Spis treści

1. Wprowadzenie

2. Rozdział 1. Jak się tu znaleźliśmy

Tytuł oryginału: Healing From Toxic Relationships. 10 Essential Steps to Recover from Gaslighting, Narcissism, and Emotional Abuse

Copyright © 2022 by Sarkis Media LLC
All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

This edition published by arrangement with Hachette Go, an imprint of Perseus Books, LLC Inc., a subsidiary of Hachette Book Group, Inc., New York, New York, USA. All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2023

Projekt okładki: Natalia Twardy
Redakcja: Jolanta Kucharska
Korekta: Agnieszka Madyńska
Redakcja techniczna: Adam Kolenda

Wydawca:
Wydawnictwo Bukowy Las
ul. Sokolnicza 5/76
53-676 Wrocław
bukowylas.pl

ISBN 978-83-8074-551-3
Wrocław 2023

Wyłączny dystrybutor:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
ul. Poznańska 91
05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Do wszystkich, którzy przeżyli traumę.
Niech na drodze do odzyskania zdrowia
nie opuszcza was nadzieja!

WPROWADZENIE

Kiedy jej matka piła alkohol, Jane czuła, że nie może zrobić nic, aby ją uszczęśliwić. Czasami matka wpadała we wściekłość i powtarzała dzieciom, że zrujnowały jej życie, a ona żałuje, że je urodziła. W dręczeniu upodobała sobie Jane. Złośliwie podstawiała jej nogę, a czasem nawet kopała leżącą albo kazała to zrobić jej siostrze. Wówczas ojciec Jane wychodził z domu albo szedł do innego pokoju i zamykał za sobą drzwi. „Po prostu postaraj się nie denerwować matki” – radził córce.

Jako dorosła osoba Jane właśnie w chaosie odnajduje poczucie normalności, a nawet komfortu. Zdrowy związek wydaje się jej nudny. Łatwo ją przestraszyć, a kiedy ktoś podnosi głos czy krzyczy, Jane wycofuje się i wchodzi w stan dysocjacji. Ma wrażenie, że nie ma własnego miejsca, co rekompensuje sobie, rzucając się w wir pracy. Niektórzy znajomi nazywają ją pracoholiczką. Niedawno straciła pracę i od tego czasu czuje się coraz gorzej.

•••

Osoba zatrudniająca Hasima w jego nowej pracy powiedziała mu, że zostanie członkiem zgranego zespołu. „Jesteśmy jak rodzina” – zapewnił go nowy szef. Hasim szybko odkrył, że rzeczywiście są jak rodzina, tyle że dysfunkcyjna. Sal, jego współpracownik, traktuje jego dokonania jak swoje. Projekt, nad którym Hasim spędził sześć miesięcy, uznał za swój sukces. Rzuca rasistowskie obelgi, ale na tyle cicho, żeby tylko Hasim je słyszał. Hasim spytał kolegów i koleżanki, czy kiedykolwiek mieli z nim problemy. „Sal zwykle bierze sobie na cel jedną osobę z grupy” – stwierdziła należąca do jego zespołu Sara, a inni pokiwali twierdząco głowami. „Ja go ignoruję, ale to łatwe, gdy to nie na mnie się uwziął” – dodała. Pewnego dnia Sal otwarcie skrytykował Hasima podczas spotkania. „Nie wysilasz się, Hasim, lecz nie jestem zaskoczony. Jesteś leniwy, czego wszyscy się spodziewaliśmy”.

Hasim ma dość. „To, co robisz, Sal, nazywa się bullying – powiedział. – I nie chodzi tylko o mnie. Innych też nękałeś”. Powiedziawszy to, Hasim rozejrzał się, szukając wsparcia kolegów i koleżanek, lecz wszyscy milczeli. Później jeden ze współpracowników zwierzył się mu, że woli siedzieć cicho, by nie narazić się Salowi. Hasim poszedł więc do szefa z listą niewłaściwych zachowań Sala. Szef zaś stwierdził, że Sal jest „wzorowym pracownikiem” i nie zauważył, by ktoś miał z nim problemy.

Każdego ranka Hasim budzi się z lękiem. Sal natomiast twierdzi, że to Hasim nęka jego. Hasim szuka nowej pracy.

•••

Ken i Sabrina zostali parą jeszcze w liceum. Połączyło ich między innymi to, że oboje pochodzili z tzw. trudnych rodzin. Ich rodzice często wszczynali głośne kłótnie. Nieświadomie powielili wzorzec swoich rodziców – ich związek jest pełen konfliktów. Czasami słowne potyczki przeradzają się w przepychanki. Ken i Sabrina zawsze jednak się godzą i czują się wtedy bliżej niż kiedykolwiek. Kiedy udają się do college’ów w różnych miastach, uznają, że będą w stanie kontynuować związek na odległość. Oboje uważają, że są tak „namiętni”, ponieważ są w sobie zakochani. Na studiach Sabrina zdaje sobie sprawę, że bez Kena jest znacznie spokojniejsza.

Ken wyczuwa, że Sabrina się od niego odsuwa: dzwoni i pisze do niej, żądając, aby zdawała mu relację, gdzie i z kim przebywa. Wrzuca na swoje media społecznościowe zdjęcia z innymi dziewczynami na imprezach, żeby pokazać, jak doskonale się bawi. Sabrina jest zazdrosna. Ciągle sprawdza profile Kena w mediach społecznościowych. Nie sypia, zbiera coraz gorsze oceny. Decyduje się zakończyć ten związek. Pisze do Kena, że już dłużej tak nie może, i blokuje go w telefonie, poczcie elektronicznej i mediach społecznościowych. Ken zjawia się u niej. Na początku Sabrinie to pochlebia. Myśli, że to dowód jego wielkiej miłości, ale po chwili on zaczyna krzyczeć do niej z parkingu i ją wyzywać. Sabrina wyłącza więc światła w swoim pokoju i nie odpowiada. Wobec tego Ken zaczyna pisać do niej z nieznanego numeru pozornie niewinne wiadomości. Przyprawiają one Sabrinę o mdłości i dziewczyna zastanawia się, czy kiedykolwiek odzyska spokój.

•••

Jeśli czytasz tę książkę, prawdopodobnie któraś z opisanych historii wydaje ci się znajoma. Każdy związek – czy to z romantycznym partnerem, członkiem rodziny, przyjacielem, czy nawet współpracownikiem – wymaga pracy. Nawet w najlepszych związkach zdarzają się wzloty i upadki. Ale kiedy pojawiają się rywalizacja, konflikt, zazdrość, uraza, wrogość, przemoc i kontrolowanie drugiej osoby, jest to znak, że związek stał się toksyczny.

Być może niedawno udało ci się zakończyć toksyczny związek, a może właśnie to rozważasz. Życie po wyjściu z niego zazwyczaj bywa trudne. Takie doświadczenie może zachwiać wiarę w miłość i obniżyć poczucie własnej wartości. Może budzić złość i wywoływać stan zagrożenia zdradą, a nawet prowadzić do autoagresji i obwiniania siebie. Osoby, które doświadczyły toksycznej relacji, często czują, że utknęły w martwym punkcie, i mają wrażenie, że już w nim pozostaną. Być może dopiero badasz swoje możliwości, ale brakuje ci jeszcze gotowości, żeby całkowicie zakończyć taki związek, lub nie możesz odejść ze względów praktycznych albo finansowych.

Może też nie czytasz tej książki dla siebie. Może jesteś terapeutą i pracujesz z osobami, które doświadczyły przemocy domowej lub w związku albo żyją w rodzinach dysfunkcyjnych. A może po prostu zależy ci na kimś, kto był w toksycznym związku. Nie naprawisz czyjegoś życia, ale ta książka może wyposażyć cię w umiejętność udzielenia tej osobie potrzebnego wsparcia.

Niezależnie od twojej sytuacji pamiętaj o jednym: to, jak się czujesz, jest normalne. Możesz sobie z tym poradzić i uwolnić się od dalszego wpływu toksycznej relacji na twoje życie. Uwolnienie się od niej jest możliwe.

Moje zainteresowanie tym tematem

Jestem terapeutką i prowadzę prywatną praktykę. Specjalizuję się w leczeniu ADHD, lęków i skutków narcystycznej przemocy. Ponieważ toksyczni ludzie mają tendencję do celowania w osoby z właśnie takimi problemami, wśród moich pacjentów nieproporcjonalnie często zdarzają się osoby, które przeżyły toksyczne związki i nieodpowiednie traktowanie. Jestem też certyfikowaną mediatorką rodzinną i sądową i często obserwowałam, jaką rolę toksyczne relacje mogą odgrywać w systemie prawnym, szczególnie w sporach o opiekę nad dziećmi. Osoby toksyczne mają również skłonność do przedłużania batalii prawnych, zamiast dążyć do ich jak najszybszego rozstrzygnięcia. Doświadczeni sędziowie i adwokaci zazwyczaj szybko rozpoznają tego typu zachowania. Są jednak osoby tak dobre w manipulacji, że nawet niektórzy specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego nie dostrzegają ich zgubnego wpływu.

Znam skutki wynikające z toksycznych sytuacji. Miałam też okazję obserwować powtarzające się u toksycznych ludzi wzorce zachowań, do których należą: cykl „idealizacja, dewaluacja, odrzucenie”, przemoc psychiczna i gaslighting (szczegółowo omawiany w rozdziale 1). W mojej ostatniej książce Gaslighting: Recognize Manipulative and Emotionally Abusive People and Break Free (Gaslighting: Jak rozpoznać manipulujące i emocjonalnie agresywne osoby i uwolnić się od nich) zajmowałam się wyłącznie gaslightingiem we wszystkich jego przejawach. Postanowiłam dostarczyć czytelnikom narzędzi, które pomogą im zidentyfikować szkodliwe relacje i przerwać je. W ciągu dwudziestu lat prowadzenia prywatnej praktyki zaobserwowałam wzrost liczby pacjentów zgłaszających zachowania związane z gaslightingiem u swoich partnerów, członków rodziny, pracodawców i współpracowników. Wzorce zachowań, których te osoby doświadczyły, opierają się na przyciąganiu i odpychaniu: osoby toksyczne przyciągają swoje ofiary, uzależniają je od siebie, a następnie odpychają. Wielu moich pacjentów podczas pierwszej wizyty waha się nazwać po imieniu toksyczne relacje, mimo że zachowania, które opisują, wyraźnie kwalifikują się jako niewłaściwe, a nawet niebezpieczne. Kiedy określenie gaslighting stało się powszechnie używanym terminem, coraz więcej moich pacjentów zaczęło ujawniać swoje doświadczenia podczas terapii. Niektórzy wiele lat trwali w toksycznych związkach. Próbowali odejść, lecz bez skutku. Dopiero ograniczenie lub całkowite zerwanie kontaktu z osobą toksyczną pozwoliło im w pełni odbudować swoje życie. Mając wiedzę o tym, że zachowania, które wcześniej znosili, należą do konkretnej kategorii, byli w stanie je zidentyfikować i zadbać o to, by nie musieć ich dłużej doświadczać.

W książce Gaslighting zajmowałam się głównie identyfikowaniem szkodliwych relacji i wychodzeniem z nich. Natomiast w tej publikacji omawiam to, co przychodzi później, czyli następstwa doświadczenia toksycznej relacji, a także, co zrobić, aby się z takich relacji wyleczyć i unikać ich w przyszłości.

W tej książce

W całej książce będę stosowała zamiennie zaimki męskie i żeńskie, aby podkreślić, że wszystkie przedstawiane tu informacje mają zastosowanie niezależnie od płci, gdyż to nie ona wpływa na toksyczność i skłonność do przemocy lub manipulowania innymi. Chociaż częściej słyszy się o toksycznych mężczyznach, kobiety również mogą przejawiać zachowania, które należy sklasyfikować jako przemoc (chociaż przemoc stosowana przez kobiety często nie jest postrzegana jako taka lub jest traktowana mniej poważnie). Mężczyźni, którzy doświadczają toksyczności i znęcania się, w równym stopniu co kobiety zasługują na wsparcie. Przemoc może też wystąpić w związkach LGBTQ+. W tej książce podjęłam się zadania skonfrontowania stereotypów na ten temat. Mam również nadzieję rozszerzyć rozpoznawalność toksycznych zachowań poza związki romantyczne. Tego typu zachowania mogą bowiem wystąpić w przyjaźniach, relacjach w rodzinie i w pracy.

Być może, czytając tę książkę, pomyślisz: „mnie to nie dotyczy” lub „moja sytuacja była inna”. Warto pamiętać, że chociaż toksyczne relacje mają pewne cechy wspólne, każda jest wyjątkowa. Ta książka też nie jest uniwersalna, lecz zachęcam do przeczytania jej całej, nawet tego, co zdaje się ciebie nie dotyczyć. Toksyczne relacje i sytuacje mogą być bardzo złożone, i nawet w tym, co wydaje się obce, możesz znaleźć mądrość, która kiedyś, nieoczekiwanie, ci pomoże.

Oto, co znajdziesz w kolejnych rozdziałach. Z rozdziału 1 „Jak się tu znaleźliśmy” dowiesz się, co definiuje związek jako toksyczny i czy ludzie wokół ciebie zasługują na to miano. Czasami trudno się zorientować, kto jest „w porządku”, a kto nie, zwłaszcza jeśli dorastałeś wśród osób emocjonalnie niestabilnych. Wiedza o tym, czym jest i czym nie jest toksyczna relacja, może pomóc w podejmowaniu świadomych decyzji, kogo wpuszczasz do swojego życia.

Najlepszym sposobem na wyleczenie się z toksycznych relacji jest zerwanie kontaktu z takimi osobami, w tym zablokowanie ich na komunikatorach, w telefonie, skrzynce e-mailowej i mediach społecznościowych. W rozdziale 2 „Zerwij wszelkie kontakty” opisuję, dlaczego czasami „cisza radiowa” jest jedynym sposobem na odzyskanie swojego życia. Dowiesz się, jak radzić sobie w kontakcie z kimś, z kim nie możesz całkowicie zerwać relacji, np. twoim współmałżonkiem, gdy macie dzieci, lub kimś w twoim miejscu pracy.

Rozdział 3 „Zapomnij o domknięciu” uświadamia, że w przypadku relacji z osobą toksyczną uzyskanie wyraźnego zakończenia może okazać się niemożliwe. Twoim zadaniem jest stworzenie takiego zakończenia. To może być trudne, czasami nawet wydaje się niemożliwe. Warto też pamiętać, że dobre zakończenie nie jest bezwzględnym warunkiem doświadczenia uzdrowienia i odzyskania zdrowego emocjonalnie życia.

Być może zmagasz się ze złością, a nawet wściekłością na siebie z powodu zaangażowania się w relację z osobą toksyczną lub wplątanie się w toksyczną sytuację. Z rozdziału 4 „Wybacz sobie” dowiesz się, że wchodząc w relację, często trudno się zorientować, że może być toksyczna. Uzdrawianie się z tego rodzaju związków polega także na pogodzeniu się z faktem, że wchodząc w relację z daną osobą, nie zrobiliśmy nic złego, nawet jeśli osoba ta wmawiała nam, że wszystko jest naszą winą. Odpuszczenie i wybaczenie sobie to niezbędny krok do uzdrowienia.

W rozdziale 5 „Wytycz granice” nauczysz się zdrowych sposobów emocjonalnej ochrony przed toksycznymi ludźmi. Zdrowe granice obejmują oczekiwanie, że ktoś będzie zwracał się do ciebie z szacunkiem, dbał o twoje rzeczy i dobrze traktował twoje zwierzęta. Obejmują także prawo do poczucia bezpieczeństwa. Ustalanie granic i oczekiwanie konkretnego sposobu traktowania może wymagać praktyki. Toksyczni ludzie próbują podważać i ignorować granice. Z tego rozdziału dowiesz się także, jak je egzekwować.

Proces zdrowienia nie zachodzi w samotności. Rozmowa ze specjalistą z zakresu zdrowia psychicznego może pomóc ci uporządkować uczucia i poprowadzić cię w kierunku normalnej przyszłości. W rozdziale 6 „Porozmawiaj ze specjalistą” znajdziesz opis różnych typów specjalistów i rodzajów pomocnych terapii, w tym terapii poznawczo-behawioralnej i terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach. Dowiesz się również, jak stwierdzić, czy dany specjalista jest dla ciebie odpowiedni.

W rozdziale 7 „Ćwicz troskę o siebie” odkryjesz, dlaczego ważne jest to, aby dbać o siebie i praktykować współczucie dla siebie podczas procesu zdrowienia. Do troski o siebie należy poświęcanie czasu na zajęcia sprawiające ci przyjemność i ćwiczenie dobrych nawyków związanych ze snem. Kiedy dbasz o siebie, łatwiej poradzisz sobie ze wzlotami i upadkami, które będą ci towarzyszyć podczas leczenia z toksycznego związku. Kiedy traktujesz siebie dobrze, nadajesz też ton temu, jak inni powinni cię traktować.

Może ci się wydawać, że musisz sobie ze wszystkim poradzić samodzielnie. Poczucie izolacji – jedno z najgorszych następstw trwania w toksycznym związku – jest wynikiem doświadczonej przemocy. Narcyzowie i innego rodzaju osoby toksyczne nie chcą, aby ich ofiary utrzymywały relacje i przyjaźnie z innymi, ponieważ jakikolwiek system wsparcia z zewnątrz oznacza, że ich kontrola nad daną osobą jest ograniczana. Częścią procesu zdrowienia jest ponowne nawiązanie kontaktu ze zdrowymi emocjonalnie przyjaciółmi i rodziną, a także tworzenie nowych, dobrych relacji. W rozdziale 8 „Odbuduj dobre relacje” opisuję, jak najlepiej „ponownie przedstawić się” osobom, na których ci zależy i z którymi długo nie utrzymywałeś/utrzymywałaś kontaktu.

Po wyjściu z toksycznej relacji możesz doświadczyć przytłaczającego poczucia straty. Być może to uczucie pojawiło się jeszcze w czasie trwania toksycznego związku. Z rozdziału 9 „Przeżyj żałobę” dowiesz się, w jaki sposób żałoba pomaga zrozumieć twoje doświadczenie i że poczucie „utraty kontroli” jest częścią tego procesu. Przekonasz się również, w jaki sposób żałoba, której doświadczasz z powodu toksycznego związku, może być skomplikowana i składać się jednocześnie z wielu emocji. W końcu jednak wyjdziesz z tego ciemnego tunelu, w czym pomogą ci informacje zamieszczone w tym rozdziale.

Jednym z najważniejszych, ale najmniej omawianych sposobów leczenia z toksycznego związku jest poświęcenie części swojego czasu na pomaganie innym. W rozdziale 10 „Zacznij pomagać innym” opisuję, jak altruizm może pomóc właśnie tobie. Wolontariat daje możliwość nawiązania kontaktu z innymi i skupienia się na wspólnym, pozytywnym celu. Dowiesz się, jak stwierdzić, czy dana organizacja jest wiarygodna, a jeśli czujesz do tego powołanie – jak bronić innych, którzy doświadczyli toksycznych relacji.

Z rozdziału 11 „Zapobiegaj” dowiesz się, jak wykorzystywać informacje zdobyte w toksycznym związku do szybkiej identyfikacji niezdrowych osób i sytuacji. Po wyjściu z niego zrozumiesz problemy ludzi borykających się z podobnym zjawiskiem. Poznasz różnicę między strachem a intuicją, której możesz doświadczyć podczas interakcji z innymi. Odkryjesz sygnały alarmowe informujące, że dana osoba lub sytuacja jest niezdrowa. Umiejętność ta pomoże ci w budowaniu satysfakcjonującego życia i nawiązywaniu dobrych relacji.

Poszczególne rozdziały zaczynam od szerszego spojrzenia na toksyczne relacje, a następnie skupiam się na szczegółowych sposobach leczenia. Chociaż zachęcam do przeczytania wszystkich rozdziałów, zaproponowana kolejność nie jest obowiązkowa. Każdy zawiera informacje na temat integralnej części leczenia. Zawarłam w nich historie ludzi o podobnych doświadczeniach, pytania kontrolne i podpowiedzi, które mogą ci pomóc w procesie zdrowienia. Na przykład pisanie dziennika może być skutecznym sposobem przetwarzania twoich przeżyć i doceniania własnych postępów. Jeśli nie masz jeszcze dziennika lub aplikacji do robienia notatek, nadszedł czas, aby się o to postarać. Dowiesz się również, w jaki sposób aktywność fizyczna przysłuży się do łagodzenia objawów lęku, depresji i żalu, a praktykowanie dobrych nawyków związanych ze snem pomoże w jaśniejszym myśleniu i podejmowaniu właściwych decyzji.

Traktuj tę książkę jako przewodnik, który pomoże ci się uleczyć i odbudować twoje życie. Pierwszy krok masz już za sobą. Następny będzie w pewnym sensie krokiem w tył, bo musimy się cofnąć do czasu trwania w toksycznej relacji, aby lepiej zrozumieć, jak to się stało, że w ogóle się w niej znaleźliśmy.

ROZDZIAŁ 1

JAK SIĘ TU ZNALEŹLIŚMY

Jak wygląda toksyczny związek
i jak rozpoznać osoby toksyczne

Nikt się nie spodziewa, że będzie kiedyś zaangażowany w toksyczny związek. Dynamika takich relacji może kształtować się szybko, początkowo bez oznak, że coś może pójść nie tak. Na przykład dostajesz pracę, która wydaje się pracą marzeń, ale szybko zamienia się w koszmar. Albo twój partner na początku związku obsypuje cię dowodami miłości, ale potem jego zachowanie diametralnie się zmienia. A może jedno z twoich rodziców było kochające i opiekuńcze tylko wtedy, gdy było trzeźwe, albo rodzice preferowali twoje rodzeństwo, każąc ci walczyć choćby o akceptację. Toksyczne relacje mogą przybierać różne formy, a w niektórych z najbardziej podstępnych dopiero po wielu miesiącach lub latach dociera do ciebie, że to, co się wydarzyło, nie było w porządku.

Czy ta relacja naprawdę jest toksyczna?

Być może myślisz: „Ja już wiem, czym jest toksyczny związek, dlatego czytam tę książkę”. Ale może też być tak, że nie masz pewności, czego właściwie doświadczasz. Sprawdź, ile z poniższych stwierdzeń pasuje do problematycznej relacji, w której się znajdujesz:

1. Odkąd znam tę osobę, odczuwam więcej dolegliwości fizycznych – niektóre z nich powstały lub zaostrzyły się pod wpływem stresu związanego z tą osobą.

2. Przyjaciele i rodzina mówią mi, że przebywanie z tą osobą nie jest dla mnie dobre.

3. Ta osoba poniża mnie słowami lub czynami.

4. Moje interakcje z tą osobą wprawiają mnie w ciągły stan emocjonalnego napięcia.

5. Nie ufam już swojemu osądowi.

6. Stawiam potrzeby innych ponad własne.

7. Obwiniam siebie za rzeczy, które nie są moją winą.

8. Czuję, że jestem cieniem osoby, którą kiedyś byłem/byłam.

9. Nie mam już poczucia, że jestem wystarczająco dobry/dobra.

10. Ta osoba sabotuje moją pracę, włamuje się do urządzeń, z których korzystam.

11. Spędzam więcej czasu na poszukiwaniu w internecie informacji na temat sytuacji, w której się znajduję, niż na podejmowaniu kroków, aby ją zmienić.

12. Ta osoba nastawiła przeciwko mnie współpracowników, przyjaciół i rodzinę.

13. Ta osoba wmawia mi szaleństwo i twierdzi, że nigdy nie znajdę kogoś, kto mnie pokocha.

14. Ta osoba mówi mi podłe rzeczy, twierdząc, że tak wypowiada się o mnie moja rodzina i przyjaciele.

15. Ta osoba mówi mi, że wiele osób uważa mnie za wariata.

16. Boję się wyjść z tej sytuacji.

17. Ta osoba popchnęła mnie lub uderzyła albo blokowała mi wyjście z pomieszczenia.

18. Czuję, że jestem mniej ważny/ważna niż ta osoba, lub wręcz że nie mam prawa do życia.

19. Zauważam u siebie zachowania autodestrukcyjne.

20. Ta osoba sprawia, że zdarzyło mi się myśleć o samobójstwie.

Jeśli co najmniej jedno z tych stwierdzeń możesz odnieść do siebie, zapewne trwasz w toksycznej relacji. Z im większą ich liczbą się zgadzasz, tym większe prawdopodobieństwo, że tak jest. Mówiąc najprościej, toksyczny związek to taki, w którym występują manipulacja, gaslighting (patrz strona 30) i przemoc. Relacja ta przynosi szkody psychiczne, emocjonalne, a nawet fizyczne, a ty zmieniasz się w obcą ci osobę, pustą w środku. Toksyczni ludzie są jak wampiry energetyczne. Samo przebywanie w ich pobliżu może sprawić, że poczujesz się wypluty.

Ważna uwaga: być może myślisz, że twoja sytuacja nie jest taka zła, bo słyszałeś/słyszałaś o ludziach doświadczających czegoś znacznie gorszego. Pamiętaj, że relacje mogą być toksyczne i przemocowe na wiele sposobów. Nie musisz też odhaczyć wszystkich pozycji z powyższej listy. Poza tym toksyczne sytuacje na początku zwykle się takie nie wydają. Dopiero z czasem przybierają na sile, lecz często dzieje się to powoli i trudno zauważyć niekorzystne zmiany. W części „Czy to już przemoc?” na stronie 27 zamieściłam więcej informacji na ten temat.

Zdarza się, że ludzie przejawiający toksyczne zachowania mają również tendencje narcystyczne, dlatego w tej książce będę używała określenia „narcyz” w odniesieniu do osoby toksycznej. To ludzie, którzy nie biorą odpowiedzialności za swoje zachowanie. Czują, że należy im się wyjątkowe traktowanie i odrębne zasady, zachowują się tak, jakby inni byli podrzędnymi bytami, i koncentrują się na sobie. Zwykle myślą o ludziach w kontekście tego, co mogą od nich uzyskać. Możesz mieć wrażenie, że narcyz okazuje ci empatię, ale uczucia te są najprawdopodobniej przejawami empatii kognitywnej, co oznacza, że słowa narcyza nie oddają prawdziwych uczuć. Mówi to, co trzeba, aby inna osoba pomyślała, że mu na niej zależy. Występuje też zjawisko określane mianem narcystycznego zaburzenia osobowości (NPD). I choć niektóre osoby przejawiają oznaki narcyzmu, to nie zawsze kwalifikują się do diagnozy NPD. Narcyzm to spektrum: na jednym końcu znajdą się osoby przejawiające cechy narcystyczne tylko w sytuacjach stresu, na drugim zaś jest osoba, u której występuje zespół cech narcystycznych wpływający na jej codzienne funkcjonowanie i zdolność do nawiązywania zdrowych relacji. (Możesz mieć toksyczny związek z kimś, kto nie ma cech narcystycznych).

Inne typowe oznaki toksycznego związku lub sytuacji to:

• patologiczne kłamstwa;

• narzekanie na twoje zachowanie lub zachowanie innych osób, ale odmawianie jakichkolwiek informacji zwrotnych;

• przedstawianie siebie jako ofiary we wszystkich swoich związkach;

• zachowania typu przyciąganie–odpychanie – przeskakiwanie od „karania” do „nagradzania”;

• nastawianie ciebie przeciwko innym ludziom lub nastawianie dzieci przeciwko sobie nawzajem;

• odmowa respektowania granic;

• okres intensywnego gniewu, po którym następuje „miłe” zachowanie;

• nękanie i prześladowanie;

• grożenie doprowadzeniem do twojego bankructwa za pomocą środków prawnych;

• porzucenie lub groźba porzucenia;

• krzyki lub podnoszenie głosu w miejscu, z którego nie ma wyjścia, np. w samochodzie;

• pozostawienie cię z dala od domu;

• zachęcanie cię do zrobienia sobie krzywdy;

• obwinianie cię za własne zachowanie;

• mówienie okrutnych rzeczy, a następnie twierdzenie, że były to „żarty”;

• podważanie twojej wartości;

• wszelkiego rodzaju przemoc fizyczna, w tym blokowanie możliwości wyjścia;

• przemoc wobec dzieci i zwierząt domowych;

• przeglądanie lub ukrywanie twoich rzeczy;

• wtargnięcie do twojego domu bez twojej zgody pod twoją nieobecność;

• odmowa rozmowy o zachowaniu wobec ciebie;

• włamywanie się do urządzeń elektronicznych;

• powtarzanie ci, że inni powiedzieli o tobie coś złego lub niepochlebnego;

• odmowa wzięcia odpowiedzialności za swoje zachowanie;

• niszczenie twojej reputacji wśród innych;

• podpisywanie dokumentów twoim nazwiskiem bez twojej zgody;

• okradanie cię, w tym używanie twojej karty kredytowej bez twojej zgody lub zakładanie kart kredytowych i kont w twoim imieniu;

• zmuszanie cię do porzucenia pracy i pozostania w domu;

• obwinianie cię o to, że się bronisz;

• zmuszanie cię do pracy;

• grożenie deportacją;

• zabranie paszportu lub innych dokumentów prawnych.

W romantycznym związku:

• chroniczna niewierność;

• mówienie źle o swoich byłych lub częste ich wspominanie;

• zmuszanie cię do aktywności seksualnej;

• gwałt, w tym uprawianie z tobą seksu podczas snu lub w innej sytuacji, kiedy nie byłeś/nie byłaś w stanie wyrazić na to zgody.

Relacje między członkami rodziny:

• zmuszanie cię do opieki nad starszym lub chorym członkiem rodziny, również poprzez wpędzanie cię w poczucie winy;

• grożenie wyrzeczeniem się ciebie;

• flirtowanie z twoim partnerem bądź współmałżonkiem lub próby poderwania go;

• niespodziewane wizyty, jeśli nie jest to akceptowana praktyka rodzinna.

W miejscu pracy:

• przypisywanie sobie zasług za twoją pracę;

• częste lub drastyczne zmiany terminów bez wcześniejszego powiadomienia ciebie;

• negatywna ocena wyników twojej pracy bez opartego na faktach uzasadnienia;

• odmowa udzielenia ci przerwy w ciągu dnia pracy;

• zmuszanie do ujawnienia, dlaczego przebywasz na zwolnieniu lekarskim;

• informowanie współpracowników o problemach zdrowotnych, które ujawniłeś/ujawniłaś tej osobie (np. szefowi) w zaufaniu;

• odmowa zapłaty lub wystawienia prawidłowych dokumentów podatkowych;

• grożenie zwolnieniem z powodu drobnych błędów;

• nakazywanie fałszowania dokumentów.

Każde z tych zachowań jest powodem do niepokoju. Jeśli nie pracujesz jeszcze z terapeutą lub innym specjalistą z zakresu zdrowia psychicznego, warto się z nim spotkać i omówić swoje obawy. (Patrz rozdział 6, w którym przedstawiam tego rodzaju specjalistów: kim są, jak działają i jak znaleźć odpowiednią pomoc dla siebie).

Trzy etapy toksycznego związku

Oprócz wymienionych zachowań istnieje inny sposób identyfikacji toksycznego związku. Występują w nim kolejno trzy charakterystyczne etapy: idealizacja, dewaluacja i odrzucenie.

Toksyczni ludzie są bardzo przekonujący i zwykle robią pozytywne pierwsze wrażenie. Kiedy poznajesz taką osobę, prawdopodobnie szybko wyrabiasz sobie o niej dobre zdanie. Na przykład nowy chłopak może początkowo bombardować cię miłością, mówiąc ci, że nigdy nie spotkał nikogo takiego, stawiając cię na piedestale i obsypując prezentami. Szef twierdzi, że jesteś najlepszym pracownikiem w firmie. Rodzeństwo opowiada przy tobie twoim przyjaciołom, że jesteś dla nich opoką. Przyjaciel mówi ci, że jesteś jedyną osobą, jakiej potrzebuje. To etap idealizowania. Osoba toksyczna sprawia wrażenie, jakby uważała cię za kogoś idealnego. W rzeczywistości wcale tak nie jest.

Narcyz potrzebuje „żywiciela” ‒ kogoś, kto będzie karmił jego ego. Powie mu, jaki jest wspaniały, będzie na niego zwracał uwagę i stale go słuchał. To pomaga narcyzowi maskować głęboko zakorzenione poczucie niepewności. Bombardowanie miłością jest sztuczką, aby utrzymać cię przy sobie. Ponieważ ta osoba mówi ci wszystko, co chcesz usłyszeć, jest bardziej prawdopodobne, że wejdziesz z nią w związek lub będziesz kontynuować relację. Różni się to od pierwszych dni nowego związku, w którym wszystko jest ekscytujące i świeże. Bombardowanie miłością na etapie idealizowania jest intensywne i wydaje się zbyt piękne, aby było prawdziwe. Jeśli sytuacja zdaje się rozwijać zbyt szybko, ktoś próbuje cię odizolować od innych lub twierdzi, że jesteś „jego”/„jej”, należy zachować ostrożność. Możesz odnosić wrażenie, że macie wiele wspólnego – tak wiele, że jest to wręcz niesamowite. W rzeczywistości osoba ta odzwierciedla twoje zachowanie, aby sprawić, że poczujesz się naprawdę widzianym i słyszanym. Może się dopytywać o to, na ile jesteś już zaangażowany/zaangażowana w ten związek. W chwili, kiedy zorientuje się, że naprawdę ci zależy, zaczyna się kolejny etap: dewaluacja.

Dewaluacja jest jak powolne zsuwanie się ze śliskiego zbocza. Osoba toksyczna może robić uwagi na temat twojego wyglądu lub zachowania, zacząć wygłaszać rażące komentarze, a nawet krytykować cię w obecności innych. Zaczyna wytykać ci rzeczy, których nie można zmienić, np. wzrost lub cechy twojego ciała. O ile na początku tej relacji wydawało się, że jesteś chodzącym ideałem, o tyle teraz wszystko robisz źle. Musisz się mierzyć z byciem zawstydzanym/zawstydzaną. Zaczynasz się obwiniać. Jak to się stało, że ktoś, kto traktował cię jak księcia/księżniczkę z bajki, teraz widzi w tobie tyle okropnych rzeczy?

Zaczynasz zauważać, że ta osoba ma maskę, którą nosi publicznie. Wszyscy ją uwielbiają lub przynajmniej uważają, że jest w porządku. Jednak kiedy się denerwuje, jej twarz całkowicie się zmienia. Kiedy zostanie przyłapana na zdradzie, zamiast okazać skruchę, obwinia cię lub zaprzecza. Mówi, że to, co widzisz lub słyszysz, w ogóle nie ma miejsca, że chyba tracisz zmysły.

Od czasu do czasu osoba toksyczna będzie dla ciebie bardzo miła, nierzadko tuż po kłótni (choć nigdy nie przeprosi za swoje zachowanie), często bez wyraźnego powodu. Ten rodzaj niespójnego zachowania nazywa się wzmocnieniem przerywanym. Skoro nie wiesz, kiedy pojawi się „dobra” wersja osoby toksycznej, zwykle zostajesz przy niej na dłużej. „Dołki” są bardzo głębokie, a „wzloty” niezwykle wysokie. Nasz mózg uzależnia się od tej nieprzewidywalności, co sprawia, że trudno opuścić taki związek. Jako osoba empatyczna możesz się obwiniać za te zmiany. (To normalne, że tak czujesz, ale w tym wypadku nie możesz brać odpowiedzialności za zmiany zachowania innych). Osoba toksyczna będzie ci mówić, że jej działania wynikają z czegoś, co zrobiłeś/zrobiłaś. Odpychanie i przyciąganie w toksycznym związku skutkuje tworzeniem się więzi traumatycznej, o czym dowiesz się więcej w dalszej części tego rozdziału.

Kiedy zorientował się, że jestem mu oddana, dewaluacja nastąpiła szybko. Odrzucenie było zimne i okrutne. Zachowywał się, jakby nigdy nic do mnie nie czuł. Jakby zmienił się w inną osobę. Jego oczy były zimne i nieczułe.

Aisha, 32 lata

Faza odrzucenia w toksycznym związku następuje wtedy, gdy zostajesz odtrącony/odtrącona. Odrzucenie jest tak nagłe i intensywne jak idealizacja na początku związku. Doznajesz dwóch strat – osoba, którą myślałeś, że znasz, nie istnieje, a osoba, w którą się zmieniła, wywołuje szok.

Odrzucenie, którego doświadczasz, jest szybkie, brutalne i często pozbawione sensu. Czasami jest poprzedzone wściekłością. W jakiś sposób spowodowałeś/spowodowałaś u tej osoby zranienie narcystyczne lub w inny sposób zagroziłeś/zagroziłaś jej ego. Być może chodzi o brak „posłuszeństwa”, może przyłapałeś/przyłapałaś osobę toksyczną na oszustwie, a ona orientuje się, że zaczynasz rozumieć, kim naprawdę jest, albo karze cię za to, że wprost mówisz, że jakieś zachowanie wobec ciebie było nie w porządku. Wyzwalacz może być tak drobny, że dojście do tego, co tak zdenerwowało drugą stronę, może ci zająć dużo czasu. Pamiętaj, że wina nie leży po twojej stronie.

Kiedy z nim byłam, nie mogłam sobie wyobrazić nic lepszego. Wyłączając sytuację, kiedy zepchnął mnie ze schodów. I spoliczkował. A potem zaczął mnie nachodzić.

Pam, 29 lat

Toksyczni ludzie często mają problem ze stałością obiektu. To oficjalny termin określający naszą zdolność do przekonania, że związek jest stabilny nawet podczas konfliktów lub trudności. Osoba stabilna emocjonalnie kocha kogoś, a jednocześnie akceptuje fakt, że jej partner lub przyjaciel czasami robi rzeczy, które ją denerwują. Rozumie też, że jej obowiązkiem jest podejście do tych kwestii z szacunkiem. Narcyz wyznaje politykę „spalonej ziemi”, zgodnie z którą zakończy związek w szokujący i nieprzyjemny sposób.

Zasysanie (hoovering)

Po odrzuceniu osoba toksyczna może zechcieć posadzić cię na ławce rezerwowych. Będzie ci rzucać okruchy zainteresowania, aby utrzymać cię w pobliżu. Kiedy poczuje, że cię traci, zacznie próbować ponownie wciągnąć cię w relację. Gdy uzna, że dostatecznie cię „ukarała”, nie otrzymuje wystarczająco dużo uwagi lub że możesz się jeszcze przydać, może się z tobą skontaktować. Bywa, że wyśle zagadkowy SMS, aby nakłonić cię do odpowiedzi, albo wiadomość głosową sugerującą, że nadal jesteście w dobrych stosunkach.

Założenie, że osoba toksyczna mogła się zmienić, raczej nie dziwi. Mamy tendencję do oczekiwania, że ktoś, kto zachował się źle, może się poprawić. Jednak w większości przypadków osoba toksyczna nadal stosuje te same sztuczki. Może po prostu chcieć uzyskać potwierdzenie, że jesteś gotów odpowiedzieć na jej wiadomość. Ludzie mają skłonność do wielokrotnego opuszczania toksycznych relacji i wracania do nich, zanim odejdą na dobre.

Podobnie jak trzy etapy, zasysanie może być łatwe do zidentyfikowania, gdy już wiesz, czym się charakteryzuje. Osoba toksyczna powie ci, że za tobą tęskni, ale rzadko przeprosi za swoje zachowanie. Jeśli zaczniesz domagać się przeprosin, zauważysz, jak jej postawa natychmiast zmienia się z przyjaznej w agresywną. Powie ci wszystko, aby cię odzyskać. Obieca, że odtąd będzie inaczej, lub zaoferuje dokładnie to, co jej zdaniem jest potrzebne, aby znów cię zdobyć. Twój były partner może np. powiedzieć ci, że jest gotowy do ślubu i posiadania dzieci; twoja mama – że zacznie uczęszczać na 12-etapowy program leczenia uzależnienia od alkoholu; twój szef może zaoferować ci podwyżkę, pod warunkiem że zostaniesz. Kiedy wracasz, wszystkie plany znikają. A gdy zaczniesz drążyć, dana osoba będzie unikać rozmowy na ten temat albo stwierdzi, że ponownie rozważa swoje deklaracje z powodu jakiegoś twojego przewinienia. Zachowanie polegające na obiecywaniu ci upragnionej przyszłości, a następnie odwoływaniu deklaracji nazywa się fałszowaniem przyszłości. Toksyczność wciąż się wzmaga. Możesz nawet znaleźć się w fizycznym niebezpieczeństwie. Tym tematem zajmę się w rozdziale 11.

Toksyczne relacje nie są niezdrowe przez cały czas – i może to być jedna z rzeczy, które sprawiają, że tak trudno je zidentyfikować. Kiedy wszystko jest dobrze, zastanawiasz się, dlaczego nie zawsze tak jest. I wtedy zaczyna się toksyczna część związku. Ten schemat jest typowy dla cyklów przemocowych. Jeśli twój związek jest dobry przez 90 procent czasu, ale niezdrowy przez 10 procent, nadal jest to toksyczny związek. To, że ktoś czasem jest dla ciebie dobry, nie unieważnia jego przemocowego zachowania względem ciebie.

Czy to już przemoc?

Czasami, gdy spotykam się z pacjentami i nazywam to, czego doświadczali, „przemocą”, początkowo pojawia się u nich opór. Może i ty wahasz się użyć tego słowa do opisu własnych przeżyć. Myślisz: „Miał problem ze złością, ale nie nazwałabym tego przemocą” lub „Po prostu często się kłóciliśmy o różne sprawy”. Ważne, aby zdawać sobie sprawę z tego, że zachowanie przemocowe przybiera różne formy. Często myślimy o tym w kategoriach przemocy fizycznej, np. bicia czy kopania. Jednak nawet jeśli druga osoba nigdy nie była wobec ciebie fizycznie agresywna, wasz związek nadal mógł być przemocowy. Przemoc może być fizyczna, seksualna, ekonomiczna, werbalna lub emocjonalna, psychiczna. Przemoc emocjonalna, psychiczna, określana również jako kontrola przymusowa, może być równie destrukcyjna jak przemoc fizyczna.

Celem sprawcy we wszystkich rodzajach nadużyć jest zdobycie kontroli i władzy. Im bardziej jesteś zależny/zależna od sprawcy i im dłużej z nim przebywasz, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że odejdziesz. Osoby stosujące przemoc wiedzą o tym i mają również żywotny interes w upewnieniu się, że nie rozmawiasz z innymi o ich znęcaniu się nad tobą.

Zadaj sobie pytanie, czy druga osoba kiedykolwiek dopuściła się którejkolwiek z następujących czynności:

Przemoc fizyczna:

• szczypanie;

• nadmierne łaskotanie;

• blokowanie wyjścia lub ucieczki;

• gryzienie lub plucie na ciebie;

• uderzanie i kopanie;

• pozostawienie cię gdzieś, wyrzucenie z pojazdu lub odmowa zabrania cię z powrotem do domu.

Przemoc seksualna:

• wyśmiewanie twojego ciała lub sprawności seksualnej;

• zmuszanie cię do „zasługiwania” na seks;

• karanie cię poprzez odmowę seksu;

• uprawianie z tobą seksu, gdy śpisz lub jesteś nieprzytomna;

• zmuszanie do aktów seksualnych (gwałt).

Przemoc ekonomiczna:

• wydzielanie pieniędzy;

• odmowa umieszczenia twojego imienia i nazwiska na jakichkolwiek dokumentach finansowych lub odwrotnie – odmowa usunięcia go;

• odmowa zakupu żywności lub odzieży;

• wstrzymanie pieniędzy jako forma „karania” cię;

• zmuszanie cię do oddawania twoich dochodów;

• zmuszanie cię do prostytucji;

• zmuszanie cię do porzucenia pracy;

• grożenie poinformowaniem pracodawcy, że jesteś niestabilny/niestabilna;

• odmowa dostępu do transportu;

• zniewagi słowne;

• wyzywanie cię;

• krzyki;

• mówienie ci, że ubierasz się prowokująco;

• krytykowanie cię w obecności innych;

• osłabianie twojej pozycji w oczach dzieci.

Przemoc psychiczna:

• izolowanie cię od rodziny i przyjaciół;

• porównywanie cię z innymi ludźmi i powtarzanie, że powiedzieli o tobie coś niemiłego (triangulacja);

• obwinianie i zawstydzanie cię, gdy okazujesz oznaki niezależności;

• kwestionowanie twoich umiejętności jako rodzica;

• grożenie odizolowaniem cię od dzieci;

• zawstydzanie cię, abyś nie ujawnił/ujawniła przemocy;

• niekorzystne porównywanie cię do innych;

• sprawianie, że kwestionujesz to, co widzisz (patrz „Czym jest gaslighting?” na stronie 30).

Być może zmagając się z osobą toksyczną, używasz jej strategii: krzyku, przemocy fizycznej lub milczenia. Możesz mieć do siebie o to pretensje, bo wiesz, że są to zachowania karygodne. Twoje zmagania ze stosującym przemoc narcyzem nie sprawiają jednak, że stajesz się złym człowiekiem. Próbujesz tylko przetrwać w niemożliwie trudnej sytuacji. Możesz odczuwać zagrożenie psychiczne lub fizyczne. Być może partner nie pozwala ci wyjść. Czasami, aby przetrwać dzień, ofiary przemocy domowej, w tym znęcania się emocjonalnego, uciekają się do zachowań, które zwykle stosuje osoba toksyczna – „ponieważ czasami to sprawia, że sprawca przestaje”.

Powiedział mi, że praca zajmuje mi zbyt wiele czasu, bo jestem potrzebna w domu, więc zrezygnowałam z niej. Teraz wiem, że chciał mnie odizolować.

Ginger, 50 lat

Kiedy przejawiasz takie zachowania, jakie osoba przemocowa zastosowała wobec ciebie, jest to przemoc reaktywna. To nie ty jesteś źródłem agresji, lecz sprawca może cię przekonywać, że to ty, a nie on, jesteś oprawcą, a nawet że to on jest ofiarą. Nie wierz w to. Aby sobie pomóc, przypomnij sobie normalne wzorce zachowań, które stosowałeś/stosowałaś przez całe życie. Jeśli do tej pory nie zdarzało ci się, by użyć wobec kogoś przemocy, prawdopodobnie na przemoc reagujesz przemocą. Być może odnosisz wrażenie, że tłumaczenie tego typu własnych reakcji jest stawianiem osobie toksycznej w twoim otoczeniu wyższych niż sobie samemu standardów. To normalne uczucie. Działania, które występują w odpowiedzi na realne zagrożenie, są formą obrony, a nie dowodem na twoją agresję.

Powiedziałam jej, że nie podoba mi się sposób, w jaki mnie traktuje. Kazała mi wysiąść z samochodu na odludziu i odjechała.

Melissa, 43 lata

Po opuszczeniu związku z osobą stosującą przemoc należy skorzystać z pomocy psychologicznej, by przepracować wstyd i poczucie winy, jakie pojawią się z powodu stosowania zachowań sprawcy wobec niego samego (patrz rozdział 6).

Czym jest gaslighting?

Gaslighting jest formą przemocy psychicznej. To seria technik manipulacji, za których pomocą sprawca doprowadza do tego, że ofiara kwestionuje rzeczywistość. Z czasem ofiara czuje się zdezorientowana i przestaje ufać własnemu postrzeganiu świata. Zaczyna zdawać się na gaslightera w kwestii decydowania o tym, co jest „poprawną” wersją rzeczywistości.

Ostatecznym celem sprawcy jest zyskanie kontroli i władzy nad ofiarą, aby przyciągnąć jej uwagę. Gaslighting to zachowanie częste u osób z cechami narcystycznymi lub socjopatów oraz u ludzi, u których zdiagnozowano narcystyczne zaburzenie osobowości bądź inne zaburzenia zdrowia psychicznego.

Do zachowań charakterystycznych dla gaslightingu należy:

• powtarzanie ci, że czegoś nie widziałeś/nie widziałaś lub nie słyszałeś/nie słyszałaś;

• częste zdrady i jednoczesne obsesyjne oskarżanie cię o niewierność;

• mówienie, że inni traktują cię jak osobę niestabilną emocjonalnie;

• sabotowanie twojej pracy;

• wpędzanie cię w poczucie wstydu i winy;

• ukrywanie cennych przedmiotów, a następnie obwinianie o to ciebie;

• powtarzanie ci, że inni traktowali gaslightera lepiej niż ty;

• przekonywanie cię, że jesteś jedyną osobą, która ma z gaslighterem problemy;

• wykorzystywanie słabszych stron twojej psychiki.

Gaslighting jest powolnym, podstępnym procesem, który z czasem się nasila. Jego celem jest sprawienie, aby poddana mu osoba zakwestionowała swój rozsądek, toteż doświadczenie go jest wystarczającym powodem do skorzystania z porady psychologa. Polecam terapię indywidualną, a nie terapię par, ponieważ gaslighter może manipulować terapeutą i zwykle obwinia cię o wszelkie problemy. Więcej informacji na temat specjalistów z zakresu zdrowia psychicznego znajdziesz w rozdziale 6.

Złe traktowanie w pracy

Zachowanie danej osoby wpływające na twoją zdolność do wykonywania pracy lub pozostawania w miejscu zatrudnienia jest traktowane jako nękanie. Osobą nękającą może być twój przełożony, współpracownik, a nawet ktoś, kto nie jest pracownikiem, np. klient. Nieodpowiednie lub szkodliwe zachowanie niekoniecznie musi być kierowane do ciebie. Możesz mieć poczucie zagrożenia w środowisku pracy, które toleruje zastraszanie i inne obraźliwe zachowania, lub gdy jesteś świadkiem takich zachowań – to również kwalifikuje się jako doświadczanie przemocy. Nękanie w miejscu pracy jest zdefiniowane jako wszelkie niepożądane zachowania naruszające godność pracownika.

Dlaczego mnie to spotkało?

Aby dowiedzieć się, jak wyplątać się z toksycznego związku lub wyleczyć się z tego, który masz już za sobą, warto przeanalizować początki tej relacji pod kątem tego, jak doszło do twojego w nią zaangażowania. Istnieje kilka czynników, które sprawiają, że niektóre osoby mogą być bardziej podatne na wejście w toksyczną relację i trudniej im się z niej wyzwolić. Nad takimi czynnikami jak dorastanie w rodzinie dysfunkcyjnej, problemy z poczuciem własnej wartości, więzi traumatyczne, presja społeczna, brak zasobów, teoria kosztów utopionych i doświadczanie dysonansu poznawczego nie masz kontroli.

Problemy w rodzinie

Uczymy się, jak zachowywać się w związku, obserwując najbliższych. Przypomnij sobie okres dorastania i relacje pomiędzy twoimi rodzicami. Czy spokojnie dyskutowali o problemach, czy raczej się awanturowali? Czy próbowałeś/próbowałaś niemal zniknąć, by nie wyładowywali na tobie swojej złości? Mamy tendencję do powtarzania schematów. Jeśli w twoim domu rodzinnym panował chaos, może się okazać, że czujesz się normalnie, doświadczając wzlotów i upadków w swoich związkach jako dorosły. Jeśli jesteś w zdrowym związku lub przyjaźni, poczucie spokoju może wydawać ci się nudne. Możesz również czuć, że zdrowy związek jest zbyt dobry, aby mógł być prawdziwy, i czekasz, aż coś się popsuje. Masz wrażenie, że stanie się coś strasznego, ponieważ w twoim życiu dzieje się dobrze. Być może nadal musisz utrzymywać kontakt z toksycznym członkiem rodziny, który spowodował, że widzisz związki w czarnych barwach, albo doprowadzono cię do tego, że obwiniasz siebie za zachowanie osoby toksycznej, ponieważ wmówiono ci, że postępuje tak z twojej winy.

Dynamika relacji w rodzinie ma duży wpływ na twój styl przywiązania w dorosłym życiu. Jest to określony sposób, w jaki odnosisz się do innych ludzi i nawiązujesz z nimi więź (patrz rozdział 5).

PODPOWIEDŹ DO DZIENNIKA:
ZASTANÓW SIĘ,
CZY OBSERWOWANE ZACHOWANIA
NIE WYDAJĄ CI SIĘ ZNAJOME.
JEŚLI TAK, TO SKĄD JE ZNASZ?

Czy po raz pierwszy masz kontakt z osobą toksyczną? A może już spotkałeś/spotkałaś kilku narcyzów lub socjopatów? Zapisz sytuacje z dzieciństwa związane z kimś, kto zachowywał się wobec ciebie w sposób, który sprawiał ci ból. Mógł to być członek rodziny, przyjaciel, nauczyciel, trener lub inna osoba, która miała wpływ na twoje życie. Opisz ich niezdrowe zachowania, korzystając z listy toksycznych zachowań przedstawionej w tym rozdziale. Zanotuj, jak wygląda twoja relacja z tą osobą. Czy nadal często się z nią widujesz i rozmawiasz? Czy udało ci się od niej zdystansować? A może ta osoba już nie żyje?

PODPOWIEDŹ DO DZIENNIKA:
W JAKI SPOSÓB OSOBY
TOKSYCZNE MOGŁY WPŁYNĄĆ
NA TWOJE DZIECIŃSTWO?

Pomyśl o tym, jak poszczególne osoby na twojej liście oddziaływały na to, jak postrzegasz siebie i otaczający cię świat. Być może otrzymałeś/otrzymałaś komunikat od krytycznego rodzica, że nie jesteś wystarczająco dobry/dobra, twój nauczyciel pokazał ci, że twoje granice wolno przekraczać, trener nauczył cię podporządkowywać się wrzaskom. Dzięki tej liście identyfikujesz obszary, nad którymi należy pracować, chroniąc się przed toksycznymi ludźmi. Jeśli jesteś w trakcie terapii, rozważ podzielenie się z terapeutą swoimi obserwacjami i wnioskami.

Problemy z samooceną

Poczucie własnej wartości to subiektywne postrzeganie siebie i swoich zdolności. Niska samoocena może sprawić, że będziesz podatny na toksyczną osobę lub sytuację, ponieważ możesz mieć trudności z wytyczaniem lub utrzymywaniem granic. Problemy z niską samooceną mogą wynikać z dorastania w rodzinie dysfunkcyjnej, ale mogą również pojawić się w wyniku takich doświadczeń jak:

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki