józefa Wereszczyńskiego, który działał w końcu XVI wieku. Na rozdział ten składają się: przedmowa ppłka dypl. Zygmunta Andrzejowskiego, przedruk fragmentu pracy K. J. Turowskiego o pismach politycznych Wereszczyńskiego i przedruk kilku fragmentów pism samego biskupa. W rozdziale tym zasługuje na uwagę podobna do złego snu opowieść biskupa o tym, jak, urodzony w Chełmszczyźnie w rodzinie obrządku wschodniego, został podstępnie ochrzczony przez stryja, księdza katolickiego. Pomysły polityczne wymownego biskupa wydają mi się mniej wiekopomne. Jedną z jego głównych idei było osadzenie na Ukrainie Krzyżaków i cedowanie im całego Zadnieprza.

Rozdział czwarty stanowi rozprawa ppłk. Andrzejowskiego pt. Stefan Chmielecki, sławny wódz i wojewoda kijowski, wspomnienie w 325 rocznicę zgonu.

Następny rozdział zawiera przedruk pracy o Edwardzie Rulikowskim, historyku Ukrainy (1825–1900), ogłoszonej w Kalendarzu Kijowskim na rok 1913.

Na szóstym miejscu znajdujemy pracę o „oświacie polskiej na Rusi” podczas pierwszej wojny światowej. Składają się na nią przedruki i streszczenia różnych źródeł dotyczących tego okresu.

Siódme miejsce zajmuje fragment Ksawerego Praussa o losach drukarni „Robotnika” w Kijowie (1900). Fragment ten wyjęty jest z książki tegoż autora pt. Dzieje Polski socjalistycznej.

Wspomnienia kijowskie śp. Xawerego Glinki z lat 1908–1917 pt. W cieniu Złotej Bramy zamykają tom. Na stronicach ich przesuwa się cały polski Kijów tych lat, z zapomnianymi lub nieznanymi szczegółami o jego podziałach wewnętrznych, instytucjach, zabawach i kontaktach, rozwijającym się życiem umysłowym ukraińskim. Wspomnienia uzupełnia kilka fotografii przedrewolucyjnego Kijowa. Jako autentyczny kijowianin, Glinka jest w Pamiętniku jedynym autorem nieużywającym takich słów jak „na Rusi” lub „ziemie ukrainne”. Na użytek starych kijowian, jeżeli tacy są jeszcze na emigracji, dodam tu, że monachijska „Literaturna Hazeta” drukuje od paru miesięcy wspomnienia kijowskie z tych samych lat zmarłego ostatnio Ołeksandra Szulhyna. Szulhyn uzupełnia Glinkę, w innych słowach oddając tę samą atmosferę miasta i oświetlając jego życie od strony ukraińskiej.

1       Pamiętnik Kijowski, tom I. Nakładem Koła Kijowian. Londyn 1959, str. 240. Polemizował z krytyczną oceną I tomu Pamiętnika Kijowskiego Konstantyn Zelenko w liście do Redakcji („Kultura” 1961, nr 1/2). Autor listu przedstawił się jako Ukrainiec.

POSŁOWIE

Pamięci Sołomiji Pawłyczko (1958–1999),

pisarki, feministki, tłumaczki, profesor

Akademii Kijowsko-Mohylańskiej

Czytelnik niniejszej książki zwróci zapewne uwagę na postaci artystów sportretowane przez Stempowskiego w kilku esejach. Ziemia, jej mieszkańcy i spajająca wszystko, co ludzkie, kultura ukazana zostaje przez pryzmat doświadczenia wybitnych twórców. W Uściługu nad Bugiem na zachodnim Wołyniu miał swój letni dom Igor Strawiński. Urodzony w Berdyczowie Joseph Conrad pozostał w pewien sposób wierny swojej ukraińskiej ojczyźnie, Stanisław Vincenz ze Słobody Rungurskiej pod Kołomyją bohaterami swojej tetralogii Na wysokiej połoninie uczynił górali karpackich z Czarnohory. Czwartym artystą, którego wizerunek odnajdujemy w eseju W dolinie Dniestru i w Eseju berdyczowski, jest sam Jerzy Stempowski.

Związki Strawińskiego czy Conrada z Ukrainą były nikłe i eseista nie stara się ich sztucznie wykreować. Tematem eseju o rosyjskim kompozytorze jest przede wszystkim małe wołyńskie miasteczko pogrążone przez cały wiek XIX w sennej egzystencji. Wreszcie nadeszło XX stulecie, Ukraina znów upomniała się o swoją suwerenność. Niewiele to Strawińskiego interesowało. Dystans twórcy wobec świata społecznego jest dla Stempowskiego zrozumiały. „Świat artysty – powiada pisarz – różni się od świata doświadczalnego tym, że jest uporządkowany pod względem wartości, podczas gdy świat doświadczalny sam przez się takiego porządku nie posiada. Transpozycja na plan artystyczny aktualnych zagadnień życia społecznego wymagałaby ich przetopienia w pewną jednolitą hierarchię wartości obejmującą całość życia i łączącą ponownie oddzielone od siebie sfery wartości użytkowych i artystycznych”. Sztuka jest domeną wolności i inwencji, nie podlega kryteriom użyteczności, obowiązującym w rzeczywistości empirycznej. Artysta kreuje świat autonomiczny, nasycony wartościami, które przypominają nam o duchowym charakterze naszego bytu i naszego powołania.

O tym właśnie mówi anegdota będąca pointą eseju. Czy Strawiński uległ wpływowi kultury muzycznej Wołynia, skądinąd wspaniałej? Kwestię tę rozważał eseista wraz z regentem miejscowego chóru i chórzystami, z którymi czytał kieszonkową partyturę Żar-Pticy. Zwrócił ich uwagę na motyw kołysanki. Ukraińcy rozpoznali w nim bez wahania motyw powszechnie znanej pieśni wołyńskiej. Nikt nie umiał jednak zidentyfikować domniemanego wzoru. Po bliższym rozpatrzeniu motywu kołysanki stało się widoczne, że nie mógł być zapożyczony wprost z żadnej pieśni ludowej. „Jeżeli w utworach Strawińskiego – konkluduje Stempowski – znajdują się jakieś «wołyńskie motywy ludowe», charakter ich przypomina «motywy kujawskie» Chopina, dla których w zachowanym folklorze na próżno szukalibyśmy bezpośrednich wzorów”. Sztuka, muzyka czy poezja, nie kultywuje tradycji artystycznej, nie łaknie bezpośredniego zakorzenienia w dostępnym języku. Artysta nie odsyła do tego, co gotowe i ustabilizowane, lecz uwalnia nas od rutyny. Owo uwolnienie od rutyny komunikacyjnej obejmuje zarówno obcowanie z dziełem sztuki, jak i relacje społeczne. Artysta nigdy nie znajdzie wspólnego języka z fanatykiem ani z czcicielem dogmatu.

Artysta jest kimś, kto światu, który pozostaje dla nas nieprzenikniony i jawi nam się jako chaotyczny, przeciwstawia wizję rzeczywistości uporządkowanej pod względem wartości. Panuje przekonanie, że polsko-ukraińskie dzieciństwo Josepha Conrada nie zostało w jego powieściach w żaden sposób odzwierciedlone. Żegnając się z Europą Wschodnią, miał pisarz zdystansować się wobec własnej przeszłości. Między nią a swoją twórczością wzniósł nieprzenikalną barierę, która pozwoliła mu zacząć wszystko od nowa, a przede wszystkim stać się angielskim pisarzem. Niemniej Stempowski uważa, że ukraińskie dziedzictwo Conrada ujawniło się w szczególny sposób. Wśród jego bohaterów nie ma Polaków, jest natomiast bardzo bogata galeria obcych. Autor Lorda Jima – pisze eseista – „usiłuje uporczywie wniknąć w prawdę wewnętrzną każdego z nich, jak gdyby każda z tych prawd była równorzędna z innymi i z jego własną. Jest w tym coś bardzo jagiellońskiego, czego nie ma u innych pisarzy, a co leży w geniuszu jego bliższej ojczyzny. W usiłowaniach tych towarzyszy mu stale świadomość, że prawdy te są natury irracjonalnej, dostępne tylko dla zewnętrznego opisu, i przez to samo sprzeczność ich prowadzi do konfliktów, katastrof i zagłady. Ta myśl stanowiła być może też część bagażu wywiezionego z Kalinówki”.

Nietrudno zauważyć, że taka interpretacja twórczości Conrada wiąże się z dwudziestowiecznymi dziejami Ukrainy, a zwłaszcza z konfliktem polsko-ukraińskim. Rzeczpospolita szlachecka nigdy nie stała się scentralizowanym nowoczesnym państwem, do końca pozostała mozaiką ludów, grup religijnych i wyznaniowych, które nigdy nie stworzyły wspólnoty politycznej. W tym stanie rzeczy wypracowanie istotnych kompromisów było niemożliwe. Trwające przez wieki sąsiedztwo ukraińsko-polskie naznaczone było wrogością i konfliktami, najpierw klasowymi i religijnymi, następnie etnicznymi. W dwudziestoleciu międzywojennym Polacy dążyli do utrwalenia swej dominacji na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, traktując te dwa regiony jak integralne dzielnice swego państwa. Ukraińcy zaś nie chcieli już dłużej godzić się ze statusem narodu pozbawionego państwowości. Gdy rozgorzał płomień nacjonalizmu, stało się jasne, że na Zachodniej Ukrainie nie ma miejsca dla dwóch narodów o aspiracjach państwowych.

Nacjonalizm, który ma charakter dogmatyczny, zarówno jako zjawisko polityczne, jak i psychologiczne był dla czterech przywołanych artystów zjawiskiem obcym. Conrad pozytywnie wyrażał się o „temperamencie narodowym” i trzeźwość wspólnoty przeciwstawiał doktrynerstwu i pysze polityków. To oni, żerując na emocjach zbiorowych, przygotowują katastrofę. „Narody ziemi – pisał w Zwierciadle morza – rządzone są głównie przez strach – tego rodzaju strach, który za pomocą taniego krasomówstwa łatwo przemienić we wściekłość, nienawiść i gwałt”1. Vincenz, mający całe życie przyjacielskie kontakty z Ukraińcami galicyjskimi, nigdy nie potrafił zrozumieć ich dążenia do ustanowienia własnego państwa. Wojnę polsko-ukraińską w latach 1918–1919 nazywał „wojną domową”, nie dostrzegając, że tego konfliktu nie może zakończyć żadne „polubowne rozwiązanie”, bo Ukraińcy nie odstąpią od żądania niepodległości. Ani Vincenz, ani Stempowski przed wojną nie uświadamiali sobie jasno, że utrata Wołynia i Galicji Wschodniej jest nieunikniona. Sprawą otwartą pozostawała tylko forma, w jakiej nastąpi rozbrat. Krótkowzroczność, zacietrzewienie, fanatyzm po obu stronach miały podczas II wojny światowej zwielokrotnić liczbę ofiar.

Vincenz zaś w swoim huculskim eposie wystąpił jako modernistyczny mitotwórca. Świat górali huculskich, obraz ich cywilizacji w Na wysokiej połoninie odsyła czytelnika do trwałego porządku wartości etycznych i estetycznych przeświecających przez warstwę zjawisk zmiennych i ulotnych. Vincenza w małym stopniu interesuje obiektywny czas historyczny społeczności górali karpackich, fascynują go bowiem walory ponadczasowe i metafizyczne ich pradawnej kultury. Na wysokiej połoninie wyraża rozczarowanie pisarza do nowoczesności, jego niewiarę w możliwość poznania człowieka tylko za pomocą intelektu i w zmianę jego losu za pomocą środków politycznych. I rozum, i polityka nie spełniły pokładanych w nich nadziei, nie uchroniły Europy od kataklizmu Wielkiej Wojny. W sprawy ludzkie wprowadzają zamęt i niepokój, rozniecają fanatyzm, głoszą niewolę.

Według Stempowskiego u podstaw nacjonalizmu tkwiła zasadnicza sprzeczność. Absolutyzacja jednej idei w pluralistycznym świecie musi rodzić fałsz i najgorsze następstwa praktyczne. Nacjonalizm to rodzaj psychozy, która gdy rozprzestrzeni się w danej populacji, rujnuje jej kondycję moralną i polityczną^2. Zastanawiając się nad przyczynami wrogości Polaków II Rzeczpospolitej wobec współobywateli innej narodowości, Stempowski przychodzi do przekonania, że dla wytworzenia takiej postawy nie wystarczała polityka władz polskich, bo nawet najbardziej pracowity i „dynamiczny” urząd trzeciej instancji nie był w stanie „wytworzyć tak wielkiej sumy bezprawia i ucisku”. Wrogość wobec bliźniego innej narodowości stała się zjawiskiem masowym. „Dla otrzymania znanego nam wyniku – pisał Stempowski w maju 1942 roku – setki tysięcy Polaków musiał ogarnąć rodzaj szału prześladowczego, zamraczającego ich aż do utraty poczucia prawa i honoru, i nawet korzyści osobistej. Tego rodzaju psychozy zbiorowe są znane i najsławniejszym ich przykładem będą zapewne dzisiejsze Niemcy”. Nacjonalizm polski napotkał wreszcie swój odpowiednik ukraiński. „Твоїм найбільшим добром і Твоєю честю є сила і велич Твоєї Нації” – pisał w polskim więzieniu Dmytro Myron, działacz Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów – twoim największym dobrem i twoją chlubą jest siła i potęga twojego narodu. I precyzował, żeby nie było wątpliwości: „Найвищим Твоїм законом і Твоїм бажанням є воля та ідея нації” – największym twoim prawem i pragnieniem jest wolność i idea narodu. Myron redukował barwną i rozmaitą domenę człowieka do zamkniętego kręgu adoracji narodu, którego głównym zadaniem było wywalczenie suwerennego państwa. Pierwsze przykazanie z dekalogu nacjonalisty brzmiało: „Здобудеш Українську Державу, або загинеш у боротьбі за Неї” (wywalczysz państwo ukraińskie albo polegniesz w walce o nie). Nacjonaliści zmilitaryzowali wyobraźnię młodego pokolenia Ukraińców z Galicji Wschodniej i Wołynia i powiedli je do walki o własne państwo. Cała ta generacja, kilkaset tysięcy mężczyzn i kobiet, może najlepszych synów i córek Ukrainy, wyginęła w nierównej walce z Sowietami, wymarła w więzieniach i w łagrach syberyjskich. Do długiej serii klęsk, jakie nacjonaliści zgotowali w Europie własnym narodom i innym nacjom, ounowcy Stepana Bandery dopisali kolejne.

Destrukcyjność nacjonalizmu przerażała Stempowskiego. Łudził się, że społeczny zasięg tej ideologii jest ograniczony. „W okresie 1919–1939 – pisał w eseju W dolinie Dniestru w roku 1942 – byłem świadkiem wielu nieprzejednanych walk narodowościowych, w których akty przemocy i brutalności podzieliły, zdawało się niepowrotnie, na wrogie grupy całą Europę Wschodnią. Stara cywilizacja tej części kontynentu, która na przestrzeni wieków dała życie tylu różnym ludom, zdawała się należeć do przeszłości. Mam jednak wrażenie, że zmiany te były raczej powierzchowne niż istotne. Nacjonalizm na modłę zachodnią zniszczył jedynie zwierzchnią warstwę ludów, ich inteligencję. Lud nie brał udziału w walkach i egzaltacjach. Nawet w tej nieznośnie dusznej i przykrej atmosferze, jaka wytworzyła się na naszych kresach po tzw. pacyfikacji Małopolski Wschodniej, wystarczyło odejść dalej od urzędów, gazet i organizacji społecznych, aby wszędzie słyszeć słowa pojednania. Dla ludzi mego pokolenia, już przed czasem samotnych i smutnych w tym niegościnnym klimacie moralnym, słowa te posiadały doniosłe znaczenie”. „Samotni i smutni” to przede wszystkim ci, którzy nie ulegli presji zbiorowości, nie dali się ponieść fali fanatyzmu, jaki ogarnął nacjonalistyczne masy Europejczyków w latach trzydziestych i czterdziestych. Owi „samotni i smutni” płacili wysoką cenę za swoje wyobcowanie. Uporczywie poszukiwali znaków ocalenia w katastrofie, jaka stała się udziałem ich bliższej ojczyzny. Powstrzymać katastrofy już się nie udało, pogrążyła ona zarówno Ukraińców, jak i Polaków. Dramat świata historycznego dopełnił się, wielowiekowa ukraińsko-polska symbioza kulturowa przestała istnieć. Kto z Polaków ocalał z wołyńskiej i galicyjskiej masakry, został przesiedlony za nową granicę na Bugu. Setki tysięcy Ukraińców z terenów między Sanem a Bugiem zostało przymusowo wysiedlonych na Ukrainę Sowiecką w latach 1944–946. Ponad 150 tysięcy Ukraińców, w tym Łemków i Bojków, władze polskie wysiedliły podczas akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne w roku 1947.

Zapowiedzi tych wydarzeń uważny obserwator mógł dostrzec już znacznie wcześniej. Stempowski w roku 1942 wspominał o „nieznośnie dusznej i przykrej atmosferze, jaka wytworzyła się na naszych kresach po tzw. pacyfikacji Małopolski Wschodniej”. Można by zapytać, czy „nieznośnie duszna i przykra atmosfera” nie panowała w Galicji Wschodniej już od dawna, co najmniej od porozumienia ukraińsko-polskiego w roku 1890, które storpedowane zostało przez nacjonalistów polskich. W następstwie działacze ukraińscy wysunęli żądanie utworzenia z ziem Galicji Wschodniej i części Bukowiny odrębnego autonomicznego kraju monarchii austro-węgierskiej. A co powiedzieć o wojnie polsko-ukraińskiej w latach 1918–1919, czy ona nie sprowadziła na Galicję Wschodnią „nieznośnie dusznej i przykrej atmosfery”? Polacy jednak w większości uważali, że konflikt można zażegnać metodami administracyjnymi, obietnicą autonomii, doraźnymi represjami, kłamliwą propagandą. Jeden z Polaków galicyjskich w memoriale dla rządu RP na emigracji (poszukującego wówczas jakiegoś wyjścia z polsko-ukraińskiego impasu) pisał o wyznawanej przez Polaków z województw południowo-wschodnich endeckiej teorii o podziale ludności ukraińskiej na dwie grupy: jedną tworzą rozpolitykowani, samozwańczy i sfanatyzowani przywódcy, drugą – bierna masa etniczna. Tak zwany spokojny lud ruski jest – według opinii przeciętnego Polaka – potulny i posłuszny. Łatwo byłoby nim rządzić, gdyby nie ci „prowodyrzy”, samozwańczy i sfanatyzowani przywódcy. „Prowodyrem zaś jest każdy inteligent czy chłop, który z pobudek ideowych czy materialnych czuje się świadomym Ukraińcem i dąży do stworzenia jakiejkolwiek placówki ukraińskiej lub też pragnąłby opanować jakikolwiek odcinek życia ekonomicznego czy politycznego dla swojej ukraińskiej grupy politycznej. Polak tamtejszy nienawidzi prowodyra ukraińskiego i uważa go za istotę niższą pod względem kulturalnym i towarzyskim, naśmiewa się z niego i z jego dążeń do podniesienia swego poziomu kulturalnego, a przede wszystkim nie zna go”3.

Nie znajdziemy u Stempowskiego gotowych recept ani formuł polsko-ukraińskiego pojednania. Nie miał ich ani w dwudziestoleciu międzywojennym, ani tym bardziej podczas wojny. Potrafił jednak wyciągnąć wszystkie wnioski z tragicznych wydarzeń i uznać, że Jałta i jej następstwa zamykają jeden i otwierają kolejny rozdział stosunków między obydwu narodami. Trzeba zacząć od nowa. Psychozy nie wolno brać za stan permanentny i układać przyszłych stosunków polsko-ukraińskich jako funkcji stanów patologicznych. Zadanie pojednania pozostawiał już następnemu pokoleniu, nieobciążonemu brzemieniem krzywdy, nienawiści i grozy. Sam pozostawiał legat życzliwości i dobrej woli. W jednym z esejów pisał w roku 1960 o różnych sposobach żegnania się Polaków z Ukrainą: „W chwilach roztargnienia wydaje mi się, że wciąż jeszcze czuję południową ciszę leżącą na stokach basztanów, że słyszę szmer dębów na ukraińskich lewadach. Przypuszczam, że w podobny sposób musi to odczuwać w Madrycie Józef Łobodowski. Nie czas więc nam jeszcze się żegnać. Inne jest położenie tych, którzy na Ukrainie zajęci byli utrwalaniem présence polonaise i pomnażaniem polskiego stanu posiadania. Ci zamknęli ukraiński rozdział swej działalności, przestąpili próg, odeszli. Niejeden z nich odczuwa być może potrzebę powiedzenia czegoś na pożegnanie. Jeżeli wołał kiedyś w gniewie: «A niechże was wszyscy diabli wezmą», zreflektował się potem, że rozstanie z rodzinnymi stronami wymaga innych słów, chociażby miało to być tylko proste: «Daj Boże zdrowia». Literatura i publicystyka polska nie dostarczyły jednak dotąd żadnej szczęśliwej formuły słownej, wyrażającej uczucia Polaków żegnających się z Ukrainą. Nie wiem też, czy Ukraińcy posiadają jakąś formę pożegnania z Polakami. W 1939, niedaleko od granicy, spotkany na drodze Ukrainiec pożegnał mnie słowami: «źle było z wami, Lachy, ale teraz będzie jeszcze gorzej». Nie o takiej jednak formule myślę. Słowa nieznajomego streszczały tylko pewien stan rzeczy; pożegnanie powinno zawierać coś więcej, wyrażać w uprzejmej formie uczucia wznoszące się ponad przypadkowość wydarzeń bieżących”.

Po pięćdziesięciu z górą latach wyznanie pisarza ma charakter już wyłącznie osobisty. Wiele wody upłynęło w Wiśle i w Dnieprze. Ale w te życzliwe i rozumne słowa warto się wciąż wsłuchiwać, bo dalece nie wszyscy Polacy i nie wszyscy Ukraińcy rozumieją, że współżycie ich nacji ma nie tylko przeszłość, lecz i przyszłość. Bo, jak zwykł nam powtarzać Jerzy Giedroyc, porozumienie między Ukraińcami i Polakami jest warunkiem wolnego i suwerennego bytu obydwu narodów.

Andrzej Stanisław Kowalczyk

1       Cyt. za: Z. Najder, Europa Josepha Conrada. „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2001, nr 1, s. 187.

2       W jednym z listów pisał o tym: „W tej chwili np. odbywa się likwidacja nacjonalizmu. Zaczęło się to w Czechach, gdzie dla Háchy i Chwalkowskiego Benesz był tylko masonem i przedstawicielem międzynarodowego kapitalizmu i socjalizmu. Oni tylko mieli patent na patriotyzm. Pierwszym ich krokiem była kapitulacja. Drugi rozdział tejże książki przedstawia Słowację: i tam Hlinka i Tiso reprezentowali nacjonalizm integralny z efektem kapitulacyjnym. Potem przyszła Francja, gdzie również partia kapitulacji stworzona została z nacjonalistów i patriotów najgłośniejszych, b. czytelników Gringoire’a i Action Française. To samo miało miejsce w Rumunii, gdzie żelaźni nacjonaliści nie zdążyli jeszcze zjeść i wypić, kiedy już kapitulowali i sprowadzili wojska cudzoziemskie do okupowania kraju. Nawet Paleckis w «sejmie ludowym» litewskim, poddając pod głosowanie wniosek o przyłączenie Litwy do Rosji, mówił, że tego wymaga litewski patriotyzm. Nacjonaliści nie mogą już ani chwili znieść niepodległości swego kraju i ścigają swą nienawiścią wszystkich, kto by chciał jeszcze bronić tej niepodległości. Najwidoczniej samo zjawisko nacjonalizmu zbliża się już szybko do swego końca” (list J. Stempowskiego do Krystyny Marek z 5 listopada 1940 roku. Muzeum Polskie w Rapperswilu, sygn. arch. I 6/38).

3       Cyt. wg: R. Torzecki, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej. Wyd. Naukowe PWN. Warszawa 1993, s. 102.

NOTA WYDAWNICZA

Przy przygotowywaniu tekstów do druku w zasadzie uwspółcześniono pisownię i interpunkcję, zachowano jednak pewne osobliwości językowe autora, np. archaiczną składnię, dziś niekiedy uważaną za błędną, np. „nastręczało poważne trudności” zamiast, jak powiedzielibyśmy dziś, „nastręczało poważnych trudności”. Zmiany w tekstach ograniczono do niezbędnych, poprawiając oczywiste omyłki i błędy literowe. Zamieniono konsekwentnie przez Stempowskiego używane przyimki „z” na „ze” i „w” na „we” w wyrażeniach przyimkowych przed słowami zaczynającymi się na spółgłoskę. Uzupełnienia wydawcy ujęto w nawias kwadratowy. Kursywę zastosowano konsekwentnie w pisowni wyrazów obcych. Wprowadzono kursywę dla tytułów książek, artykułów, utworów literackich i muzycznych. Tytuły czasopism wydrukowano w cudzysłowie.

Na dole strony umieszczono oznaczone gwiazdką przypisy autora, ponadto przypisy tekstologiczne oraz przekłady zwrotów i cytatów obcojęzycznych. Po tekście – oznaczone cyframi – znajdują się pochodzące od edytora komentarze historyczne, biograficzne, bibliograficzne.

Podczas opracowywania przypisów wykorzystano następujące książki:

1. Akcja burzenia cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu w 1938 roku – uwarunkowania, przebieg, konsekwencje. Red. Grzegorz Kuprianowicz. Prawosławna Diecezja Lubelsko-Chełmska. Towarzystwo Ukraińskie. Chełm 2009.

2. Енциклопедія українознавства. Словникова частинa. Наукове товариство імені Шевченка. Видавництво „Молоде Життя”. Paris–New York 1955–1984.

3. Polski Słownik Biograficzny. T. I–XLIX.

4. Andrzej Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921–1939. Ossolineum. Wrocław 1979.

5. Jan A. Choroszy, Huculszczyzna w literaturze polskiej. Wrocław 1991.

6. Bogdan Huk, Ukraina. Polskie jądro ciemności. Stowarzyszenie Ukraińskie Dziedzictwo. Przemyśl 2013.

7. Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Wydawnictwo Literackie. Kraków 2011.

8. G. Motyka: Ukraińska partyzantka 1942–1960. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii. Oficyna Wyd. Rytm. Warszawa 2006.

9. Mirosława Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1919–1939. PWN. Warszawa 1989.

10. Władysław Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski, t. II: 1914–1939. Oficyna Wyd. «Graf», Gdańsk 1990.

11. Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939. Lublin 2003.

12. Timothy Snyder, Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę. Instytut Wydawniczy Znak. Kraków 2008.

13. T. Snyder, Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569–1999. Fundacja Pogranicze. Sejny 2006.

14. Ryszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy (1933–1945).Książka i Wiedza. Warszawa 1972.

15. R. Torzecki, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej. Warszawa 1993. Wyd. PWN.

Noty o tekstach

Do „W dolinie Dniestru”

Pierwodruk: „Wiadomości Polskie” 1941, nr 14, s. 1–2. Podpis: Jerzy Stempowski. Przedruki: Kraj lat dziecinnych, Londyn 1942, s. 271–289; wyd. 2: z przedmową M. Danilewicz Zielińskiej, Puls, Londyn 1987, s. 219–233; Od Berdyczowa do Rzymu, Instytut Literacki, Paryż 1971, s. 18–31; Eseje. Wybór i wstęp W. Karpiński, IW Znak, Kraków 1984, s. 15–33. W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie. Wybrał, opracował i posłowiem opatrzył A. St. Kowalczyk. LNB Warszawa 1993, s. 9–31.

Do „Esej berdyczowski”

Pierwodruk: „Kultura” 1964, nr 6, s. 35–40. W cyklu Notatnik niespiesznego przechodnia. Podpis: Paweł Hostowiec. Przedruki: Od Berdyczowa do Rzymu, s. 11–17; Eseje, s. 34–41; W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 32–41; Od Berdyczowa do Lafitów. Wybrał, opracował i przedmową opatrzył A. St. Kowalczyk, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2001, s. 21–28; Notatnik niespiesznego przechodnia. Zebrał i notą wstępną opatrzył J. Timoszewicz. Opracowała D. Szczerba. Instytut Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską Oddział Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza, Biblioteka „WIĘZI”, Warszawa 2012, t. 2, s. 113–120, wyd. 2: Warszawa 2014, t. 2, s. 113–120.

Do „Bagaż z Kalinówki”

Pierwodruk: Conrad żywy. Książka zbiorowa wydana staraniem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Redakcja W. Tarnawski. B. Świderski, Londyn 1957, s. 87–91. Podpis: Paweł Hostowiec. Przedruki: „Więź” 1982, nr 7, s. 67–70; W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 42–48.

Do „Dom Strawińskiego w Uściługu”

Pierwodruk: „Kultura” 1949, nr 8, s. 19–34. Podpis: Paweł Hostowiec. Przedruki: przekład na język niemiecki (w stosunku do oryginału znacznie skrócony) pt. Auf Igor Strawinskys Spuren in Wolhynien, „Du” 1950, nr 12; W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 49–77; Od Berdyczowa do Lafitów, s. 53–75.

Do „Na wysokiej połoninie”

Tekst wygłoszony zapewne jako odczyt, nigdy za życia pisarza nie publikowany. Maszynopis, liczący 18 stron, przechowywany jest w Gabinecie Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, sygn. 1503. Pierwodruk w: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 78–95.

Do „List do Jerzego Giedroycia [1955]”

Pierwodruk: J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy 1946–1969. Wybrał, opracował i przypisami opatrzył A. St. Kowalczyk, SW „Czytelnik”, Warszawa 1998, cz. I, s. 280–284.

Do „WYPRAWA KIJOWSKA”

Pierwodruk: „Kultura” 1955, nr 12, s. 3–10. Podpis: Paweł Hostowiec. Przedruk: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 104–117.

Do „Wspomnienie o przyjacielu”

Pierwodruk: „Kultura” 1968, nr 4, s. 130–132. Podpis: Paweł Hostowiec. Przedruki: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 118–122; J. Giedroyc, J. Małaniuk, Listy 1948–1963. Opracowała H. Dubyk, Instytut Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską Oddział Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza, Biblioteka „WIĘZI”, Warszawa 2014, s. 133–135.

Do „Proces Szwarcbarda”

Pierwodruk: „Głos Prawdy” z 1926 roku. Tu podstawą przedruku jest rękopis przechowywany w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, sygn. 1507. Druk w: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 123–132.

Do „List do Jerzego Giedroycia [1958]”

Pierwodruk: J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy 1946–1969. Wybrał, opracował i przypisami opatrzył A. St. Kowalczyk, dz. cyt., cz. II, s. 18–24.

Do „Mniejszość ukraińska”

Artykuł opublikowany za życia pisarza tylko w przekładzie na język francuski pt. La minorité ukrainienne w książce zbiorowej Pologne. Vol. I. Vie politique et sociale. Éditions de la Baconnière Nauchâtel 1946. Maszynopis polskiego oryginału, który był podstawą przedruku, przechowywany jest w archiwum pisarza w Muzeum Polskim w Rapperswilu. Pierwodruk: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 133–149.

Do „Listy do Stanisława Stempowskiego [1932, 1939]”

Rękopisy listów przechowywane są w archiwum pisarza w Muzeum Polskim w Rapperswilu. Pierwodruk: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 153–162.

Do „List do Aleksandra Ładosia [1939]”

Pierwodruk, rękopis przechowywany w Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego NKW PSL w Warszawie.

Do „Adam Zieliński – Jerzy Stempowski: korespondencja 1941–1942”

Pierwodruk: „Zeszyty Historyczne” 1978, z. 45, s. 8–56. Przedruk w: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 164–256. W „Zeszytach Historycznych” (1980, z. 51, s. 223–224) ukazał się list Kazimierza Groszyńskiego polemizujący ze Stempowskim na temat Liceum Krzemienieckiego.

Do „List do Stanisława Kota”

Pierwodruk: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 257–278. Maszynopis listu przechowywany jest w Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego NKW PSL w Warszawie.

Do „Ukraina pod okupacją niemiecką”

Pierwodruk: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 279–295. Maszynopis raportu przechowywany jest w Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego NKW PSL w Warszawie.

Do „Listy do Iwana Seńkiwa [1962, 1966]”

Pierwodruk: A. St. Kowalczyk, Jerzy Stempowski – Iwan Seńkiw: dzieje przyjaźni, „Archiwum Emigracji” 2002/2003, z. 5/6, s. 85–118. Przedruk w: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 306–313. Rękopisy przechowywane są w archiwum Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte. Druk wg kopii przekazanych edytorowi przez adresata.

Do „Relacja z wizyty w ośrodkach ukraińskich w Niemczech”

Pierwodruk, maszynopis przechowywany w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Kol. 30/I/12.

Do „List do Stanisława Paprockiego [1945]”

Pierwodruk, maszynopis przechowywany w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie.

Do „List do Adama Tarnowskiego [1947]”

Pierwodruk, maszynopis przechowywany w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie.

Do „List do Zygmunta Haupta [1966]”

Pierwodruk: „Kultura” 1972, nr 4, s. 72–73. Przedruk: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 314–317.

Do „Na marginesie nagród literackich”

Pierwodruk: „Kultura” 1952, nr 4, s. 70–74. Podpis: Paweł Hostowiec.

Komitet nagrody literackiej, ufundowanej drogą zbiórki z inicjatywy i staraniem Polaków-gruźlików w Niemczech, na podstawie jednomyślnego orzeczenia jury, przyznał dwie nagrody po 500 DM: powieściopisarzowi Teodorowi Parnickiemu, przebywającemu na uchodźctwie w Meksyku i poecie Józefowi Łobodowskiemu, przebywającemu na uchodźstwie w Hiszpanii. Komitet był ukonstytuowany następująco: przewodniczący – mgr Jar Janusz, sekretarz – Tadeusz Boliwa-Melka, skarbnik – Janina Lubczyńska. Skład Jury był następujący: Jerzy Giedroyc, Paweł Hostowiec i Wojciech Zaleski.

Do „List do Jeremiego Stempowskiego [1950]”

Pierwodruk: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 296–305. List przechowywany jest w Gabinecie Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego.

Do „Etapy pewnego odwrotu”

Pierwodruk: „Kultura” 1960, nr 6, s. 127–132. Podpis: Paweł Hostowiec. Przedruk: W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie, s. 96–104.

INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH

Adampol

Adriatyk zob. Morze Adriatyckie

Adyga

Afganistan

Aknaszlatina

Algieria

Almada

Alpy

Ameryka

Ameryka Łacińska

Ameryka Południowa

Amsterdam

Anatolia (Jonia)

Anglia

Argentyna

Austria

Austro-Węgry

Azja Mniejsza

Baba Łudowa

Babia Góra

Bałkany

Bałtyk zob. Morze Bałtyckie

Bar

Baranowicze

Barcelona

Barczewo

Bawaria

Bayreuth

Bazylea

Beaulieu

Belgia

Belgrad

Bełżec

Berdyczów

Łysa Góra

Machnowiecka ulica

Bereza Kartuska

Berezów

Berchtesgaden

Berlin

Berno

Nydeggase

Besarabia

Beskidy

Biała Cisa

Białoruś

Białystok

Bielsko-Biała

Biłohoroszcza

Bizantyńskie Imperium

Boh

Bohdan-Łuhy

Bordeaux

Borki

Borysów

Bracław

Bratysława

Brześć

Brześć Litewski

Brzeżany

Bucniowce

buczacki powiat

Buczackie

Buczacz

Budapeszt

Alkotmany utca

Buderaż

Budyjowska

Buenos Aires

Bug

Bukareszt

Bukowina

Burg

Burkut-Kwasy

Bystrec

Cannes

Place de la Gare

Chadżybejski Liman

Charbin

Charków

Château-d’Oex

Chełm

chełmski powiat

Chełmszczyzna

Chersońszczyzna

Chlebowice Świrskie

Chmielek

Chocim

Chreptiów

Chust

Cisa

Clarens

Cologny

Cudnów

Czanak

Czaple Wielkie

Czarna Cisa

Czarnohora

Czarnuchy

Czechosłowacja

Czechy

Czehryń

Czeremosz

Czerniowce

Czywczyn

Dania

Delatyn

Delhi

Dijon

Dniepr

Dniestr

Dobromil

Dodona

Don

Dopart

Dortmund

Drohobycz

Dubno

Dukla

Dunaj

Düsseldorf

Dynów

Egipt

Elizawetgrad

Erfurt

Estonia

Europa

Europa Środkowa

Europa Wschodnia

Europa Zachodnia

Feijó

Flandria

Francja

Frankfurt n. Menem

Galicja

Galicja Wschodnia

Galicja Zachodnia

Gdańsk

Gdynia

Generalne Gubernatorstwo

Genewa

Genua

Getynga

Grecja

Grenobl

Gutin Tomnatyk

Hajnówka

Hamburg

Heidelberg

Helsinki

Hiszpania

Holandia

Hołowy

Honolulu

Horodja

hrubieszowski powiat

Hrubieszów

Hrubieszowszczyzna

Huculszczyzna

Hulajpole

Humańszczyzna

Hurby

Huta Czernielowiecka

Huta Pieniacka

Indonezja

Innsbruck

Irlandia

Ischl

Istambuł

Izrael

Jałta

Janowa Dolina

Jaremcze

Jarmolińce

Jawa

Jonia

Jugosławia

Kalinówka

Kalisz

Kamieniec Podolski

kamieniecki powiat

Kanada

Karelia

Karpaty

Karpaty Wschodnie

Kaukaz

Kijowszczyzna

Kijów

Kiszyniów

Kłajpeda

Kobylno

Kolonia

Manderscheider Strasse

Kołomyja

Konstantynopol

Końskie

Korea

Kőrősmező

Korzec

Kosmacka Łysina

Kosmacz

Kosów

Góra Owidiusza

Kowel

Kowno

Kraków

Cmentarz Salwatorski

Królestwo Kongresowe

Krym

Krynki

Krzemieniec

Kurpie

Kuty

Lacczyna

Ladawa

Liban

Libawa

Lida

Limnos

Lipniki

Lipsk

Litwa

Litwa Środkowa

Lizbona

Londyn

Lozanna, Lausanne

Lubelszczyzna

Lublin

Luksemburg

lwowskie województwo

Lwów

Rynek

Wały Hetmańskie

Łabunie

Łemkowszczyzna

Łotwa

Łódź

Łubnie

Łuck

Ługa

Łukawica

Madagaskar

Madryt

Maisons-Laffitte

Małopolska

Małopolska Wschodnia

Markowe Szczawiny

Meksyk

Melitopol

Miechowskie

Milwaukee

Miłowanie

Mińsk

Mińsk Mazowiecki

Mohylew

Monachium

Monasterzyska

Mont Ventoux

Morawy

Morze Adriatyckie

Morze Bałtyckie

Morze Czarne

Morze Egejskie

Moskwa

Kreml

Łubianka

Mudros

Mukaczew

Muri

Rainweg

Thunstr.

Myślenice

Nagygejőc

Narew

Nassau

Neapol

Niemcy

Niemirów

Nikopol

Normandia

Norymberga

Nowogródek

Nowy Jork

Nowy Sącz

Odessa

Odra

osmańskie imperium

ottomańskie imperium

Owrucz

Palestyna

Parchimów

Parośla

Paryż

Bd Montmartre

Cmentarz Montmartre

Cmentarz Montparnasse

Hotel Lambert

Quai d’Orléans

Rue Edouard VII

Rue Racine

Pawłokoma

Perejasław

Petersburg

Pietros

Pińsk

Piotrogród

Pisa

Pisany Kamień

Pistoia

Płoskirów

Poczajów

Podhajce

podhajecki powiat

Podiebrady

Podlasie

Podole

podolska gubernia

podolskie województwo

Pokucie

Polesie

Polesie Lubelskie

Polska

Połtawa

połtawska gubernia

Połtawszczyzna

Pomorze

Pop Iwan

Popadia

Portugalia

Poznańskie

Praga, Praha

Prusy

Prusy Wschodnie

Prut

Przełęcz Tatarska

Przełęcz Użocka

Przemyśl

Przeworsk

Przytyk

Radziejowce

Rapperswil

Ren

Republika Białoruska

Republika Francuska

Republika Turcji

Republika Weimarska

Riwiera

Rohatyn

Rokieta

Rosja

Rotterdam

Równe

Rumunia

Ruś

Ruś Przykarpacka

Ruś Zakarpacka

Ryga

Rzeczypospolita

Rzesza zob. Trzecia Rzesza

Rzeszowskie

Rzplita

Rzplita Jagiellońska

Rzplita Polska

Rzym

Rzymskie Imperium

Sabaudia

Sachsenhausen

Saksonia

Salamina

Salvan

San

Saratów

Sarcelles

sarneński powiat

Silistria

Skierniewice

Sławentyn

Sławuta

Słoboda Rungurska

Słotwina

Słowacja

Słuck

Smotrec (Smotrycz)

Smyrna

Sofia

Sołotwyno

Spa

Stalingrad

Stalowa Wola

Stambuł

Stanisławów

Stanisławowskie

stanisławowskie województwo

Stany Zjednoczone

Stryj

Strzyżowce

Sumatra

Syberia

Szazul, połonina

Szczebrzeszyn

Szebutyńce

Szwajcaria

Szykmany

Śląsk

Śląsk Cieszyński

Święte Laski

Tahiti

Tarnopol

tarnopolskie województwo

Tatry

Teheran

tomaszowski powiat

Tomaszów Lubelski

Toronto

trembowelski powiat

Trembowla

Trzecia Rzesza

Tureczczyn

Turcja

Uherce Winiarskie

Ukraina

Ukraina Naddnieprzańska

Ukraina Prawobrzeżna

Ukraina Sowiecka

Ukraina Wschodnia

Ukraina Zachodnia

Ukraina Zakarpacka

Ukraińska Republika Ludowa

Ungvár zob. Użhorod

Unia Sowiecka

Ural

Uściług

Użhorod (Ungvár)

Corso

Valais

Warszawa

Bielany

Krakowskie Przedmieście

Muzeum Narodowe

Nowy Świat

Pałac Brühla

ulica Flory

ulica Tłomackie

ulica Wierzbowa

Weimar

Wenecja

Wersal

Westfalia

Węgry

Wiedeń

Grinzing

Wielka Brytania

Wielkie Księstwo Litewskie

Wielkopolska

Wieprz

Wileńszczyzna

Wielkopolska

Wilhelmshaven

Wilno

Windsor

Winikowce

Winnica

Winnipeg

Winterthur

Wisła

Włochy

włodawski powiat

Włodzimierz

Wołga

Wołowiec

Wołyń

wołyńskie województwo

Worochta

Wrocław

Zadnieprze

Zachodnioukraińska Republika Ludowa

Zagłębie Ruhry

Zakarpacie

Zakopane

Zamość

Zbąszyń

Zbrucz

zdołbunowski powiat

Zdołbunów

Zimne

Zmierzynka

Zofiówka

Zwiahl (Nowogród Wołyński)

Związek Republik Sowieckich (Związek Sowiecki, Związek Radziecki)

Żabie

Żwaniec

Żytomierz

Żytomierszczyzna

Żywiecczyzna

INDEKS OSÓB I DZIEŁ

Aleksander II, car Rosji

Amanullah Chan

Anders Władysław

Andes Abraham zob. Vincenz Andrzej

Andrássy Gyula

Andrzejewski Zygmunt

Stefan Chmielnicki, sławny wódz i wojewoda kijowski...

Antonowicz Włodzimierz

Arciszewski Mirosław

Arlt Fritz

Arystoteles

Askenazy Szymon

Atatürk Mustafa Kemal

Bach Johann Sebastian

Bakunin Michaił Aleksandrowicz

Balmont Leo

Bałakirew Milij Aleksiejewicz

Bandera Stepan (ps. Stefan Popiel)

Basch, prof.

Batchynsky E.

Soc. Taras Chevtchenko

Beck Józef

Beer

Bellotto Bernardo

Beneš Edvard

Berger

Bergson Henri

Berwiński Ryszard

Bielajew Mitrofan Pietrowicz

Bielankin Grigorij Pawłowicz

Bielankina Ludmiła Gawriłowna z d. Nosienko

Biljak Stepan 270,

Birczak Wołodymyr

Karpatśka Ukraina

Bisanz Alfred

Bismarck Otto von

Bloy Léon

Błok Aleksander

Skify

Bobkowski Aleksander

Bocheński Adolf

Bogusz-Zięblic Ludwik

Bolesław I Chrobry, król Polski

Boliwa-Melka Tadeusz

Borgia Cezar (właśc. Cesare Borgia)

Borkowski Piotr Dunin

Borodin Aleksandr Porfiriewicz

Boroweć Taras

Bożan Mykoła

Branicki Franciszek Ksawery

Brockhaus Friedrich Arnold

Brosses Charles de

Fetyszyzm, czyli porównanie między religią dawnych Egipcjan i religią obecną w Negrycji

Brumenfalt Feliks Michajłowicz

Brzuchowiecki Iwan Martynowicz

Budionny Siemion Michajłowicz

Calles Plutarco Elías

Cambarot

Canale Antonio

Canaris Wilhelm

Céline Louis-Ferdinand

Cełewycz Wołodymyr

Cervantes Saavedra Miguel de

Chase Stuart

Chądzyńska J.

Chmielnicki Stefan

Chodasiewicz Felicjan

Chodasiewicz Władysław

Chojnowski Andrzej

Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921–1939

Chopin Fryderyk

Choroszy Jan A.

Huculszczyzna w literaturze polskiej

Chronowjat Mychajło

Chruszczow Nikita Siergiejewicz

Churchill Winston

Chwalkowski

Conrad Joseph

Korsarz

Lord Jim

Siostry

Zwierciadło morza

Cui Cezar Antonowicz

Curzon George

Cyceron (Marcus Tullius Cicero)

Czacki Tadeusz

Czajkowski Michał (Sadyk Pasza)

Owruczanin

Pamiętnik Sadyka Paszy

Powieści kozackie

Wernyhora

Czajkowski Piotr Iljicz

Czapelska Maria zob. Popiel Pia

Czapska Maria

Ludwika Śniadecka

Czapski Józef

Czarnocki Stefan

Czarnocki Wiktor

Czartoryski Adam

Czerwiakow Aleksander

Czuprynka Taras zob. Szuchewycz Roman

Czykałenko Łewko

Danilewicz Zielińska Maria

Danton Georges Jacques

Dąbrowska Maria

Debussy Achille-Claude

Delille Jacques

Dell Robert

Denikin Anton Iwanowicz

Diagilew Siergiej Pawłowicz

Dobosz

Doboszyński Adam

Wielki Naród

Doncow Dmytro

Nacjonalizm

Doroszenko Dmytro

Dzieje Ukrainy w zarysie

Dostojewscy

Dostojewski Andrzej

Dostojewski Fiodor Michajłowicz

Dowhopilskij Anatol

Dragomanow Myhajło

Draj-Chmara Mychajło

Dreyfus Alfred

Dubyk Halyna

Duczyminśka Olha

Eden Robert Anthony

Edward II, król Anglii

Eisenhower Dwight David

Eisenmann Irena zob. Vincenz Irena

Estreicher Karol

Eulenburg

Feliński M.

Les Ukrainiens dans la Pologne restaurée

Ferrero Guglielmo

Pouvoir, les Génies invisibles de la Cité

Florian Jean-Pierre Claris de

Frank Hans

Franko Iwan Jakowycz

Fredro Aleksander

Fyłypowycz Pawlo

Gałczyński Konstanty Ildefons

Polska wybuchła w roku

George Lloyd

Giedroyc Jerzy

Listy 1946–1969 [współautor J. Stempowski]

Listy 1948–1963 [współautor J. Małaniuk]

Giedymin

Glinka Michaił Iwanowicz

Glinka Xawery

W cieniu Złotej Bramy

Goebbels Joseph

Gogol-Janowscy

Gogol Nikołaj Wasiljewicz

Goldelmann Solomon

Gołębiowski Stefan

Gombrowicz Witold

Grabski Stanisław

Uwagi o bieżącej historycznej chwili Polski

Granit Jerzy zob. Stempowski Jerzy

Graves Robert

Grodzicki Ludwik

Groszyński Kazimierz

Grubman Fiszel

Grünbaum

Grydzewski Mieczysław

Kraj lat dziecinnych

Grynbaum Izaak

Grzywacz Andrzej

Gulbenkian Calouste Sarkis

Guardi Francesco

Habsburgowie

Hácha Emil

Hałakan

Hanicki Feliks

Hauke-Nowak Aleksander

Haupt Zygmunt

Pierścień z papieru

Haydn Franz Joseph

Heine Christian Johann Heinrich

Intermezzo liryczne

Księga pieśni

Hejbowicz

Herling-Grudziński Gustaw

Herzl Teodor

Der Judenstaat

Himmler Heinrich

Hitler Adolf

Hlinka Andrej

Hłobenko Mykoła (ps. M. Słobożanin)

Hołówko Tadeusz

Horacy (Quintus Horatius Flaccus)

O sztuce poetyckiej

Horodyńśkyj Światosław Jarosławowycz

Hostowiec Paweł zob. Stempowski Jerzy

Hryciuk Grzegorz

Hrynioch Iwan, ks.

Hugo Victor

Huk Bogdan

Ukraina. Polskie jądro ciemności

İnönü Mustafa İsmet (Ismet Pasza)

Iwachiw Wasyl

Iwański August

Jaceniuk Aleksander

Jaciw Dmytro

Jadwiga Andegaweńska, królowa Polski

Jaryj Riko

Jefremienko Fedor

Joffe Adolf

Jończyk Adam

Józewski Henryk

Kaden-Bandrowski Juliusz

Kamiel, karczmarz

Kandyba, dr

Kapruccy

Karpiński Wojciech

Kasprzycki Tadeusz

Katarzyna II, cesarzowa Rosji

Katz-Suchy Juliusz

Kemal Mustafa zob. Atatürk Mustafa Kemal

Kedryn-Rudnyćky Iwan

Kieńć Benedykt

Klaczkiwśki Dmytr

Klepaczenko

Kłen Jurij (właśc. Oswald Burghardt)

Knoll Roman

Koch Erich

Kolberg Oskar

Konowalec Jewhen

Kordosz Julian zob. Małaniuk Jewhen

Korniłow Ławr Gieorgijewicz

Korownicki

Korzon Leonid zob. Mosendz Leonid

Kostek-Biernacki Wiesław

Jedzie, jedzie na kasztance

Koszyć Ołeksander

Kościałkowska Janina

Listy Jerzego Stempowskiego do Janiny i Wacława Kościałkowskich

Kościałkowski Stanisław

Kościałkowski Wacław Zyndram

Listy Jerzego Stempowskiego do Janiny i Wacława Kościałkowskich

Na śladach niespiesznego przechodnia

Kot Stanisław

Kotlarewski Iwan

Kowalczyk Andrzej Stanisław

Jerzy Stempowski – Iwan Seńkiw: dzieje przyjaźni

Kozij

Kraszewski Józef Ignacy

Krawciw Bohdan

Krysiński Alfons

Liczba i rozmieszczenie Ukraińców w Polsce

Kubiak Zygmunt

Kubijowycz Wołodymyr

Kuk Wasyl

Kulczyćky Jurij

Kuprianowicz Grzegorz

Kwiatkowski Eugeniusz

Kwiatkowski Walerian

Laeuen Harald

Lechoń Jan

Ledebour Hroku

Lenin Włodzimierz (właśc. Władimir Iljicz Uljanow)

Leontowycz Mykoła

Le Trocquer

Lewandowski Wacław

Listy Jerzego Stempowskiego do Janiny i Wacława Kościałkowskich

Lewicki Kostia zob. Łewyćkij Kostia

Linowski Jan (Kazimierz Banach)

Lipińscy

Lipiński Wacław zob. Łypynśkyj Wiaczesław

Liwicki, Liwyćkyj Andrij Mykołajowicz

Lohse Heinrich

Longhi Pietro

Lubczyńska Janina

Lubomirscy

Ludendorff Erich

Ładoś Aleksander

Łaszowski Alfred

Ławrinenko Jurij

Łebed’ Mykoła

Łenkawśkyj Stepan

Łewyćkij Kostia

Łobodowski Józef

Przeciw upiorom przeszłości

Złota Hramota

Łukasiewicz Juliusz

Łypynśkyj Wiaczesław (Wacław Lipiński)

Łysenko Mykoła

Łytwynczuk Iwan

Machiavelli Niccolò

Mackiewicz Stanisław

Maeterlinck Maurice

Serre chaude (Cieplarnia)

Maginot André

Mahmud Tarzy zob. Tarzy Mahmud

Maine de Biran Marie-François-Pierre-Gonthier

Mémoire sur les perceptions obscures

Majski Iwan Michajłowicz (właśc. Jan Lachowiecki)

Malczewski Antoni

Malinowski Władysław Pobóg

Najnowsza historia Polski

Malraux André

Małaniuk Jewhen (ps. Julian Kardosz)

Listy 1948–1963 [współautor J. Giedroyc]

Manstein Erich von

Marek Aureliusz (Marcus Aurelius Antoninus)

Marek Krystyna

Markowski Stanisław

Marks Karol

Kapitał

Marshall Louis

Martialis (Marcus Valerius Martialis)

Matuszewski Ignacy

Maugin

Medyńscy

Melnyk Andrij

Merleau-Ponty Maurice

Meyer Alfred

Mickiewicz Adam

Pan Tadeusz

Mikołaj I, car Rosji

Mikołajczyk Stanisław

Miriam zob. Przesmycki Zenon

Młodzianowski Kazimierz

Wytyczne w sprawie stosunku władz rządowych do mniejszości narodowych

Mohamed

Mołotow Wiaczesław Michajłowicz

Monteverdi Claudio

Mosendz Leonid (ps. Leonid Korzon)

Mościcki Ignacy

Motyka Grzegorz

Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”

Ukraińska partyzantka 1942–1960...

Mścisław II, książę ruski

Mudryj Wasyl

Ukrajina a Polszcza

Musorgski Modiest Pietrowicz

Mussolini Benito

Mustafa Czokaj Ohły

Myron Dmytro

Najder Zdzisław

Europa Josepha Conrada

Napoleon I Bonaparte, cesarz Francji

Napoleon III Bonaparte, cesarz Francji

Naser Gamal

Nehrebeccy

Niedzielski

Niemirycz Jerzy

Niewodniczański Tomasz

Nosenko Gabriel (właśc. Nosienko Gawriłow Trofimowicz)

Nosenko Katarzyna (właśc. Nosienko Jekatierina Gawriłowa) zob. Strawińska Katarzyna

Nosenko Ludmiła (właśc. Nosienko Ludmiła Gawriłowna) zob. Bielankina Ludmiła

Nosenkowie

Nowakowski Zygmunt

Ogłoblin

Olijnyk Petro

Onaćkyj Jewhen

Orest Mychajło

Oryszczenka

Osadczuk Bohdan

Owidiusz (Publius Ovidius Naso)

Paleckis Justas

Palijewa Dmytro

Palowski

Papierzyńska-Turek Mirosława

Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1919–1939

Paprocki Stanisław

Parikiwski Kost

Parnicki Teodor

Koniec Zgody Narodów

Pasza Ismet zob. İnönü Mustafa İsmet

Pasza Sadyk zob. Czajkowski Michał

Paszkiewicz Henryk

The Origin of Russia

Pawłyczko Sołomija

Perykles

Petlura Symon

Petrarka Francesco

Petruszewycz Jewhen

Piasecki Bolesław

Pieracki Bronisław

Piłsudski Józef

Pius XII, papież

Podhorodeccy

Pol Wincenty

Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie

O Hucułach

Pamiętniki

Z Czarnego Lasu i Czarnej Góry

Połtawa Leonid

Poniatowski Juliusz

Popiel Pia (ps. Maria Czapelska)

Popiel Stefan zob. Bandera Stepan

Potocki Andrzej

Potocki Robert

Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach

Prauss Ksawery

Dzieje Polski socjalistycznej

Prokopowycz Wiaczesław Konstiantynowicz

Pruszyński Ksawery

Kraj lat dziecinnych

Przedrzymirski Emil

Przesmycki Zenon (Miriam)

Puszkin Aleksandr Siergiejewicz

Rabelais François

Radek Karol

Radziejowscy

Rak Jarosław

Rebet Lew

Rebet Daria

Rettinger Mieczysław

Rettingerowa Ludwika (Wichuna)

Ribbentrop Joachim von

Rimski-Korsakow Mikołaj (właśc. Nikołaj Andriejewicz)

Rivera y Barrientos Acosta y Rodríguez Diego María de la Concepción Juan Nepomuceno Estanislao de la

Roerich Nikołaj Konstantinowicz

Rogger

Romer Eugeniusz

Roosevelt Franklin

Rosa Salvator

Rosenberg Alfred

Der Mythus des XX Jahrhunderts

Roupnel Gaston

Histoire de la campagne française [Historia wsi francuskiej]

Rudnyćka Milena

Dvadcjat rokiv polskoji samowoli w Zachidnij Ukraini

Rundstedt Gerd von

Rurykowicze

Rousseau Jean-Jacques

Rulikowski Edward

Ruysdael Jacob Izaakszoon van

Rydz-Śmigły Edward

Rylski Tadeusz

Rylski Maksym

Sacher-Masoch-Saternus (córka Leopolda)

Sacher-Masoch Aleksander

Sacher-Masoch Leopold von

Don Juan aus Kolomea

Sadyk Pasza zob. Czajkowski Michał

Sałtykow-Szczedrin Michaił Jewgrafowicz

Samczuk Ułas

Wołyń

Sannazar Jacopo

Saternus Arthur

Schätzel Tadeusz

Schütz Heinrich

Koncert w formie mszy żałobnej

Semenenko Aleksander

Senyk Omelan (ps. Hrybiwśkyj)

Seńkiw Gerda

Seńkiw Irena

Seńkiw Iwan (Jan)

Die Hirtenkultur der Huzulen. Eine Volkskundliche Studie

Serge Victor (właśc. Wiktor Kibalczicz)

Shakespeare William

Shaw George Bernard

Pigmalion

Sheybal Stanisław

Siemaszko Ewa

Siemaszko Władysław

Sienkiewicz Henryk

Sikorski Władysław

Sinclair Upton

Skoropadsky Pavlo

Skoworoda Hryhorij Sawycz

Sad bożestwiennych piesniej

Skrypnyk Stepan (patriarcha Mstysław)

Sliozberg Henryk

Slipyj Josif, abp

Sławutycz Jar

Słobożanin M. zob. Hłobenko Mykoła

Słowacki Juliusz

Beniowski

Smal-Stocki Roman

Snyder Timmothy

Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś

Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę

Sorel George

Réflexions sur la violence

Stachiewicz Julian

Stachiw Wołodymyr

Stalin Józef

Stanisław August Poniatowski, król Polski

Staruch Jarosław

Stećko Jarosław

Stempowska Maria

Stempowska Zuzanna, z d. Kopeć

Stempowski Hubert (dziad Jerzego)

Stempowski Hubert (Huba, brat Jerzego)

Stempowski Hubert (bratanek Jerzego)

Stempowski Jeremi

Stempowski Jerzy (ps. Jerzy Granit, Paweł Hostowiec)

Bagaż z Kalinówki

Dom Strawińskiego w Uściługu (Auf Igor Strawinskys Spuren in Wolhynien)

Dziennik podróży do Austrii i Niemiec

Esej berdyczowski

Eseje

Esej dla Kassandry

Etapy pewnego odwrotu

Klimat życia i klimat literatury

Księgozbiór przemytników

Listy Jerzego Stempowskiego do Janiny i Wacława Kościałkowskich

Listy 1946–1969 [współautor J. Giedroyc]

Między książkami. Pamiątka z Kosowa

Mniejszość ukraińska

Na marginesie nagród literackich

Na wysokiej połoninie

Notatnik niespiesznego przechodnia

Nowe marzenia samotnego wędrowca

Od Berdyczowa do Lafitów

Od Berdyczowa do Rzymu

Pielgrzym

Po powodzi

Portrety i wspomnienia

Proces Szwarcbarda

Relacja z wizyty w ośrodkach ukraińskich w Niemczech

Słowo między zdobnictwem a służbą

Szkice literackie

Tradycjonalizm i modernizm w literaturze

Ukraina pod okupacją niemiecką

W dolinie Dniestru

W dolinie Dniestru. Listy o Ukrainie

Wspomnienia starej cywilizacji w literaturze

Wyprawa kijowska

Zapiski dla zjawy (Notes pour une ombre)

Stempowski Leon

Stempowski Stanisław (pradziad Jerzego)

Stempowski Stanisław (ojciec Jerzego)

Stiller Robert

Strawińska Katarzyna (właśc. Jekatierina Gawriłowna z d. Nosenko)

Strawiński Igor

Chant funebre

Kronika mego życia

Le [chant du] Rossignol

Le Feu d’artifice

Le Sacre du Printemps

L’Oiseau de feu

Petruszka

Souvenirs de mon enfance

Zwiezdolikij

Żar-Ptica

Stresemann Gustav

Stroński Stanisław

Sujkowski Antoni

Swianiewicz Stanisław

Szafnagel

Szandruk Pawło

Arms of Valor

Historyczna prawda o Ukraińskiej Armii Narodowej

Szczerba Dorota

Szeptycki Andrzej (Roman), abp

Nie zabijaj

Szeptycki Jan Kanty

Szerech J. zob. Szewelow Jurij

Szewczenko Taras Hryhorowycz

Hajdamacy

Kobzar

Szewelow Jurij (ps. J. Szerech)

Sztepa

Sztyrmer Ludwik (ps. Eleonora Sztyrmer)

Szuchewycz Roman (ps. Taras Czuprynka)

Szulgin Aleksander

Szulhyn Ołeksander

Szułdybułdowicz

Szumlakowski Marian

Szumowski Arsen

Szwalbe Natan

Szwarcbard Szloma

Ściborśkyj Mykoła

Śniadecka Ludwika

Śniadecki Jędrzej

Świderski Bolesław

Świętosławski Wojciech

Taine Hipolit

Tarnawski Apolinary

Tarnawski Wit

Conrad żywy

Tarnowski Adam

Tarzy Mahmud

Teliha Ołena

Teokryt

Thietmar

Thoreau Henri David

Timoszenko Siemion Konstantinowicz

Timoszewicz Jerzy

Pan Jerzy. Śladami niespiesznego przechodnia

Tiomkin Władymir

Tiso Jozef

Tokarski Jan

Torosiewicz Jan zob. Vincenz Andrzej

Torrès Henri

Torzecki Ryszard

Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy (1933–1945)

Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej

Towner Rutherford Hamilton

Filozofia cywilizacji

Trembecki Stanisław

Tukidydes

Turkowski Marian

Turowski Kazimierz Józef

Tyczyna Pawło Hryhorowycz

Ujejski Józef

Vansittart Robert

Vincenz Andrzej (ps. Jan Torosiewicz, Abraham Andes)

Gałązka z dalekich połonin

Helikon sarmacki. Wątki i tematy polskiej poezji barokowej

Traité d’anthroponymie houtzoule

Vincenz Helena (Lena)

Vincenz Irena (Rena) z d. Eisenmann

Vincenz Stanisław

Dialogi z Sowietami

Na wysokiej połoninie

Pieśń o Hiawacie

Prawda starowieku

Vincenz Stanisław (syn Stanisława)

Vincenzowie

Voltaire, Wolter (właśc. François Marie Arouet)

Historia Karola XII

Wächter

Waledyński Dionizy

Wanders-Vincenz Barbara

Watutin Nikołaj

Wereszczyński Józef, bp

Wergiliusz, Wirgiliusz (Publius Vergilius Maro)

Eneida

Wichuna zob. Rettingerowa Ludwika

Wielhorski Władysław

Ziemie ukrainne Rzeczypospolitej, zarys dziejów

Wilder Thornton

Wilhelm II, cesarz Niemiec

Wilhelm I Orański

Wilhelmina (właśc. Wilhelmina Helena Pauline Maria van Oranje-Nassau), królowa Holandii

Władysław II Jagiełło, król Polski

Wojciechowski Stanisław

Wolter zob. Voltaire

Wrangel Piotr

Wreciona Jewhen

Wysocka Stanisława

Zagórska Aniela

Zaleski August

Zaleski Józef Bohdan

Zaleski Mieczysław

Zaleski Wojciech

Zamoyski Andrzej

Zelenko Konstantyn

Zerow Mykoła

Zieliński Adam

Les Cartas Regias polonaises aux archives de Lisbonne

Repercussions littéraires portugaises des luttes pour l’independance de la Pologne au XIX siècle

Zieliński Jan

Zieliński Tadeusz

Zięblic Ludwik zob. Bogusz-Zięblic Ludwik

Żabotyński Włodzimierz

Żeligowski Lucjan

Żeromski Stefan

Żuławski Marek

Studium do autoportretu

Żyborski

Żyborski Wacław

Żyborski Witold

SPIS RZECZY

W dolinie Dniestru

Esej berdyczowski

Bagaż z Kalinówki

Dom Strawińskiego w Uściługu

Na wysokiej połoninie

List do Jerzego Giedroycia

Wyprawa kijowska

Wspomnienie o przyjacielu

Proces Szwarcbarda

List do Jerzego Giedroycia

Mniejszość ukraińska

Listy do Stanisława Stempowskiego

List do Aleksandra Ładosia

Adam Zieliński – Jerzy Stempowski

List do Stanisława Kota

Ukraina pod okupacją niemiecką

Listy do Iwana Seńkiwa

Relacja z wizyty w ośrodkach ukraińskich w Niemczech

List do Stanisława Paprockiego

List do Adama Tarnowskiego

List do Zygmunta Haupta

Na marginesie nagród literackich

List do Jeremiego Stempowskiego

Etapy pewnego odwrotu

Posłowie

Nota wydawnicza

Indeks nazw geograficznych

Indeks osób i dzieł

© Copyright for this edition by Towarzystwo „WIĘŹ”, Warszawa 2014

Opracowanie, posłowie, przypisy © Copyright by Andrzej St. Kowalczyk, Warszawa 2014

Dziękujemy Panu Wojciechowi Sikorze, prezesowi Stowarzyszenia Instytut Literacki KULTURA, za zgodę na publikację tekstów Jerzego Stempowskiego drukowanych na łamach „Kultury” i „Zeszytów Literackich”.

Publikację opiniowali do druku prof. dr hab. Grażyna Borkowska i prof. dr hab. Andrzej Zieniewicz

Projekt okładki – Janusz Górski

Opracowanie wersji elektronicznej – Marcin Kiedio

Redakcja – Paweł Kądziela

ISSN 0519-9336

ISBN 978-83-65424-69-3

Towarzystwo „WIĘŹ”

ul. Trębacka 3, 00-074 Warszawa, tel. 22 827 29 17

Zapraszamy do naszej księgarni internetowej – www.wiez.pl

Zamówienia – Dział Handlowy, tel. 22 828 18 08, handlowy@wiez.pl

Table of Contents

[Strona tytułowa]

W dolinie Dniestru

Esej berdyczowski

Bagaż z Kalinówki

Dom Strawińskiego w Uściługu

Na wysokiej połoninie

List do Jerzego Giedroycia

Wyprawa kijowska

Wspomnienie o przyjacielu

Proces Szwarcbarda

List do Jerzego Giedroycia

Mniejszość ukraińska

Listy do Stanisława Stempowskiego

List do Aleksandra Ładosia

Adam Zieliński – Jerzy Stempowski

List do Stanisława Kota

Ukraina pod okupacją niemiecką

Listy do Iwana Seńkiwa

Relacja z wizyty w ośrodkach ukraińskich w Niemczech

List do Stanisława Paprockiego

List do Adama Tarnowskiego

List do Zygmunta Haupta

Na marginesie nagród literackich

List do Jeremiego Stempowskiego

Etapy pewnego odwrotu

Posłowie

Nota wydawnicza

Indeks nazw geograficznych

Indeks osób i dzieł

Spis rzeczy

[Strona redakcyjna]