UWAGI

O ŚMIERCI

NIECHYBNEY

WSZYSTKIM POSPOLITEY

WIERSZEM WYRAŻONE

PRZEZ

XIĘDZA BAKĘ S. J.

PROFESSORA POETYKI

a sumptem JMC Pana Xawerego STEFANIEGO Obywatela Miasta J. K. M. WILNA do druku na pożytek Duchowny podane Roku 1766. drugi raz nakładem Amatorow z przedmową Raymunda KORSAKA w Wilnie 1807. Roku wydane, a teraz po trzeci raz 1828. Roku przedrukowane; teraz zasię nakładem Wydawnictwa Armoryka w Sandomierzu 2021. Roku wznowione.

Projekt okładki: Juliusz Susak

Na okładce: Pieter Claesz (1597/1598–1660), Vanitas Still Life, 1630.

Licencja public domain, źródło: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pieter_Claesz_002b.jpg

This file has been identified as being free of known restrictions under copyright law,

including all related and neighboring rights.

Tekst wg edycji z roku 1828.

Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7639-265-3

PRZEMOWA.

O! Polaku

Współ rodaku,

Czy w kubraku,

Czy w paklaku,

W kapeluszu czy w kapuzie,

Móy Francuzie!

Nadstaw buzię.

I ty tłusty

Niemcze pusty!

Rzuć pekelfleisz i kapusty,

I ty rady czy nie rady

Rzuć menestry, czokolady.

Panie Włochu!

Oto z lochu

Xiążeczkę wydobytą z prochu,

Z myśli pobożną,

W koncept zamożną

Powitay,

Przeczytay,

I sens, ieśli można, schwytay.

Dziś ona wyszła z pod prasy,

Autor zaś iéy w tamte czasy,

Był w Polsce Jezuita,

A Polska rzeczpospolita,

Z któréy teraz kwita.

Proszę, wołam,

Ile zdołam,

Zaklinam cię siaki taki

Ktokolwiek iesteś człowieku,

Chciéy poznać w dzisieyszym wieku,

Dzieło wielkiego Baki.

Tam zobaczysz, iak nasz Baka,

Hippokreńskiego dosiadłszy szłapaka,

Przed sobą pędzi

Na kilka piędzi,

Śmierć z wielką kosą

Nagą i bosą;

Pędzi, mówię, na ziemię,

Straszyć ludzkie plemię.

Patrzcie! iak tén potwór nagi

Straszne wszystkim daie plagi.

Tego porwawszy za szyię,

Kościaną nogą w tył biie,

Tego gdy chwyci za żebra,

Wnet nie pospolita febra,

Zębami,

Szczękami,

Póty dzwoni;

Aż uroni

Duszeczkę,

Lubeczkę,

Jedynaczkę,

Nieboraczkę;

Ach! tak tak

Nieborak.

Na kogo spóyzrzy ponura

Już w gardle tego pleura,

Swe sceny zaczyna,

Swe gorgi wycina

Ostatnie,

Aż w matnie

Człowieka

Z daleka

Porywa

Złośliwa.

Innych znowu tuz, muz, tuz

Już na łbie guz, guz, guz.

Potém przez nabrzmiałe szyie,

Wpadaią apoplexyie,

I w głowie wątory

Jak siano lub wiory,

Zamęcą,

Zakręcą.

Komuś daléy potwór srogi

Gdy podagrę wpędzi w nogi;

Próżno nieborak

Jak rak

Słabą nogą wil, wil,

Nie ma więcéy życia chwil;

Ból w piszczelach strzyk,

Chory nogą bryk.

Tak bez siły

Do mogiły,

Nie włada;

Upada.

Gdy wreście z swoiéy szczodroty

Opatrzy kogo w suchoty,

Wnet gorączki

Jak zaiączki,

Po żyłach biegaią póty,

Aż śmiertelne sprawią poty.

Już kumpie poszły na schaby,

Już wzrok dziki oddech słaby,

Ha pokuso!

Na cię kuso,

Amazonka

Już wędzonka,

Tłusty panicz

Cienki iak bicz,

Bez sposobu

Marsz do grobu.

Lecz czy tylko przez choroby

Śmierć ma na nas swe sposoby:

Nie masz z tą Jeymością ładu

Wszystkich biie bez układu.

I w szkarłaty

Dżga zakaty,

I po suknie

Dobrze stuknie;

I po płótnie

Tęgo utnie.

Gdzie iuż zmierzy ach! ach!

Tam nie próżny strach! strach!

Wielkie chłopy

Gdyby snopy,

O ziemię

Jak brzemię

Z naydaléy

Powali!

Gdzie swoiéy zażyie kosy,

Lecą uszy, palce, nosy;

Gdy zaś przykłada kostura,

Trzeszczą kości; pęka skóra,

I karki,

l barki,

I zęby,

I kłęby

Pomiele w otręby

Człowiecze,

Zawlecze,

Upiecze,

Posiecze,

I sarna uciecze.

Śmierć głośna przez swoie czyny,

Obiegłszy wszystkie krainy,

Jeszcze się chciało Jéymości

Dla iakiéyś okoliczności,

Niespodzianie i pilno

Odwiedzić stolicę Wilno.

W powietrze nietoperza wzniesiona skrzydłami,

Jak bocian robiąc nogami,

Do miasta leci a leci.

Skrzypnęły iędzy wywiędłe sustawy,

Obficie proch z niéy sypie się plugawy;

Bo śmierć mimo wielkiego kłopotu,

Nigdy nie zna uczuć potu,

Lecz im więcéy dozna trudu

Tém więcéy z siebie wyrzuci brudu.

Gdy długą pielgrzymką znużona,

Do murów była zbliżona

Kościół iéy w oczy zaświeci;

Bies iéy podał koncept z pierza

Blisko świętego usiąśdź Kazimierza,

Zatém skromnie iak należy

Siada na kościelnéy wieży.

Przez iakiś przypadek dziwny

Nasz xiądz poeta przedziwny,

Odwiedzić wyszedł xięgarza,

Drudzy mówią, że winiarza;

Co mu dochował przyjaźni wiary.

I miodek miał bardzo stary.

Pewnie go Autor kosztował

Bo mu dzieło dedykował.

O niczém, nie wiedząc wychodzi z komnaty,

A w tém śmierć, która zasiadła na czaty,

Z wieży iak iastrząb spada na gołębia,

I swe pazurki, w karku pobożnym zagłębia.

Baka na tak straszny pozew,

Krzyknął, JEZUS, MARYA, JOZEF!

Jak Jezuita skromnie się ułożył;

Wzniósł oczy w niebo, łapki na krzyż złożył,

Chcąc iednak uciec raptem się zwierci,

A w tém mu xiążka wypadła o śmierci.

Widząc to Larwa rozstworzywszy ziewy,

Krzyknie; co znaczy ten kawał cholewy?

Przeląkł się Autor i zamilkł na chwilę

Rzeknie: nic Pani, to są rubrycele!

Obaczym! wrzaśnie, i w tém zapalczywa,

Z ziemi pobożną xiążeczkę porywa.

Zayźrzy, i czyta, na siebie paszkwili,

A klechu, boday cię diabli wzięli!

Kto ci dał prawo, za pobudką marną

Tak mnie malować czarną?

Ty odrzutku Loioli tak wielkiego męża,

Za to żeś mnie opisał iak węża,

Za koncept nie ladaiaki,

Zażyy śmiertelnéy tabaki.

Próżno nasz Autor exorcyzmy gadał;

Próżno swe dzieło na innego składał;

Próżne wybiegi, trzeba by to słuchać,

Śmierć się nieumie nigdy rozdobruchać,

Ukląkłszy zatém na przeciw świątnicy;

Wzniósł oczy w niebo, zażył ciemierzycy;

W tém gdy mu w nosie srodze zakręciło,

Kichnął, drgnął trzykroć, i iuż go nie było.

Tak tedy mąż pobożny, i poeta wielki,

Który miał w głowie i klepki i belki,

Idąc w niebieski przybytek,

Zostawił dziéło małé,

Sobie na chwałę,

A nam na pożytek.

Prawowierni chrześcianie,

Co na powszechne żądanie

Xięgę tę przebić śmieli,

Jeźli czytelników swych przez to uięli,

Nie pragną innéy nagrody,

Tylko przez bliźniego miłości powody,

Za duszę Autora,

Poezyi Professora,

Jeźli wola będzie czyia,

Zmówić trzy ZDROWAŚ MARYA.

Ja zaś com skłopotał głowę,

Pisząc tak długą przemowę

I Bakę musiałem świecić,

By wam się lepiéy zalecić,

Czy Hanc, czy Franc, czy la, czy de la, czy Lach,

Jak długi do nóg waszych upadam, bach, bach, bach.

SZLACHETNEMU MNIE WIELCE MOŚCIWÉMU

PANU A PANU

PIOTROWI DUBIŃSKIEMU

BURMISTRZOWI JEGO KROLEWSKIEY

MOŚCI MIASTA WILNA,

PROMOTOROWI BRACTWA ŚWIĘTEGO RÓŻAŃCA,

HETMANOWI BUŁAWY WIELKIEY TEGOŻ ŚWIĘTEGO

BRACTWA, MECENASOWI I PROTEKTOROWI MEMU

ŁASKAWEMU PANU I DOBRODZIEJOWI,

To Dziełko pełne uwag świętobliwych

Dedykuię i ofiaruię

Jak następuie:

Słońce estymy

Dla Polskiéy klimy,

Z różannéy strugi!

Samsonie drugi!

Centrum honorów!

Żywco autorów!

Przyym tę przypiśnie,

Co się umyśnie

Do nóg twych ciśnie;

A diabeł ani piśnie.

O! Hetmanie, na rydwanie,

Coś w ponsowym wiódł żupanie,

Do Trok latem

Z Maiestatem

Processyą.

W dzwony biią.

Za twym śladem ludzie śpieszą

Boso, w bótach, wozem, pieszo,

I łysiny,

Jak patyny,

I staruszki,

Jak garnuszki.

Ale, ale, ku twey chwale,

Za tém woyskiem szły wspaniale

Twe obozy,

Pełne wozy

Miodu, wódki,

Zapach słodki,

I kiełbasy,

I frykasy,

I wędzonki,

I pieczonki,

I iędory,

I ozory,

I kurczęta,

I pulmenta.

Bóg cię bronił iśdź przez lochy,

Gdzie czarownic sprosnych fochy!

Gdzie tańcuią

Z diabłów szuią,

Świéce gaszą,

Wiernych straszą,

Gdzie bazyliszek leży,

A kto nań tylko nabieży,

Wnet on podobny do kury

Zirknąwszy nań z ciemnéy dziury

Oślepi, ogłuszy,

Wywróci iak snopa;

I iuż niemczyków kopa

Tańcuie koło téy duszy,

Owo owo,

Nie drwi głową

Duszo święta, ni bezbożna

Bo tamtędy, iśdź nie można.

Tyś waleczny!

Nie był sprzeczny,

Z diabły koncept niebezpieczny

Minąwszy szatański młyniec,

Przez bity szedłeś gościniec,

Przez aury świeże,

Pod Trockie wieże,

Z mnogim twym ludem.

I sławne cudem,

Biłeś łbem progi,

Bez żadnéy trwogi.

Już chór skruszony,

Rznie w semitony

Swe antyfony;

Dmą miechy w dudy,

Szeptaią ludy,

W gęstym pokłonie,

Wznoszą się wonie.

Letnia i drobna,

Każda z osobna

Babka, Dziewica,

Trzepie się w lica,

Mołoyce, Jury,

Wąsy, fryzury,

Staią u kratki,

I swe niestatki

W skruszonym duchu,

Składaią w uchu

U spowiednika,

Pragnąc krzyżyka.

Po mszy, spowiedzi i po kazaniu,

Każdy myśli o śniadaniu,

Każdy swe oczy

Ku tobie toczy,

A obiadowa pora,

Nowy laur dla Promotora.

Téy sławy czuiąc pochopy,

Prowadzisz wszystkich do szopy,

Przy okrzykach wesołości,

Diabeł pęka od zazdrości.

Ty zaś z myślą czystą

Wznawiasz rzęsisto,

W cnéy alternacie,

»Do ciebie bracie!«

O wesołości! szafarko nektaru,

Którego niebo z skąpego wymiaru,

Spuszcza po łócie na nasze padoły,

Mięszaiąc w cetnar licha i mozoły,

Któż teraz z ludzi zgadnie

Żeś iest w Hetmańskim puharze na dnie.

Pielgrzymko górnego gmachu!

Jam cię poznał po zapachu,

I nikt cię nie zoczy,

Aż puhar do dna wytłoczy.

Już szmer radośny

W przódy słaby, potym głośny,

Ucinki, żarty

Humor otwarty,

Niewinne śmiechy,

Gry i uciechy.

Osiadły szopy strzechy,

Lecz diabeł przeklęty,

Którego męczą grzechy,

Skoroś ty poniosła pięty,

Do miodowego rozcieku

Namięszał diweldreku,

I brodą długiéy wiechy,

Pozmiatał twoich ze strzechy;

A na to mieysce posadził,

Którą z piekła wyprowadził,

Zwadę z długiemi zębami,

Nafryzowaną wężami,

W garści z kiiami,

Z zapuchłém okiem,

I chromym krokiem,

Toż przy niéy plotkę,

Czeczotkę

Nabożną, iak kotkę.

Więc każdy co łyknie,

Zmarszczy się i syknie.

Odchodzi mrucząc, roztrąca,

Zżyma się niechęć gorąca.

Wnet mayster Bartek do maystra Szymona,

»Co to waścina żona

»Cierpi do moiéy baby,

»I u Łukasza sąsiada

»Z przekąsem o niéy gada;

»Chcesz bym ci połamał schaby,»

To mówiąc Bartek,

Cisnął mu w oczy półkwartek.

W drugim kącie item.

Z szlachcicem Witem,

Przemówił się brat Antoni,

I porwali się do broni,

Szlachcic miał ślad oczywisty,

»Co ty półdiable z Jurysty,

»Przeymuiesz moie listy,

»Którem pisał do przyiaciół?»

I wnet go po uchu zaciął,

A ten patryarchalnie,

Jak go na odlew palnie,

Hrymnął o staie Szlachcic.

I tylko nogą chyc, chyc, chyc,

»Ratuy Panie liber Szyc,

»Bo ten srogi certamen

»Zrobi Szlachcicowi amen;

Szyc wnet z podróżnéy apteki,

Któréy ma pełne kieszenie,

Dobywszy mydlane leki

Wysmarował mu pół szczęki

I podniebienie;

Tyś Hetmanie biegł z buławą

Mitygować woynę krwawą.

A znaiąc te figle diable,

Wziąłeś w drugą rękę szablę;

Długoś rozwodził,

Aż nim uchodził,

I wrzawę tę pogodził,

A diabeł zły, że nie zaszkodził,

Wypłatał tobie sztukę,

Że miałeś potém kukę.

Słońce zaszło, padły mroki,

Każdy rzuca święte Troki,

Jeden rakiem,

Drugi kula,

Łeb z siniakiem,

Nos iak dula;

O Dubiński! niech Bóg strzeże,

Ledwoś minął święte wieże,

Kiedy cię kruki,

Czarne iak żuki,

Wypadłszy z chmury

Porwali do góry,

Jak wilcy iagnie

I posadzili w bagnie;

Lecz ty nieustraszony

Chociaż w błocie osadzony,

I za twe wielkie cnoty,

Straciwszy żółte bóty,

Patrzysz alić te kruki

Przemienili się w kaduki,

Nagie iak bizony,

Łby czarne w rogach,

Pazury na nogach,

Nos iak komma zakrzywiony,

Ac tandem z tyłu ogony.

Poznawszy więc że to diabli,

Jak nie dobędziesz szabli,

Jak nie zaczniesz żwawo

Machać w lewo i prawo,

Rąbać na krzyż

Wzdłuż, wszerz i wzwyż.

Widzą czarty,

Że nie żarty,

Zatrąbili głośne larum:

Zatrzęśli totum tartarum.

Wnet srogie larwy,

Różnych kształtów i barwy,

Wypadły e stagno

Okrzyczały całe bagno,

Czepiąc się na twym kołnierzu,

A tuś nam śmiały rycerzu!

Lecz ty odważny na ciosy,

Narąbawszy diabłów stosy,

Skończywszy bitwę wygraną,

Wracasz aż nazaiutrz rano.

Jak o tém głośno gadano,

Jak z ust twych własnych słyszano.

Ja zaś mówię, niechay żyie,

Komum miasto dedykacyie

Napisał tę długą chrie,

I z czyiego dzbana piię

Łask słodkich liczne dowody.

Co ma zawsze przednie miody,

I lipczyki i troyniaki

Nie żałuiąc ich dla Baki,

Czy w sobotę, czy w niedzielę.

Awięc u nóg twoich ścielę

Opus to oprawne w skórę

Cum humillimo operatore,

A twoie magna nomina

Niech późna proles wspomina.

DO CZYTELNIKA.

Panuy świecie! nim straszna grobów pani

Aktem tragicznym twoie serce zrani.

Nie trudno, wierszów prawda dowieśdź może,

Xerxesów Perskich śmierć zmogła, i zmoże

Alexandrów, by nowych Pompeiuszów,

Wielkich Datisów, Bellizariuszów,

Emiliianów, lub Milcyadesów,

Rzymskich Fabiów, wiąż dzielnych Narsesów

Iéy moc, wielmożmość, bez granic panuie,

Silna potęga śmiało rozkazuie.

Ta szybko płynie, za bystre Sekwany,

Elby, Aluty, Sabaudy, Rodany.

Fortuny z życiem wydziera na wschodzie,

Atlantów łamie silnych na zachodzie,

Naydzie każdego w odległey Afryce,

Jedna państwami włada w Ameryce.

Cale widocznie iéy rząd despotyczny,

Musi podlegać prostak, polityczny

Nie trafi z nią się Doktor dysputować,

Ani Filozof w kontr argumentować,

Nikt się nie schroni w Sardyńskich Turynach.

Ani się skryie Węgrzyn w Waradynach,

Francuz w Paryżu, a Hiszpan w Madrycie,

Wszędy doścignie śmierć iawna, choć skrycie

Zblednieie Orzeł dość czarny, dwugłówny

Harpokratesem stanie, kto wymówny.

Nie skryiesz się naymilszy Polaku

Na wyższych Tatrach, na górnym Krępaku,

Wszędy doleci śmierć bez skrzydeł ptaka,

Chwyci w swe szpony Litwina, Polaka.

Ta prawda, wierszem tu iest wyrażona,

Na dusz pożytek światu otworzona.

Czytayże chętnie miły czytelniku,

A śmierć uprzedzay, cnotą, Katoliku.

UWAGA ŚMIERCI

Wszystkim stanom służąca.

Rzadki Fenix, rzadsza w świecie

Dobroć rzeczy: iak w komecie

Umbr szlaki,

Złe znaki

W żywiołach,

I ziołach.

Co śmierć wróży iak kometa

Saturn, silny dość planeta,

Do sporu,

Odporu

Nie naydzie,

Gdy zaydzie.

W życiu ięczym: ach niestety!

Szczęście, honor, nie bez mety:

Bez chłosty,

Dzień prosty

Nie minie,

Śmierć słynie.

Pożegnał się ten z rozumem.............................

Table of Contents

PRZEMOWA.

PIOTROWI DUBIŃSKIEMU

DO CZYTELNIKA.

UWAGA ŚMIERCI