RECENZJE UMYSŁU SILNIEJSZEGO OD MEDYCYNY

„Niezwykle cieszy mnie przyglądanie się nowemu pokoleniu lekarzy odkrywających to, co nazywam prawdziwą medycyną, a więc działania oparte na prawdziwej sile samoleczenia i dobrego samopoczucia”.

dr Christiane Northrup, położna i ginekolożka, autorka Women’s Bodies, Women’s Wisdom i The Wisdom of Menopause – bestsellerów z listy „The New York Timesa”

„Umysł silniejszy od medycyny uwspółcześnia stare mądrości dotyczące zdrowia i sprawia, że łatwiej je zrozumieć i zastosować w codziennym życiu. W tej książce znajdziecie dużo wskazówek podanych w formie przystępnych lekcji, z których wszyscy możemy skorzystać”.

dr Bernie Siegel, autor książki Love, Medicine & Miracles

„W Umyśle silniejszym od medycyny doktor Lissa Rankin ciepło i z humorem opisuje wyniki swoich wnikliwych badań, unikając jednego z największych błędów naszych czasów – oddzielania problemów ciała od stanu umysłu i ducha. Jeśli bowiem chcemy cieszyć się zdrowiem fizycznym i psychicznym, musimy wykorzystać własną mądrość i wsłuchać się w nasz wewnętrzny głos. Pasja i doświadczenie Lissy sprawiają, że książka, którą trzymacie w rękach, to idealny przewodnik po świecie mądrej medycyny”.

dr Brené Brown, autorka Daring Greatly: How the Courage to be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent and Lead – bestsellera z listy „The New York Timesa”

„Swinburne miał rację, pisząc, że Ciało i umysł idą w parze i tylko Bóg jest w stanie je odróżnić, jednak w XX wieku jedynie ciało zdawało się centrum zainteresowania. Dziś świadomość, umysł i duch wracają na należne im miejsce i znów są przedmiotem badań i analiz. Umysł silniejszy od medycyny Lissy Rankin pokazuje nam, czemu tak się dzieje. Ta książka to sugestywna, czytelna i przyjazna czytelnikowi wizja kierunku rozwoju medycyny i lecznictwa napisana przez ekspertkę, która zna się na rzeczy. Najlepiej od razu kupcie dwa egzemplarze i jeden podarujcie swojemu lekarzowi”.

dr Larry Dossey, autor książek Reinventing Medicine, Healing Words i One Mind

„Jako swoja osobista lekarka pierwszego kontaktu jestem ZACHWYCONA nową, znakomitą książką Lissy Rankin Umysł silniejszy od medycyny. To połączenie intuicji i naukowej wiedzy objawia czytelnikowi jego własne SUPERMOCE i pomaga zacząć żyć na własny sposób. Co więcej – Lissa ma lekkie pióro i nawet gdy pisze o sprawach ważnych i głębokich, sprawia, że czuję, iż mogłabym przenosić góry!”.

SARK, autorka 16 książek, artystka, założycielka serwisu PlanetSARK.com

„W swojej książce Lissa Rankin jasno stwierdza to, o czym wielu medyków (nie wspominając już o pacjentach!) wie od dawna: że metody kształcenia lekarzy oraz fakt, iż są oni często przepracowani i poddawani silnej presji, fatalnie wpływają na sposób, w jaki leczą ludzi, którzy powierzają im opiekę nad własnym zdrowiem. Swoją pracą, życiem i swoimi słowami dr Rankin pokazuje nam zupełnie nową drogę łączącą najnowsze zdobycze medycyny z głęboką mądrością serca. Jeżeli więc potrzebujesz lekarza albo chcesz nim zostać – będziesz zachwycony jej cennymi radami. Zresztą – sama lektura Umysłu silniejszego od medycyny to prawdziwie uzdrawiające doświadczenie”.

dr Martha Beck, autorka książki Finding Your Way in a Wild New World

„Wyjątkowy, poparty dowodami obraz realnego wpływu sposobu myślenia i życia na ból, choroby i witalność. Dr Rankin pokazuje czytelnikom kulisy funkcjonowania systemu opieki medycznej i zabiera głos w sprawie nowego podejścia do zdrowia i leczenia, które w centrum uwagi stawia pacjenta. Ta książka Was zszokuje… ale też uleczy”.

Jonathan Fields, autor książki Uncertainty i twórca Good Life Project

„Lekarz przepisujący uderzeniowe dawki introspekcji, miłości i wyzwolenia? Droga do zdrowia uwzględniająca nie tylko DNA, lecz także potrzeby serca? Jestem za! Lissa Rankin rzuca naukowe światło na informacje o naszej zdolności do samoleczenia. Jest lekarką tych, którzy wiedzą, że nasza witalność zależy także od nas samych!”.

Danielle LaPorte, autorka The Fire Starter Sessions

„W  świecie, w którym na wszystko jest tabletka, dr Lissa Rankin jest oazą zdrowego rozsądku. Jej podejście cechuje wielka rozwaga, a jej metoda to połączenie medycyny z opartym na intuicji wglądem w samego siebie i dużą dozą witalności. Lissa na nowo definiuje pojęcie opieki medycznej i wzywa nas do uruchomienia własnych sił w służbie naszego zdrowia. Popieram!”.

Nicole Daedone, założycielka OneTaste i autorka książki Slow Sex: The Art and Craft of the Female Orgasm

Dr Lissa Rankin, Mind over medicine

Copyright © 2013 by Lissa Rankin

Originally published in 2013 by Hay House Inc. USA

Redaktor

Małgorzata Grochocka

Opracowanie typograficzne

Alicja M. Lewińska

Projekt okładki

Krystyna Szczepaniak

Fotografia autorki na IV s. okładki

Monique Feil

Copyright © for the Polish edition by PURANA 2013

ISBN 978-83-66200-27-2

Intencją autorki jest przedstawienie ogólnych informacji,

które pomogą poprawić emocjonalny i duchowy stan czytelnika.

Autorka i wydawnictwo nie ponoszą odpowiedzialności

za skutki stosowania zawartych w książce wskazówek.

Wydawnictwo PURANA

ul. Agrestowa 11

55-330 Lutynia

tel.: 71/3592701, 603 402 482

e-mail: biuro@purana.com.pl

www.purana.com.pl

Spis treści

Przedmowa Kris Carr

Wstęp

CZĘŚĆ PIERWSZA. ZAUFAJ SOBIE

Rozdział 1. Co myślisz o zdrowiu, czyli szokująca prawda

Rozdział 2. Jak szybko zachorować i nigdy nie wyzdrowieć

Rozdział 3. Czynnik leczniczy, który naprawdę robi różnicę

CZĘŚĆ DRUGA. ULECZ SWÓJ UMYSŁ

Rozdział 4. Zdrowie – nowa definicja

Rozdział 5. Samotność zatruwa ciało

Rozdział 6. Śmierć z przepracowania

Rozdział 7. Profilaktycznie szczęśliwi

Rozdział 8. Reakcja stresowa – jak jej przeciwdziałać

CZĘŚĆ TRZECIA. WYPISZ SOBIE RECEPTĘ

Rozdział 9. Gruntowna samopomoc

Rozdział 10. Sześć kroków do samouzdrowienia

Dodatek A. Osiem wskazówek, które pomogą ci czuć się we własnym ciele jak u siebie

Dodatek B. Osobista diagnoza Lissy

Dodatek C. Osobista recepta Lissy

Podziękowania

O autorce

Przedmowa

W swojej wnikliwej książce doktor Lissa Rankin przypomina o naturalnej, prastarej inteligencji, pokazując nam władzę, jaką mamy nad własnym zdrowiem, i kontynuując tym samym sztafetę rozpoczętą przez takich wielkich uzdrowicieli ciała i umysłu, jak Bernie Seigel, Dean Ornish, Deepak Chopra, Candace Pert, Jon Kabat-Zinn, i wielu innych pionierów samoleczenia. Lissa to znaczący głos nowego pokolenia odkrywców i innowatorów, którzy opierając się na twardych naukowych dowodach, nie zapominają o mądrości serca. Siła Umysłu silniejszego od medycyny to siła powstała na styku nauki i cudu.

Od ponad dekady zajmuję się związkiem między ciałem i umysłem. Jako osoba przewlekle chora od dawna szukałam odpowiedzi na najtrudniejsze pytania i niektóre z tych odpowiedzi radykalnie odmieniły moje życie. Umysł silniejszy od medycyny umacnia mnie w moich przekonaniach. Postęp nauki i technologii sprawił, że żyjemy w świecie pełnym możliwości, o których naszym przodkom nawet się nie śniło. Mimo to bardzo często odczuwamy niepokój i stres, który na wielu z nas działa wręcz paraliżująco. Martwimy się brakiem pieniędzy, swoimi związkami, niepewną przyszłością. Czujemy się odseparowani, wystraszeni i samotni, a wszystkie te uczucia prowadzą do konkretnych fizycznych zmian w naszym organizmie.

Wbrew temu, w co kiedyś wierzyliśmy, nasze geny nie zostały ustalone raz na zawsze, a osiągnięcia epigenetyki pokazują, że w rzeczywistości są one płynne, elastyczne i w dużym stopniu zależą od środowiska. Dobra wiadomość jest więc taka, że genetyczna predyspozycja do wystąpienia zaburzeń wcale nie oznacza, że faktycznie ich doświadczymy. Czynniki zewnętrzne, takie jak dieta, środowisko, aktywny tryb życia, pozytywne lub negatywne myślenie i emocje mają realny wpływ na nasze DNA. Warto więc zastanowić się, co tak naprawdę dziedziczymy: choroby serca i cukrzycę czy miłość do pączków i kiełbasek? Wdzięczność i docenienie czy bagatelizowanie i wykorzystywanie? Zmiana myśli powoduje zmianę zachowań. Zmiana zachowań zmienia biochemię.

Lissa tłumaczy nam, dlaczego nasz umysł może sprawić, że faktycznie poczujemy się lepiej lub gorzej. Dzięki niej dowiadujemy się, że uczucia i przeczucia mają wpływ na każdą komórkę w naszym ciele. To, w jaki sposób ze sobą rozmawiamy, jest niezwykle istotne, a to, czy czujemy i wyrażamy miłość, ma ogromny wpływ na samopoczucie. To właśnie ta idea intryguje, napełnia nadzieją i budzi ciekawość. Opierając się na wynikach najnowszych badań, Rankin pokazuje, jak uzyskać dostęp do skarbnicy regenerujących informacji, do osobistej apteki i wewnętrznego lekarza, który zawsze stawia trafną diagnozą.

Wyposażeni w wiedzę możemy świadomie w y b r a ć zdrowie!

Pomyślcie przez chwilę, jak dobrze byłoby kochać ciało, w którym żyjemy, i pozbyć się blokad oraz zahamowań, które nie pozwalają nam w pełni cieszyć się pięknem życia i czuć się jego niezbędnym elementem. Zamknijcie książkę i wyobraźcie sobie ten stan. Jesteście szczęśliwi, spełnieni i swobodni. Znacie swoją wartość i siłę. Sami możecie się leczyć.

Nasze myśli potrafią być silniejsze niż specyfiki, a Lissa pomaga nam wykorzystywać ich moc, tworząc zupełnie nowy model dobrego samopoczucia. Podążając za jej dobrymi radami, możecie nie tylko zmienić swoje życie, lecz także je uratować. Jeśli zapomnieliście o swoim znaczeniu, Umysł silniejszy od medycyny sprowadzi was na właściwą drogę. Sama zdaję sobie sprawę z tego, że odkryłam dopiero drobną cząstkę wiedzy zgromadzonej w moim cudownym organizmie.

Życzę wam udanej podróży do świata zdrowia, ducha i trwałego szczęścia. Wszystkiego dobrego!

Kris Carr

Aktywnie walcząca z chorobą nowotworową autorka bestsellerów z listy „The New York Timesa”, aktywistka na rzecz dobrego samopoczucia.

Wstęp

Nie istnieje taka choroba ciała, która byłaby oddzielona od duszy.

Sokrates

Co byście powiedzieli, gdybym oznajmiła wam, że dbanie o ciało to najmniej istotny aspekt dbania o zdrowie? Że aby cieszyć się zdrowiem, powinniśmy zwrócić uwagę na coś zupełnie innego? Że zbilansowana dieta, codzienne ćwiczenia, dbanie o wagę, osiem godzin snu, witaminy, regulowanie poziomu hormonów i regularne badania lekarskie to nie wszystko? Oczywiście – wszystkie te czynniki są ważne, niektóre wręcz niezbędne, by cieszyć się optymalnym zdrowiem, ale pomijamy coś jeszcze bardziej istotnego.

Wystarczy bowiem zmienić sposób, w jaki myślimy i czujemy, by obudzić w sobie siłę samoleczenia?

Zdaję sobie sprawę, że przesłanie, które głoszę, brzmi radykalnie i odważnie, zwłaszcza w ustach lekarza, ale zaufajcie mi – sama byłam sceptyczna, gdy natrafiłam na potwierdzające je badania. Nasze zdrowie nie jest prostym mechanizmem – myślałam. – To, że myślimy optymistycznie, nie sprawi, że będziemy zdrowsi, a zamartwianie się nie spowoduje, że zachorujemy.

Ale... czy na pewno?

Kilka lat temu, po dwunastu latach edukacji medycznej i ośmiu latach praktyki, wybrałam medycynę opartą na dowodach, której dogmaty stały się dla mnie absolutną podstawą. Nie wierzyłam w nic, czego nie byłam w stanie udowodnić, w nic, czego nie potwierdzałoby randomizowane, kontrolowane badanie kliniczne. Na dodatek zostałam wychowana przez mojego ojca – lekarza o tradycyjnych poglądach na opiekę zdrowotną, wyśmiewającego „wszystko, co było New Age”. To także dlatego przez długi czas byłam taka sceptyczna, cyniczna i zamknięta na nowości.

Medycyna, której mnie uczono, nie dopuszczała myśli, że myśląc pozytywnie – zdrowiejemy, a przez zamartwienie się stajemy się bardziej chorzy. Nie było w niej miejsca na myśli i emocje. Oczywiście, moi nauczyciele diagnozowali niektóre niemające biochemicznego podłoża choroby jako przypadki, w których „wszystko siedzi w głowie”, ale pacjentów na nie cierpiących wysyłali do psychiatrów, przewracając przy tym oczami i z politowaniem kiwając głową.

Trudno zresztą dziwić się takiemu podejściu, gdyż idea, że umysł może sam uzdrowić ciało, jest lekarzom po prostu nie na rękę. Przez długie lata studiujemy, by posiąść wiedzę, która daje nam kontrolę nad ludzkim ciałem. Wierzymy więc i chcemy wierzyć, że pieniądze i energia, które zainwestowaliśmy, by stać się lekarzami, nie poszły na marne. Zawodowo i emocjonalnie wyznajemy zasadę, że to my rozwiązujemy problemy zdrowotne i znamy ciało pacjenta lepiej niż on sam. Cały przemysł medyczny opiera się na tym założeniu.

Co więcej – większości pacjentów odpowiada ten dawno ustalony model, alternatywa opiera się bowiem na stwierdzeniu, że sami dysponujemy wielką siłą leczenia, z której istnienia nie zdajemy sobie sprawy. Takie przeświadczenie sprawia, że to my bierzemy na siebie przytłaczającą odpowiedzialność za własne zdrowie. Przytłaczającą i niewygodną, gdyż o wiele prościej jest zdać się na profesjonalistę, osobę bardziej doświadczoną, która jest w stanie „naprawić” nasz szwankujący organizm.

Co jednak jeśli się mylimy? Czy zaprzeczanie temu, że nasz organizm dysponuje leczniczym mechanizmem i że z pomocą umysłu możemy nim sterować, nie jest swego rodzaju sabotażem?

W pracy lekarza często obserwujemy przypadki, których nie sposób wyjaśnić. Nawet najbardziej sceptyczni i niechętni nowinkom specjaliści spotykają się z sytuacjami, w których pacjent zdrowieje, mimo że według danych naukowych i zgodnie ze zdrowym rozsądkiem nie miał na to szans. To właśnie wtedy zaczynamy zadawać pytania podważające wszystko to, na czym opiera się współczesna medycyna. To wtedy zaczynamy zastanawiać się, czy oprócz ścisłych reguł nie ma w niej miejsca na mistykę.

Tego typu wątpliwości nie omawia się z pacjentem, ale słyszy się je często w pokojach lekarskich i salach konferencyjnych czołowych uniwersytetów. I jeśli ktoś – podobnie jak ja – jest wyczulony na takie historie, może wysłuchać wielu szokujących opowieści.

Słyszysz ludzi szepczących o kobiecie, której nowotwór wycofał się całkowicie podczas naświetlania. Nie byłoby to może specjalnie zadziwiające, gdyby nie fakt, że sprzęt do naświetleń okazał się zepsuty, a pacjentka nie otrzymała nawet najmniejszej dawki promieniowania. Wierzyła jednak, że tak się stało i wierzyli w to jej lekarze.

Inna rozmowa dotyczy kobiety, która po zawale przeszła operację wszczepienia bajpasów, a następnie doznała wstrząsu, który doprowadził do niewydolności nerek, uznanej za śmiertelną i nieuleczalną. Kiedy lekarze zaproponowali jej dializy, odmówiła, nie chcąc znosić kolejnej inwazyjnej metody leczenia. Przez dziewięć dni jej nerki nie produkowały moczu, jednak dziesiątego dnia pacjentka zaczęła sikać. Dwa tygodnie później – bez jakiejkolwiek dodatkowej terapii – wróciła do pracy, czując się lepiej niż przed operacją.

Kolejny przypadek to mężczyzna po zawale, który odmówił operacji na sercu i ćwicząc jogę, stosując dietę, medytując i korzystając z pomocy grupy wsparcia, sam udrożnił swoje „nieuleczalnie zablokowane” tętnice wieńcowe.

Następny przypadek to pacjentka z oddziału intensywnej terapii, u której rozpoznano chłoniaka czwartego stopnia i która w stanie krytycznym zjednoczyła się z czystą i bezwarunkową miłością. To właśnie wtedy kobieta zrozumiała, że jeśli tylko postanowi nie przechodzić na drugą stronę, nowotwór zniknie. Niecały miesiąc później poddała się biopsji węzłów chłonnych, która nie wykazała najmniejszych śladów raka.

Inna kobieta trafiła do szpitala, gdzie rentgen potwierdził złamanie kręgu szyjnego w dwóch miejscach. Mimo ostrego sprzeciwu lekarzy zamiast operacji wybrała spotkanie z uzdrowicielem. Bez jakiejkolwiek lekarskiej interwencji po miesiącu mogła już uprawiać jogging.

Następna ciekawostka to historia EPOH – używanego w chemioterapii leku wykazującego umiarkowanie pozytywne działanie, który jednak – stosowany przez jednego z onkologów – przynosił zaskakująco dobre rezultaty. Plotka głosi, że lekarz ten w rozmowie z pacjentami używał anagramu, nazywając lek nie EPOH, lecz HOPE[1].

Jako autorka popularnego bloga, czytanego przez niezwykłe osoby ze wszystkich zakątków świata, słyszę podobne opowieści bardzo często, a im więcej ich publikuję, tym więcej nowych, często jeszcze bardziej nieprawdopodobnych, trafia do mojej skrzynki mailowej. Kobieta cierpiąca na stwardnienie zanikowe boczne spotkała się z Janem od Boga[2], a jej neurolog potwierdził, iż całkowicie wyzdrowiała. Po pielgrzymce do Lourdes sparaliżowany mężczyzna stanął na nogi i zaczął chodzić. Kobieta ze zdiagnozowanym nowotworem jajnika czwartego stopnia „wiedziała, że nie umrze” i dzięki wsparciu bliskich wciąż żyje, choć minęło już dziesięć lat. Mężczyźnie z pozawałowym zablokowaniem tętnic wieńcowych powiedziano, że bez operacji nie przeżyje nawet roku. Odmówił leczenia i przeżył kolejnych 20 i w wieku 92 lat zmarł z przyczyn niezwiązanych z problemami z sercem.

Czytając wszystkie te świadectwa, nie mogłam zignorować wewnętrznego głosu, który sprawił, że nabrałam wątpliwości. Wszyscy ci ludzie nie mogli być przecież oszustami! Jeśli jednak nie kłamali, to wytłumaczenie ich ozdrowienia leżało poza obszarem konwencjonalnej medycyny.

Opowieści czytelników sprawiły, że zaczęłam myśleć. Wszyscy znamy przypadki nagłego, niewytłumaczalnego wyzdrowienia. Każdy lekarz słyszał o nich lub doświadczył ich na przykładzie własnych pacjentów. Zawsze jednak gdy przydarza nam się coś takiego, wzruszamy ramionami i wracamy do pracy, czując jednocześnie irytujące niezadowolenie, że nie potrafimy logicznie wytłumaczyć tego, co się stało.

W głębi duszy zastanawiałam się jednak, czy jesteśmy w stanie w jakikolwiek sposób kontrolować ten „niemożliwy” proces. Czy to, że komuś przydarzył się cud, oznacza, że możemy się od niego uczyć? Co łączy pacjentów, którzy ozdrowieli? Czy istnieje sposób zoptymalizowania szans nagłego wyleczenia, szczególnie w przypadku, kiedy tradycyjne metody zawodzą? I co jeśli rola lekarza sprowadza się jedynie do ułatwienia nam osobistego procesu leczenia?

Czasami samo rozważanie takiej możliwości i domniemywanie, że to pacjent ma kontrolę nad swoim zdrowiem, sprawiało, że czułam się nieodpowiedzialna i oskarżałam się o łamanie przysięgi Hipokratesa. Myślałam wtedy, że chcąc być dobrą lekarką powinnam przecież otwierać swój umysł na wszelkie możliwe metody.

Zasłyszane w pokojach lekarskich i przeczytane w internecie inspirujące historie nie wystarczyły jednak, by mnie przekonać. Z natury sceptyczna i wyszkolona w duchu tradycyjnej nauki potrzebowałam twardych dowodów, lecz kiedy zaczęłam ich szukać, czekało mnie rozczarowanie.

Docierające do mnie plotki starałam się weryfikować i prosiłam osoby, od których je usłyszałam, o podstawy i dane. Pytałam, czy mogę zobaczyć zdjęcia pod mikroskopem, porozmawiać z technikiem zajmującym się sprzętem do naświetleń, zobaczyć wyniki badań, zawsze jednak czekał mnie zawód. Wszyscy mówili: „Wiesz, to było tak dawno…”; „Na pewno dokładnie to zbadali, ale nie wiem, jak do tego dotrzeć…”; „Lekarz, który mi o tym opowiadał, jest na emeryturze i nie mam z nim kontaktu….”; „Nie otrzymałam żadnej dokumentacji medycznej…”.

Sama złapałam się zresztą na tym, że nie pamiętałam imion własnych pacjentów, którzy ozdrowieli w niewytłumaczalny sposób. Nie prowadziłam dokładnych notatek, nie mogłam więc odtworzyć historii ich chorób ani ponownie się z nimi skontaktować. Ciągle brnęłam w ślepy zaułek.

Im więcej jednak zadawałam pytań, na tym więcej historii się natykałam. Wszyscy koledzy po fachu byli w stanie opowiedzieć mi o wielu niesamowitych przypadkach – cudownych wyzdrowieniach i pacjentach, którzy pokonali „nieuleczalne” choroby, sprawiając, że ci, którzy stawiali im diagnozy, wychodzili na niekompetentnych głupków. Brakowało więc tylko jednego elementu. Dowodów.

Na tym etapie moje prywatne dochodzenie stało się niemalże obsesją, a moja ciekawość pchała mnie do dalszych poszukiwań. Po przeczytaniu setek e-maili i wywiadów uwierzyłam, że ci ludzie i ich historie – które stały się podstawą wielu metafizycznych książek i internetowych debat – mają w sobie coś prawdziwego. Łatwo jest odrzucać z pozoru niedorzeczne opowieści osób, które twierdzą, że same wyleczyły się ze swoich ciężkich dolegliwości, lecz jeśli jesteś lekarzem, któremu zależy na pomaganiu innym, nie możesz ich ignorować. Im więcej słyszysz, tym więcej myślisz o ciele i tkwiącej w nim mocy.

Większość lekarzy zdaje sobie sprawę, że proces leczenia zakłada istnienie więzi między mistyką i fizjologią, a obszarem, na którym spotykają się te siły, jest nasz potężny umysł. Jeśli nie słyszymy tego od nich samych, wynika to głównie ze wstydu i strachu przed posądzeniem o  szarlatanerię.

Już od dziesiątków lat pionierzy medycyny bronili związku między umysłem a ciałem, jednakże ta niezwykle istotna kwestia nie stała się częścią głównego nurtu dyskusji. Jako młoda lekarka otrzymałam dyplom wiele lat po tym, jak Bernie Siegel, Christiane Northrup, Larry Dossey, Rachel Naomi Remen czy Deepak Chopra zwrócili uwagę na ten kluczowy związek. Na studiach nie spotkałam się jednak z ich teoriami, które na własną rękę poznałam wiele lat po ukończeniu edukacji. Kiedy w końcu udało mi się je odkryć, byłam naprawdę wkurzona. Jak to możliwe – pytałam samej siebie – że po tylu latach nie wiedziałam nawet, kim byli ci wspaniali lekarze? Dlaczego ich dzieła nie znalazły się w kanonie lektur?!

Kolejne pytania rodziły we mnie złość, która wkrótce zamieniła się w poczucie misji. To właśnie ono napędzało mnie w ciągu kilku lat badań i pisania. Przez ten czas czytałam każdą związaną z relacją umysł – ciało książkę, jaka tylko wpadła mi w ręce. Zaczęłam też pisać bloga i korzystać z sieci społecznościowych, takich jak Facebook czy Twitter, by dzielić się tym, czego się dowiedziałam. Ten rodzaj kontaktu sprawił, że jeszcze częściej słyszałam historie, które nie sposób nazwać inaczej niż medycznymi cudami. Byłam zafascynowana tymi świadectwami, ale żadne z nich nie miało podłoża naukowego. Szukałam twardego dowodu, by przekonać się, że to wszystko ma sens.

Drążyłam więc dalej, starając się zachować otwarty umysł. Część mnie była otwarta na koncepcję silnego związku między umysłem i ciałem, ale druga – stawiała zaciekły opór. Całkowita wiara w to, o czym czytałam, oznaczała bowiem odrzucenie wszystkiego, czego nauczył mnie mój tradycyjnie wykształcony ojciec lekarz i profesorowie na studiach medycznych.

Jedną z pierwszych pozycji, jakie przeczytałam, była książka The Cure Within [Wewnętrzne lekarstwo] autorstwa profesor Anne Harrington z Uniwersytetu Harvarda. Lektura ta zawróciła mi w głowie i sprawiła, że poczułam się nieswojo. Harrington opisuje fenomen relacji ciało – umysł, powołując się na stwierdzenie: „ciała zachowują się źle”, i zakładając, że nie reagują one w sposób, w jaki „powinny”, a jedynym sposobem zrozumienia tego typu sytuacji jest wykorzystanie siły umysłu[3].

Jako przykłady źle zachowujących się ciał Harrington podaje historie dzieci dorastających w placówkach opieki. Ich materialne potrzeby zostały wprawdzie zaspokojone, jednak nie dostarczono im odpowiedniej dawki miłości, co miało zgubny wpływ na ich psychikę i rozwój. Profesor opisuje również dwieście przypadków oślepnięcia w grupie kobiet z Kambodży, którym Czerwoni Khmerzy[4] nakazali oglądać tortury i mord ich najbliższych. Mimo że lekarze nie znaleźli żadnych medycznych wad ich oczu, kobiety twierdziły, że „płakały aż do chwili, kiedy przestały widzieć”[5].

Czułam, że coś jest na rzeczy. Byłam blisko i podświadomie podążałam za swoją ciekawością. Chciałam zrozumieć, jak to możliwe, i odkryć dowód na to, że potęga umysłu może zmieniać ciało. Jakie fizjologiczne procesy mogą wyjaśniać takie przypadki? I w jaki sposób możemy wykorzystać lecznicze moce?

Wiedziałam, że jeśli tylko uda mi się odpowiedzieć na te pytania, odnajdę sens nie tylko w szokujących historiach opowiadanych mi przez ludzi, ale także w swoim życiu – człowieka i uzdrowiciela.

W czasie gdy badałam to zagadnienie, moja rola w świecie medycyny nie była dla mnie jasna. Żyłam w nim już dwadzieścia lat i przez ten czas zdążyłam pozbyć się wszelkich iluzji dotyczących jego funkcjonowania. System opieki zdrowotnej zakładał przyjęcie czterdziestu pacjentów dziennie, a każdemu z nich mogłam poświęcić wyliczone co do sekundy siedem i pół minuty. Nie miałam czasu z nimi porozmawiać, nie mówiąc już o nawiązaniu bliższej więzi. W pewnym momencie byłam bliska porzucenia pracy. Jedna z moich stałych pacjentek opisała mi w liście dzień, w którym planowała zwierzyć mi się ze swojego delikatnego problemu. Razem z mężem przez wiele dni ćwiczyła swoją kwestię, lecz kiedy przyszła do mnie, nie była w stanie niczego powiedzieć. Napisała, że miałam rozczochrane włosy i brudny fartuch, domyślała się, że w nocy odbierałam porody – i prawdopodobnie tak właśnie było. Chociaż widziała, że jestem wykończona, w głębi duszy cały czas modliła się, bym podała jej dłoń, usiadła przy niej i okazała jej czułość, która pozwoliłaby jej szczerze opowiedzieć o swoim problemie. Moje oczy były jednak puste i nieobecne. Byłam robotem zbyt zajętym, by o tym pomyśleć.

Gdy skończyłam czytać jej list, poczułam ukłucie w sercu. Wiedziałam, że tego typu „leczenie” nie było moim celem, a moja ścieżka miała być przecież powołaniem podobnym do tego odczuwanego przez kapłana. Nie chciałam wypisywać recept i mechanicznie badać kolejnych pacjentów. Chciałam zostać uzdrowicielką – poruszać serca, trzymać za rękę, uśmierzać ból, pomagać, gdy tylko się da, i pocieszać smutnych i samotnych, kiedy wyleczenie nie było możliwe. Tylko taka misja miała dla mnie sens.

Każdy kolejny dzień pracy sprawiał, że czułam się mniej uczciwa. W duszy wybrałam już swoją medyczną ścieżkę i typ relacji, jaki pragnę nawiązać z pacjentem, ale z drugiej strony czułam się kompletnie bezradna wobec medycznych korporacji, przemysłu farmaceutycznego, skorumpowanych prawników i polityków oraz wszystkich czynników, które stały na drodze między mną a człowiekiem potrzebującym pomocy.

Czułam się jak sprzedawca – tania, plastikowa podróbka lekarza, a w świecie marzeń wracałam do czasów, gdy byłam jeszcze pełną ideałów studentką. Nie miałam jednak wyjścia. Byłam jedyną żywicielką rodziny, spłacałam hipotekę i kredyt zaciągnięty na studia, opłacałam szkołę męża i fundusz szkolny naszej nowo narodzonej córki. Nie mogłam pozwolić sobie na rzucenie pracy.

Niedługo potem umarł mój pies, u mojego młodszego brata zdiagnozowano wywołaną działaniem jednego z antybiotyków niewydolność wątroby, a mój ojciec zmarł na nowotwór mózgu. Wszystko to wydarzyło się w ciągu dwóch tygodni.

Musiałam chwytać się brzytwy.

Bez żadnego planu B pożegnałam się z medycyną z postanowieniem, że nigdy już do niej nie powrócę. Sprzedałam dom, zlikwidowałam polisę ubezpieczeniową i razem z rodziną przeprowadziłam się na wieś z zamiarem prowadzenia prostego życia. Całą lekarską karierę uznałam za głupi błąd i postanowiłam zostać artystką i pisarką.

Na tym etapie straciłam kontakt ze swoim powołaniem. Przez kilka lat redagowałam bloga, pisałam książki i zajmowałam się sztuką, ale nic nie budziło we mnie emocji porównywalnych z tymi, jakie czułam, decydując się na studia medyczne. Coś w głębi mnie wciąż mówiło mi, że powinnam leczyć. Malowanie i pisanie wydawało mi się zbyt samotne, wręcz egoistyczne. Kochałam to, ale czułam, że działam wbrew swojej pasji.

Czas przerwy w leczeniu był dla mnie okresem niespokojnym. Mało spałam, a kiedy już udało mi się zmrużyć oczy, śniłam o pacjentach – o pomaganiu im, kontakcie z nimi, wysłuchiwaniu ich historii bez spoglądania na zegarek. Budziłam się zapłakana, zupełnie jakbym opłakiwała część mojej duszy.

W 2009 roku zaczęłam dzielić się tęsknotą za medycyną z czytelnikami mojego bloga. Pisałam o rzeczach, których mi brakowało, o tym, co kocham w leczeniu, i o tym, co sprawiło, że zdecydowałam się studiować medycynę. Opisywałam leczenie jako czynność duchową, którą powinniśmy praktykować jak jogę czy medytację, ze świadomością, że jest zbyt potężna, by ogarnąć ją w całości. W wielu wpisach wspominałam o prawidłowej relacji między lekarzem i pacjentem – świętym i ważnym związku, który należy szanować i za którym tak bardzo tęskniłam. Zwierzałam się też z tego, jak zraniła mnie medycyna i jak ja sama nieświadomie raniłam innych.

Pacjenci i uzdrowiciele zaczęli przysyłać mi e-maile, opowiadając w nich swoje historie, komentowali też artykuły, które publikowałam na blogu. Poczułam wtedy, że znów mogę być potrzebna. Okazało się, że ludzie, których zainteresowało to, co piszę, zaczęli mnie leczyć!

W tym czasie po raz kolejny zaczęłam czytać świadectwa osób z całego świata, którym udało się pokonać nieuleczalne i śmiertelne choroby. Na początku starałam się z tym walczyć, ale w pewnym momencie rozmowy toczące się na moim blogu całkowicie mnie pochłonęły.

Nie starałam się powrócić do leczenia, a słysząc o medycynie, odwracałam głowę i biegłam przed siebie w odwrotnym kierunku. Okazuje się jednak, że to nie my wybieramy swoje powołanie, ale to ono wybiera nas. Możesz rzucić pracę, ale nie możesz odrzucić powołania.

Szczęśliwe zbiegi okoliczności niczym rozrzucone na ścieżce okruszki wskazały mi drogę. Książki spadały z półek, spotykałam lekarzy, ludzie, których poznałam przez internet, przesyłali mi artykuły. Podczas spacerów miałam wizje, śniłam, dzwonili do mnie nauczyciele.

Budziłam swoją medyczną wiedzę i lata praktyki z głębokiego znieczulenia, a z dna swojej jaskini zaczęłam dostrzegać światło. Każde pytanie rodziło kolejne, aż w końcu ocknęłam się zaczytana w medycznych artykułach próbujących opisać wpływ zdrowego umysłu na organizm i sytuacje, w których choroba myśli przekłada się na chorobę ciała. Pojęłam, że aby pomagać, nie muszę zlecać badań laboratoryjnych, przepisywać leków czy operować. Mogę za to wspierać ludzi, odkrywając przed nimi prawdę o samoleczeniu.

Od tej pory z jeszcze większym zapałem zagłębiałam się w kanony współczesnej medycyny. W publikacjach naukowych i magazynach branżowych, takich jak „New England Journal of Medicine” czy „Journal of the American Medical Association”, szukałam dowodów na to, że człowiek jest w stanie wyleczyć się sam. Rezultaty tych poszukiwań zmieniły moje życie na zawsze i mam nadzieję, że podobnie stanie się z tobą i twoimi bliskimi.

Ta książka jest kroniką mojej podróży i zbiorem odkryć naukowych, którymi chce się z tobą podzielić. Fakty, które w niej opisuję, całkowicie odmieniły mój pogląd na rolę medycyny. Gdy do nich dotarłam, wiedziałam, że nic nie będzie już w stanie zasłonić mi oczu.

Spytasz więc – czy istnieją konkretne dowody tłumaczące historie o cudownych ozdrowieniach? Bez wątpienia! Dane jasno pokazują, że możesz radykalnie zmienić swoją fizjologię, wykorzystując do tego wyłącznie swój umysł. Możesz wyzdrowieć, ale możesz też zachorować, jeśli w twojej głowie kłębią się niezdrowe myśli. Sfera psychiki łączy się bezpośrednio ze sferą fizjologi. Jak to możliwe? Nie martw się, stopniowo wszystkiego się dowiesz. Pomogę ci dotrzeć do prawdy, opisując, w jaki sposób złe myśli przekładają się na złe samopoczucie, a dobre mogą pomóc ciału w gruntownej samonaprawie.

W kolejnych rozdziałach przedstawię dowody na to, że lekarze mogą pomagać inaczej – bez recept i skierowań, lecz dzięki autorytetowi, jakim ich obdarzamy. Opowiem o pewnym zadziwiającym czynniku, który wpłynie na ciebie lepiej niż rzucenie palenia. Podczas lektury dowiesz się o rzeczach, których nie łączysz ze zdrowiem, a które mogą wydłużyć twoje życie o ponad siedem lat. Pokażę ci, jak zredukować do minimum liczbę potrzebnych ci specjalistów. Objaśnię, dlaczego jedna gruntowna zmiana w nastawieniu może wpłynąć na długość życia i dlaczego złe nawyki w pracy mogą zwiększyć ryzyko śmierci. Dowiesz się też między innymi o pewnej bardzo przyjemnej, niezwiązanej ze zdrowym stylem życia czynności, która znacznie zmniejsza ryzyko chorób serca, udaru mózgu i nowotworu piersi.

Opisane powyżej rewelacje to tylko niektóre z naukowo udowodnionych faktów, którymi dzielę się w swojej książce i które gruntownie zmieniły sposób, w jaki patrzę na medycynę.

Umysł silniejszy od medycyny podzielony jest na trzy części. W części pierwszej stawiam tezę, że umysł wpływa na fizjologię ciała za pomocą potężnej kombinacji pozytywnego myślenia i czułej opieki. Część druga opisuje, w jaki sposób umysł wpływa na ciało na podstawie wyborów, które podejmujemy, związków, w które wchodzimy, życia seksualnego, wykonywanej pracy, decyzji finansowych, kreatywności, optymistycznego lub pesymistycznego nastawienia, odczuwania szczęścia i sposobu spędzania wolnego czasu. Zapoznacie się w niej również z bardzo pożytecznym narzędziem, którego możecie użyć wszędzie, a które może uratować wam życie. Wszystkie te informacje będą wam potrzebne, by przystąpić do lektury części trzeciej, w której zaprezentuję wam stworzony przeze mnie od podstaw kompletnie nowy model dobrego samopoczucia i sześć kroków prowadzących do samouzdrowienia. Kiedy przeczytacie już całą książkę, będziecie gotowi sami postawić sobie diagnozę, wypisać odpowiednią receptę i stworzyć jasny plan działania, dzięki któremu wasz organizm stanie się gotowy na cud.

Pamiętajcie, że wskazówki, których udzielam, nie są przeznaczone wyłącznie dla chorych. Osoby cieszące się dobrym zdrowiem mogą wykorzystać je w celu zapobiegania chorobom. Nie chcę, byście czekali, aż wasze ciało zacznie krzyczeć, wolę nauczyć was wsłuchiwać się w jego szepty. Ta umiejętność jest podstawą, która pomoże wam wyruszyć w drogę po zdrowie i sprawi, że oddalicie się od źródeł dolegliwości, poznając jednocześnie naukowo udowodnione sposoby na dobre samopoczucie i dłuższe życie.

Informacje, które ujawniam, mogą was zaskoczyć, a nawet przestraszyć. Proszę jednak, byście wyświadczyli swojemu ciału przysługę i czytając tę książkę, postarali się wyzbyć jednoznacznych sądów i uprzedzeń, otworzyli umysł i wykazali się dobrą wolą. To, o czym piszę, może kłócić się z waszymi przekonaniami, leżeć poza obszarem „bezpiecznych” przekonań, wydawać się zmyślone i nieprawdopodobne. Przysięgam jednak, że nie chcę was okłamać, a wszystkie opisy kontrowersyjnych przypadków staram się popierać naukowymi odnośnikami.

Wiem, że tematy, które poruszam, sprawiają, iż czytelnik z niedowierzaniem pokiwa głową. Wiem to także dlatego, że sama byłam niegdyś bardzo sceptyczna. W związku z tym starałam się pisać tak, jakby przez cały czas miało mnie oceniać grono zawodowych lekarzy, choć to nie z myślą o nich stworzyłam ten poradnik. Oczywiście, dobrze by było, gdyby wysłuchali tego, co mam do powiedzenia, ponieważ to w dużej mierze od nich zależy kształt współczesnej medycyny. Umysł silniejszy od medycyny powstał jednak przede wszystkim dla ciebie, dla każdej osoby, która kiedykolwiek była chora, która kochała chorego i która chce zapobiegać chorobom. Z całego serca pragnę uwolnić cię od cierpienia i pomóc ci cieszyć się dobrym zdrowiem i długim życiem. To właśnie misja, która sprawiła, że wybrałam medycynę.

Proszę cię byś dał/a mi szansę otwarcia twojego umysłu i pokazania ci tego, czego sama doświadczyłam. Pozwól mi uzdrowić twoje myśli i dzięki temu uleczyć twoje ciało, a sobie – zapomnieć o tradycyjnych sądach na temat zdrowia i leczenia. Przed nami przyszłość medycyny, a więc chwyć mnie za rękę i ruszajmy w podróż.

[1] Ang. nadzieja [przyp. tłum.].

[2] João de Deus – John of God – właściwie João Teixeira de Faria, uzdrowiciel brazylijski określający się mianem medium i chirurga fantomowego [przyp. tłum.].

[3] Anne Harrington, The Cure Within: A History of Mind-Body Medicine, New York: W.W. Norton & Company, 2008: 250–251.

[4] Ekstremistyczne ugrupowanie komunistyczne rządzące w latach 1975–1979 Kambodżą, nazywaną wówczas Demokratyczna Kampucza [przyp. tłum.].

[5] Patrick Cooke, They Cried until They Could Not See, „New York Times Magazine”, 23 czerwca 1991.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Zaufaj sobie

Rozdział 1

CO MYŚLISZ O ZDROWIU,

CZYLI SZOKUJĄCA PRAWDA

To, czym dzisiaj jesteśmy, jest owocem naszych wczorajszych myśli.

To, o czym dzisiaj myślimy, buduje nasze jutro.

Życie to wytwór naszego umysłu.

Dhammapada – zbiór mów Buddy

W swoich badaniach z 1957 roku doktor Bruno Klopfer (słynny pionier Testu Rorschacha[1]) opisuje historię doktora Philipa Westa i jego pacjenta – pana Wrighta. Pan Wright leczył się u doktora Westa w związku ze zdiagnozowaniem u niego mięsaka limfatycznego. Wszystkie metody zawodziły, a czas uciekał. Na szyi, klatce piersiowej, brzuchu, a także pod pachami i w pachwinach urosły guzy wielkości pomarańczy. Śledziona i wątroba były powiększone, a w obrębie klatki piersiowej codziennie zbierał się płyn, który trzeba było odsysać, by umożliwić mu oddychanie. Doktor West przypuszczał, że pacjent nie dożyje kolejnego tygodnia[2].

Jednak pan Wright za wszelką cenę pragnął żyć, a całą swoją nadzieję opierał na nowym, obiecującym leku o nazwie krebiozen. Wright usilnie prosił swojego lekarza, by ten przepisał mu ten nowy, cudowny środek, ale substancję, z którą przeprowadzano wówczas testy kliniczne, podawano wyłącznie osobom, których przewidywana długość życia wynosiła przynajmniej trzy miesiące. Pan Wright nie spełniał tego warunku, ale postanowił, że się nie podda. Kiedy dowiedział się, że lek, w którego działanie tak mocno wierzył, pojawił się w klinice, błagał o włączenie go do programu testów. W koń-cu lekarze skapitulowali i wbrew sobie wstrzyknęli mu krebiozen. Zdarzenie to miało miejsce w piątek i nikt nie wierzył, że chory przeżyje weekend.

Jednak w poniedziałek, ku swojemu wielkiemu zdziwieniu, doktor West zastał swojego pacjenta poza łóżkiem, uśmiechającego się i chodzącego bez trudu po oddziale. Według Klopfera „guzy [Wrighta] topniały niczym kule śniegu wrzucone do pieca” i były już o połowę mniejsze. Dziesięć dni po pierwszej dawce krebiozenu pan Wright opuścił szpital bez objawów choroby nowotworowej.

Pacjent wychwalał lek pod niebiosa. Jednak po dwóch miesiącach w raportach na temat badań zaczęły pojawiać się informacje o całkowitej nieskuteczności specyfiku. Pan Wright, który wierzył w to, co czytał, popadł w depresję, a objawy raka powróciły. Ponieważ doktorowi Westowi ogromnie zależało na uratowaniu swojego pacjenta, uznał więc, że musi go okłamać. Podczas konsultacji powiedział Wrightowi, że pierwsze dostawy leku były źle transportowane, co sprawiło, że stał się on o wiele mniej skuteczny. Na szczęście klinika otrzymała kolejną dostawę silnie skoncentrowanego, czystego krebiozenu, który może mu niezwłocznie podać.

Mówiąc te słowa, West wstrzyknął pacjentowi porządną dawkę wody destylowanej. Chwilę później po raz kolejny zdarzył się cud. Guzy rozpłynęły się, płyn w klatce piersiowej zniknął, a pan Wright czuł się świetnie przez kolejne dwa miesiące.

Po ich upływie Amerykańskie Stowarzyszenie Medyczne (AMA) opublikowało raport, w którym stwierdzono, że krebiozen nie wykazuje żadnego działania antynowotworowego. Wtedy Wright całkowicie stracił wiarę w działanie leku. Dwa dni później zmarł na raka.

Kiedy przeczytałam tę historię, pomyślałam sobie: Tak, na pewno!

Byłam przekonana, że opisany przypadek nie mógł być prawdziwy. Leczone wodą destylowaną guzy nowotworowe nie topnieją jak śnieg. Gdyby to była prawda, terapia raka byłaby prosta, a onkolodzy chodziliby po oddziałach z wypełnionymi wodą strzykawkami. Jeśli nawet nie przynosiłoby to efektu, cóż mieli do stracenia.

Sprawa wydawała się całkowicie nieprawdopodobna, ale postanowiłam ją zbadać. Jeżeli jest w niej choć odrobina prawdy – myślałam – najpewniej znajdę podobne przypadki.

Kolejną historią, na którą natknęłam się w „Journal of Clinical Investigation” był przypadek pacjentki cierpiącej na silne nudności i wymioty. Pomiary skurczów w jej brzuchu wskazywały chaotyczny wzór torsji. Kobiecie zaproponowano nowy, cudowny, niezwykle silny lek, który miał zwalczyć chorobę.

Po paru minutach mdłości ustąpiły, a wykres skurczów wrócił do normy. Okazało się jednak, że lekarze kłamali. Zamiast nowego wspaniałego specyfiku podali pacjentce środek wywołujący wymioty. Kobieta uwierzyła w to, że objawy ustąpią, i skurcze żołądka ustąpiły, mimo że po przyjęciu leku powinny się nasilić[3].

Ciekawe – pomyślałam po przeczytaniu tej historii. – Szkoda jednak, że niczego nie dowodzi.

Lecznicza moc fałszywej operacji

Wkrótce natknęłam się na artykuł opublikowany w „New England Journal of Medicine” opisujący praktykę doktora Bruce’a Moseleya – chirurga i ortopedy, znanego z przeprowadzania operacji pacjentów cierpiących na silne bóle kolana. Aby sprawdzić skuteczność swoich zabiegów, popularny lekarz opracował świetny test.

Pierwsza grupa uczestników badania przeszła słynną operację Moseleya, druga – zabieg całkowicie pozorowany. Pacjenci zostali znieczuleni, a nacięć dokonano w identycznych miejscach. Na ekranach wyświetlano film zarejestrowany podczas innej operacji, a lekarz zanurzał dłonie w wodzie, naśladując odgłosy mycia rąk i narzędzi. Gdy mijał określony czas, kolano zszywano.

Zgodnie z przewidywaniami jedna trzecia pacjentów, którzy faktycznie przebyli operację, przestała narzekać na bóle kolana. Szokujący jest jednak fakt, że w drugiej grupie zaobserwowano identyczne rezultaty! Co więcej, na pewnym etapie testów pacjenci, u których nie przeprowadzono zabiegu, rzadziej odczuwali ból niż ci faktycznie operowani. Prawdopodobnie miało to związek z tym, iż nie odczuwali oni traumy pozabiegowej[4].

Co o testach myśleli sami zainteresowani? Jeden z pacjentów doktora Moseleya – weteran II wojny światowej, którego poddano pozornej operacji – powiedział: „Na stole operacyjnym byłem dwa lata temu i od tego czasu nie miałem najmniejszych problemów z kolanem”[5].

Te badania naprawdę mną wstrząsnęły.

Historie pana Wrighta i kobiety cierpiącej z powodu nudności były studiami wyjątkowych przypadków, których nie sposób uważać za dowody podczas interpretowania fachowej literatury. Złotym standardem dostarczającym potwierdzenia w tego typu sprawach jest randomizowanie, kontrolowane przez placebo badanie kliniczne prowadzone metodą ślepej próby, którego wyniki publikuje się w magazynie naukowym.

Test Moseleya był właśnie randomizowanym – kontrolowanym przez placebo badaniem klinicznym prowadzonym metodą ślepej próby i został opublikowany w jednym z najbardziej szanowanych medycznych magazynów na świecie! Jednocześnie pokazywał on, że znaczna część pacjentów pozbyła się bólu kolana wyłącznie dlatego, że uwierzyli, iż przeszli operację. Badania Moseleya były pierwszym dowodem, który prawdziwie umocnił mnie w przekonaniu, że coś, co dzieje się wyłącznie w sferze umysłu, może dawać realne i konkretne objawy w sferze ciała. Postanowiłam więc zgłębić temat tajemniczej, potężnej i łatwej do powtórzenia metody opartej na efekcie placebo, podczas której pacjenci odczuwają faktyczną zmianę po zastosowaniu w ramach badań klinicznych fałszywej terapii.

Potęga placebo

Jak każdy naukowiec dobrze znam mechanizm działania efektu placebo. Fałszywe operacje, cukrowe tabletki i zastrzyki z soli fizjologicznej to rutynowe środki podczas klinicznych testów sprawdzających, czy dany lek, zabieg lub metoda faktycznie przynoszą pożądane rezultaty. Określenie placebo – od łacińskiego spodobam się – istniało w medycznym słowniku od wieków i służyło do określania obojętnych dla zdrowia zabiegów, najczęściej stosowanych w leczeniu znerwicowanych lub przewrażliwionych pacjentów. Przez lata lekarze zalecali terapie i leki, by sprawdzić ich realne działanie. Nikt nie podważał ich decyzji, nikt jednak nie prowadził badań nad ich skutkami. Przepisane lekarstwa pomagały bądź nie, podobnie jak przeprowadzane operacje, które nie zawsze przyczyniały się do poprawy zdrowia.

Idea wykorzystywania placebo w badaniach klinicznych jest stosunkowo młoda, pochodzi bowiem z drugiej połowy XIX wieku. Co ciekawe – zainteresowanie jej działaniem jest jeszcze młodsze, a obserwujemy je od 1955 roku, kiedy w „Journal of the American Medical Association” ukazał się przełomowy artykuł doktora Henry’ego Beechera zatytułowany The Powerful Placebo [Potężne placebo]. Autor postawił w nim tezę, w myśl której, jeśli pacjentom poda się leki, wielu z nich poczuje się lepiej, ale gdy zamiast nich przepisze im się wodę z solą lub inny obojętny preparat, duża część także odczuje poprawę – nie tylko samopoczucia, ale również zdrowia. Co więcej – owa poprawa może być naukowo udowodniona, opiera się bowiem, podobnie jak w przypadku terapii lekami, na procesach fizjologicznych[6].

Tekst Beechera sprawił, że koncepcja „efektu placebo” stała się filarem współczesnej medycyny oraz początkiem fundamentalnych dziś testów klinicznych. Na naukowcach spoczywa ciężar wykazania, że leczniczy efekt badanej substancji jest silniejszy niż efekt działania placebo. Jako „efektywny” określa się więc lek lub zabieg, których oddziaływanie jest mocniejsze niż oddziaływanie placebo. Jeżeli tak nie jest, organ odpowiedzialny za dopuszczanie preparatów leczniczych do sprzedaży wyda negatywną opinię, terapię określi się jako nieskuteczną, a operacje nie będą więcej przeprowadzane, jak miało to miejsce w przypadku operacji doktora Moseleya.

Przepisywanie środków działających słabiej niż placebo oznacza złamanie podstawowej zasady opartej na dowodach medycyny oraz odróżnia oszustów i szarlatanów od prawdziwych lekarzy. Tak przynajmniej sądziłam i tak mnie uczono…

Kiedy zaczęłam ponownie zastanawiać się nad istotą medycyny, zadałam sobie pytanie: czym faktycznie jest efekt placebo? Nigdy wcześniej nie skupiałam się na tym, gdyż fakt, że ludzie „leczeni” cukrowymi pastylkami czują się lepiej, uznawałam za jasny i oczywisty. Teraz jednak spytałam samej siebie: Dlaczego?, i zdałam sobie sprawę, że to krok milowy na drodze do udowodnienia wpływu myśli na ciało. Jeśli bowiem niektórzy pacjenci ozdrowieli tylko dlatego, że uwierzyli, iż otrzymują prawdziwy lek lub przechodzą prawdziwą operację, to za leczniczą reakcję odpowiedzialny jest wyłącznie ich umysł. Ta konkluzja sprawiła, że z jeszcze większym zapałem zaczęłam drążyć temat.

Dowód na to, że pozytywne myślenie może złagodzić objawy choroby

Szukając dowodów na to, że samo myślenie, iż jesteśmy odpowiednio leczeni, wystarczy, by złagodzić objawy choroby, powróciłam do studiowania branżowej prasy. Dzięki temu dowiedziałam się, że prawie połowa pacjentów cierpiących na astmę czuje się lepiej po użyciu pustego inhalatora lub po sesji fikcyjnej akupunktury[7]. Około 40 procent cierpiących na migreny odczuwa ulgę po zażyciu placebo[8]. 50 procent uskarżających się na bóle związane z zapaleniem jelita grubego czuje znaczną poprawę po terapii placebo[9]. Jeszcze większy odsetek osób uzdrowionych przez obojętną substancję notuje się wśród chorujących na chorobę wrzodową[10]. Fikcyjna akupunktura leczy uderzenia gorąca u połowy pacjentek, a prawdziwa jedynie u jednej czwartej badanych. Wreszcie – około 40 procent bezpłodnych pacjentek zachodzi w ciążę po przyjmowaniu neutralnych pastylek podawanych im jako leki na bezpłodność[11].

Jeśli przyjrzeć się badaniom, okaże się, że placebo wykazuje niemal identyczną jak morfina skuteczność w leczeniu bólu[12], a dodatkowo to właśnie efekt placebo odpowiada za większość pozytywnych rezultatów działania antydepresantów[13].

Fenomen placebo nie opiera się jednak wyłącznie na pigułkach i zastrzykach, a przykład doktora Moseleya pokazuje, że fikcyjne operacje mogą być bardziej efektywne niż prawdziwe zabiegi. W przeszłości standardowa procedura leczenia dusznicy zakładała chirurgiczne podwiązanie tętnicy. Idea opierała się na założeniu, że po podwiązaniu większa ilość natlenionej krwi dostanie się do serca, co zapobiegnie objawom choroby. Chirurdzy przez całe dekady z powodzeniem stosowali tę metodę i niemal wszyscy pacjenci, którzy poddali się zabiegowi, odczuwali znaczną poprawę.

Ale czy faktycznie wynikała ona z podwiązania tętnicy? Czy nie chodziło tu bardziej o reakcję organizmu na wiarę w skuteczność operacji?

Badaczy zdawał się ten problem nurtować, porównali więc wyniki pacjentów, którzy przeszli standardowy zabieg z tymi, którym otwarto klatkę piersiową, nie podwiązując jednak tętnicy.

Wyniki były zaskakujące. 71% osób po fikcyjnej operacji pozbyło się dusznicy, natomiast wśród badanych, którzy przeszli prawdziwy zabieg odsetek ten był niższy i wyniósł 67%. To właśnie dlatego o podwiązywaniu tętnic przeczytamy już jedynie w tekstach z historii medycyny.

Dane, które gromadziłam, okazały się naprawdę imponujące, i zaczęłam się zastanawiać, czy nie szokowałyby jeszcze bardziej, gdyby w przebiegu badań klinicznych nie kładziono nacisku na zminimalizowanie efektu placebo. Jeśli by go traktowano jako element pożądany, prawdopodobnie efektywność terapii byłaby jeszcze większa. Niestety, koordynatorami i wykonawcami prób klinicznych są najczęściej ludzie zatrudniani przez koncerny farmaceutyczne, którym zależy na sprzedaży leków. W związku z tym osoby podatne na placebo stanowią dla nich przeszkodę, która może sprawić, że preparaty, jakie chcą wprowadzić na rynek, nie zostaną dopuszczone do obiegu. Aby wyeliminować z testów osoby „zbyt podatne na działanie placebo”, przed randomizowanymi, kontrolowanymi placebo badaniami klinicznymi organizuje się „przesiew” polegający na podaniu wszystkim uczestnikom substancji neutralnej i wykluczeniu tych, którzy odczuli poprawę po jej zażyciu[14].

Krótko mówiąc – gdyby większość badaczy zaangażowanych w testy nie siedziała w kieszeni wielkich firm, mogłoby się okazać, że placebo działa jeszcze skuteczniej, niż wykazują to przeprowadzane w dzisiejszych czasach testy.

Czy placebo działa na każdego?

Zgłębiając mechanizmy efektu placebo, zaczęłam się zastanawiać, czy jako uczestniczka badań uległabym jego działaniu. Jestem w końcu lekarką! – myślałam. – Sama przeprowadzałam badania. Jestem sprytna i wiem, czy to, co mi dają, to lek czy fałszywka. Jeśli myślałabym podobnie i podejrzewała, że nie dostaję prawdziwego lekarstwa, placebo nie powinno mi pomóc.

Idąc dalej, próbowałam zdefiniować typ pacjenta bardziej podatnego na placebo, określić dane, które pomogłyby stworzyć profil takiej osoby. Czy o reakcji na terapię decydują cechy osobowościowe, czy poziom inteligencji? Czy ludzie z wyższym IQ rzadziej ulegają sugestii? Czy niektórzy są po prostu bardziej naiwni?

Okazuje się, że naukowcy zabrali już głos w tej sprawie. Początkowo twierdzili, że ludzie lepiej reagujący na placebo mają niższe IQ i są bardziej skłonni do nerwicy, jednak po pewnym czasie odkryli, że w odpowiednich warunkach każdy – nawet lekarz i naukowiec – może ulec efektowi pozornie leczniczej substancji. Niektóre badania wykazały nawet, że osoby inteligentniejsze są bardziej podatne na działanie placebo! Pamiętam, że zapoznając się z tymi wynikami, pomyślałam, że to dobre wieści, gdyż jeśli praca umysłu i pozytywne myślenie mogą uleczyć ciało, wszyscy mają równe szanse na skorzystanie z tego fenomenu. Umysł może uzdrowić nie tylko naiwnych marzycieli, lecz także ludzi sprytnych i rozsądnych. Ludzi takich jak ty!

Leczenie placebo – czy wszystko siedzi w głowie?

Kontynuowałam swoje badania, lecz często nie byłam w stanie całkowicie pojąć spraw, o których czytałam. Oczywiście – dowody, które gromadziłam, wyglądały obiecująco. Pacjenci, którzy wierzyli, że wyzdrowieją, faktycznie czuli się lepiej i nie dotyczyło to wyłącznie osób łatwowiernych!

Wszystko to nie zaspokajało jednak mojej ciekawości. Na tym etapie mogłam jedynie wysnuć tezę, że odczuwanie objawów choroby związane jest ze sferą umysłu. Czym zresztą jest ból, jeśli nie odczuciem psychicznym? Czym jest depresja, jeśli nie stanem mentalnym? Podobnie ma się sprawa z bardziej „konkretnymi” chorobami – astmą czy zapaleniem jelita grubego. Być może tylko wydaje nam się, że lepiej oddychamy, może myślimy, że nasz układ pokarmowy pracuje lepiej. Być może percepcja się zmienia, ale ciało nie reaguje w żaden fizjologiczny sposób, który można by jednoznacznie określić. Może samo wrażenie dobrze wpływa na nasze samopoczucie.

Jeśli jednak umysł potrafi uleczyć ciało, musi istnieć sposób na pokazanie, w jaki sposób reaguje ono na jego stan. Reakcja organizmu musi mieć podłoże fizjologiczne i dać się opisać w sposób naukowy. Celem moich dalszych badań stało się odnalezienie dowodu, że nie wszystko siedzi w głowie i że umysł może w realny sposób zmieniać naszą fizjologię.

Przebicie się przez setki tysięcy kontrolowanych przez placebo badań nie było łatwe, głównie dlatego, że wiele z nich opisywało symptomy, których źródło trudno określić, takie jak bóle głowy i pleców, depresję czy zmniejszone libido. Przy tego typu objawach uczucie poprawy jest bardzo subiektywne, a brak możliwości obiektywnego pomiaru sprawia, że trudno traktować je w kategoriach prawdy i fałszu.

Szukałam więc dalej, aż w końcu udało mi się odnaleźć dowody potwierdzające, że podczas terapii placebo można zaobserwować faktyczne fizjologiczne zmiany w organizmie pacjenta. Po podaniu obojętnej substancji łysym mężczyznom rosły włosy, a pacjentom skarżącym się na problemy z układem krążenia spadało ciśnienie. Kurzajki znikały, podobnie zresztą jak wrzody. Poziom kwasu w żołądku spadał, ustępowało zapalenie jelita i obniżał się poziom cholesterolu. Napięcie mięśni malało, obrzęk po zabiegu dentystycznym ustępował, a w mózgach pacjentów z chorobą Parkinsona wzrastał poziom dopaminy. Dodatkowo wzmagała się u nich aktywność białych krwinek, a prześwietlenia mózgu wykazywały faktyczną ulgę[15].

Placebo nie zmieniało wyłącznie samopoczucia, lecz wpływało również na procesy biochemiczne! Właśnie to przekonywające stwierdzenie otworzyło mi furtkę do najciekawszych odkryć, ponieważ wpływ neutralnych substancji na biochemię stawia na głowie nasz model rozumienia mechanizmów choroby. Zanim jednak zdecydowałam się na wyciąganie przełomowych wniosków, postanowiłam sprawdzić, czy nie ma innego wyjaśnienia zaobserwowanych przez naukowców procesów. Czy istnieje inna odpowiedź na pytanie: dlaczego pacjenci odczuwają ulgę i faktycznie zdrowieją po kuracji placebo? Czy samo pozytywne myślenie może mieć na nas tak ogromny wpływ? A może w grę wchodzą inne czynniki? Kolejny etap poszukiwań doprowadził mnie do kilku teorii.

Pięć wyjaśnień efektu placebo

Badacze mówiący o efekcie placebo mówią tak naprawdę o całej serii wydarzeń towarzyszących sytuacji, w której pacjenta przyjmuje się w klinice, informuje, że otrzyma testowane lekarstwo lub placebo i obejmuje na określony czas opieką medyczną. Skupmy się więc przez chwilę na tytułowych pięciu wyjaśnieniach, aby później móc posługiwać się wspólnym językiem.

Pierwszym, najbardziej oczywistym wyjaśnieniem, w które dodatkowo najchętniej wierzymy, jest to, że pacjenci odczuwają ulgę i poprawę zdrowia, bo myślą, że tak się stanie. Etyka i zasady testów nakazują poinformować uczestników, że mogą oni otrzymywać placebo, ale wiele osób, które faktycznie je przyjmuje, wierzy, że są leczone prawdziwym lekiem i dlatego oczekuje, że terapia przyniesie efekt. Innymi słowy – wiara w zmianę prowadzi do zmiany[16].

Pozytywne myślenie nie jest jednak jedynym czynnikiem wpływającym na reakcję organizmu. Drugie wyjaśnienie opiera się na klasycznym warunkowaniu. Wszyscy znamy eksperyment z psem Pawłowa, który ślinił się nie tylko wtedy, gdy widział przysmak, ale także wtedy, kiedy słyszał dzwonek – bodziec regularnie pojawiający się przed podaniem jedzenia. Efekt placebo może opierać się na podobnym schemacie. Jesteśmy przyzwyczajeni, że osoba w białym fartuchu daje nam lekarstwa, więc kiedy otrzymujemy od niej cukrową pastylkę, jesteśmy uwarunkowani, by poczuć się lepiej[17]. Warunkowanie pawłowowskie pokazuje jasny związek między myślą a ciałem, więc jeśli uznamy to wyjaśnienie za prawdziwe, musimy też uznać je za argument przemawiający za tym, że umysł może uzdrowić nasz organizm.

Trzecie uzasadnienie szuka przyczyn poprawy zdrowia w emocjonalnym wsparciu otrzymywanym przez uczestników badania. Ted Kaptchuk – profesor Uniwersytetu Harvarda, który na co dzień zajmuje się tematyką efektu placebo – w wywiadach i artykułach podkreśla rolę opieki roztoczonej przez osobę, która jest dla nas autorytetem. Pozytywne skutki autentycznej troski potrafią być jego zdaniem jeszcze silniejsze od tych wywołanych optymistycznym myśleniem. Podczas badań klinicznych lekarze w białych kitlach – od wieków kojarzących się z leczeniem i zdrowiem – dbają o pacjentów i wspierają ich w przebiegu testów. Wszyscy chcemy, by ktoś dostrzegł nas i wysłuchał. Pragniemy miłości i uwagi, a kiedy ktoś nas nią obdarza, ma to na nas zbawienny wpływ, stymulujący dzięki ścisłemu związkowi umysłu i ciała konkretne fizjologiczne zmiany.

Czwarte wyjaśnienie podatności pacjentów na terapię placebo opiera się na założeniu, iż mimo prób wykluczenia z testów osób stosujących na własną rękę dodatkowe leczenie pewien odsetek badanych nie ujawnia przyjmowanych leków, które mogą zaburzać wyniki. Część pacjentów, których zdrowie polepszyło się po przyjmowaniu neutralnej substancji, mogła więc wyleczyć się tak naprawdę przyjmowanymi „pod stołem” lekarstwami.

Piąte, ostatnie wytłumaczenie zakłada wycofanie się choroby. Musimy pamiętać, że nasz organizm jest mechanizmem o zdolności samoleczenia, nieustannie dążącym do homeostazy. Jeśli więc zamknie się pacjentów w ciemnym pomieszczeniu, nie zapewniając im terapii ani opieki, część z nich i tak odczuje poprawę. Temat ten budzi wiele kontrowersji, ale istnieją naukowcy, zdaniem których spontaniczna remisja jest w rzeczywistości jedynym uzasadnieniem efektu placebo. Autorzy artykułu Is the Placebo Powerless? [Bezsilne placebo?] – dr Asbjørn Hróbjartsson i dr Peter Gøtzsche – stwierdzili na łamach „New England Journal of Medicine”, że nie można pokazać skutków czystego efektu placebo, jeśli podczas testów oprócz grupy przyjmującej lek i grupy przyjmującej cukrowe pastylki nie przebada się osób nieotrzymujących żadnej substancji (zazwyczaj taka grupa nie jest w ogóle tworzona)[18]. Hróbjartsson i Gøtzsche sugerowali w swoich badaniach, że to nie pozytywne myślenie, opieka czy pielęgnacja, ale naturalna historia choroby są odpowiedzialne za poprawę zdrowia[19]. Inni badacze zarzucali im jednak nieodpowiednie metody, twierdząc, że porównywanie grup placebo z bardzo różniących się między sobą badań dotyczących zupełnie innych chorób jest jak porównywanie jabłek i pomarańczy – mylące i trudne to zinterpretowania[20].

Niezależnie od wszystkiego samoistne remisje, które zdarzają się nawet bez obecności placebo, potrafią nieźle namieszać w testach klinicznych. Jednak czy nie stanowi to argumentu przemawiającego za tym, że nasze ciało jest zaprogramowane w sposób zakładający samonaprawę? Czy jeśli osoby z grupy, w której nie stosuje się jakiejkolwiek terapii, stosunkowo często dochodzą do zdrowia, nie oznacza to, że organizm sam wie, jak się wyleczyć? Jeśli więc nawet nie zgadzamy się z teorią efektu placebo (mimo że większość ekspertów uznaje jego istnienie), spontaniczne remisje choroby zdarzają się prawdopodobnie o wiele częściej, niż nam się wydaje, ponieważ osoby nieobjęte testami klinicznymi nie są ujmowane w statystykach.

Podsumowując, musimy więc przyznać, że jeśli nawet fizjologiczne zmiany zaobserwowane po przyjmowaniu placebo nie są wyłącznie wynikiem optymistycznego myślenia, efekt placebo potwierdza istnienie związku między umysłem i ciałem oraz zdolnością organizmu do samoleczenia.

Fizjologia efektu placebo

Jeśli wiemy już, że efekt placebo działa, spróbujmy odpowiedzieć na pytanie, jaki mechanizm wyjaśnia sytuację, w której myśli, uczucia i wiara przekładają się na faktyczną fizjologiczną zmianę?

Badacze wprawdzie spierają się w tej kwestii, mimo to obowiązuje dziś kilka wpływowych teorii. Pozytywne myślenie może pobudzać naturalne endorfiny, które są w stanie łagodzić objawy choroby, uśmierzać ból i poprawiać nastrój. Taką tezę potwierdza jej zaprzeczenie, gdyż kiedy pacjentom dobrze reagującym na kurację placebo podawano nalokson – blokujący endorfiny lek z grupy antagonistów receptorów opioidowych – terapia przestawała dawać pożądane efekty[21].

Wiara w odzyskanie zdrowia i świadomość znalezienia się pod dobrą opieką profesjonalnych badaczy dodatkowo uwalnia pacjentów od stresu fizjologicznego – stanu, w którym organizm jest podatny na choroby – i wywołuje w nich uczucie relaksu konieczne do efektywnego samo-leczenia. Naszym wrogiem jest stres i opisana po raz pierwszy przez profesora Uniwersytetu Harvarda doktora Waltera Cannona reakcja stresowa, zwana też reakcją „walcz lub uciekaj”. Ten mechanizm samoobrony jest odpowiedzią naszego ciała na dostrzeżone zagrożenie i jako łańcuch hormonalnych reakcji aktywowany jest przez myśl lub poczucie strachu. Oznaki stresu – kołatanie serca, podwyższony poziom kortyzolu i adrenaliny – są następstwem pobudzenia współczulnego układu nerwowego na skutek aktywacji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA[22]). Z czasem tego typu reakcje hormonalne mogą przerodzić się w fizyczne objawy osłabiające nas i wystawiające na działanie choroby.

Reakcja stresowa jest procesem, który ma pomóc nam przetrwać w sytuacji wysokiego zagrożenia, ale na szczęście dysponujemy również mechanizmem innym, równoważącym jej działanie. Mowa o kojącej reakcji relaksacyjnej, która szerzej zostanie opisana w rozdziale ósmym. Już teraz warto jednak zaznaczyć, że odpowiada ona głównie za wytworzenie związków obniżających poziom hormonów stresu, za wsparcie przywspółczulnego układu nerwowego i powrót do stanu homeostazy. Pamiętajmy bowiem, że nasz organizm jest w stanie wyleczyć się sam jedynie w stanie relaksu. Zwalczanie stresu i jego objawów służy więc nie tylko poprawie samopoczucia, lecz także umożliwia ciału podjęcie procesu samoleczenia.

Optymizm i odczuwanie pozytywnych skutków odpowiedniej opieki wpływa również na układ immunologiczny. Odporność osób przyjmujących placebo zwiększa się, ponieważ dzięki wspomnianym czynnikom zwalczają one reakcję stresową reakcją relaksacyjną. Efekt placebo może jednak również obniżyć odporność. W jednym z badań podano szczurom zmniejszający aktywność systemu odpornościowego cyklofosfamid zmieszany z wodą z sacharyną. Następnie lek odstawiono, a zwierzętom podawano jako placebo samą słodką wodę. Efekt? Ich odporność cały czas była ograniczona, mimo że nie otrzymywały już prawdziwego leku. Test ten sugeruje więc, że nawet szczury odpowiadają na umysłowe bodźce konkretnymi reakcjami fizjologicznymi, w tym wypadku związanymi z systemem immunologicznym[23].

Pozytywne myślenie i dobra opieka mogą też obniżyć prawdopodobieństwo tzw. odpowiedzi ostrej fazy – rodzaju reakcji zapalnej prowadzącej do bólu, puchnięcia, gorączki, letargu, apatii i utraty apetytu[24].

Oprócz opisanych wyżej czynników mediację między umysłem a ciałem zapewniają dodatkowo funkcje wykonawcze kory przedczołowej. Fakt, że reakcje placebo są zakłócone u osób cierpiących na chorobę Alzheimera, zdaje się tę teorię potwierdzać[25]. Wiele z nich nie poddaje się działaniu efektu placebo, ponieważ obszar mózgu odpowiedzialny za wiarę jest u nich uszkodzony. Zajmujący się biologią ewolucyjną Robert Trivers twierdzi, że myślenie o tym, co zdarzy się w najbliższej przyszłości, wpływa na fizjologiczny stan mózgu. Biolog sugeruje, że pacjenci chorzy na Alzheimera nie doświadczają reakcji placebo, ponieważ nie są w stanie przewidzieć najbliższej przyszłości, a w związku z tym ich umysł nie jest w stanie przeprowadzić pożądanego procesu fizjologicznego.

Reagowanie na placebo wiąże się także z podniesionym poziomem dopaminy w jądrze półleżącym – obszarze mózgu stanowiącym część układu nagrody. Naukowcy przebadali mózgi osób, którym wręczano pieniądze, by zmierzyć wzrost poziomu tego związku w jądrze półleżącym. Im silniejsza reakcja jądra na nagrodę pieniężną, tym większa szansa, że pacjent dobrze zareaguje na placebo[26].

Niezależnie od mechanizmów jasne jest jednak to, że umysł i ciało komunikują się za pomocą hormonów i neuroprzekaźników powstających w mózgu i opuszczających go w celu przekazania sygnału innym częściom ciała. Jeśli weźmiemy to pod uwagę, nie powinno nas dziwić, że to, jak myślimy i jak się czujemy, przekłada się na fizjologię naszego organizmu.

Mimo to wciąż nie jest to dla nas oczywiste i rzadko mówimy o tym, jak myśli i uczucia kształtują organizm. Jeżeli jednak wiemy, że to prawda, dlaczego nie dbamy bardziej o higienę umysłu? Może niepotrzebnie wyprzedzam fakty, gdyż o tym, jak zatroszczyć się o zdrowie myśli i ciała, opowiem już w drugiej części książki.

Czy wszystkie choroby da się leczyć za pomocą placebo?

Kolejne pytanie, jakie zadałam sobie na drodze do zrozumienia efektu placebo, brzmiało: czy placebo można wyleczyć każdą chorobę? Czy działa ono na wszystkie, czy tylko na wybrane schorzenia i objawy?

Okazuje się, że prawie wszystkie badania kliniczne potwierdzają występowanie efektu placebo, jednak cierpiący na niektóre dolegliwości są bardziej podatni na jego działanie. Terapia neutralną substancją zdaje się najbardziej skuteczna, gdy stosuje się ją w leczeniu schorzeń związanych ze złym funkcjonowaniem układu immunologicznego. Najlepiej na placebo reagują więc alergicy, diabetycy, osoby z przewlekłym zapaleniem jelita grubego, ludzie mający problem ze zdrowiem psychicznym (odczuwający strach albo będący w stanie depresji) lub systemem nerwowym (choroba Parkinsona, bezsenność), pacjenci narzekający na objawy ze strony serca (dusznica) lub układu oddechowego (astma, przewlekły kaszel), a najefektywniej ci skarżący się na różnego rodzaju zaburzenia bólowe.

Czy placebo może jednak wyleczyć raka? Uratować przed zawałem? Udarem? Niewydolnością wątroby czy chorobami nerek?

Kiedy zgłębiałam ten temat, miałam trudności z dotarciem do danych, które pomogłyby mi odpowiedzieć na te pytania, prawdopodobnie dlatego, że stosowanie kontrolowanych placebo badań klinicznych przy wspomnianych chorobach uznano za nieetyczne. W przypadku tak poważnych, zagrażających życiu schorzeń nowe leki testuje się, zestawiając je ze specyfikami już istniejącymi, przynoszącymi przynajmniej częściowy efekt. W związku z tym trudno określić granice działania woli, a co za tym idzie faktyczne możliwości placebo.

Kontynuując poszukiwania, czułam zresztą, że efekt placebo jest jedynie czubkiem cielesno-umysłowej góry lodowej. Zaczęłam poruszać się w sferze pogmatwanej psychiki, sferze pytań, na które być może nigdy nie będziemy w stanie odpowiedzieć. Jak pacjenci, których poinformowano, że mogą być leczeni neutralną substancją i którzy już reagują na nią pozytywnie, zareagowaliby gdybyśmy ich okłamali? Co jednak jeśli zorganizowalibyśmy nieetyczne testy, w których wszyscy otrzymują placebo, a jednocześnie są przekonani, że testują najnowszy, cudowny lek, który dopiero wchodzi na rynek? Takie działanie nie jest oczywiście możliwe i w związku z podstawowym prawem pacjenta do informacji i prawdy nie może mieć miejsca. Co jednak gdyby było inaczej? Myślę, że wyniki tego typu eksperymentu okazałyby się dla wszystkich szokujące. Dlaczego? Dlatego że przypadek Pana Wrighta i krebiozenu pokazuje, że kiedy bez najmniejszych wątpliwości wierzymy, iż poczujemy się lepiej, a nasza opinia wspierana jest autorytetem lekarzy, w naszym organizmie zaczyna działać potężna siła.

Prawda o tym zjawisku może nigdy nie wyjść na jaw, ale badając je, pomyślałam, że efekt placebo to dopiero początek. Z wielu pytań, które zadałam, to jedno wydało mi się kluczowe i najważniejsze, i to właśnie od niego nie mogłam się uwolnić. Pytałam więc wciąż od nowa: Czy naprawdę możemy uleczyć się sami?

Tajemnica spontanicznej remisji

Częściową odpowiedź przyniosła mi wizyta na przyjęciu organizowanym przez Instytut Nauk Noetycznych (IONS) w Petalumie, w stanie Kalifornia. Popijając wino, rozmawiałam o swoich badaniach z prezydent IONS Marilyn Schlitz. Kiedy wspomniałam jej o dręczącej mnie zagadce, popatrzyła na mnie z uśmiechem i rzuciła: „Na czym polega problem?”, odsyłając mnie po chwili do internetowej bazy danych skompilowanej przez Caryle Hirshberg oraz Brednana O’Regana i zatytułowanej: Spontaneous Remission Project [Projekt Spontaniczna Remisja]. Zbiory okazały się naprawdę imponujące, zawierały między innymi opatrzoną notatkami bibliografię obejmującą 3500 odnośników z ponad 800 magazynów w 20 różnych językach, dokumentującą przypadki samoistnego wycofania się choroby. Autorzy zbioru definiowali remisję jako „całkowite bądź częściowe zniknięcie choroby lub nowotworu bez zastosowania terapii albo przy zastosowaniu terapii, którą uznaje się za niedostateczną do spowodowania zaniku objawów schorzenia lub guzów nowotworowych”[27].

Przypadki, które można znaleźć w zebranych materiałach, bywają naprawdę zaskakujące. Oto na przykład zdrowieje pacjent z HIV, a u kobiety z nieleczonym przerzutowym rakiem piersi znikają guzy na piersiach, płucach i kościach udowych. Płytki miażdżycowe, które blokowały tętnice wieńcowe, znikają bez terapii. Mężczyzna z raną postrzałową mózgu dochodzi do siebie bez leczenia. Kobieta z kardiomiopatią i niewydolnością serca wraca do zdrowia, podobnie jak inna, z poważnym schorzeniem tarczycy[28].

W czasie, kiedy odkryłam Projekt Hirshberg i O’Regana, natknęłam się również na dwie niemal identycznie zatytułowane książki, które ukazały się w latach sześćdziesiątych: The Spontaneous Regression of Cancer [Spontaniczna regresja raka] Boyda i Spontaneous Regression of Cancer Eversona i Cole’a. Te pozycje rozbudziły zainteresowanie przypadkami spontanicznego wycofania się choroby i utorowały im drogę do fachowej literatury medycznej.

Kiedy czytałam o samoistnych remisjach, czułam ekscytację, a serce biło mi mocniej z każdym kolejnym przypadkiem. Nie mogłam jednak dotrzeć do informacji, w jaki sposób i w jakich okolicznościach doszło do uzdrowienia. Pacjentów nie pytano, czy wierzyli w wyzdrowienie, nie dociekano też, czy podejmowali jakiekolwiek dodatkowe działania, które mogłyby im pomóc. Mimo to opisani ludzie dostarczyli mi dowodów, że prawie żadnej choroby nie można nazwać „nieuleczalną”, większość z nich cierpiała bowiem na schorzenia powszechnie uznawane za śmiertelne i niemożliwe do wyleczenia. Jak widać, to, czego uczy się nas w szkołach, i to, co uznaje się za oczywistość, nie zawsze odpowiada prawdzie.

Mój mózg pracował na najwyższych obrotach, miałam motyle w brzuchu, nie mogłam jeść i w kilka tygodni zrzuciłam pięć kilogramów. Towarzyszyło mi poczucie misji i na tym etapie nie miałam już cienia wątpliwości. Udowodniłam sobie, że umysł może wyleczyć ciało, miałam nawet fizjologiczne dowody przebiegu tego procesu. Jednocześnie zdawałam sobie sprawę, że to dopiero początek drogi do zrozumienia zawiłości związku między myślami i organizmem. Wciąż nie wiedziałam, jak zaprząc siły mózgu do walki z chorobą. Szukałam więc dalej, by dokopać się głębiej.

[1] Opracowany w 1921 roku przez szwajcarskiego psychiatrę Hermanna Rorschacha test nazywany inaczej testem plam atramentowych. Badanemu pokazuje się 10 tablic z kleksami atramentu i diagnozuje na podstawie odpowiedzi opartych na skojarzeniach [przyp. tłum.].

[2] Bruno Klopfer, Psychological Variables in Human Cancer, „Journal of Projective Techniques” 21, nr 4 (grudzień 1957): 331–340.

[3] Stewart Wolf, The Effects of Suggestion and Conditioning on the Action of Chemical Agents in Human Subjects: The Pharmacology of Placebos, „Journal of Clinical Investigation” 29, nr 1 (styczeń 1950): 100–109.

[4] J. Bruce Moseley et al., A Controlled Trial of Arthroscopic Surgery for Osteoarthritis of the Knee, „New England Journal of Medicine” 347 (11 lipca 2002): 81–88.

[5] Margaret Talbot, The Placebo Prescription, „New York Times Magazine” (9 stycznia 2000).

[6] Henry K. Beecher, The Powerful Placebo, „Journal of the American Medical Association” 159, nr 17 (24 grudnia 1955): 1602–1606.

[7] Michael E. Wechsler et al., Active Albuterol or Placebo, Sham Acupuncture, or No Intervention in Asthma, „New England Journal of Medicine” 365 (14 lipca 2011): 119–126.

[8] Femke M. de Groot et al., Headache: The Placebo Effects in the Control Groups in Randomized Clinical Trials. An Analysis of Systematic Reviews, „Journal of Manipulative and Physiological Therapeutics” 34, nr 5 (czerwiec 2011): 297–305.

[9] Talbot, The Placebo Prescription.

[10] H.J. Binder et al., Cimetidine in the Treatment of Duodenal Ulcer: A Multicenter Double Blind Study, „Gastroenterology” 74 (luty 1978): 380–388.

[11] Shirley S. Wang, Why Placebos Work Wonders, „Wall Street Journal”, 10 stycznia 2012, http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204720204577128873886471982.

[12] R . Evans, Expectancy, Therapeutic Instructions, and the Placebo Response, [w:] Placebo: Theory, Research and Mechanisms, wyd. Leonard White, Bernard Tursky, and Gary E. Schwartz (New York: Guilford Press, 1985); J.D. Levine et al., Analgesic Responses to Morphine and Placebo in Individuals with Postoperative Pain, „Pain” 10, nr 3 (czerwiec 1981): 379–389.

[13] Irving Kirsch, The Emperor’s New Drugs: Exploding the Antidepressant Myth (New York: Basic Books, 2010); Irving Kirsch, Guy Sapirstein, Listening to Prozac but Hearing Placebo: A Meta-Analysis of Antidepressant Medication, „Prevention & Treatment” 1, nr 2 (czerwiec 1998); Shankar Vedantam, Against Depression, a Sugar Pill Is Hard to Beat: Placebos Improve Mood, Change Brain Chemistry in Majority of Trials of Antidepressants, „Washington Post”, 7 maja 2002; Arif Khan et al., Suicide Rates in Clinical Trials of SSRIs, Other Antidepressants, and Placebo: Analysis of FDA Reports, „American Journal of Psychiatry” 160, nr 4 (1 kwietnia 2003): 790–792.

[14] Judith A. Turner et al., The Importance of Placebo Effects in Pain Treatment and Research, „Journal of the American Medical Association” 271, nr 20 (25 maja 1994): 1609– 1614; Leonard A. Cobb et al., An Evaluation of Internal-Mammary-Artery Ligation by a Double-Blind Technic, „New England Journal of Medicine” 260, nr 22 (28 maja 1959): 1115–1118.

[15] Elise A. Olsen et al., A Multicenter, Randomized, Placebo-Controlled, Double-Blind Clinical Trial of a Novel Formulation of 5% Minoxidil Topical Foam Versus Placebo in the Treatment of Androgenetic Alopecia in Men, „Journal of the American Academy of Dermatology” 57, nr 5 (listopad 2007): 767–774; Richard A. Preston et al., Placebo-Associated Blood Pressure Response and Adverse Effects in the Treatment of Hypertension: Observations from a Department of Veterans Affairs Cooperative Study, „Archives of Internal Medicine” 160, nr 10 (22 maja 2000): 1449–1454; H.V. Allington, Review of the Psychotherapy of Warts, „AMA Archives of Dermatology and Syphilology” 66, nr 3 (1952): 316–326; H. Vollmer, Treatment of Warts by Suggestion, „Psychosomatic Medicine” 8 (marzec 1946): 138–142; Montague Ullman and Stephanie Dudek, On the Psyche and Warts: Hypnotic Suggestion and Warts, „Psychosomatic Medicine” 22, nr 1 (1 stycznia 1960): 437–488; Anton J.M. De Craen et al., Placebo Effect in the Treatment of Duodenal Ulcer, „British Journal of Clinical Pharmacology 48, nr 6 (grudzień 1999): 853–860; R.K. Abbot, M. Mack, S. Wolf, The Action of Banthine on the Stomach and Duodenum of Man with Observations on the Effects of Placebos, „Gastroenterology” 20, nr 2 (luty 1952): 249–261; Talbot, The Placebo Prescription; Paul L. Canner, Sandra A. Forman, Gerard J. Prud’homme, Influence of Adherence to Treatment and Response of Cholesterol on Mortality in the Coronary Drug Project, „New England Journal of Medicine” 303 (30 października 1980): 1038–1041; Ibrahim Hashish et al., Reduction of Postoperative Pain and Swelling by Ultrasound Treatment: A Placebo Effect, „Pain” 33, nr 3 (czerwiec 1988): 303–311; Raul de la Fuente-Fernandez et al., Expectation and Dopamine Release: Mechanism of the Placebo Effect in Parkinson’s Disease, „Science” 293, nr 5532 (10 sierpnia 2001): 1164–1166; C. Kirschbaum et al., Conditioning of Drug-Induced Immunomodulation in Human Volunteers: A European Collaborative Study, „British Journal of Clinical Psychology” 31, nr 4 (listopad 1992): 459–472; Predrag Petrovic et al., Placebo and Opioid Analgesia: Imaging a Shared Neuronal Network, „Science” 295, nr 5560 (1 marca 2002): 1737–1740; Matthew D. Lieberman et al., The Neural Correlates of Placebo Effects: A Disruption Account, „Neuroimage” 22, nr 1 (maj 2004): 447–455; Tor D. Wager et al., Placebo-Induced Changes in fMRI in the Anticipation and Experience of Pain, „Science” 303, nr 5661 (20 lutego 2004): 1162–1167.

[16] Irving Kirsch, Response Expectancy as a Determinant of Experience and Behavior, „American Psychologist” 40, nr 11 (listopad 1985): 1189–1202.

[17] I. Wickramasekera, A Conditioned Response Model of the Placebo Effect: Predictions from the Model, „Biofeedback and Self-Regulation” 5, nr 1 (marzec 1980): 5–18; Nicholas J. Voudouris, Connie L. Peck, Grahame Coleman, Conditioned Response Models of Placebo Phenomena: Further Support, „Pain” 38, nr 1 (lipiec 1989): 109–116.

[18] Asbjørn Hróbjartsson, Peter C. GØtzsche, Is the Placebo Powerless? An Analysis of Clinical Trials Comparing Placebo with No Treatment, „New England Journal of Medicine” 344, nr 21 (24 maja 2001): 1594–1602.

[19] Daniel E. Moerman, Wayne B. Jonas, Deconstructing the Placebo Effect and Finding the Meaning Response, „Annals of Internal Medicine” 136, nr 6 (19 marca 2002): 471–476.

[20] Fabrizio Benedetti, Placebo Effects: Understanding the Mechanisms in Health and Disease (New York: Oxford University Press, 2009), 29.

[21] Jon D. Levine, Newton C. Gordon, Howard L. Fields, The Mechanism of Placebo Analgesia, „Lancet” 312, nr 8091 (23 września 1978): 654–657.

[22] HPA – ang. hypothalamic-pituitary-adrenocortical axis [przyp. tłum.].

[23] R. Ader, N. Cohen, Behaviorally Conditioned Immunosuppression, „Psychosomatic Medicine” 37, nr 4 (lipiec–sierpień 1975): 333–340.

[24] Evans, Placebo: Mind over Matter in Modern Medicine, 44–69.

[25] Benedetti et al., Loss of Expectation-Related Mechanisms in Alzheimer’s Disease Makes Analgesic Therapies Less Effective.

[26] David J. Scott et al., Individual Differences in Reward Responding Explain Placebo-Induced Expectations and Effects, „Neuron” 55, nr 2 (19 lipca 2007): 325–336.

[27] Caryle Hirshberg, Brendan O’Regan, Spontaneous Remission: An Annotated Bibliography (Petaluma, CA: Institute of Noetic Sciences, 1993), http://noetic.org/library/publication-books/spontaneous-remission-annotated-bibliography/.

[28] Ibidem.

Rozdział 2

JAK SZYBKO ZACHOROWAĆ I NIGDY NIE WYZDROWIEĆ

Nigdy nie wypowiadaj złych proroctw,

zwłaszcza jeśli dotyczą one twojego zdrowia.

Ralph Waldo Trine

Kiedy dowiedziałam się już, jak wiele korzyści może przynieść efekt placebo, zaczęłam zastanawiać się, czy jego przeciwieństwo może w odpowiednio negatywny sposób wpłynąć na przebieg choroby. Jeżeli bowiem pozytywne myślenie i opieka mogą uzdrowić ciało, to czy pesymizm i zaniedbanie przez lekarzy mogą mieć na nie zły wpływ?

Na początku postanowiłam prześledzić wpływ negatywnego myślenia na fizjologię organizmu, żeby ustalić, czy ludzie mają taką siłę, by wpędzić się w chorobę za pomocą myśli.

Okazuje się, że zdecydowanie tak! Badacze z San Diego przestudiowali akty zgonu trzydziestu tysięcy Amerykanów pochodzenia chińskiego i porównali je z aktami zgonów ponad czterystu tysięcy losowo wybranych przedstawicieli rasy białej. Okazało się, że Amerykanie pochodzenia chińskiego umierają znacznie (niemal pięć lat) wcześniej, jeżeli chorują, a rok ich urodzenia uznany jest przez chińską astrologię i medycynę za naznaczony przez choroby. Naukowcy odkryli związek między silnym przywiązaniem do chińskiej tradycji a wcześniejszymi zgonami – gdy porównali wszystkie dane, doszli do wniosku, że śmierć nie jest spowodowana czynnikami genetycznymi, stylem życia, zachowaniem pacjenta czy poziomem umiejętności lekarza.

Czemu więc osoby pochodzenia chińskiego umierały młodziej niż przedstawiciele białej rasy? Okazało się, że działo się tak z powodu chińskich wierzeń, a nie chińskich genów. Przebadani ludzie wierzyli, że umrą wcześniej, ponieważ jest to zapisane w gwiazdach, ich krótsze życie było więc bezpośrednim skutkiem negatywnego myślenia[1].

Inne badania także sugerują, że pesymizm ma zły wpływ na nasze zdrowie. Jedno z nich pokazało, że 79% studentów medycyny wykazuje objawy chorób, o których uczy się w trakcie studiów[2]. Ludzie ci reagują paranoicznie i myślą, że sami są chorzy, przez co faktycznie przejawiają symptomy określonych schorzeń.

Tego typu reakcje znam z własnego doświadczenia. Jako studentka pierwszego roku zgłębiałam tajniki ludzkiego ciała, wkuwając litanię procesów patologicznych, które mogą prowadzić do tysięcy różnych chorób – od porfirii przez gorączkę denga aż po wrodzoną łamliwość kości czy narkolepsję.

Któregoś dnia poczułam, że coś pełznie tuż pod moją skórą, i uznałam, że z pewnością jest to nitkowiec podskórny, który lada moment przebije się na powierzchnię i wytrzeszczy na mnie swoje małe oczka. Kiedy wstałam rano, miałam zdrętwiałe stopy. Stwierdziłam więc, że to na pewno trąd. Patrzyłam na swoje pokryte plamkami dłonie i myślałam – to musi być rumień! Całymi nocami zamartwiałam się, a moje piżamy były mokre od potu. To mogło oznaczać tylko jedno – malarię!

W czasie studiów zdiagnozowano u mnie kilka przewlekłych chorób, które bardziej szczegółowo opisuję w rozdziale dziewiątym. Jestem przekonana, że moje negatywne myślenie miało z tym wiele wspólnego. Nie byłam zresztą jedyną studentką, która odczuwała wiele objawów fizycznych, a w naszej wydziałowej przychodni – zwłaszcza przed egzaminami końcowymi – roiło się od pacjentów skarżących się na najdziwniejsze dolegliwości i wygłaszających najróżniejsze autodiagnozy. Lekarze i pielęgniarki, którzy tam pracowali, przyjęli przez lata mnóstwo adeptów medycyny, a kiedy z nimi o tym rozmawiałam, dowiedziałam się, że syndrom, który tak często diagnozowali, nazwali medstudentitis – chorobą studentów medycyny.

Chore myśli – chore ciało

Naukowcy potwierdzają, że niezależnie od tego, czy jesteś Amerykaninem chińskiego pochodzenia, studentem medycyny, czy może po prostu sobą – ogniskowanie uwagi na chorobach może spowodować, że faktycznie zachorujesz. Zbyt duża wiedza na temat możliwych dolegliwości także może ci zaszkodzić, bo im bardziej skupiasz się na nieskończonych możliwościach utraty zdrowia, tym bardziej jesteś narażony na faktyczne objawy.

Nauka określa ten fenomen efektem nocebo i jeśli placebo powinno kojarzyć nam się z siłą pozytywnego myślenia, nadzieją i opieką, to nocebo czerpie swoją moc z myśli negatywnych. Placebo tradycyjnie przepisuje się pacjentom, by poczuli się lepiej, natomiast termin nocebo (z łaciny będę szkodzić) wprowadzono, by odróżnić korzystne efekty kuracji placebo od szkodliwych efektów, które również mogą pojawić się przy okazji terapii neutralną substancją.

Przykładowo – jeśli osobom biorącym udział w testach klinicznych powie się, że testowany lek uśmierzy ich ból, najprawdopodobniej faktycznie poczują się lepiej, nawet jeśli podamy im cukrową pastylkę. Jeśli jednak poinformujemy ich, że testowany preparat może powodować nudności i wymioty, istnieje duże prawdopodobieństwo, że zwymiotują, nawet jeśli nie otrzymają prawdziwego lekarstwa.

W książce Love, Medicine & Miracles [Miłość, medycyna i cuda] doktor Bernie Siegel cytuje wyniki badań wykazujących, że pacjenci z grupy testującej nowy, wykorzystywany w chemioterapii preparat przyjmowali wyłącznie wodę solankową, myśląc jednak, że poddają się chemioterapii, tracili włosy. Opisany fenomen nie był zjawiskiem jednostkowym i dotyczył aż 30% badanych[3]. Inne źródła opisywały sytuację, w której pacjentom podano wodę z cukrem, mówiąc im, że wywoła to u nich mdłości[4]. W efekcie 80% przebadanych faktycznie zwymiotowało.

Na sugestię reagowali również badani astmatycy, którzy inhalując się nieszkodliwym roztworem soli fizjologicznej, myśleli, że wdychają substancję zawierającą alergeny. Po inhalacji testowane osoby zaczęły charczeć, tracić oddech, a ich oskrzela faktycznie się skurczyły. Ci z nich, którzy doświadczyli prawdziwego ataku astmy, poczuli natychmiastową ulgę po inhalacji tym samym preparatem, który tym razem przedstawiono jako lek, który im pomoże[5].

Przyjrzyjmy się kolejnym badaniom. W jednym z nich ¾ osób przyjmujących zamiast histaminy placebo odczuwało uczucie wzmożonej senności[6]. W innym badaniu pacjenci, którym powiedziano, że znieczulający i przynoszący ulgę podtlenek azotu wywołuje ból, faktycznie go odczuwali[7].

„Pavlovian Journal of Biological Sciences” opisał przypadek 34 studentów college’u, którym powiedziano, że przez ich głowę przejdzie elektryczny impuls, i podłączono do urządzeń pomiarowych. Efektem ubocznym miały być bóle głowy. Mimo że w badaniu nie użyto ani jednego wolta, ponad ⅔ studentów uskarżało się na migrenę[8].

Myśli mają siłę, która może doprowadzić nawet do śmierci. Według doktora Herberta Bensona, profesora Uniwersytetu Harvarda i szefa Instytutu Medycyny Umysłu/Ciała w Bostonie, „chirurdzy spotykają ludzi przeświadczonych, że umrą; istnieją też jednak przypadki osób, które mają poddać się operacji i pragną śmierci, gdyż ma ich ona połączyć z ukochanymi osobami. Badania pokazują, że niemal 100% z nich faktycznie umiera podczas zabiegu”[9].

Pacjentów, którzy mieli poddać się operacji mimo przekonania, że na pewno umrą, porównano z grupą osób, których śmierć „zaledwie” wyjątkowo niepokoiła. Okazało się, że pacjenci z grupy „zaniepokojonej” najczęściej dobrze znosili zabieg, natomiast ci przekonani o rychłej śmierci rzeczywiście umierali na stole operacyjnym. Podobne wyniki otrzymano, porównując dwie grupy kobiet. Przedstawicielki jednej z nich uważały, że są podatne na choroby serca i faktycznie ryzyko ich przedwczesnego zgonu wzrastało czterokrotnie. Pacjentki nie odżywiały się w gorszy sposób, nie miały podwyższonego ciśnienia czy poziomu cholesterolu, nie były też obciążone genetycznie. Jedyną różnicę między dwiema grupami stanowiły myśli i przekonania[10].

W innym fascynującym teście opisano pacjentkę szpitala psychiatrycznego cierpiącą na rozdwojenie jaźni. W jednej ze swoich osobowości nie była diabetyczką, a poziom glukozy w jej krwi mieścił się we właściwych przedziałach. Kiedy jednak stawała się swoim alter ego wierzyła, że cierpi na cukrzycę i faktycznie stawała się chora. Zmieniała się jej fizjologia, wzrastał poziom cukru, a wszystkie medyczne parametry wyglądały jak parametry cukrzyka. Gdy wracała do siebie – cukier spadał i sytuacja wracała do normy[11].

Psychiatra Bennett Braun, autor The Treatment of Multiple Personality Disorder [Leczenie dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości] opisuje kilka podobnych przypadków. Timmy na przykład lubi pić sok pomarańczowy i kiedy to robi, nie odczuwa żadnych dolegliwości. Timmy jest jednak tylko jedną z wielu tożsamości pacjenta i o ile on może pić sok bez negatywnych następstw, o tyle wszystkie inne osobowości są uczulone na pomarańcze i ich ciała pokrywają się pęcherzami nawet po najmniejszym łyczku. Jeżeli w trakcie ataku alergii powraca jako Timmy, uczulenie znika, a nabrzmiałe wodą pęcherze zaczynają się wchłaniać[12].

Nocebo może powodować chorobę, a nawet śmierć, jest bowiem wynikiem oczekiwań pacjenta. Badania naukowe, które opisują stosowanie nocebo, stanowią dla badacza wyzwanie etyczne, ponieważ trudno uzyskać pozwolenie na testy, w których celowo sprawia się, że pacjenci gorzej się czują. To właśnie stąd wynika duża dysproporcja między danymi potwierdzającymi działanie efektu placebo a informacjami obrazującymi efekt nocebo. Większość wiedzy o nocebo jest w rzeczywistości „skutkiem ubocznym” wiedzy o placebo.

Kiedy w podwójnie ślepym badaniu klinicznym informuje się pacjentów o możliwym niepożądanym działaniu testowanego leku, 25% otrzymujących neutralne cukrowe pastylki i tak – często bardzo dotkliwie – odczuwa szkodliwe efekty przyjmowania preparatu[13]. Osoby „leczone” placebo skarżą się często na zmęczenie, wymioty, osłabienie mięśni, przeziębienia, dzwonienie w uszach, zaburzenia smaku, problemy z pamięcią i inne objawy, których nie powinni odczuwać po przyjęciu tabletki składającej się głównie z cukru.

Co ciekawe – opisywane symptomy nie są przypadkowe i pokrywają się z tymi wymienianymi jako prawdopodobne przy przyjmowaniu prawdziwego leku. Niewinna sugestia, iż pacjent może odczuć negatywne skutki przyjmowania lekarstwa (lub cukrowej pastylki) może stać się samospełniającą się przepowiednią. Jeśli na przykład pacjentowi przyjmującemu placebo zasugerujemy, że może odczuwać nudności, jest bardzo prawdopodobne, że faktycznie je odczuje. Jeśli powiemy mu, że rozboli go głowa, najprawdopodobniej tak właśnie będzie. Innymi słowy – siła sugestii jest naprawdę potężna[14].

Najbardziej oczywistym przypadkiem efektu nocebo jest „śmierć wudu” – sytuacja, gdy osoba, na którą rzucono klątwę śmierci, faktycznie umiera[15]. Co ciekawe – fenomen śmierci wudu nie odnosi się jedynie do świata czarów i szamanów plemiennych. Fachowa literatura odnotowuje przypadki, gdy pacjenci, których omyłkowo poinformowano, że pozostało im kilka miesięcy życia, faktycznie umierali, a sekcja zwłok wykazywała, że ich śmierci nie można wytłumaczyć czynnikami fizjologicznymi[16].

Doktor Sanford Cohen opisał niegdyś pacjenta chorego na AIDS, który – jak wierzą eksperci – umarł, ponieważ usłyszał, że jego matka tego pragnie. Wiedząc, iż kobieta dowiedziała się, że jest gejem zakażonym wirusem HIV, modlił się przed swoją salą na oddziale intensywnej terapii o śmierć, która miała uchronić ją od wstydu. Ku zaskoczeniu lekarzy godzinę później już nie żył[17].

Niektórzy badacze są przekonani, iż kobiety cierpiące na zespół napięcia przedmiesiączkowego także mogą być ofiarami efektu nocebo, a to, że wierzą w pojawienie się objawów, sprawia, iż faktycznie ich doświadczają. W jednym z badań lekarze użyli podstępu, dzięki któremu badane myślały, że okres pojawi się u nich w innym terminie niż zwykle. Pacjentkom podano tabletkę, która zdaniem badaczy miała przyspieszyć miesiączkę – kobieta, która regularnie miesiączkowała w połowie miesiąca, a objawy odczuwała trzy dni wcześniej, miała więc dostać okres już na początku miesiąca. Efekt? Mimo że faktyczny czas wystąpienia u niej miesiączki nie zmienił się, kobieta zaczęła odczuwać objawy na początku miesiąca, ponieważ wierzyła, że w tym czasie dostanie okres[18].

Symptomy nocebo występują u jednostek, ale czasem dotyczą także większych grup. Po katastrofie elektrowni jądrowej w Japonii w 2011 roku osoby zupełnie niezagrożone promieniowaniem i mieszkające w miejscach tak odległych jak choćby Stany Zjednoczone skarżyły się na objawy choroby popromiennej. Podobny efekt zaobserwowano podczas epidemii świńskiej grypy, kiedy telewizja, gazety i internet bez przerwy informowały o rozprzestrzenianiu się choroby, oraz w przypadku innych rozdmuchanych przez media wydarzeń, takich jak wycieki gazu czy inwazje owadów[19].

Zastanówmy się więc, jak to możliwe? Dlaczego ktoś traci włosy, przyjmując wyłącznie soloną wodę? Czemu pacjent wymiotuje po wodzie z cukrem? Jak chorzy na rozdwojenie jaźni mogą uczulać się i odczulać na sok pomarańczowy czy w kilka chwil zapadać na cukrzycę? Co dzieje się w umyśle i ciele tych ludzi? Wszystko to pytania, z którymi postanowiłam się zmierzyć.

Naukowcy badający efekt nocebo twierdzą, że jest on spowodowany aktywacją reakcji stresowej – tej samej, którą łagodzi efekt placebo. Człowiek „przeklęty” przez szamana, członka rodziny czy lekarza znajduje się w sytuacji silnego stresu, która uruchamia system obronny organizmu. Informując pacjenta, że doświadczy bólu (mimo że podano mu tylko substancję obojętną), pobudzamy do działania oś podwzgórze-przysadka-nadnercza i sprawiamy, że poziom kortyzolu w jego organizmie wzrasta. Tezę głoszącą, że mamy tu do czynienia z mechanizmem stresu, potwierdza fakt, iż zarówno ból, jak i stymulacja HPA ustępują po podaniu valium[20].

Inne teorie głoszą, że osoby, które dowiedziały się o chorobie, wpadają w stan przygnębienia, przestają o siebie dbać, a następnie odczuwają skutki takiej postawy. Kolejnym etapem może być depresja, o której piszę w rozdziale siódmym, a związek między załamaniem a złym stanem zdrowia jest wyjątkowo czytelny.

Nie jesteś ofiarą swoich genów

Kolejne dowody potwierdzające tezę, że to, w co wierzymy, ma wpływ na fizjologiczne zmiany w naszym ciele, napływają z laboratoriów medycznych zajmujących się biologią molekularną. Dziedzina wiedzy zwana epigenetyką bada mechanizmy kontroli ponad genami. Czy leży coś ponad nimi?

Zgadza się – to właśnie umysł! Okazuje się bowiem, że nawet jeśli nie jesteś w stanie zmienić swojego DNA, możesz użyć siły umysłu, by wpłynąć na to, w jaki sposób jest ono wykorzystywane. Determinizm genetyczny opisany przez Watsona i Cricka – autorów modelu podwójnej helisy DNA – głosi, że wszystko w naszym organizmie jest kontrolowane przez geny i że to właśnie w genach zapisane jest nasze przeznaczenie. Gdyby uznać, że to prawda, okazałoby się, że jesteśmy właściwie ofiarami naszego genotypu i że dziedziczymy choroby serca, raka piersi, alkoholizm, depresję, wysoki poziom cholesterolu czy jakiekolwiek inne schorzenia i skłonności. Ktoś w twojej rodzinie miał problem? Teraz to twój problem!

Dogmat tradycyjnie pojmowanego determinizmu genetycznego jest prosty. Rodzisz się z DNA, które następnie replikuje się na RNA i służy do syntezy białek. Badania epigenetyczne rzucają jednak nowe światło na ten problem, a nowe teorie stawiają pod znakiem zapytania zasadność deterministycznego pojmowania genetyki.

Naukowcy uważają dziś, że zewnętrzne czynniki – takie jak sposób odżywiania, środowisko, w którym żyjemy, a nawet nasze myśli i emocje – mają wpływ na białka regulujące transkrypcję, określające na wielu poziomach ekspresję genu. Innymi słowy – cały proces okazuje się bardziej złożony, niż nam się kiedyś wydawało.

Coraz więcej badań naukowych poświęconych jest zresztą relacji między pozytywnym myśleniem a  ozdrowieniem i  między pesymizmem a chorobą. Wielu z nas od dzieciństwa było jednak – najczęściej wbrew woli – przyzwyczajanych do negatywnego myślenia o zdrowiu. Rzadko kiedy odnosimy się do kwestii zdrowotnych z optymizmem, a stwierdzenia, takie jak: „Łatwo łapię przeziębienia”, „Zawsze się przejadam”, „Prawdopodobnie umrę młodo” czy „W mojej rodzinie wiele osób chorowało na raka”, wywołują w naszym organizmie reakcje, które go krzywdzą.

Tego typu wyniesione z młodzieńczych lat i zaprogramowane przesądy wpływają nie tylko na zdrowie fizyczne. Sięgając głębiej, ograniczają także nasz umysł i rodzą kolejne kompleksy, które nakazują nam mówić: „Nie jestem niczego warta”, „Nie jestem wystarczająco mądry”, „Nie zasługuję na to, by zarabiać dużo pieniędzy”, „Jestem nieudacznikiem”, „Nikt mnie nigdy nie pokocha”.

Przyjrzyjmy się epigenetyce

Najnowsze badania pokazują, że zmiana myślenia skutkuje zmianą sposobu, w jaki nasz mózg komunikuje się z resztą ciała, a co za tym idzie zmianą całej biochemii naszego organizmu. To przestawienie myśli na inne tory wpływa zresztą nie tylko na mózg. To prawda, że nie możemy zmienić swojego DNA, ale według doktora Bruce’a Liptona, pisarza i biologa komórkowego, możemy zmienić sposób ekspresji genu właśnie za pomocą wiary i na podstawie tego, w co wierzymy[21].

Nasz kod genetyczny jest szyfrem, który możemy interpretować na milion różnych sposobów. W czasach poprzedzających projekt HUGO[22] biolodzy zakładali, że każdy z nas ma co najmniej 120 000 genów, a każdy z nich odpowiada jednemu białku. Wyniki badań były dla nich wielkim zaskoczeniem, okazało się bowiem, że mamy około 25 000 genów o ekspresji, która może zachodzić z różną wydajnością.

Dziś wiemy, że ekspresja może przebiegać na 30 000 sposobów w związku z działaniem regulatorów białkowych pozostających pod wpływem czynników środowiskowych. Testy wykazały nawet, że owe czynniki mogą mieć wpływ na mutacje genetyczne i zmieniać sposób ekspresji genów. Zmienione geny mogą być dziedziczone, a dzieci, które je otrzymają, mogą być zdrowsze, nawet jeśli wciąż mają określoną genetyczną mutację[23].

Studia nad kontrolą epigenetyczną zrewolucjonizowały dotychczasowy sposób postrzegania genetyki. Kiedyś wydawało nam się, że komuś „udało się” odziedziczyć dobre geny, ktoś inny stał się natomiast ofiarą genetycznego obciążenia. Okazuje się jednak, że niewiele chorób wynika z pojedynczej mutacji genu. Mniej niż 2% chorób jest efektem wady jednego genu (należą do nich mukowiscydoza, pląsawica Huntigtona i beta-talasemia), a jedynie 5% pacjentów cierpiących na nowotwór lub chorobę serca może wiązać swoje schorzenie z odziedziczonymi genami[24]. Naukowcy przyjmują powoli do wiadomości, że genom jest o wiele bardziej czuły na środowisko niż sugerował to niegdyś genetyczny determinizm. Oznacza to, że większość procesów chorobowych można wytłumaczyć czynnikami środowiskowymi, na których działanie wystawione są nasze komórki. Możemy do nich zaliczyć odżywianie, zmiany hormonalne, ale także miłość i uczucia. Okazuje się, że wcale nie musimy być ofiarami swojego DNA!

Ciało jako szalka Petriego

Zaintrygowana informacjami zawartymi w książce doktora Liptona postanowiłam przeprowadzić z nim wywiad. Autor opowiedział mi w nim między innymi o badaniach, które przeprowadzał jako biolog komórkowy i które opierały się na pracy z pluripotencjalnymi komórkami macierzystymi mogącymi różnicować się w niemal dowolny typ komórek somatycznych. W trakcie przeprowadzania testów Lipton umieścił jedną z takich komórek w szalce Petriego, gdzie odżywiała się pożywką hodowlaną i podzieliła na wiele identycznych pod względem genetycznym komórek. Otrzymane komórki trafiły następnie do trzech osobnych szalek Petriego, gdzie zawieszono je w trzech różnych pożywkach. Okazało się, że środowisko, w jakim komórki wzrastały, wpłynęło na to, czy stały się one komórkami mięśniowymi, tłuszczowymi czy kostnymi. Ich budowa genetyczna była jednakowa, ale ekspresja różna, mimo że źródłowe DNA było takie samo w przypadku wszystkich badanych komórek.

Co zatem zróżnicowało ich los? Nie genetyka, lecz właśnie środowisko, na którego działanie wystawiono identyczne DNA. Środowisko miało też wpływ na ich zdrowie, ponieważ komórki umieszczone w zdrowej pożywce cieszyły się zdrowiem, a umieszczone w złym otoczeniu chorowały.

„Gdybym był lekarzem zajmującym się medycyną alopatyczną – stwierdził Lipton – zdiagnozowałbym te komórki jako chore i uznał, że niewątpliwie potrzebują lekarstwa. Byłbym jednak w dużym błędzie, jeśli bowiem przeniesiemy je z powrotem do dobrego środowiska, wyzdrowieją w sposób całkowicie naturalny, bez zastosowania leków”.

Podczas wspomnianej rozmowy autor The Biology of Belief [Biologia wiary] opowiedział mi o olśnieniu, którego doznał, pracując pewnego dnia w laboratorium. „Ludzki organizm nie różni się przecież niczym od komórek, które hoduję! – pomyślał. – Człowiek nie jest niczym innym niż pokrytą skórą szalką Petriego, w której żyje społeczeństwo złożone z 50 trylionów komórek. Nasze naczynia nie różnią się niczym od tych z laboratorium, a pożywkę dla komórek stanowi krew, która je odżywia. Zmieniając kompozycję składników krwi, działamy tak, jak byśmy zmieniali środowisko doświadczalnym komórkom. Jak możemy tego dokonać? Nasz mózg to wielki chemik odpowiedzialny za budowę naszego wnętrza i to on uwalnia neuropeptydy oraz hormony, dba o wzrost i procesy chemiczne podobnie jak naukowiec, który za pomocą pipety zmienia środowisko w szalce Petriego”.

Kiedy spytałam mojego rozmówcę, jak to, w co wierzymy, może wpływać na środowisko życia komórek, odpowiedział, że mózg odpowiada za percepcję, a umysł za interpretację; jak zinterpretujemy to, co nam się przytrafia, jest niezwykle istotne. Prześledźmy to na przykładzie i wyobraźmy sobie, że otwieramy oczy i widzimy człowieka. To obiektywna percepcja wynikająca z pracy mózgu. To jednak, że rozpoznajemy tego człowieka jako kogoś, kogo kochamy, jest już zasługą umysłu. Takie stwierdzenie to bowiem nic innego jak umysłowa interpretacja, na podstawie której mózg uwalnia oksytocynę, dopaminę, endorfiny i inne pozytywne związki chemiczne, wspólnie tworzące zdrową, rozprowadzaną przez krew pożywkę dla wszystkich naszych komórek.

Jeśli otworzylibyśmy oczy i zobaczyli osobę (percepcja), a nasz umysł zinterpretowałby ją jako straszną, mózg uwolni hormony stresu i inne chemikalia niszczące komórki. Lipton twierdzi, że „kiedy uda nam się zmienić interpretację choroby i zamiast ze strachem i zagrożeniem skojarzyć ją z optymistycznym myśleniem, nasz mózg zareaguje pozytywnie i na poziomie biochemicznym sprawi, że nasza krew będzie w dalszym ciągu dobrą pożywką dla komórek, które zmienią się już na poziomie biologicznym”.

Muszę przyznać, że dla mnie również było to objawienie. Nagle wszystko nabrało sensu – hormony, neuroprzekaźniki i mózg uwalniający określone substancje w zależności od pozytywnej – jak w przypadku efektu placebo, lub negatywnej – jak w przypadku nocebo – interpretacji. Jeśli nasze myśli są optymistyczne i pełne nadziei, mózg uwolni związki chemiczne, które wprowadzą organizm w stan fizjologicznego relaksu, kontrolę przejmie przywspółczulny układ nerwowy, a naturalne mechanizmy samoodnowy zaczną działać i leczyć nasze ciało.

Jeśli jednak umysł zareaguje negatywnie, mózg odbierze tę sytuację jako zagrożenie porównywalne z atakiem lwa i uzna za powód do walki lub do ucieczki. Aktywacja reakcji stresowej wiąże się z nieświadomością ciała, które nie wybiega naprzód i nie dba o proces odnawiania komórek, samonaprawę czy zwalczanie oznak starzenia. Organizm jest zbyt zajęty przygotowaniami do boju i w obliczu pożarcia przez dzikie zwierzę nie pobudza do walki komórek odpornościowych i nie zajmuje się produkcją nowych. Po pewnym czasie wszyscy odczuwamy skutki ciągłych reakcji stresowych, a hormony stresu zatruwają nasze wewnętrzne środowisko. Nic dziwnego, że chorujemy, a na dodatek nie możemy sami się wyleczyć.

Co zdarzyło się w łonie matki

Czynniki środowiskowe mogą wpłynąć na sposób ekspresji genów jeszcze w łonie matki. Szereg chorób, które dotykają dorosłych – takich jak osteoporoza czy depresja – ma swoje źródło w okresie prenatalnym i okołoporodowym[25]. To kolejny fakt, który zmienia spojrzenie na genetyczny determinizm i kwestionuje jego podstawowe założenia.

W książce Life in the Womb [Życie w łonie matki] doktor Peter Nathanielsz przedstawia dowody na to, że warunki w łonie matki mają równy, jeśli nie większy wpływ na późniejsze psychiczne i fizyczne zdrowie co geny. Skupienie wyłącznie na nich, a co za tym idzie – ograniczanie horyzontów nazywa on genetyczną krótkowzrocznością[26].

Opieka, którą jesteśmy obdarzani jako niemowlęta, także kształtuje nasz mózg, zmieniając jego receptory i bezpośrednio wpływając na to, w jaki sposób reagujemy później na stresujące sytuacje, co z kolei determinuje naszą odporność na choroby. Patrząc na to z dalszej perspektywy, można pokusić się o stwierdzenie, że brak związku między matką a dzieckiem wpływa niekorzystnie nie tylko na organizm dziecka, lecz także na całe społeczeństwo, czyniąc je podatnym na depresję, agresję, uzależnienia i zaburzając tym samym równowagę oraz spokój całej kultury[27].

Innymi słowy – rodzice mają realny wpływ na nasze zdrowie już od momentu, gdy jesteśmy jedynie błyskiem w ich oku. Mnóstwo przewlekłych chorób może być wynikiem niekorzystnego środowiska, w którym obracamy się jako płody[28].

Umysł i podświadomość

Nasi rodzice są również odpowiedzialni za przekonania tkwiące w naszej podświadomości. Pesymizm, który u nich obserwujemy, przenika do niej, gdy dorastamy. Stwierdzenia, takie jak „Jesteś słaby” albo „Kiedy dorośniesz będziesz gruby i chory na cukrzycę”, programują się w naszym umyśle i są pobierane do naszej pamięci od osób, które mają na nas wpływ – rodziców, nauczycieli i ludzi, których autorytet uznajemy. Takie ustawienie systemu myślenia powoduje, że zakodowane sądy uruchamiają się w naszej głowie przez całe dorosłe życie, jeśli oczywiście nie uda nam się sformatować wewnętrznego dysku. Nasz system tworzy się jednak zazwyczaj do szóstego roku życia, a później mało kto decyduje się na wysiłek zbudowania go od nowa. Sam fakt, że jako dzieci nie mamy szansy kontrolować tej potężnej części naszego mózgu, sprawia, że aby ją dla siebie odzyskać i dzięki temu zmienić sądy niszczące nasze zdrowie i życie, musimy stoczyć naprawdę ciężką walką.

Nawet jeśli twój dorosły umysł pełen jest pozytywnych myśli, 95% operacji umysłowych zachodzi w sferze podświadomości. To właśnie dlatego wykształcony pesymizm staje się naszym podstawowym nastawieniem, gdy tylko przestajemy skupiać się na myśleniu optymistycznym. Podświadomość działa, gdy śpimy i pracujemy, i towarzyszy nam zawsze, gdy nie powtarzamy sobie w głowie wiązki pozytywów. Taka sytuacja prowadzi w konsekwencji do swego rodzaju efektu nocebo, w którym mózg zaalar- mowany przez podświadomość możliwością zapadnięcia na chorobę traktuję ten sygnał jako zagrożenie i uruchamia reakcję stresową. Po raz kolejny uciekasz więc przed dzikim zwierzęciem, a twój organizm cierpi.

Potęga podświadomości pokazuje, dlaczego samo pozytywne myślenie może mieć na ciebie kolosalny wpływ. Ile razy zdarzyło ci się czytać poradniki psychologiczne, chodzić na warsztaty, podejmować noworoczne postanowienia tylko po to, by rok później stwierdzić, że nic się nie zmieniło? Świadome myślenie stanowi jedynie 5% aktywności umysłu, nic zatem dziwnego, że bardzo trudno jest mu się przeciwstawić dominującej podświadomości. Aby osiągnąć trwałe efekty, musisz zmienić nie tylko swoje uświadomione myśli, lecz także realnie wpłynąć na to, co pozostaje w ukryciu.

Świadome programowanie dzieci

Wielu z nas zaprogramowano w sposób, który demobilizuje nas i napełnia negatywnymi myślami. Niewielu rodziców mówi swoim dzieciom, że ich umysł ma siłę zdolną leczyć ich ciało. Przeciwnie – w większości przypadków słyszymy, że naprawdę nie znamy naszego organizmu i nie dysponujemy mocą, dzięki której bylibyśmy w stanie sobie pomóc.

Jako dzieci uczymy się mechanizmu postępowania, zgodnie z którym gdy jesteśmy chorzy, powinniśmy pójść do lekarza, który będzie wiedział, jak nam pomóc. Kiedy upadamy i rozbijamy sobie kolano, nie słyszymy: „W porządku, skarbie, teraz twoje kolano musi skupić się na samoleczeniu”. Rodzice biegną po apteczkę i teoretycznie nie ma w tym nic złego, ale taka reakcja buduje w nas poczucie, że zdrowie naszego ciała jest całkowicie zależne od interwencji zewnętrznej. Nie od leczniczych mechanizmów, w które wyposażyła nas natura, ale od terapii stworzonej przez człowieka. Nic więc dziwnego, że jako dorośli wierzymy w to, że w starciu z urazem lub chorobą jesteśmy absolutnie bezsilni, mimo że wcale tak nie jest.

Ja sama byłam ofiarą złego programowania. Jako dziecko nie przepadałam za słodyczami, uwielbiałam za to wszystko, co słone: zupy, chipsy, sery, aromatyczne dania… Moja mama zawsze wypominała mi moje upodobania i powtarzała, że jeśli dalej będę jeść tyle soli, to kiedy dorosnę, z pew- nością będę miała wysokie ciśnienie. W mojej rodzinie nikt nie skarżył się nigdy na problemy z krążeniem, a jeśli już – to narzekano na zbyt niskie, a nie na wysokie ciśnienie. W mojej świadomości tkwiło jednak przekonanie, że kiedy będę już duża, dopadną mnie przepowiadane problemy.

Kiedy więc jako szczupła, zdrowa dwudziestolatka bez przypadków nadciśnienia w rodzinie dowiedziałam się, że mam zbyt wysokie ciśnienie, zupełnie mnie to nie zdziwiło. Dopiero po latach, gdy zaczęłam zgłębiać temat siły pozytywnego i negatywnego myślenia, zdałam sobie sprawę, że stała za tym moja podświadomość. A może był to przypadek? Może, nie można tego wykluczyć. Albo jedna z tych sytuacji, które sprawiają, że zaczynasz się zastanawiać…

Wyposażeni w przytoczoną powyżej wiedzę wyobraźmy sobie, że rodzice od dzieciństwa programują młodą podświadomość dzieci w sposób, który umożliwia im wiarę w potęgę samoleczenia, nie w dominację lekarstw i lekarzy. Pomyślmy przez chwilę, jak mogłaby działać optymalnie zaprogramowana ukryta świadomość.

Wiedza, którą posiadłam, zmieniła sposób, w jaki wychowuję moją córkę Sienę. Wcześniej, zanim zaczęłam interesować się tematem siły umysłu, a Siena miała trzy czy cztery lata, mój mąż Matt zawsze żartował, kiedy była chora lub coś sobie zrobiła. Naśladując odgłosy karetki, biegał po pokoju, trzymając ją w ramionach, i krzyczał: „Szybko! Niech ktoś wezwie pomoc! Musimy zabrać ją do fabryki dzieci i wstawić jej nową nogę!”. Mała śmiała się, a my przylepialiśmy jej plaster lub zabieraliśmy do lekarza. Okazuje się jednak, że sygnał, który wysyłaliśmy do jej podświadomości, brzmiał: „Musisz iść do fabryki dzieci, by poczuć się lepiej”. Z takim, nawet nieuświadomionym, nastawieniem trudno byłoby jej w przyszłości uwierzyć w to, że może wyleczyć się sama.

Zanim jednak zajęłam się tematyką procesu samonaprawy, nie zdawałam sobie sprawy, że jako nieświadomi rodzice źle wpływamy na jej zdrowie i komfort psychiczny. To jasne, że rodzice chcą, by ich dzieci były zdrowe i szczęśliwe, tak samo było zresztą z moją mamą. Prawdziwy problem polega jednak na tym, że większość z nas nie zdaje sobie sprawy z konsekwencji wygłaszanych przez nas regularnie sądów.

Po nabraniu tej świadomości zmieniliśmy sposób rozmawiania ze Sieną o chorobach, kontuzjach i procesie leczenia. Kiedy więc budzi się rano z bólem brzucha, przypominamy jej, że sama jest w stanie go zwalczyć. Często podajemy jej również placebo – cukierka, słaby lek na przeziębienie lub środek homeopatyczny. Jeśli decydujemy się na to, zaznaczamy, że tabletka ma jedynie wspomóc jej siły w walce z chorobą.

Odkąd zaczęliśmy stosować nowe metody, nasza córka całkowicie zmieniła sposób, w jaki mówi o chorobach. Kiedy się przewróci i zrani kolano, sama mówi do mnie: „Nie martw się, mamusiu, moje kolano wie, co robić!”.

Muszę oczywiście podkreślić, że ani ja, ani mój mąż nie odmówiliśmy naszemu dziecku pomocy medycznej, kiedy naprawdę tego potrzebowało. Jeśli – nie daj Boże – zdiagnozowano by u Sieny poważną chorobę, natychmiast zwrócilibyśmy się po pomoc lekarską. Odkryliśmy jednak, że dziś nasze wizyty u lekarza ograniczają się do regularnych kontroli zdrowia, a dodatkowo nasza córka o wiele szybciej radzi sobie z przeziębieniami i grypą, które przynosi z przedszkola. Prawdopodobnie kiedy dorośnie, to dziecięce zaprogramowanie podświadomości sprawi, że będzie jej łatwiej uwierzyć w proces samouzdrowienia.

No dobrze, a co ze mną? – spytacie. – Co, jeśli moi rodzice nie zaprogramowali mnie w sposób, który pozwoliłby mi uwierzyć we własne siły? Co, jeśli chciałbym/chciałabym wierzyć, ale po prostu nie jestem w stanie? Jeśli czujecie się bezsilni lub zniechęceni – nie rozpaczajcie. Na szczęście negatywne myślenie wywołujące efekt nocebo i szkodzące zdrowiu można przeprogramować. Więcej informacji na ten temat w rozdziale dziesiątym.

Medyczne czarodziejstwo

Z chwilą gdy zmieniamy naszą podświadomość, zmieniamy środowisko, w którym żyją nasze komórki, a tym samym sposób ekspresji naszego DNA. Nie jesteśmy ofiarami genów, przeciwnie – możemy panować nad naszym przeznaczeniem.

Dane, które to poświadczają, okazały się tak przekonujące, że część mnie czuła się odpowiedzialna za to, że nie poznałam ich wcześniej. Kiedy składałam przysięgę Hipokratesa, mówiłam przecież: „Przede wszystkim nie szkodzić”, i myśl, że mogłam nieświadomie krzywdzić swoich pacjentów, budziła we mnie poczucie winy. Zdałam sobie sprawę, że nie uczyłam ich, jak wiara może wpływać na fizjologię, lecz dodatkowo przekazywałam im swoje mylne sądy.

Czy jeśli lekarz mówi komuś: „według statystyk dziewięć na dziesięć osób z tym schorzeniem umiera w ciągu sześciu miesięcy” lub „szansa na przeżycie pięciu lat wynosi dwadzieścia procent”, tak bardzo różni się to od dawnych praktyk wudu? Czy podając tego typu informacje, nie rzucamy na pacjenta klątwy powodującej strach i stawiającej jego umysł w stan reakcji stresowej, mimo że potrzebuje przede wszystkim spokoju i ukojenia? Czy mówiąc, że jest „nieuleczalnie chory” lub że jego choroba (stwardnienie rozsiane, choroba Leśniowskiego-Crohna czy nawet zwykłe nadciśnienie) jest „przewlekła”, nie wyrządzamy mu krzywdy? Skąd wiemy, że nie doświadczy on spontanicznej remisji? Co daje nam pewność, że nie wyleczy się z pozornie niemożliwej do wyleczenia dolegliwości?

W swojej książce Spontaneous Healing [Spontaniczne uzdrowienie] doktor Andrew Weil stawia tezę, że lekarze nieświadomie angażują się w działalność, którą nazywa „medycznym czarodziejstwem”. Twierdzi, że klasyfikując pacjentów jako „nieuleczalnie”, „przewlekle” lub „śmiertelnie” chorych, programujemy ich podświadomość negatywnymi sądami, niepotrzebnie dając tym samym początek reakcji stresowej. Negatywna prognoza okrada człowieka z nadziei, że wyzdrowienie jest możliwe, i staje się swego rodzaju samospełniającą się przepowiednią. Czy pobudzanie nadziei i – co za tym idzie – skłanianie mózgu do uwolnienia korzystnych dla zdrowia związków chemicznych pomocnych w procesie samoleczenia nie jest lepszą metodą?

Kiedy u mojego ojca znaleziono zaawansowanego czerniaka z przerzutami do mózgu i wątroby, załamaliśmy się. Lekarze, ojciec i ja wiedzieliśmy, że mniej niż 5% pacjentów z podobną diagnozą przeżywa pięć lat, a większość umiera w ciągu trzech do sześciu miesięcy.

Gdy wracam myślami do tamtych wydarzeń, sądzę, że zdecydowanie lepiej byłoby, gdybyśmy nie znali wówczas tych ponurych statystyk. Parę danych wystarczyło, by zabić naszą nadzieję, gdyż nigdy tak naprawdę nie skupialiśmy się na pięciu procentach, którym udało się przeżyć parę lat. Myśleliśmy tylko o ludziach, którzy umierali – najczęściej bardzo szybko – nie biorąc pod uwagę możliwości, że tacie może się udać.

Dziś uważam, że udzielając pacjentom tego typu informacji, lekarze nieświadomie i niepotrzebnie wyrządzają im krzywdę. Jako ludzie nie mamy daru jasnowidzenia i nie możemy ocenić, komu uda się zaprzeczyć statystykom, a komu nie.

Nasze intencje są dobre, a naszą motywacją są uczciwość, szacunek oraz chęć przygotowania pacjenta na najgorsze i wyrwanie go z fazy zaprzeczenia. Jeśli jednak jest on tym „jednym na dziesięć”, któremu uda się przeżyć, to czy informując go o rychłej śmierci, która może nie nastąpić, na pewno wyświadczamy mu przysługę? Czy gra w otwarte karty jest warta pozbawienia złudzeń? Czy „realistyczne” podejście do diagnozy jest ważniejsze od nadziei?

Zadając te wszystkie pytania, nie sugeruję, że powinniśmy powrócić do starego, paternalistycznego modelu realizowanego pod hasłem: „Niechże pani nie zawraca sobie tym swojej pięknej główki!”. Podejście z początku XX wieku zakładało ukrywanie przed pacjentem informacji o stanie jego zdrowia i to, że „jeśli babcia dowie się, co jej jest, na pewno ją to zabije!”.

Takie nastawienie nie spełnia podstawowych kryteriów relacji między lekarzem a pacjentem, jakimi są bez wątpienia uczciwość i współpraca. Edukacja, wsparcie i pełna jawność – to kolejne filary, na których starałam się zawsze opierać swoje działania. Zastrzeżenia, o których mówię, nie dotyczą więc podstaw, lecz sposobu, w jaki przekazujemy informacje. Czy lekarzom i pacjentom nie powinno zależeć na zmianie komunikacji i tym samym zwiększeniu możliwości naszego organizmu w drodze do samonaprawy?

Jako lekarka nauczyłam się przede wszystkim tego, że recepta na dobre zdrowie leży gdzieś między nadzieją, optymizmem, opieką i partnerstwem z pacjentem, którego musimy wspierać.

[1] D.P. Phillips, T.E. Ruth, L.M. Wagner, Psychology and Survival, „Lancet” 342, nr 8880 (6 listopada 1993): 1142–1145.

[2] S.M. Woods, J. Natterson, J. Silverman, Medical Students’ Disease: Hypochondriasis in

Medical Education, „Journal of Medical Education” 41, nr 8 (sierpień 1966): 785–790.

[3] Bernie S. Siegel, Love, Medicine & Miracles (New York: Harper & Row, 1986), 133.

[4] Pierre Kissel, Dominique Barrucand, Placebos et effet placebo en médecine (Paris: Masson, 1964).

[5] Stanley Schachter, Jerome Singer, Cognitive, Social and Physiological Determinants of Emotional State, „Psychological Review” 69, nr 5 (wrzesień 1962): 379–399.

[6] Norman Cousins, Anatomy of an Illness: As Perceived by the Patient (New York: W. W. Norton & Company, 1979), 59.

[7] Samuel F. Dworkin et al., Cognitive Reversal of Expected Nitrous Oxide Analgesia for Acute Pain, „Anesthesia and Analgesia” 62, nr 12 (grudzień 1983): 1073–1077.

[8] Avraham Schweiger i Allen Parducci, Nocebo: The Psychologic Induction of Pain, „Pavlovian Journal of Biological Science” 16, nr 3 (lipiec–wrzesień 1981): 140–143.

[9] Brian Reid, The Nocebo Effect: The Placebo Effect’s Evil Twin, „Washington Post” (30 kwietnia 2002).

[10] Ibidem.

[11] Anthony Robbins, Unlimited Power: The New Science of Personal Achievement (New York: Free Press, 1986).

[12] Bennett G. Braun, ed., The Treatment of Multiple Personality Disorder (Arlington, VA: American Psychiatric Press, 1986).

[13] Richard L. Kradin, The Placebo Response and the Power of Unconscious Healing (New York: Routledge, 2008), 151.

[14] Martina Amanzio et al., A Systematic Review of Adverse Events in Placebo Groups of Anti-migraine Clinical Trials, „Pain” 146, nr 3 (5 grudnia 2009): 261–269.

[15] Walter B. Cannon, Voodoo Death, „American Anthropologist” 44, nr 2 (kwiecień– czerwiec 1942): 169–181.

[16] John Cloud, The Flip Side of Placebos: The Nocebo Effect, „Time”, 13 października 2009, http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1931727,00.html.

[17] Sanford I. Cohen, Voodoo Death, the Stress Response, and AIDS, „Advanced Biochemical Psychopharmacology” 44 (1998): 95–109.

[18] D.N. Ruble, Premenstrual Symptoms: A Reinterpretation, „Science” 197, nr 4300 (15 lipca 1977): 291–292.

[19] Michael J. Colligan, Lawrence R. Murphy, Mass Psychogenic Illness in Organizations: An Overview, „Journal of Occupational Psychology” 52, nr 2 (czerwiec 1979): 77–90.

[20] Fabrizio Benedetti et al., The Biochemical and Neuroendocrine Bases of the Hyperalgesic Nocebo Effect, „Journal of Neuroscience” 26, nr 46 (15 listopada 2006): 12014–12022.

[21] Bruce Lipton, The Biology of Belief: Unleashing the Power of Consciousness, Matter and Miracles (Carlsbad, CA: Hay House, 2008).

[22] Human Genome Project – Projekt Poznania Ludzkiego Genomu. Jego początki datuje się na lata osiemdziesiąte XX w., a jego celem było poznanie całego genomu ludzkiego [przyp. tłum.].

[23] Robert A. Waterland, Randy L. Jirtle, Transposable Elements: Targets for Early Nutritional Effects on Epigenetic Gene Regulation, „Molecular and Cellular Biology” 23, nr 15 (sierpień 2003): 5293–5300; Eva Jablonka, Marion J. Lamb, Epigenetic Inheritance and Evolution: The Lamarckian Dimension (Oxford: Oxford University Press, 1995).

[24] Walter C. Willett, Balancing Life-Style and Genomics Research for Disease Prevention, „Science” 296, nr 5568 (26 kwietnia 2002): 695–698.

[25] Peter D. Gluckman, Mark A. Hanson, Living with the Past: Evolution, Development, and Patterns of Disease, „Science” 305, nr 5691 (17 września 2004): 1733–1736.

[26] Peter W. Nathanielsz, Life in the Womb: The Origin of Health and Disease (New York: Promethean Press, 1999).

[27] James W. Prescott, Scientific Director, Rock A Bye Baby (New York: Time-Life Films, 1970).

[28] Patrick Bateson et al., Developmental Plasticity and Human Health, „Nature” 430, nr 6998 (22 lipca 2004): 419–421.

Rozdział 3

CZYNNIK LECZNICZY, KTÓRY NAPRAWDĘ ROBI RÓŻNICĘ

Sekret dbania o pacjenta tkwi w dbaniu o pacjenta.

Francis Peabody

Pamiętam dzień, w którym moja mama zadzwoniła do mnie, skarżąc się na ostry ból podbrzusza. Po śmierci taty regularnie dokuczały jej wzdęcia i biegunki, ale uczucie silnego bólu było czymś nowym. Mama wydawała się bardzo wystraszona, a ja starałam się ją uspokoić na tyle, na ile było to możliwe z odległości pięciu tysięcy kilometrów.

W głowie kłębiły mi się różne diagnozy. Czy to woreczek? Krwawiący wrzód? Zapalenie trzustki? Nietypowe objawy zapalenia ślepej kiszki? Niedrożność jelit? Przepuklina rozworu przełykowego? Refluks?

Zasypałam ją gradem pytań. Chciałam wiedzieć, czy gorączkowała, czy wymiotowała, kiedy ostatnio była w toalecie, czy miała problem z gazami, czy była głodna…

Odpowiedzi, których mi udzieliła, uspokoiły mnie. Pomyślałam, że nic strasznego się nie dzieje, ale mimo to poleciłam jej skontaktować się z lekarzem pierwszego kontaktu. Kilka minut później mama zadzwoniła z informacją, że doktor pilnie chce ją widzieć w swoim gabinecie.

Podróż z domu rodziców trwała niecałą godzinę; w połowie drogi mama zadzwoniła do mnie, by powiedzieć, że ból zelżał. Piętnaście minut później, kiedy była już prawie u celu, zaraportowała po raz kolejny. Czy uwierzysz, że ten cholerny ból prawie całkiem minął?

Gdy dotarła na miejsca, odczuła całkowitą ulgę.

Opowiadając mi o tym wydarzeniu, mama narzekała. „Przysięgam ci – mówiła – zawsze jest tak samo! Kiedy idę do lekarza, chcę czuć się źle i mieć te same objawy co w domu! Dzieje się jednak zupełnie inaczej i zamiast dać się zbadać w stanie największego bólu, czuję się świetnie, zanim wywołają mnie z poczekalni.”

Bingo!

Lekarz mojej mamy nigdy nie dowiedział się, dlaczego odczuwała ból, ale nasza rozmowa doprowadziła mnie do ciekawej teorii. Moja mama ufa lekarzom i wierzy, że dysponują oni mocą, która może ją uzdrowić. Wielokrotnie jej stan polepszał się po wizycie w gabinecie. Jej umysł łączy więc obraz lekarza z możliwością pomocy, a dodatkowo – jako osoba bardzo uważnie wybierająca specjalistów – darzy swoich opiekunów miłością i czuje się przez nich kochana.

Co jednak jeśli fizyczna poprawa, jaką odczuwa, jest wynikiem wpływu umysłu na ciało? W momencie gdy dzwoni, by umówić się na wizytę, mama budzi w sobie uczucia relaksu, nadziei, optymizmu, czułości, oczekiwania na uzdrowienie. Jej mózg może odetchnąć z ulgą, a reakcja stresowa wywołana odczuciem bólu zostaje zastąpiona – ściśle powiązaną z wizją pomocnych lekarzy – reakcją relaksacyjną. Ciało odpoczywa, zaczynają działać naturalne mechanizmy samonaprawy i zanim zdąży się zorientować, objawy mijają, ponieważ organizm sam zdołał zwalczyć problem.

Wszystkie zasługi przypisuje się działaniu doktora, ale prawdziwymi bohaterami są pozytywne myśli.

To, co piszę, nie ma oczywiście na celu umniejszania roli lekarzy, którzy często wykonują kawał dobrej roboty. Kiedy mój mąż odciął sobie piłą dwa palce, doktor Jonathan Jones przyszył je, posługując się najbardziej zaawansowanymi technikami mikrochirurgii, a my byliśmy naprawdę zachwyceni efektem tego zabiegu. Ten wspaniały człowiek zrezygnował z urlopu i używając mikroskopu, pozszywał każdą żyłkę i nerw oraz połączył kości, tak by Matt – artysta i pisarz – mógł nadal używać swoich dłoni. W geście wdzięczności podarowałam mu obraz, który sama namalowałam, na znak szacunku dla jego umiejętności, pasji, poświęcenia i oddania, jakie nam okazał.

Zdaję sobie sprawę, że to właśnie doktor Jones uratował ręce mojego męża, ale rola samego Matta w dochodzeniu do zdrowia była ogromna. Przez cały czas wierzył we współczesną medycynę i w to, że jego palce zostaną przyszyte i będzie mógł powrócić do pracy. Tuż po wypadku spojrzał na mnie i powiedział: „Wszystko będzie dobrze”. Praktycznie nie czuł bólu, prawdopodobnie dlatego, że jego ciało wypełniały uwalniające od niego endorfiny, a kiedy przyjechało pogotowie, odetchnął z ulgą. Wyobrażałam sobie, że jego mózg uwalnia mnóstwo uzdrawiających hormonów i związków chemicznych, które wspomogły jego rehabilitację i ułatwiły lekarzowi zadanie. Prawda była jednak taka, że palce należało przyszyć i nie dało się tego zrobić siłą woli.

Kiedy lekarze wyciągają nas z poważnej opresji czy wręcz ratują nam życie, łatwo ulec pokusie wyniesienia ich na piedestał i przypisania im wszelkich zasług. To prawda – niektórzy z nich faktycznie obdarzeni są szczególnym darem, pozwalającym przyspieszyć proces leczenia i odciążającym organizm, który może zająć się samoleczeniem. Kiedy jednak chirurg wytnie już guza, nastawi kość lub przepisze antybiotyk, musimy polegać na naszym ciele i jego mechanizmach. Ciało Matta było więc odpowiedzialne za zrośnięcie się kości, zagojenie się ran, uzdrowienie nerwów. Doktor Jones był osobą, która pozwoliła mu działać.

Powtórzę więc po raz kolejny – pisząc o zdolności ciała do leczenia, pod żadnym pozorem nie sugeruję, że powinniśmy zapomnieć o zdobyczach nowoczesnej medycyny. Wierzę w niezwykłość naszego organizmu, ale jednocześnie wierzę w to, że nie powinniśmy oczekiwać od niego absolutnej samowystarczalności. Jeśli zrzucimy na niego całą pracę, może się okazać, że zadanie to będzie zbyt trudne. Moja mama nie potrzebowała być może swojego doktora, by pozbyć się bólu brzucha, ale Matt z pewnością nie wyzdrowiałby bez pomocy doktora Jonesa. Czasem musimy zaufać medycynie, czasem nie jest to konieczne, jednak znalezienie osoby, która wspomoże nas w drodze do zdrowia, jest kluczowe w obu przypadkach. Potwierdzają to praktyka i badania naukowe.

Lekarz w roli lekarstwa

Ludzie dochodzą do zdrowia między innymi dlatego, że wierzą w siłę współczesnej medycyny i oczekują, że kontakt z lekarzem sprawi, iż poczują ulgę. Moja mama i mąż nie są odosobnieni w pokładaniu wielkiej wiary w specjalistach. Wielu z nas działa na podobnej zasadzie, ponieważ przyzwyczajamy się do schematu, według którego wizyta w gabinecie wiąże się z poprawą samopoczucia. Takie skojarzenie powoduje, że umysł może zadziałać w magiczny sposób jeszcze przed faktycznym badaniem, a nawet w sytuacji, w której do niego nie dochodzi.

Kontynuując swoje rozważania, zadałam sobie pytanie: jak nauka definiuje podobne przypadki, i aby znaleźć odpowiedź, wróciłam do lektury magazynów medycznych. Dzięki temu dowiedziałam się między innymi, że relacja oparta na opiece i terapii może w dużej mierze odpowiadać za pozytywną reakcję pacjentów na kurację placebo. Naukowcy zauważają, że jeśli terapia neutralnymi substancjami przebiegałaby bez udziału lekarzy, nie przyniosłaby podobnych rezultatów. Lekarstwo – prawdziwe czy nie – musi zostać zalecone przez osobę, którą pacjent darzy zaufaniem.

W wywiadzie dla NPR (National Public Radio) Ted Kaptchuk, dyrektor projektu PiPS[1] badającego efekt placebo, powiedział: „Sama cukrowa pastylka niczego nie zdziała, prawdziwą siłą sprawczą w efekcie placebo jest kontekst uzdrowienia. To rytuał leczenia, to relacja między leczącym i leczonym… Neutralne pigułki są jednak znakomitym narzędziem, podobnie jak zastrzyki z soli fizjologicznej. To właśnie one pomagają nam wyizolować to, co zazwyczaj pozostaje w cieniu, odrzeć z otoczki leków i medycznych procedur proces opieki i gruntownie go zbadać. To właśnie stanowi główny obiekt badań w związku z tematem efektu placebo”[2].

Kiedy Kaptchuka zapytano, dlaczego jako naukowiec praktykuje chińską medycynę i akupunkturę, mimo że większość randomizowanych, kontrolowanych badań klinicznych nie potwierdza jej skuteczności, odparł: „Dlatego że jestem cholernie dobrym uzdrowicielem. To właśnie prawda trudna do zaakceptowania. Jeśli potrzebujesz pomocy i przyjdziesz z tym do mnie – pomogę ci. Pomogłem już tysiącom osób, ponieważ tak naprawdę nie chodzi o tabletki i igły. Chodzi przede wszystkim o człowieka”[3].

Słowa Kaptchuka potwierdza opublikowany w „New England Journal of Medicine” artykuł, którego jest współautorem. Przedstawiono w nim badania nad astmatykami, podczas których pacjentów skarżących się na problemy z oddychaniem leczono rozpylanym przez inhalator albuterolem (standardowym preparatem stosowanym w leczeniu astmy), neutralną substancją, także wdychaną za pomoca inhalatora (placebo) i symulowaną akupunkturą (placebo). U części badanych całkowicie zaniechano terapii. 50% pacjentów leczonych albuterolem, neutralną substancją i symulowaną akupunkturą poczuło się lepiej, natomiast w grupie nieotrzymującej żadnego leczenia współczynnik poprawy wyniósł jedynie 21%.

W przeciwieństwie do innych testów w przypadku tej próby subiektywne uczucie ulgi nie pokryło się jednak dokładnie z reakcją fizjologiczną. Poprawa czynności płuc u osób, które otrzymały placebo, i tych, których nie poddano się żadnej terapii, wyniosła średnio 7%, natomiast u tych leczonych albuterolem więcej, gdyż aż 20%[4].

Dlaczego jednak astmatycy czuli się lepiej, mimo że w ich ciele nie zachodziły procesy, które pozwoliłyby wyjaśnić poprawę stanu zdrowia? Prawdopodobnie, niezależnie od tego, czym ich leczono, czuli się lepiej, ponieważ ktoś o nich dbał. Być może czynnikiem leczniczym nie były prawdziwe czy fałszywe lekarstwa, lecz pracujący przy badaniach ludzie? Być może to również intensywna opieka sprawiła, że współczynnik poprawy samopoczucia był bardzo podobny we wszystkich grupach?

Z sytuacją inną niż w przypadku astmy spotkamy się, analizując terapię nowotworów. Kiedy bowiem walczysz o życie, nie pragniesz wyłącznie poczucia ulgi, ale przede wszystkim remisji choroby; chcesz wiedzieć, czy rak zniknął, czy nie i nadal trzeba z nim walczyć. Co jednak, jeśli to właśnie doświadczenie terapeutyczne związane z działaniem umysłu jest łącznikiem między ukojeniem a uzdrowieniem? Co, jeśli tak wiele zależy od leczniczej mocy relacji relaksacyjnej?

Po raz kolejny czułam, że istnieje powiązanie, ale znów potrzebne mi były dowody.

Dowody na to, że to opieka robi wielką różnicę

Na ówczesnym etapie badań podejrzewałam już, że ogromna część efektu placebo opiera się na zapewnieniu odpowiedniej pielęgnacji i opieki. Domyślałam się także, że jej brak – podobnie jak medyczne czarodziejstwo – może wywołać efekt nocebo i pogorszyć stan pacjenta. Nie byłam jednak pewna, jak duże znaczenie można przypisywać opiece i zachowaniu osób, które powinny ją zapewniać, i jak bardzo czynniki te odbijają się na faktycznym stanie zdrowia.

Aby zgłębić ten temat, przestudiowałam opublikowane przez „New England Journal of Medicine” wyniki badań, które doktor Lawrence Egbert przeprowadził w Harvard Medical School[5]. Badani pacjenci – wybrani losowo z grupy osób mających w najbliższym czasie poddać się operacji – zostali podzieleni na dwie grupy. Członkowie pierwszej grupy spotkali się z radosnymi i optymistycznie nastawionymi anestezjologami, którzy zapewnili ich, że zabieg jest bardzo prosty i bezbolesny i wszystko na pewno zakończy się sukcesem. Nieszczęśni przedstawiciele drugiej grupy trafili zdecydowanie gorzej. Anestezjologów, którzy mieli z nimi współpracować, poinstruowano, by zachowywali się niesympatycznie, byli nieprzystępni i okazywali zniecierpliwienie[6]. W rezultacie osoby z pierwszej grupy potrzebowały zaledwie połowy dawki środków przeciwbólowych i wypisywano je do domu średnio o 2,6 dnia wcześniej[7].

Jak więc widzimy, optymizm po stronie lekarza jest również bardzo istotny. Zainspirowany opinią, że „Doktor Smith odnosi sukcesy, ponieważ jest bardzo pozytywny”, inny lekarz, doktor K.B. Thomas, postanowił w 1987 roku zbadać wpływ pozytywnego nastawienia medyków na zdrowie ich pacjentów. Jego test, przeprowadzony na Uniwersytecie w Southampton i opublikowany w „British Medical Journal”, opisywał 200 pacjentów, którzy nie czuli się dobrze, ale podczas badań kontrolnych nie wykazywali oznak konkretnej choroby. Uczestników podzielono losowo na cztery grupy: dla pierwszej grupy Thomas przewidział terapię i pozytywne podejście podczas konsultacji, dla drugiej – wyłącznie pozytywne podejście, dla trzeciej – terapię z negatywnym podejściem, dla czwartej – wyłącznie negatywne podejście. Wśród pacjentów pierwszych dwóch grup poprawę odczuło 64% badanych, wśród pacjentów dwóch ostatnich współczynnik ten wyniósł zaledwie 39%. Badania pokazały ponadto, że dochodzenie pacjentów do zdrowia przyspieszało stwierdzenie, że ich stan „poprawi się w ciągu paru dni”, a w przypadku grupy otrzymującej leki, że „terapia z pewnością przyniesie efekty”. Negatywna fraza opóźniająca zdrowienie brzmiała natomiast: „Nie jestem pewien, czy środki, które zastosowałem, odniosą jakikolwiek skutek”[8]. Konkluzja? „Okazuje się, że osoba lekarza jest potężnym czynnikiem terapeutycznym; to on jest placebo i choć siła jego wpływu może być bardziej lub mniej odczuwalna, nie można zaprzeczyć jej istnieniu”[9].

Jeśli więc wiemy już, że optymizm i pozytywne nastawienie mają wielkie znaczenie w procesie leczenia, przejdźmy do zaufania – kolejnego, równie istotnego czynnika leczniczego.

Sytuacja, w której pacjent nie ufa lekarzowi i stosowanym przez niego metodom, prowokuje wytworzenie się efektu nocebo[10]. Kiedy pracowałam w publicznej przychodni w San Diego, większość moich pacjentów stanowili uchodźcy z Somalii. Jako obywatele kraju, w którym medycynę praktykuje się w zupełnie inny sposób, byli głęboko nieufni wobec amerykańskich medyków i ordynowanych im terapii. Z biegiem czasu zauważyłam, że wielu z nich odczuwa skutki uboczne po przyjmowaniu leków tak łagodnych dla organizmu jak witaminy i minerały prenatalne. Mimo że starałam się zyskać ich zaufanie, sytuacja nie zmieniała się, najprawdopodobniej dlatego, że część z nich nadal myślała, że podając im leki, mam zamiar ich otruć.

Duże znaczenie mają jednak nie tylko myśli pacjenta, ale również to, co myśli sam lekarz. Opublikowane w magazynie „Lancet”[11] wyniki testów mających na celu zbadanie roli endorfin w procesie terapii placebo wykazały, że mimo zastosowania procedury podwójnie ślepej próby[12] nastawienie lekarzy prowadzących wciąż miało wpływ na to, w jaki sposób badani reagowali na zastrzyki z fentanylu, naloksonu i placebo[13]. Jeżeli specjalista nie wierzył w efekty zleconej terapii, miało to rzeczywiście negatywny wpływ na jej przebieg.

Inne badania, przeprowadzone przez National Institute of Mental Health [Narodowy Instytut Zdrowia Psychicznego], objęły 250 cierpiących na depresję pacjentów, których losowo podzielono na cztery grupy i zaordynowano szesnastotygodniową terapię. Pierwszą grupę poddano psychoterapii interpersonalnej, drugą terapii behawioralno-poznawczej, przedstawicielom grupy trzeciej podano antydepresant – imipraminę, a członkom czwartej – placebo. W czasie prowadzenia testów badacze z Georgetown filmowali – w ramach większego projektu – lekarzy pracujących z pacjentami wszystkich czterech grup. Zarejestrowany przez nich materiał miał posłużyć ekspertom poproszonym o wytypowanie pacjentów, którzy ich zdaniem odczują poprawę.

Okazało się, że ekspertom udało się poprawnie przewidzieć wyniki kuracji jedynie na podstawie obserwacji relacji łączących doktora z pacjentem, zupełnie niezależnie od zastosowanego rodzaju terapii. Dodatkowo badacze odkryli, że nie chodzi wyłącznie o stosunki emocjonalne między specjalistą a chorym, lecz także o przekonania lekarza i jego wiarę w skuteczność zastosowanego sposobu leczenia. Jeśli wierzy on, że wszystko będzie dobrze, szansa, że faktycznie tak się stanie, jest o wiele większa[14]. Od czasu opisanego badania inne testy wielokrotnie potwierdzały tę teorię, nie tylko w sferze zdrowia psychicznego, ale również w innych dziedzinach medycyny. W związku z tym nie powinno dziwić, że istotnym czynnikiem terapii jest również osobowość lekarza. Test Harvard Medical School opublikowany w „British Medical Journal” wykazał, że współczynnik pozytywnej reakcji na placebo wzrasta z 44 do 62%, jeśli podający je „zwraca się do pacjenta w sposób ciepły, poświęca mu uwagę i wzbudza jego zaufanie”. W przebadanej grupie, którą pozbawiono jakiejkolwiek opieki medycznej, wskaźnik ten wyniósł natomiast zaledwie 28%[15].

Odpowiednie wsparcie połączone z pozytywnym myśleniem może poskutkować nawet niemożliwym do wyjaśnienia uzdrowieniem. Na początku lat pięćdziesiątych doktor Albert Mason z londyńskiego szpitala Queen Victoria leczył nastolatka pokrytego brodawkami, które sprawiały, że cała jego skóra była twarda, szorstka i popękana. Ponieważ w walce z kurzajkami tradycyjnie stosowano hipnozę, doktor Mason uwierzył, że dzięki niej uda mu się odnieść sukces nawet w zaawansowanym stadium choroby[16]. Przekonany o sile umysłu wziął się do pracy, a podczas pierwszej sesji skupił się wyłącznie na ręce chłopaka. Zadaniem pacjenta było wyobrażanie sobie własnej ręki jako zdrowej i gładkiej. Ku zdziwieniu kolegów po fachu terapia przyniosła efekty, a skóra, która niegdyś składała się wyłącznie z brodawek, wyglądała niemal jak skóra zdrowego człowieka. Doktor Mason nie był jednak zaskoczony, ponieważ głęboko wierzył, że jego metoda przyniesie efekt.

Kiedy nastolatek udał się do swojego chirurga, któremu wcześniej nie powiodło się przeszczepienie mu skóry, lekarz był w szoku, ponieważ wiedział już, że sam postawił złą diagnozę. Chłopak nie miał kurzajek, lecz naprawdę cierpiał na o wiele cięższą w leczeniu genetyczną chorobę rybiej łuski.

Żadne naukowe dowody nie potwierdziły nigdy faktu, że umysł może wyleczyć rybią łuskę, ale zarówno doktor Mason, jak i jego młody pacjent uwierzyli, że hipnoza może go uzdrowić. Uwierzyli i tak właśnie się stało. Sprawa ozdrowienia nabrała rozgłosu, a osoby cierpiące na podobne schorzenia zaczęły pojawiać się w gabinecie Masona. Okazało się jednak, że już nigdy nie udało mu się powtórzyć swojego wyczynu. On sam jako przyczynę wskazywał brak wiary. Wierzył wprawdzie, że hipnoza może odczynić kurzajki, ale mimo jednorazowego sukcesu wątpił w jej skuteczność przy poważniejszej, genetycznie uwarunkowanej chorobie.

Medyczny rytuał

Nawet jeśli cukrowa pastylka bywa potężna, to w rzeczywistości jest jedynie neutralną cukrową pastylką. Niektóre terapie, takie jak operacja dłoni, którą mój mąż przeszedł po nieszczęśliwym wypadku, naprawiają nasze ciało w sposób, który jest dla niego niedostępny. Mimo to większość kuracji opiera się głównie na zdolności do samoleczenia, a czynnikiem, który istotnie robi różnice, okazuje się dobra opieka medyczna.

Niektóre badania – między innymi te przeprowadzone przez K.B. Thomasa – sugerują, że tak naprawdę to właśnie opiekujący się nami lekarz jest placebo i to jego zachowanie powoduje rozpoczęcie procesu samonaprawy[17]. To, czego nauczyliśmy się, obserwując efekt placebo, polega – jak wyjaśnia Ted Kaptchuk – na odarciu znanych nam terapii i środków (antybiotyków, operacji, antydepresantów, leków przeciwbólowych) z mitu pigułek i zabiegów oraz podkreśleniu roli czynnika terapeutycznego jako tego, który przynosi największe efekty. Jeśli więc pominiemy osiągnięcia biochemii, ujrzymy medycynę w jej dawnej, naturalnej postaci. Dostrzeżemy medyczny rytuał, na który składają się znaczenie, jakie przypisujemy leczeniu, i troska osoby, która chce nam pomóc.

Rola lekarza w nowoczesnym świecie zachodniej cywilizacji jest tak duża, że jego wsparcie może okazać się ważniejsze niż wsparcie pastora, terapeuty czy uzdrowiciela. Lekarz jest dziś dla nas tym, czym w innych kulturach są szaman, zielarka czy mistrz.

Kiedy rozmawiałam z lekarką, którą na potrzeby tej książki nazwiemy doktor M., usłyszałam od niej, że najważniejszą rzeczą, jaką oferuje swoim pacjentom, jest miłość. M. opowiedziała mi historię pacjentki cierpiącej na nerwobóle, które nękały niemal całe jej ciało. Kobieta odwiedziła wiele gabinetów lekarskich, próbowała też szukać ratunku w świecie medycyny alternatywnej, jednak żadna terapia nie przynosiła poprawy jej zdrowia. Gdy w końcu trafiła do doktor M., ta przepisała jej tran i witaminę B, które – jak przyznała – były jedynie placebo, ponieważ nie wykazywały żadnego działania, które koiłoby ból powstały na tle nerwowym. M. spędziła jednak z pacjentką wiele godzin, wysłuchując jej problemów i ofe-rując opiekę.

Niedługo później kobieta zakochała się i wróciła do gabinetu swej uzdrowicielki, by ogłosić, że ból minął, a witamina B i tran to cudowne lekarstwo. M. jest jednak przekonana, że „to nie witaminy”, ale „miłość poznanego chłopaka i troska lekarza” sprawiły, że w końcu udało się jej wyzdrowieć.

Mechanizm opieki

Jakim cudem odpowiednia troska i optymizm lekarza mogą pozytywnie odbić się na zdrowiu pacjenta? Mechanizm opieki sprowadza się w gruncie rzeczy do dwóch reakcji: prowadzącej do choroby reakcji stresowej i aktywującej proces samoleczenia reakcji relaksacyjnej. Kiedy pacjent, który pokłada w lekarzu nadzieję i któremu kojarzy się on z pozytywną siłą otrzymuje od niego pewność i opiekę, reakcja stresowa zostaje przerwana, a jej miejsce zajmuje reakcja relaksacyjna, sprawiając, że natychmiast czujemy się lepiej.

Wyobraź sobie, że zdiagnozowano u ciebie raka. W chwili gdy słyszysz słowo rak, twój organizm wręcz szaleje ze stresu, nadnercza uwalniają do organizmu kortyzol, a kontrolę przejmuje współczulny układ nerwowy. Słowo rak jest interpretowane przez mózg jako śmiertelne niebezpieczeństwo, mimo że w momencie diagnozy przebieg choroby nie jest najczęściej możliwy do określenia. Stres osłabia ciało i sprawia, że nie jest ono gotowe do walki z nowotworem. Nie jest, ponieważ szykuje się do ucieczki. Wtedy właśnie spotykasz onkologa – miłego, opiekuńczego i napełniającego cię nadzieją człowieka. Lekarz informuje cię, że opiekował się tysiącami pacjentów chorych na raka i większości z nich udało się pokonać chorobę. Mówi do ciebie spokojnie i zapewnia, że cokolwiek by się działo, nigdy nie będziesz sam/a, że on zawsze będzie przy tobie i zrobi wszystko, co w jego mocy, by ci pomóc. Następnie ustala plan terapii i daje ci numer telefonu, w razie gdybyś miał/a do niego jakieś pytania. Przytula cię lub poklepuje po ramieniu i chociaż wiesz, że czeka cię poważna operacja i miesiące chemioterapii, od razu czujesz się lepiej.

Dlaczego? Dlatego że twój strach został uśmierzony, a twój umysł doznał ukojenia. Reakcja stresowa została przerwana, a ciało odpoczywa. Lekarz przekonał twój mózg, że wszystko będzie w porządku, a przynajmniej że podejmie wszelkie działania, które mogą to sprawić. W takim zrelaksowanym stanie organizm potrafi zrobić to, w czym sprawdza się najlepiej – rozpocząć proces samoleczenia.

Jak niszczący może być brak opieki

Wiedząc, jak ważne fizjologiczne zmiany może wywołać w nas lekarz, który wierzy w powodzenie kuracji, możemy wyobrazić sobie, co stanie się, kiedy moc, którą dysponuje, zostanie skierowana w przeciwnym kierunku. Mimo że większość lekarzy ma dobre intencje, nie tylko nie potrafią pomóc pacjentom, zapewniając im dobrą opiekę, ale ranią ich dodatkowo swoim zapracowaniem i związanym z nim brakiem uwagi.

Jakiś czas temu otrzymałam list, który dobrze obrazuje to zjawisko. Napisała go moja koleżanka, niedługo po opuszczeniu gabinetu lekar-skiego.

Lissa, jeśli lekarz, u którego byłam, obrabowałby mnie, gdy wyszłam z przychodni, nie byłabym w stanie go zidentyfikować, bo nie spojrzał na mnie nawet raz! Od momentu przyjęcia przez pielęgniarkę aż do opuszczenia gabinetu spotykałam ludzi, którzy uciekali przede mną wzrokiem i zdawkowo odpowiadali na moje pytania, bębniąc przy tym palcami w klawiaturę. To komputer wypluł z siebie moją receptę, której nikt ze mną nie skonsultował, więc jeśli tylko maszyna jest potrzebna w leczeniu mojej przewlekłej choroby, to po co przesiaduję godzinami w poczekalni, by na końcu oglądać plecy faceta w fartuchu? Pomijam fakt, że pielęgniarka pomyliła się, wklepując dane, i zamiast kontrolować moje astmatyczne płuca, lekarz chciał badać moje piersi. Spytałam go: „O czym pan mówi?”, i myślałam, że pomyliłam numer gabinetu… Jestem naprawdę wkurzona i moja noga więcej tam nie postanie.

Ludzie, którzy kontaktują się ze mną przez internet, bardzo często opowiadają podobne historie. Mamy dziś wielu przepracowanych, wykończonych i niedocenianych lekarzy, a wizyty u nich są często tak stresujące, że czujemy się po nich jeszcze gorzej. Po dwugodzinnym oczekiwaniu w zatłoczonym korytarzu otrzymujemy wyliczone siedem i pół minuty rozmowy z osobą, która nas spławia, zapomina naszego imienia, praktycznie nie kontaktuje się z nami, a na koniec stawia niepokojącą diagnozę. Taka sytuacja to idealne środowisko dla reakcji stresowej.

Nikomu nie zależy, żeby tak się działo. Wielu specjalistów całkowicie oddaje się swojej pracy, zapominając jednak o powołaniu i prawdziwych podstawach misji lekarskiej. Wydaje im się, że przez poświęcenie zademonstrują swoją opiekę, ale niestety – samo poświęcenie nie wystarczy. Nadszedł czas, żeby opieka znów znalazła się w centrum zainteresowania. Lekarze muszą pamiętać, dlaczego robią to, co robią, aby zmaksymalizować pozytywny, leczniczy wpływ na swoich pacjentów, przede wszystkim wówczas, gdy dzieje się z nimi coś złego.

Jak przekazywać złe wiadomości

W 1974 roku doktor Clifton Meador powiedział swojemu pacjentowi Samowi Londe, cierpiącemu na raka przełyku, że jego stan ocenia jako krytyczny. Sam zmarł zaledwie kilka tygodni po usłyszeniu „wyroku”.

Przeprowadzona sekcja zwłok zaskoczyła lekarzy. Zmiany nowotworowe były tak niewielkie, że nie mogły być przyczyną zgonu. W wypowiedzi dla kanału Discovery Health Channel doktor Meador podsumował to słowami: „Pacjent zmarł z rakiem, ale nie na raka”. Jaka więc była przyczyna? Prawdopodobnie to złe wieści wywołały reakcję stresową o sile, która przekroczyła możliwości organizmu. Sam umarł, ponieważ dowiedział się, że umrze, i w to uwierzył. Negatywne myślenie przełożyło się na realne fizjologiczne zmiany.

Minęły dekady, a doktor Meador wciąż nie mógł zapomnieć o sprawie sprzed lat. „Ja myślałem, że ma raka, on myślał, że ma raka, wszyscy dookoła myśleli, że ma raka… czy to możliwe, że odebrałem mu nadzieję?” – pytał, szukając odpowiedzi[18].

Podejrzewam, że tego typu przypadki nie są rzadkością. Oczywiście, nie chcemy skrzywdzić pacjenta, a intencje większości z nas są dobre i czyste. Jako lekarze pragniemy przecież głównie tego, by ludzie, których leczymy, odzyskiwali zdrowie. W swojej praktyce słyszałam jednak wielu naprawdę dobrych specjalistów przekazujących złe wiadomości w niedopuszczalny sposób. Często sytuacja wygląda mniej więcej tak:

GABINET NR 1

Obawiam się, że pani nowotwór jest nieoperacyjny i nie ogranicza się – jak wcześniej myśleliśmy – do jednego narządu. Okazało się, że zajął on już żołądek, jamę brzuszną, jelita i węzły chłonne. Prawdopodobnie jest już także w płucach, kościach i mózgu.

Jeśli pani chce, możemy zastosować chemioterapię, ale będzie to już leczenie paliatywne i nie spowoduje poprawy stanu zdrowia. Bardzo mi przykro, że muszę przekazywać takie wiadomości i oczywiście zrobimy wszystko, by czuła się pani jak najlepiej. Myślę jednak, że warto skupić się teraz na niezałatwionych sprawach. Jeżeli nie spisała pani testamentu, to dobry moment, by to zrobić, ponieważ na dwudziestu pacjentów z pani schorzeniem jedynie jednemu udaje się przeżyć pięć lat, a większość umiera w ciągu trzech do sześciu miesięcy.

Naprawdę przykro mi, że musiałem panią o tym poinformować i jeśli pani chce wrócimy do rozmowy, kiedy znieczulenie przestanie działać i będzie pani bardziej przytomna.

Złe wieści przekazywane w przedstawiony powyżej sposób pobudzają jedynie reakcję stresową i utrudniają organizmowi przeprowadzenie procesu samoleczenia. Czasem może to zakończyć się śmiercią, nawet jeśli tak naprawdę nie zachodzą okoliczności, które mogłyby prowadzić do zgonu. Okazuje się, że czasem „wystraszenie kogoś na śmierć” nie jest wyłącznie przenośnią.

Właśnie dlatego proponuję, żeby przekazywać złe informacje w zupełnie inny sposób. Przyjrzyjmy się tej samej sytuacji i tej samej pacjentce, cierpiącej na nowotwór z przerzutami, z szansą przeżycia wynoszącą 1:20. Pozwólmy jej się wybudzić ze znieczulenia i odpocząć. Powiedzmy rodzinie, że kiedy już dojdzie do siebie, będziemy mogli wspólnie porozmawiać, i przeprowadźmy tę rozmowę w następujący sposób:

GABINET NR 2

Mam dla państwa dobrą i złą informację. Zacznę od złej, żebyśmy mieli to już za sobą. Niestety, wbrew temu, co myśleliśmy, nowotwór nie ogranicza się do jednego narządu. W tym momencie przerwijmy na chwilę, by dać czas na przyswojenie tej informacji.

Rak znajduje się obecnie w żołądku, jamie brzusznej, jelitach i węzłach chłonnych. Musimy przeprowadzić kolejne testy, by stwierdzić czy przedostał się także do innych organów. Postaramy się zrobić to jak najszybciej, by móc przyjąć odpowiedni plan działania. Chcę jednak podkreślić, że nie jesteście państwo sami i zawsze możecie liczyć na naszą pomoc. Tu zróbmy kolejną pauzę.

Zdaję sobie sprawę, że jest to dla państwa duży wstrząs, ale proszę pozwolić mi przejść do dobrej informacji. Część osób, którym postawiono identyczną diagnozę, żyje dalej i wiemy, co między innymi charakteryzuje te osoby. Nasze ciało ma zdolność regeneracji i samoleczenia, a nauka potwierdza, że osoby dbające o swój organizm, umysł i stan ducha i wierzące w możliwość poprawy częściej wracają do zdrowia. Bardzo ważne jest, byśmy wszyscy zachowali optymizm i żeby – na tyle, na ile jest to możliwe – pani ciało znajdowało się w stanie relaksu, ponieważ tylko wtedy jest ono w stanie skutecznie walczyć z rakiem.

Chcę, żeby wiedziała pani, że wierzę w panią i w to, że jest pani w stanie pokonać chorobę. Proszę być pewna, że będę z panią przez cały czas. Jutro porozmawiamy o możliwościach terapii i dalszym planie działania, ale na razie proponuję, by odpoczęła pani w gronie najbliższych. Zanim pójdę do kolejnego pacjenta, chciałabym jeszcze zapytać, czy mają państwo do mnie jakieś pytania? Zatrzymajmy się i wysłuchajmy pytań.

Z samego rana przyjdę do pani, a gdyby w międzyczasie pojawiły się jakieś niejasności, proszę do mnie zadzwonić; zapiszę pani swój numer. Wiem, że woleliby państwo usłyszeć coś innego, ale bardzo proszę, zachowajmy nadzieję. Wierzę w cuda i pani może być jednym z nich.

Zwróćmy uwagę, jak bardzo różnią się od siebie te dwie sceny. Po rozmowie z pierwszym doktorem pacjent poczuje się prawdopodobnie zły, zdenerwowany i niepewny, po spotkaniu z drugim – wspierany, pełny nadziei i dobrze poinformowany. Tej drugiej pożądanej reakcji potrzebują nasze ciała i umysły.

Myślę, że zadanie lekarza polega na tym, żeby rozważył sposoby, jak może pomóc pacjentowi w pozytywnym nastawieniu i zniwelowaniu niebezpieczeństwa negatywnego myślenia, a tym samym ograniczenia reakcji stresowej, tworząc przestrzeń dla relaksu i samonaprawy. Akt miłości i manifestacja służby mogą być bardziej potężne niż leki i operacje. Odpowiedni sposób przekazywania złych wiadomości może wymagać od nas więcej czasu i poświęcenia, ale efekty mogą być niezwykłe.

Lekarzu, wylecz się sam

Roztaczając opiekę nad pacjentem, lekarz tworzy mu idealne warunki do samoleczenia. Często jednak popełniamy błąd i próbujemy pomagać innym w momencie, gdy sami jesteśmy wyczerpani i potrzebujemy pomocy. Jako lekarze jesteśmy nauczeni poświęcać własne potrzeby i skupiać się na innych potrzebujących. W związku z tym mało śpimy, szybko jemy, nie dbamy o nasze relacje i o własny organizm, zamykamy nasze serca w akcie samoobrony i doprowadzamy się do stanu fizycznej, emocjonalnej i duchowej choroby. Gdy więc lekarz sam choruje, studnia wysycha i nie ma mowy o prawdziwym leczeniu. Kiedy jest wyczerpany, czuje się ofiarą i staje się jadącym na oparach czarnym charakterem, który w końcu wyżywa się na swoich pacjentach.

Jeśli ktoś dałby mi magiczną różdżkę i pozwolił wprowadzić jedną zmianę w systemie opieki zdrowotnej, zlikwidowałabym przeświadczenie, że aby być dobrymi lekarzami, musimy harować, nie dbając o własne zdrowie. Kiedy bowiem nie mamy siły na nic, nie możemy dbać o ludzi, którzy tego potrzebują, i otwierać przed nimi serca. Jeśli lekarze mieliby się stać wzorami do naśladowania prezentującymi pacjentom sposoby opieki i dbania o siebie, cały mechanizm przeszedłby gruntowną przemianę. Jeśli uzdrowiciele uzdrowiliby samych siebie, byliby w stanie naprawiać świat i oferować miłość wynikającą z poczucia misji i spełnienia.

Samoleczenie to ciężka praca i nikt nie powinien wykonywać jej wyłącznie na własną rękę. Jako lekarze zalecamy terapię, która może uratować czyjeś życie, ale jeśli sami nie jesteśmy zdrowi, nie będziemy w stanie pomagać z miłością, przez co ograniczymy zdolność naszych pacjentów do całkowitej odbudowy.

Wie o tym dobrze Norman Cousins, autor książki Anatomy of an Illness [Anatomia choroby]. Kiedy zdiagnozowano u niego zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, uwierzył, że kuracją bardziej skuteczną niż przyjmowanie w szpitalu leków przeciwzapalnych, przeciwbólowych i uspokajających będzie codzienna końska dawka śmiechu i witaminy C. Na szczęście jego lekarz, który darzył swojego pacjenta sympatią i szacunkiem, zgodził się na takie rozwiązanie.

W Anatomy of an Illness Cousins napisał później: „Muszę przyznać, że największym wkładem lekarza w poskromienie mojego schorzenia było to, że pozwolił mi uwierzyć, iż jestem dla niego równorzędnym partnerem”.

Efekt placebo w medycynie alternatywnej i komplementarnej

Siła opieki i pielęgnacji wyjaśnia, dlaczego wielu pacjentów osiąga znakomite efekty, stosując metody medycyny alternatywnej i komplementarnej, między innymi akupunkturę, naturalną medycynę chińską, homeopatię, reiki, ziołolecznictwo, uzdrawianie energią, terapię czaszkowo-krzyżową, chiropraktykę oraz wiele innych. Naukowe dane określają często wymienione sposoby jako „nieskuteczne”, a więc takie, które wykazują stopień efektywności niższy niż terapia placebo. Myślę, że powodem, dla którego tak źle wypadają one w testach, jest to, że fikcyjna akupunktura wykonywana przez opiekuńczą osobę jest tak samo skuteczna jak prawdziwa akupunktura wykonywana przez opiekuńczą osobę. Skuteczność jest identyczna, ponieważ – powtarzając za Kaptchukiem – „nie chodzi o igły”. Oba zabiegi wprowadzają nas w stan relaksu oraz niwelują stres i to powinno być dla alternatywnych medyków powodem do dumy, a nie impulsem do samoobrony.

Zresztą, czy duża część sposobów współczesnej zachodniej medycyny nie opiera się na podobnej zasadzie? W wielu przypadkach, szczególnie gdy mamy do czynienia z leczeniem chorób przewlekłych, opieka i wsparcie są dla organizmu tak samo ważne jak tabletki i zastrzyki.

Podkreślam, że nie piszę tego, by oceniać, czy metody medycyny alternatywnej są „efektywne”, czy nie. Jeśli twoja choroba wyparowała po kuracji homeopatycznej lub jeśli jesteś bioenergoterapeutą, którego pacjenci doświadczyli spontanicznej remisji choroby – w porządku, wierzę ci i nie podważam skuteczności terapii. Co więcej, myślę, że naukowcy prowadzący testy kliniczne będą musieli wyjaśnić jeszcze wiele „niemożliwych do wyjaśnienia” wydarzeń, które przytrafiają się specjalistom uprawiającym różne formy medycyny. Moja ogólna opinia opiera się po prostu na założeniu, że prawdopodobnie nietradycyjne metody leczenia sprawdzają się niekoniecznie dlatego, że same w sobie działają terapeutycznie, ale dlatego, że dostarczają nam potężnej mieszanki pozytywnego myślenia, odpowiedniej opieki i wzbudzanego dzięki nim relaksu. Alternatywne metody mogą więc być bardzo skuteczne, ale nie da się ich zmierzyć za pomocą narzędzi, z których korzystamy.

Idąc tym tropem, możemy dojść do wniosku, że wszelkie zabiegi czynione w celu leczenia i poprawy zdrowia – czy to powszechnie stosowane kuracje i zabiegi, czy mniej konwencjonalne sposoby i środki – opierają swoje działanie głównie na sile umysłu. Wiemy już, że efekty wielu znanych praktyk lekarskich okazują się w czasie badań równe efektom terapii placebo, podczas gdy efekty innych są jeszcze bardziej zadowalające. Sugeruje to, iż niektóre konwencjonalne metody oferują coś, co może dać nam pozytywne myślenie i czuła opieka oraz coś dodatkowego. Tymczasem dobro wypływające z większości alternatywnych metod bierze się głównie, jeśli nie wyłącznie z optymizmu, pielęgnacji i wywoływanych przez nie pozytywnych reakcji organizmu.

Czy to terapia, czy reakcja relaksacyjna?

Z testów wynika, że prawdziwa akupunktura nie jest bardziej efektywna niż akupunktura fikcyjna i tylko niektóre badania pokazują, że faktyczny zabieg przynosi więcej korzyści niż ten stosowany na potrzeby terapii placebo[19]. Część pacjentów, którzy poddali się akupunkturze, a więc nakłuwaniu ciała w miejscach położonych wzdłuż meridianów, odczuła poprawę, jednak identyczne wyniki uzyskano w grupie „zabiegu fikcyjnego”, polegającego na nakłuwaniu losowo wybranych miejsc lub używaniu sztucznych igieł, którymi uciska się przypadkowe punkty na ciele[20]. Wiele osób wierzy, że skuteczność akupunktury zależy od namierzenia punktów aktywności, jednakże wygląda na to, że to człowiek wykonujący zabieg pełni w całym procesie kluczową rolę.

Podobnie ma się sprawa z reiki. Ta japońska metoda leczenia za pomocą energii życiowej polega na usuwaniu blokad energetycznych dzięki odpowiedniemu układaniu dłoni na ciele chorego. Badania przeprowadzone na uniwersytecie stanowym w Sonomie i opublikowane przez „Oncology Nursing Forum” wykazały, że w grupie osób przyjmujących chemioterapię, te, które stosowały jednocześnie techniki reiki, czuły się lepiej. Te same testy udowodniły jednak, że w przypadku fikcyjnego reiki efekty są identyczne[21]. Po raz kolejny muszę powtórzyć, że nie jest to dla mnie zaskakujące. Jako osoba, która sama praktykowała tę metodę, wiem, że może ona być niezwykle relaksująca, szczególnie jeśli wykonuje ją osoba, której naprawdę zależy na pozytywnym efekcie. Myślę jednak, że podobnie jest z fikcyjnym reiki, którego działanie może być właśnie takie samo.

Kolejną dziedziną medycyny alternatywnej, której efekty są porównywalne z efektami terapii placebo, jest homeopatia – kuracja oparta na założeniu, że substancja powodująca chorobę u zdrowych ludzi może leczyć cierpiących na nią chorych, jeśli będziemy im ją podawać w bardzo małych dawkach. W przypadku leków homeopatycznych dane bywają jednak sprzeczne.

Zbiorcza analiza 107 klinicznych testów środków homeopatycznych przeprowadzona przez Uniwerystet w Limburgii[22] (Holandia) i opublikowana przez „British Medical Journal” ukazywała trend świadczący o coraz wyższej skuteczności homeopatii i nakazywała dalsze badania nad tematem. Jednak opublikowana przez magazyn „Lancet” większa i staranniej przeprowadzana analiza obejmująca 110 badań środków homeopatycznych i 110 przyporządkowanych im badań konwencjonalnych środków medycznych skupiła się na prześledzeniu odchyleń od normy[23]. Przeprowadzający ją naukowcy z uniwersytetu w Bernie (Szwajcaria) wykazali, że homeopatia nie jest bardziej skuteczna od placebo[24], a ja znów muszę powtórzyć, że może to lekarz stosujący homeopatię jest ważniejszy od samej terapii.

Krótko po ukazaniu się metaanalizy, na podstawie której „Lancet” ogłosił „koniec homeopatii”[25], dało się słyszeć głosy krytyki. Przeciwnicy tezy o nieskuteczności podkreślali, że badanie to jest idealnym przykładem sytuacji, w której manipuluje się danymi, by zdyskredytować alternatywne metody leczenia[26]. Jeśli bowiem zestawiamy leki o potwierdzonej skuteczności ze środkami, które niełatwo poddają się klinicznej analizie, musimy otworzyć nasz umysł i odpowiednio interpretować rezultaty kuracji, które nie w pełni rozumiemy. Wykorzystując wypaczenia i odchylenia wyłącznie dlatego, że nie jesteśmy w stanie zastosować znanej nam biochemicznej miary, działamy nienaukowo.

Dodatkowo należy pamiętać, że metody wykorzystywane podczas testów są często dalekie od ideału. Znanym problemem jest brak możliwości przeprowadzenia realnej podwójnie ślepej próby. Specjalne igły używane podczas fałszywej akupunktury mogą czasem zmylić osobę, która ją wykonuje, ale często dzieje się inaczej i jedynym „ślepym” pozostaje pacjent biorący udział w badaniu. To psuje wyniki, ponieważ dane potwierdzają, że lekarze i uzdrowiciele zdający sobie sprawę, z którą grupą badanych pracują, nieświadomie i pozawerbalnie przekazują swoją wiedzę pacjentom. To właśnie dlatego większość testów konwencjonalnych leków opiera się na faktycznej podwójnie ślepej próbie, kiedy ani testujący, ani lekarz nie wiedzą, czy pracują z lekarstwem, czy z cukrową pigułką. Jest to również jedna z odpowiedzi na pytanie, dlaczego wyniki tak wielu testów alternatywnych metod leczenia są ostatecznie wypaczone.

Prawdziwy cel terapii

Pozwólcie, że wrócę jednak do głównego tematu, pozostawiając na boku dane statystyczne. Nawet jeśli naukowcy mają trudności z fizjologicznym wyjaśnieniem efektów wielu niekonwencjonalnych kuracji, to czy znając biochemiczne wyjaśnienie ich działania, naprawdę tak bardzo potrzebujemy testów? Wiemy już przecież, że opiekuńczy lekarz, który przyjmuje nas w odpowiednim otoczeniu i skupia się na pomocy, może przerwać reakcję stresową, której doświadczamy bardzo często, zwłaszcza gdy jesteśmy chorzy. Wiemy też, że wywołanie reakcji relaksacyjnej powoduje pozytywne zmiany hormonalne i pomaga ciału osiągnąć stan naturalnej homeostazy – idealne środowisko dla mechanizmów samoleczenia. Czy więc naprawdę potrzebujemy większej wiedzy?

W świecie tradycyjnej medycyny wszystkim metodom o skuteczności niższej niż terapia placebo przyczepiamy łatkę „szarlatanerii”. Zastanówmy się jednak, czy nie straciliśmy z oczu naszego prawdziwego celu? Myślę, że powinniśmy zrewidować standardy oceny i nie opierać ich wyłącznie na wynikach testów. Jeżeli pacjent czuje się lepiej, to czy fakt, że zastosowana w jego przypadku terapia jest mniej lub bardziej efektywna niż placebo naprawdę ma znaczenie? Czy pozbycie się objawów i pokonanie choroby nie powinno być naszym głównym celem? I czy sposób, w jaki to osiągniemy, naprawdę jest aż tak istotny?

Zdaję sobie sprawę, że postawione powyżej pytania mogą brzmieć radykalnie, nie jestem jednak jedyną osobą, która je zadaje.

W jednym z wydań „British Medical Journal” profesor uniwersytetu Yale doktor David Spiegel zbeształ w artykule wstępnym sceptyków sugerujących, że jeśli większość korzyści płynących z alternatywnych metod leczenia opiera się na efekcie placebo, metody te powinno się nazywać szarlatanerią. Spiegel odpowiedział im, formułując swoją wątpliwość. „Czy to możliwe – pytał retorycznie – że społeczność alternatywnych medyków od dawna dążyła do zrozumienia istoty doświadczenia choroby i rytualnego kontaktu między lekarzem a pacjentem? Czy nie są to sprawy, które powinny nurtować każdego lekarza?”[27]

Efekt placebo w psychoterapii

Niekonwencjonalne kuracje nie są jedynym rodzajem terapii, której pozytywne efekty mogą wynikać przede wszystkim z pozytywnego myślenia, opieki i pielęgnacji oraz wywołanej przez nie reakcji relaksacyjnej. Badania pokazują, że podobne zjawisko możemy obserwować w dziedzinie psychoterapii. Oczywiście, dane potwierdzają, że osoby, które poddały się psychoterapii, radzą sobie lepiej niż te, które nie podjęły leczenia[28], ale warto zastanowić się, czy działa na nie sama psychoterapia, czy może reakcja relaksacyjna wywołana przez związane z nią optymizm i troskliwą opiekę. Podczas głośnego eksperymentu przeprowadzonego na Uniwersytecie Vanderbilt i opisanego przez „Archives of General Psychiatry” wysokiej klasy psychoterapeuci leczyli 15 studentów college’u cierpiących na depresję i stany lękowe. Drugą identyczną grupę powierzono opiece profesorów wykładających na uczelni, którzy nie byli z zawodu terapeutami. Wyniki obu terapii – profesjonalnej i amatorskiej – okazały się identyczne[29].

Zajmujący się antropologią medyczną doktor Arthur Kleinman uważa, że przypisywanie skutków działania psychoterapii efektowi placebo nie umniejsza jej roli. Co więcej, uważa to stwierdzenie za komplement. „Być może psychoterapia polega przede wszystkim na maksymalizowaniu reakcji placebo – mówi. – Jeśli faktycznie tak jest, nie powinno się to wiązać z potępieniem, lecz raczej z aplauzem, że mamy do czynienia z procesem terapeutycznym niedostatecznie wykorzystywanym w praktyce lekarskiej”[30].

Efekt placebo a uzdrawianie wiarą

Wnioski podobne do tych związanych z działaniem psychoterapii można wysnuć, rozważając kwestię uzdrawiania wiarą, jednak w tym przypadku nie dysponujemy taką ilością potwierdzających je danych. Mimo to spróbujmy przez chwilę zastanowić się nad tym zjawiskiem. Ludzie wierzący w uzdrowienie zjeżdżają z całego świata i pielgrzymują do świętych miejsc, ponieważ wierzą, że uczestnictwo w pielgrzymce lub spotkanie z uzdrowicielem może ich uleczyć. Jeśli dodamy do tego wiele rytuałów – pełne miłości uściski, dotyk dłoni, medytację, zioła, święconą wodę – stworzymy receptę na silną reakcję relaksacyjną. Naukowcy nazywają to zjawisko „megaefektem placebo”[31].

Przykładem megaefektu placebo jest między innymi cudowna woda z Lourdes, a wizyta w tym francuskim sanktuarium jest idealną okazją do doświadczenia jego działania. Pielgrzymi, którzy docierają do Lourdes, są najczęściej bardzo zmęczeni, co sprawia, że znajdują się w stanie zwiększonej podatności na bodźce. Otoczenie świątyni wiąże się z obecnością świętych symboli, łączy uczestników pielgrzymki i stwarza warunki do wielu leczniczych rytuałów. Warunki, w jakich znajdują się osoby oczekujące ozdrowienia, można określić mianem „zaraźliwych emocji” i „zbiorowej nadziei”. Takie nastawienie – silna wspólna wiara w lecznicze właściwości cudownej wody – wystarcza, by wzbudzić reakcję relaksacyjną niezbędną organizmowi w procesie samonaprawy.

Kościół katolicki zdaje sobie z tego sprawę i dba o to, by wykluczyć ze statystyk uzdrowienia będące wynikiem zbiorowej „histerii”. Celem jest upewnienie się, że każde uznane wyleczenie można uważać za cud i że nie wynika ono jedynie z potęgi umysłu chorego. Dla pewności Kościół zatrudnia lekarza, który stwierdza, czy spontaniczne uzdrowienie można zaklasyfikować jako „znak od Boga”. Od 1858 roku za cud uznano jedynie 68 przypadków wyleczenia.

W 1962 roku Vittorio Micheli został przyjęty do szpitala w Weronie z dużym nowotworowym guzem w lewym biodrze. W ciągu dziesięciu miesięcy biodro zostało całkowicie zniszczone przez raka, a kość biodrowa otoczona jedynie masą tkanek miękkich musiała zostać przytwierdzona do ciała, by mogła w dalszym ciągu utrzymywać trzymającą się na niej nogę.

Szukając ostatniej szansy na uzdrowienie, pan Micheli udał się do Lourdes, gdzie wielokrotnie kąpał się w cudownym źródle. Za każdym razem, gdy opisywał to doświadczenie, wspominał o fali gorąca przechodzącej przez całe jego ciało. W kolejnych miesiącach pacjent odzyskał energię, a powtórny rentgen wykazał, że guz znacząco się zmniejszył. Zaintrygowani tym nietypowym zdarzeniem lekarze postanowili udokumentować każdy etap odzyskiwania przez niego zdrowia. Niedługo później nowotwór zniknął, kość zaczęła się regenerować, a po dwóch miesiącach mężczyzna mógł już chodzić[32].

Anna Santaniello doświadczyła przedostatniego oficjalnie uznanego cudu w Lourdes. Powikłania po ostrym reumatycznym zapaleniu stawów sprawiły, że kobieta zapadła na poważne schorzenie serca. Często nie mogła złapać oddechu, a po pewnym czasie zaczęła skarżyć się na objawy choroby Bouillauda[33] – ciężko było jej mówić i praktycznie nie mogła sama się poruszać. Dodatkowo dokuczały jej poważne ataki astmy, sinica twarzy i ust oraz obrzęk nóg.

Kiedy wolontariusze zanurzyli ją w leczniczym źródle, objawy minęły, a lekarz potwierdził cudowne uzdrowienie.

Najnowszy potwierdzony cud ogłoszono w marcu 2011 roku. Dotyczył on 56-letniego Serge’a François, który dziewięć lat wcześniej odbył pielgrzymkę do świątyni w Lourdes nękany brakiem czucia w lewej nodze po komplikacjach związanych z przebytą przepukliną dysku. Niedługo po wizycie w sanktuarium nastąpiła szybka poprawa, a dziś, ponad dziesięć lat później, cudownie uleczony nadal czuje się dobrze.

W Anatomy of an Illness Norman Cousins słusznie zaznacza, że „wszystkie słynne cudowne uzdrowienia, o których czytamy w literaturze wszystkich wielkich religii, pokazują zdolność odpowiednio zmotywowanego i stymulowanego pacjenta do aktywnego udziału w niezwykłym procesie odwrócenia choroby”.

Powrót do serca medycyny

Jako lekarze zostaliśmy obdarzeni świętą szansą i mocą wywołania reakcji relaksacyjnej u naszych pacjentów. To właśnie dzięki temu możemy przyczynić się do ich wyleczenia, nie uciekając się jedynie do przepisywania leków i wykonywania operacji. Myślę, że gdy nie udaje nam się stworzyć optymalnych warunków do przeprowadzenia procesu samoleczenia, sprawiamy – sobie i im – ogromny zawód. To niezwykle ważne, ponieważ od dobrego wykonywania naszej pracy i tego, czy uda nam się wpłynąć na samonaprawę, może zależeć życie osób, które szukają naszej pomocy.

Często mówię w żartach, że praktykuję miłość, a medycyną zajmuję się na boku, ale kiedy przyjrzymy się bliżej dzisiejszej medycynie, zauważymy, że miłość i bliskość faktycznie pozostały w tyle i zagubiły się gdzieś wśród kolejnych technologicznych nowinek. Kiedyś lekarz odwiedzał ludzi w ich domu, siedział przy łóżku i trzymał za rękę. Dziś proponujemy pacjentom wyliczone co do minuty wizyty w sterylnie białym gabinecie, gdzie testy laboratoryjne zastępują historię choroby, a zdjęcia rentgenowskie zwyczajne lekarskie badanie. Co mamy do zaoferowania ludziom, którzy przychodzą do nas po pomoc? Czy jeśli zapomnimy o wysłuchaniu, miłości, dotyku i opiece, zostanie coś więcej niż wyliczenia komputerów?

Jeśli jesteś chory i w związku z tym przeżywasz ciężkie chwile, musisz znaleźć prawdziwą opiekę, której wtedy potrzebujesz. Nie wystarczy, że znajdziesz najlepszego chirurga specjalizującego się w chorobie, na którą cierpisz. Oczywiście, zdolności wybitnych specjalistów są bardzo ważne, ale jeśli chcesz dać swojemu ciału szansę na dojście do zdrowia, musisz zwrócić się do lekarza, który otoczy je odpowiednią opieką. W trakcie terapii może okazać się, że jedna osoba nie wystarczy i być może potrzebujesz całej grupy, która uwierzy w ciebie, obdarzy cię wsparciem i sprawi, że twoje ciało dojrzeje do cudu. Kompletując taką drużynę, musisz zadbać, by jej członkowie dobrze ze sobą współpracowali.

Zajmująca się akupunkturą Susan Fox nazywa zespół współpracujących ze sobą lekarzy „leczniczym okrągłym stołem”. Leczniczy okrągły stół to tak naprawdę sam proces wspólnej pracy, podczas której wszyscy grają po jednej stronie i stawiają siebie na równi z innymi. Kapitanem jest tu nie lekarz, ale pacjent, a specjaliści, przyjmując zaproszenie do leczniczego grona, nie nabywają prawa wydawania poleceń, podważania opinii innych, okazywania braku szacunku czy – co najważniejsze – sprzeciwiania się życzeniom chorego.

Zdaję sobie sprawę, że na izbie przyjęć czy sali operacyjnej rozkazy są konieczne, ale w przypadku przewlekłych chorób metoda działania powinna wyglądać zupełnie inaczej. Usłyszałam kiedyś, jak jeden z poważnych, aczkolwiek chyba już wypalonych specjalistów, mówił do znakomitej pielęgniarki: „Umówmy się, że to taka gra. Ja gram lekarza, ty pielęgniarkę. Ja wydaję rozkazy, a ty je wykonujesz”.

Takie stawianie sprawy szkodzi nie tylko pacjentowi, lecz także psuje cały system opieki zdrowotnej.

Podobnie ma się sprawa z lekarzami ośmieszającymi pacjentów szukających alternatywnych metod terapii i wykazującymi w ten sposób brak szacunku zarówno dla chorego, jak i dla osoby, do której zwrócił się o pomoc. Takie sytuacje bardzo mnie smucą, ponieważ świadczą dobitnie również o tym, że system, który stworzyliśmy, jest kompletnie dysfunkcyjny. Dyktatorskie, protekcjonalne nastawienie buduje wojskową hierarchię, która moim zdaniem zupełnie nie pasuje do świata medycyny. Jedyna walka, w jaką powinni być zaangażowani lekarze, to walka z chorobą, nie z pacjentem, a złe podejście prowadzi do stresu i uniemożliwia leczenie. Najlepsze efekty można uzyskać, pracując w grupie poświęcającej się potrzebom chorych i porzucając własne ego, chęć współzawodnictwa i niepotrzebne próby sił.

Moja działalność internetowa skupia się na szukaniu osób, które myślą podobnie. Rekrutuję więc rewolucjonistów, zarówno wśród lekarzy, jak i pacjentów, którzy tak jak ja uważają, że opieka musi wrócić do centrum zainteresowania systemu opieki zdrowotnej. Jeśli w tym momencie potakująco kiwasz głową, zastanawiając się, czy jest nas więcej – nie martw się. Jesteśmy coraz bardziej słyszalni i coraz lepiej zorganizowani. Chcemy zmiany i wiemy, że jej podstawą powinien być powrót do serca medycyny. Nie trać więc wiary i przyłącz się do nas, bo potrzebujemy cię bardziej niż kiedykolwiek. Pionier medycyny umysłu i ciała doktor Larry Dossey napisał do mnie w liście: „Dzisiaj naprawdę stanowimy swego rodzaju równoległy medyczny świat istniejący obok świata konwencjonalnego leczenia. Wykorzystujemy jego osiągnięcia i darzymy je szacunkiem, ale nacisk kładziemy na duchowość, znaczenie, przyczynę, świadomość, współczucie, empatię i miłość… I wiesz co? Nasza wizja zwycięży, to tylko kwestia czasu. Musimy jednak pędzić, ile sił w nogach, ponieważ sam czas nie jest naszym sojusznikiem. Potrzeba jest realna i paląca, więc… biegnijmy razem!”.

Gotowi? Do startu! Start.

[1] Harvard’s Program in Placebo Studies and the Therapeutic Encounter [przyp. tłum.].

[2] One Scholar’s Take on the Power of the Placebo, „Science Friday”, NPR, 6 stycznia 2012, http://rn.npr.org/news/Health/144794035.

[3] Michael Specter, The Power of Nothing, „New Yorker”, 12 grudnia 2011.

[4] Michael E. Wechsler et al., Active Albuterol or Placebo, Sham Acupuncture, or No Intervention in Asthma, „New England Journal of Medicine” 365 (14 lipca 2011): 119–126.

[5] Wyższa szkoła medyczna, jeden z wydziałów Uniwersytetu Harvarda [przyp. tłum.].

[6] Na marginesie warto dodać, że byli to ci sami lekarze, noszący jedynie – na potrzeby testów – różne maski.

[7] Lawrence D. Egbert et al., Reduction of Postoperative Pain by Encouragement and Instruction of Patients: A Study of Doctor-Patient Rapport, „New England Journal of Medicine” 270 (16 kwietnia 1964): 825–827.

[8] Ibidem.

[9] K.B. Thomas, General Practice Consultations: Is There Any Point in Being Positive?, „British Medical Journal” 294, nr 6581 (9 maja 1987): 1200–1202.

[10] Fabrizio Benedetti et al., When Words Are Painful: Unraveling the Mechanisms of the Nocebo Effect, „Neuroscience” 147, nr 2 (29 czerwca 2007): 260–271

[11] Jeden z najstarszych i najbardziej opiniotwórczych magazynów medycznych [przyp. tłum.].

[12] Opartej na założeniu, że w czasie trwania testów ani pacjenci, ani lekarze nie mają dostępu do informacji, czy podawana substancja jest lekarstwem, czy neutralnym preparatem – placebo [przyp. tłum.].

[13] Richard H. Gracely et al., Clinicians’ Expectations Influence Placebo Analgesia, „Lancet” 325, nr 8419 (5 stycznia 1985): 43.

[14] Janice L. Krupnick et al., The Role of the Therapeutic Alliance in Psychotherapy and Pharmacotherapy Outcome: Findings in the National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 64, nr 3 (czerwiec 1996): 532–539.

[15] Ted J. Kaptchuk et al., Components of Placebo Effect: Randomised Controlled Trial in Patients with Irritable Bowel Syndrome, „British Medical Journal” 336, nr 7651 (1 maja 2008): 999–1003.

[16] A.H. Sinclair-Gieben, D. Chalmers, Evaluation of Treatment of Warts by Hypnosis, „Lancet” 274, nr 7101 (3 października, 1959): 480–482; Owen S. Surman, Sheldon K. Gottlieb, Thomas P. Hackett, Hypnotic Treatment of a Child with Warts, „American Journal of Clinical Hypnosis” 15, nr 1 (lipiec 1972): 12–14.

[17] Curtis E. Margo, The Placebo Effect, „Survey of Ophthalmology” 44, nr 1 (lipiec–sierpień 1999): 33–34; Nicholas J. Voudouris, Connie L. Peck, Grahame Coleman, Conditioned Response Models of Placebo Phenomena: Further Support, „Pain” 38, nr 1 (lipiec 1989): 109–116; Steve Stewart-Williams, John Podd, The Placebo Effect: Dissolving the Expectancy Versus Conditioning Debate, „Psychology Bulletin” 130, nr 2 (marzec 2004): 324–340.

[18] Desonta Holder, Health: Beware Negative Self-Fulfilling Prophecy, Seattle Times, 2 stycznia 2008, http://seattletimes.nwsource.com/html/health/2004101546 _fearofdying02.html.

[19] Julia Kleinhenz et al., Randomised Clinical Trial Comparing the Effects of Acupuncture and a Newly Designed Placebo Needle in Rotator Cuff Tendinitis, „Pain” 83, nr 2 (1 listopada 1999): 235–241; J. Vas et al., Acupuncture as a Complementary Therapy to the Pharmacological Treatment of Osteoarthritis of the Knee: Randomised Controlled Trial, „British Medical Journal” 329, nr 7476 (20 listopada 2004): 1216–1219; Juan Antonio Guerra de Hoyos et al., Randomised Trial of Long Term Effect of Acupuncture for Shoulder Pain, „Pain” 112, nr 3 (grudzień 2004): 289–298.

[20] Edzard Ernst, Adrian R. White, Acupuncture for Back Pain: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials, „Archives of Internal Medicine” 158, nr 20 (9 listopada 1998): 2235–2241; Matthias Karst et al., Pressure Pain Threshold and Needle Acupuncture in Chronic Tension-Type Headache: A Double-Blind Placebo-Controlled Study, „Pain” 88, nr 2 (listopad 2000): 199–203; Matthias Karst et al., Needle Acupuncture in Tension-Type Headache: A Randomized, Placebo-Controlled Study, „Cephalalgia” 21, nr 6 (lipiec 2001): 637–642; Matthias Karst et al., Acupuncture in the Treatment of Alcohol Withdrawal Symptoms: A Randomized, Placebo-Controlled Inpatient Study, „Addiction Biology” 7, nr 4 (październik 2002): 415–419; Jongbae Park et al., Acupuncture for Subacute Stroke Rehabilitation: A Sham-Controlled, Subject-and Assessor-Blind, Randomized Trial, „Archives of Internal Medicine” 165, nr 17 (26 września 2005): 2026–2031; K. Streitberger et al., Effect of Acupuncture Compared with Placebo-Acupuncture at P6 as Additional Antiemetic Prophylaxis in High-Dose Chemotherapy and Autologous Peripheral Blood Stem Cell Transplantation: A Randomized Controlled Single-Blind Trial, „Clinical Cancer Research” 9, nr 7 (lipiec 2003): 2538–2544; K. Streitberger et al., Acupuncture Compared to Placebo-Acupuncture for Postoperative Nausea and Vomiting Prophylaxis: A Randomised Placebo-Controlled Patient and Observer Blind Trial, „Anaesthesia” 59, nr 2 (luty 2004): 142–149; Matthias Fink et al., Needle Acupuncture in Chronic Poststroke Leg Spasticity, „Archives of Physical Medicine and Rehabilitation” 85, nr 4 (kwiecień 2004): 667–672; M. Linde et al., Role of the Needling Per Se in Acupuncture as Prophylaxis for Menstrually Related Migraine: A Randomized Placebo-Controlled Study, „Cephalalgia” 25, nr 1 (styczeń 2005): 41–47.

[21] Anita Catlin, Rebecca L. Taylor-Ford, Investigation of Standard Care Versus Sham Reiki Placebo Versus Actual Reiki Therapy to Enhance Comfort and Well-Being in a Chemotherapy Infusion Center, „Oncology Nursing Forum” 38, nr 3 (maj 2011): E212–E220

[22] Dziś: Maastricht University [przyp. tłum.].

[23] J. Kleijnen, P. Knipschild, G. ter Riet, Clinical Trials of Homoeopathy, „British Medical Journal” 302, nr 6772 (9 lutego 1991): 316–323.

[24] Aijing Shang et al., Are the Clinical Effects of Homoeopathy Placebo Effects? Comparative Study of Placebo-Controlled Trials of Homoeopathy and Allopathy, „Lancet” 366, nr 9487 (27 sierpnia – 2 września 2005): 726–732.

[25] The End of Homeopathy, editorial, „Lancet” 366, nr 9487 (27 sierpnia – 2 września 2005): 690.

[26] Iris R. Bell, All Evidence Is Equal, but Some Evidence Is More Equal than Others: Can Logic Prevail over Emotion in the Homeopathy Debate?, „Journal of Alternative and Complementary Medicine” 11, nr 5 (październik 2005): 763–769.

[27] David Spiegel, Anne Harrington, What Is the Placebo Worth?, „British Medical Journal” 336, nr 7651 (3 maja 2008): 967–968.

[28] Mary L. Smith, Gene V. Glass, Meta-Analysis of Psychotherapy Outcome Studies, „American Psychologist” 32, nr 9 (wrzesień 1977): 752–760.

[29] Hans H. Strupp, Suzanne W. Hadley, Specific vs. Nonspecific Factors in Psychotherapy: A Controlled Study of Outcome, „Archives of General Psychiatry” 36, nr 10 (wrzesień 1979): 1125–1136.

[30] Arthur Kleinman, Rethinking Psychiatry: From Cultural Category to Personal Experience (New York: Free Press, 1991).

[31] Ted J. Kaptchuk et al., Complementary Medicine: Efficacy Beyond the Placebo Effect, [w:] Complementary Medicine: An Objective Appraisal, ed. Edzard Ernst (Oxford: Butterworth-Heinemann, 1996), 42–70.

[32] Michael Talbot, The Holographic Universe (New York: HarperCollins, 1991), 107.

[33] Reumatyczna choroba serca, nazwana od nazwiska J.B. Bouillauda – francuskiego lekarza, który odkrył związek między reumatyzmem a chorobami układu krążenia [przyp. tłum.].

CZĘŚĆ DRUGA

ULECZ SWÓJ UMYSŁ

Rozdział 4

ZDROWIE – NOWA DEFINICJA

Od większości z nas wymaga się ciągłej, podniesionej do rangi systemu obłudy. Nie można bez szkody dla zdrowia dzień w dzień udawać co innego, niż się czuje, zachwycać się tym, czego się nie lubi, cieszyć się z tego, co przynosi nieszczęście. Nasz system nerwowy to nie pusty dźwięk, nie abstrakcja. Jest to ciało fizyczne złożone z włókien. Nasza dusza zajmuje miejsce w przestrzeni i tkwi w nas jak zęby w ustach. Nie można jej wiecznie bezkarnie gwałcić[1].

Borys Pasternak, Doktor Żywago

Po badaniach nad efektem placebo i nocebo poczułam się pewniej i ze spokojem mogłam stwierdzić, że ciało jest skonstruowane w sposób umożliwiający mu samonaprawę. Wiedziałam też, że pozytywne myślenie, opieka i reakcja relaksacyjna wprowadzają je w stan, w którym proces ten przebiega najbardziej efektywnie. Jednak czy w większości przypadków optymizm i pielęgnacja naprawdę wystarczą, by wrócić do pełni zdrowia? Podejrzewałam, że odpowiedź na to pytanie nie jest aż tak prosta…

Wyobraźmy sobie kobietę, która leczy się u świetnego lekarza i wierzy, że uda jej się wyzdrowieć, ale jednocześnie żyje z mężczyzną, który zdradza ją i źle traktuje.

Pomyślmy o chorym, który pracuje dwanaście godzin dziennie w poniżającej pracy, by tylko móc się utrzymać.

Albo o człowieku, który pije, pali, je tłusto, a mimo to dożywa setki, ponieważ jego życie pełne jest miłości, energii i celów?

Coś podpowiadało mi, że recepta na optymalne zdrowie jest bardziej skomplikowana, niż nam się to wydaje.

Popatrzmy na ludzi prowadzących zdrowy tryb życia. Jedzą warzywa z organicznej uprawy, unikają mięsa, nabiału, glutenu i produktów przetworzonych, codziennie ćwiczą, wysypiają się, nie mają nałogów, konsultują z lekarzami medycyny funkcjonalnej biochemię swojego organizmu. Moglibyśmy oczekiwać, że osoby te będą żyły długo i do końca swoich dni będą cieszyć się dobrym zdrowiem. Czemu więc te „okazy zdrowia” są często bardziej chore niż ludzie, którzy grillują, piją piwo, śpią pięć godzin na dobę i wylegują się z pilotem przed telewizorem?

Jeśli człowieka dbającego o zdrowie dotyka takie samo ryzyko zachorowania jak typowego otyłego kanapowca, nasza definicja „dbania o zdrowie” musi opierać się na fałszywych założeniach. Oczywiście, wymienione powyżej zasady zdrowego zachowania mają ogromny wpływ na nasz organizm i sama staram się je stosować. Piję więc świeżo wyciskane soki, biorę witaminy, dużo chodzę, uprawiam jogę, wysypiam się, spotykam z lekarzami i staram się unikać toksyn, które mogą mi zaszkodzić.

Mimo to muszę przyznać, że czysto fizyczna, biochemiczna strona choroby – ta, którą możemy zdiagnozować za pomocą testów, poddać badaniom radiologicznym, zobaczyć pod mikroskopem w szalce Petriego, i ta, na którą wpływ mają dieta, ćwiczenia, toksyny i medycyna funkcjonalna, stanowi jedynie część równania. Część dużą, ale wciąż – część. Moje doświadczenie jako osoby pracującej z chorymi (oraz doświadczenie prywatne, o którym piszę więcej w rozdziale dziewiątym tej książki) sprawiło, że nabrałam przekonania, iż to, czy pacjenci są zdrowi, czy chorzy, i to, czy leczą się, czy tkwią w chorobie, zależy bardziej od tego, co dzieje się w ich życiu, niż od tego iloma zdrowymi zasadami się w nim kierują.

Praktyczny trening

Moje przypuszczenia dotyczące czynników pozytywnie wpływających na zdrowie i tych sprawiających, że chorujemy, potwierdziły się, kiedy podjęłam pracę w ośrodku medycyny alternatywnej w hrabstwie Marin w Kalifornii. Po porzuceniu konwencjonalnej praktyki lekarskiej trafiłam do wspaniałej grupy lekarzy oddanych swoich pacjentom. Byłam im wdzięczna, ponieważ możliwość spędzenia godziny z każdym chorym była zaprzeczeniem moich dotychczasowych doświadczeń oraz szansą na znalezienie prawdziwej przyczyny ich dolegliwości i prawdziwych powodów, dla których dochodzili do siebie.

Mojej radości towarzyszył jednak pewien niepokój, ponieważ ludzie, którzy do mnie trafiali, byli najbardziej świadomymi swego zdrowia osobami, jakie kiedykolwiek poznałam. Wielu z nich było weganami, prawie wszyscy pili soki, pracowali z osobistymi trenerami, spali osiem godzin na dobę, przyjmowali witaminy i inne wartościowe suplementy diety, wydali już fortunę, szukając alternatywnych metod leczenia, i świadomie poddawali się wszelkim zaleceniom lekarza. Wielu z nich cieszyło się dzięki temu reżimowi wspaniałym zdrowiem – biła od nich energia życiowa, ich skóra była jędrna i błyszcząca, a ciała wspaniałe. Pozostali byli jednak bardzo chorzy! Pamiętam, że wówczas było to dla mnie wielkim szokiem, podważało bowiem wszystko, czego nauczyłam się na studiach. Ci ludzie powinni być okazami zdrowia! – myślałam. Dlaczego więc wielu z nich okazało się okazem choroby?

Lecząc ich i starając się im pomóc, przeprowadzałam mnóstwo testów i badań, także takich, których tradycyjnie postępujący lekarze nigdy nie zlecają. Dzięki temu czasem udawało mi się odkryć źródło cierpienia, a wtedy wdzięczny pacjent tytułował mnie superbohaterką. Czasami wystarczało zmienić jeden hormon, a życie chorego ulegało diametralnej zmianie.

W grupie prowadzącej zdrowy tryb życia bardzo często trafiałam jednak na przypadki osób stale odczuwających objawy, których przyczyn nie mogłam ustalić. Ich biochemia mówiła mi, że powinna rozpierać ich energia, tymczasem oni czuli się naprawdę źle. Przepełniało mnie poczucie porażki, ale w głębi serca wiedziałam, że to nie moja wina. Nie zapomniałam o żadnym kluczowym badaniu, nie skierowałam ich do złego specjalisty, odpowiedź musiała leżeć gdzie indziej, a w mojej układance wciąż brakowało paru elementów. Jakich? To właśnie stanowiło największą zagadkę, która podsycała moją ciekawość i motywowała mnie do dalszych poszukiwań. Zamiast więc skupiać się wyłącznie na kwestiach bezpośrednio związanych ze zdrowiem – takich jak chociażby historia ich choroby – zaczęłam pytać ich o życie osobiste. Z każdym z nich mogłam spędzić całą godzinę, miałam więc czas, by dokładnie wysłuchać ich historii. To, co usłyszałam, całkowicie zmieniło moje spojrzenie na kwestię zdrowia. To właśnie te opowieści sprawiły, że zmodyfikowałam swoje podejście do pacjenta i zamiast ograniczać się do standardowych, wyuczonych w szkole fraz o historii medycznej, przebytych operacjach, chorobach w rodzinie i przyjmowanych lekach, zaczęłam pytać o rzeczy związane bezpośrednio z życiem pacjenta. Odpowiedzi na nie całkowicie mnie zaskoczyły.

Nowy wywiad medyczny

Zaczęłam sięgać głębiej i zadawać pytania, o których większość lekarzy nawet by nie pomyślała. Czy jest coś, co nie pozwala ci być sobą – autentycznym/autentyczną i pełnym/pełną życia sobą? Jeśli tak – co to jest? Co w sobie kochasz? Czego brakuje w twoim życiu? Co w nim cenisz? Czy jesteś w związku? Czy jesteś w nim szczęśliwy/a? Jeśli nie masz nikogo, to czy chciałbyś/chciałabyś się związać?

Czy spełniasz się w pracy? Czy masz w życiu określone cele? Czy twój partner/partnerka zadowala cię seksualnie? A jeśli nie masz partnerki/partnera – czy sam/sama potrafisz się zadowolić? Czy jesteś kreatywny/kreatywna? Jeśli tak – w jaki sposób się to objawia? Jeśli nie – czy czujesz, że coś blokuje twoją kreatywność? Czy odczuwasz satysfakcję finansową, czy może pieniądze są dla ciebie źródłem stresu? Jeśli wróżka mogłaby zmienić jedną rzecz w twoim życiu, co by to było? Czy są zasady, którymi się kierujesz, mimo że chciałbyś/chciałabyś się od nich uwolnić?

Odkryłam, że odpowiedzi na te pytania bardzo często mówią o zdrowiu i chorobie o wiele więcej niż wyniki skomplikowanych testów, zdjęcia rentgenowskie czy karty pacjenta. Zdałam sobie sprawę, że niemożność postawienia diagnozy wynikała z braku odpowiedniej wiedzy, którą posiadłam teraz, stosując nowe podejście.

Okazało się, że dolegliwości moich pacjentów nie wynikały ze złych genów, złych nawyków czy prześladującego ich pecha. Źródłem ich choroby była ich głośna samotność, wielki smutek, złe związki, stres w pracy, kłopoty finansowe czy głęboka depresja. Kiedy prosiłam ich, by napisali, czego brakuje w ich życiu, listy, które otrzymywałam, były naprawdę długie, a gdy zadawałam im to pytanie w cztery oczy, najczęściej odpowiadali mi przez łzy. Wtedy wiedziałam już, że dzieje się z nimi coś, czego nie można wyleczyć warzywami, ćwiczeniami i dużą dawką witamin.

Tak jak wspomniałam, w tym samym czasie odwiedzały mnie osoby, które nieodpowiednio się odżywiały, rzadko ćwiczyły, zapominały o witaminach, a mimo to cieszyły się doskonałym zdrowiem. Kiedy czytałam ich ankiety, dowiadywałam się, że ich życie pełne jest miłości, zabawy i satysfakcjonującej pracy. Najczęściej nie mieli oni kłopotów finansowych, byli kreatywni, a w łóżku odczuwali satysfakcję. Dodatkowo cechował ich spokój ducha oraz inne pozytywne czynniki, które różniły ich od chorych entuzjastów zdrowego życia. Przede wszystkim byli po prostu szczęśliwi i nawet jeśli zaniedbywali swój organizm, nie odbijało się to negatywnie na ich samopoczuciu.

Zaobserwowane przeze mnie rozbieżności sprawiły, że zaczęłam zadawać moim pacjentom dwa najważniejsze pytania. Pierwsze pytanie brzmiało: Co może leżeć u źródła twojej choroby? Drugie, jeszcze bardziej istotne: Czego potrzebuje twoje ciało, by mogło się wyleczyć?

Zakładałam, że ludzie będą szukać powodów swoich dolegliwości w niestabilności hormonalnej lub niezdrowej diecie, że zaczną dzielić się ze mną sugestiami co do terapii i wypowiadać opinię w stylu: „Myślę, że zdecyduję się na terapię czaszkowo-krzyżową” albo „Poczekam aż lek na cholesterol zacznie działać i postaram się zmienić dietę”.

Czasem faktycznie zdarzało się, że osoby, z którymi rozmawiałam, odnosiły się do konwencjonalnej medycyny, mówiąc, że „potrzebują antydepresantów”, „antybiotyk załatwi sprawę” albo że „muszą zrzucić dziesięć kilogramów” lub „wyregulować w końcu te hormony”. O wiele częściej słyszałam jednak, że czują się „wyczerpani”, „nieszczęśliwi w małżeństwie”, „nienawidzą pracy”, „potrzebują więcej czasu dla siebie”, „są strasznie samotni”, „nie mają w życiu celu”, „nie czują obecności Boga”, „nienawidzą się do tego stopnia, że nie mogą przeglądać się w lustrze”, „nie mogą zmierzyć się z prawdą”, „nie mogą wybaczyć sobie czegoś, co zrobili”, „żyją w kłamstwie i czują się oszustami”.

Kiedy natomiast pytałam ich, czego potrzebuje ich ciało, by mogło się wyleczyć, mówili: „muszę rzucić pracę”, „muszę w końcu ujawnić się przed rodzicami”, „muszę się rozwieść”, „muszę skończyć pisać powieść”, „muszę zatrudnić nianię”, „muszę zerwać z samotnością i poznać nowych ludzi”, „muszę codziennie medytować”, „muszę powiedzieć mężowi, że mam romans”, „muszę sobie wybaczyć”, „muszę się pokochać”, „muszę przestać być takim pesymistą”…

Wszystkie te zwierzenia uświadomiły mi, że nawet jeśli wielu z moich pacjentów nie było jeszcze gotowych do działania, ich intuicja podsuwała im rozwiązania. Najodważniejsi z nich zdecydowali się na radykalne zmiany. Niektórzy rzucili pracę, inni odeszli od żon i mężów albo przeprowadzili się do innego miasta, jeszcze inni spełnili w końcu swoje długo tłumione marzenia.

Rezultaty medyczne były oszałamiające. Zdarzało się, że wiele chorób, z którymi nie zdołała sobie poradzić wieloletnia kuracja, znikało błyskawicznie... Byłam w szoku. Wielkim szoku.

Historia samouleczenia

Marla była zwyczajną mieszkanką hrabstwa Marin. Była wegetarianką, chodziła na piesze wycieczki, ćwiczyła jogę, uczestniczyła w triatlonach, przyjmowała suplementy diety, które polecił jej uzdrowiciel, unikała alkoholu, nie paliła i nie brała narkotyków.

Mimo to jej karta pacjenta była gruba na dwa palce, a ona sama cały czas odczuwała objawy wielu chorób.

Któraś z koleżanek powiedziała jej w końcu, że moja terapia nie opiera się na konwencjonalnym leczeniu i że powinna umówić się na wizytę. Marla zdecydowała się, mając nadzieję, że będę w stanie powiedzieć jej, czemu ciągle choruje, mimo że stara się prowadzić zdrowy tryb życia. Ankieta, którą wypełniła, pozwoliła mi stwierdzić, że jest nieszczęśliwa. Tkwiła w nieudanym małżeństwie i od dwóch lat nie uprawiała seksu. Jej mąż znęcał się nad nią fizycznie i psychicznie oraz tłumił jej kreatywność i pasję tworzenia sztuki. Dodatkowo była strasznie zapracowana, a w wolnych chwilach trenowała, przez co nie miała już czasu na malowanie. Poczucie wyczerpania potęgowało to, że musiała zajmować się swoją starą i chorą matką, która mieszkała z nimi we wspólnym domu.

Kiedy przeczytałam to, co napisała, wiedziałam już, że jeśli nie zmieni czegoś w swoim życiu, jej ciało nigdy nie wyzdrowieje. Przy całej masie negatywnych emocji wypełniających jej umysł i hormonów stresu krążących w jej organizmie nie miała szans, aby nabrać sił dzięki warzywom, suplementom, ćwiczeniom czy lekarstwom, które najzwyczajniej w świecie nie były na tyle silne, by poradzić sobie z efektami kolejnych silnych reakcji stresowych.

Podzieliłam się z Marlą swoją opinią, a następnie zadałam jej jedno z moich kluczowych pytań: „Czego potrzebuje twoje ciało, by mogło się wyleczyć?”.

Odpowiedź brzmiała: „Muszę przeprowadzić się do Santa Fe”.

„Dlaczego właśnie do Santa Fe?” – spytałam.

„Mam tam domek letniskowy i zawsze, kiedy tam jestem, wszystkie objawy mijają”.

Zjawisko opisane przez moją nową pacjentkę mogło mieć podłoże biochemiczne. Być może coś, co znajdowało się w jej domu uczulało ją, a alergen, który przeszkadzał jej tutaj, nie występował w okolicach Santa Fe. Może chodziło o pogodę lub inny czynnik środowiskowy, który powodował tak zasadniczą różnicę.

Takie wyjaśnienie wydawało mi się jednak mocno wątpliwe, dlatego zachęciłam Marlę, by zaufała intuicji oraz mądrości swojego organizmu i podjęła odpowiednią decyzję. Rok później zadzwoniła do mnie, by powiedzieć, że mieszka już w Santa Fe. Sprzedała swoją firmę i umieściła mamę w domu emeryta niedaleko swojego nowego domu, by mogła odwiedzać ją w weekendy. Wystąpiła także o rozwód z mężem i zapisała się na zajęcia w szkole artystycznej. Oprócz tego znalazła nową miłość i nowych przyjaciół, z którymi chodziła na wycieczki, jeździła na rowerze i szusowała po stokach.

Najważniejsza była dla mnie jednak informacja, że wszystkie symptomy choroby Marli zniknęły jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki w ciągu trzech miesięcy od momentu, w którym zdecydowała się na zmianę.

Jak tryb życia wpływa na twoje ciało

Marla doszła do siebie nie dlatego, że wyleczyły ją leki, suplementy diety czy zabiegi chirurgiczne. Receptą na zdrowie okazało się pozbycie się stresu, relaks umysłu i ciała, spełnienie marzeń, odnalezienie miłości i – co za tym idzie – dostarczenie ciału życiodajnych hormonów. Zmiana stylu życia przełożyła się więc w jej przypadku na wymierną zmianę fizjologiczną w organizmie.

Marla nie jest oczywiście odosobnionym przypadkiem, podobne zmiany zaobserwowałam u wielu z moich pacjentów. W końcu doszłam więc do wniosku, że skupienie się medycznego establishmentu wyłącznie na biochemii ludzkiego ciała i całkowite zaniedbanie tego, co dzieje się w naszym umyśle, jest dla nas ogromnie krzywdzące.

Moje doświadczenia z hrabstwa Marin określiły kształt moich dalszych badań, które opierały się teraz na szukaniu sposobu na optymalne zdrowie i długowieczność. Z pasją równą tej, która kazała mi zgłębiać tajemnice wpływu umysłu na ciało, wróciłam do lektury medycznej literatury i prasy, by dowiedzieć się, co jeszcze – oprócz tradycyjnych prozdrowotnych zachowań, o których dowiedziałam się na studiach – może wpływać na ciało za pośrednictwem myśli.

Na podstawie zebranych wiadomości rozszerzyłam o nowe czynniki swoją teorią, w myśl której tryb życia bezpośrednio wpływa na fizjologię organizmu. Po stronie stylu życia równanie powiększyło się o takie elementy jak ludzie, którzy otaczają cię w domu i w pracy, wolność kreatywnego działania, sfera ducha, stosunek do pieniędzy czy wreszcie poziom szczęścia i samozadowolenia. Ludzie dokonujący w życiu zdrowych i prowadzących do szczęścia wyborów – takich jak znalezienie troskliwego, kochającego partnera, utrzymywanie dobrych relacji z przyjaciółmi i rodziną czy podjęcie satysfakcjonującej pracy – wiodą życie pełne pozytywów, które pomagają im walczyć ze stresem i jako aktywatory reakcji relaksacyjnej prowadzą ich do zdrowia.

Wszyscy wiemy, że stres jest dla nas bardzo niekorzystny, ale większość z nas mówi jednocześnie: „No dobrze, ale co niby miałbym/miałabym z tym zrobić?”. Moje badania potwierdzają jasny i bezpośredni związek między stresem umysłu a chorobą ciała i podkreślają wielką wagę tego problemu. Wielokrotnie obserwowałam, jak czynniki stresogenne, takie jak samotność, frustracja w pracy, złość spowodowana traumą, kłopoty finansowe czy strach, wywołują konkretne choroby.

Czy inni naukowcy również badali ten zwiazek? Czy istnieją badania dowodzące, że dobry związek oznacza lepsze zdrowie, a zła praca prowadzi do schorzenia? Uznałam, że czas wrócić do testów i magazynów branżowych.

Moją kolejną misją było udowodnienie, że każdy element naszego życia przekłada się na zdrowie umysłu, a zdrowie umysłu bezpośrednio odbija się na zdrowiu ciała. Wysnułam tezę, że aby cieszyć się zdrowiem i zapobiegać chorobom oraz ich nawrotom, potrzebujesz:

• zdrowych związków i relacji, w tym silnej więzi z rodziną, przyjaciółmi, bliskimi i dobrych kontaktów ze współpracownikami;

• zdrowego sposobu spędzania czasu niezależnie od tego, czy pracujesz w biurze czy w domu;

• zdrowej i w pełni wyrażanej kreatywności, która sprawi, że twoja dusza zaśpiewa z radości;

• zdrowego życia duchowego i poczucia łączności ze sferą sacrum;

• zdrowego życia seksualnego, które pozwoli ci wyrazić swoje erotyczne ja i spełnić swoje fantazje;

• zdrowych finansów, czyli środków wystarczających na zaspokojenie twoich podstawowych potrzeb i umożliwiających prowadzenie życia wolnego od stresu powodowanego pieniędzmi;

• zdrowego, czystego środowiska bez toksyn, ryzyka naturalnych katastrof, promieniowania i innych czynników negatywnie wpływających na twój organizm;

• zdrowych myśli i dobrych emocji, optymizmu, szczęścia i braku poczucia strachu, lęku, depresji i innych emocji wpływających negatywnie na zdrowie psychiczne;

• zdrowego stylu życia, który zapewni zdrowie twojemu ciału: dobrego odżywiania, regularnych ćwiczeń, wystarczającej ilości snu i bycia całkowicie niezależnym od nałogów.

Naukowe dowody, do których dotarłam, pokazały, że miałam rację. Każdy z wymienionych czynników: relacje z ludźmi, praca, kreatywność, życie duchowe, seks itd., ma siłę, która pozwala mu wzbudzić w tobie stres lub wprowadzić cię w stan relaksu. Zdrowy związek wywołuje w naszym ciele reakcję relaksacyjną, chory – reakcję stresową. Podobnie ma się sprawa chociażby z życiem duchowym. Sytuacja, w której czujemy się osądzani przez społeczność, boimy się kary ze strony surowego bóstwa i żyjemy z perspektywą wieczności w piekle, sprawia, że jesteśmy zdenerwowani i wywołuje w nas stres.

Skupienie się wyłącznie na ciele nie jest wystarczające, gdyż żeby cieszyć się pełnią zdrowia, trzeba zadbać także o umysł. Dbanie o ciało i zaniedbywanie umysłu to syzyfowa praca, ponieważ nasz organizm jest odbiciem naszych związków, naszego ducha, pracy, życia seksualnego, kreatywności, pieniędzy, środowiska, psychiki i emocji. Niektóre badania wykazują wręcz, że dbanie o stan umysłu jest najpotężniejszą formą dbania o zdrowie ciała. Powtórzmy więc, że nasz organizm jest lustrem i sumą naszych życiowych doświadczeń, nie może więc istnieć w oderwaniu od stylu życia.

Wyobraźmy sobie kobietę zaczynającą odczuwać ból w okolicach miednicy, kiedy tylko jej nieludzki szef pojawia się w biurze. W końcu trafia ona do ginekologa, który diagnozuje u niej endometriozę oraz zaleca operację i konsultację z urologiem. Pacjentka idzie więc do urologa, który diagnozuje u niej śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego, ale by się upewnić, odsyła ją do gastroenterologa. Ten zaś robi jej rektoskopię i konkluduje, że cierpi ona na zespół jelita drażliwego.

Żadnemu z lekarzy nie przyjdzie do głowy, by spytać, czy ból pojawia się w konkretnej sytuacji. Żaden z nich nie sugeruje, że przyczyną może być stres, jaki pacjentka odczuwa w związku z chorą relacją z przełożonym. Być może zamiast leków i operacji potrzebuje ona po prostu nowej pracy, która wyleczy ją z nerwów i pozwoli ciału skutecznie się wyleczyć?

Chory kontra zdrowy

Jeżeli zdrowie umysłu prowadzi do zdrowia ciała, powinniśmy być w stanie nazwać ten kompleksowy stan. Okazuje się jednak, że słownictwo powszechnie używane w świecie opieki zdrowotnej, jest zbyt ubogie. Podstawowa definicja „zdrowia” nie jest wyczerpująca i nie zawiera w sobie informacji o tym, czy jesteśmy otoczeni grupą przyjaciół, szczęśliwi w małżeństwie i spełnieni w pracy.

Na studiach nauczono mnie, że istnieją dwa typy ludzi – zdrowi i chorzy. Chorzy, jak wiemy, cierpią na dolegliwość, którą możemy określić za pomocą badania. Testy wskazują na obecność w ich organizmie określonej choroby, a wtedy przepisujmy im leki i jeśli uda nam się uchronić ich od szpitala lub śmierci, oddychamy z ulgą.

Jeżeli dodatkowo zdołamy przeanalizować ich styl życia i stwierdzić, że to nieodpowiednia dieta lub nałogi źle wpływają na ich ciało, poklepujemy się z zadowoleniem po plecach i gratulujemy sobie dobrze wykonanego zadania.

W przeciwieństwie do ludzi chorych osoby zdrowe charakteryzują się tym, że ich wyniki mieszczą się w określonej normie, a badania nie wykazują żadnych zmian chorobowych. Jeśli komuś „z natury zdrowemu” zdarzy się zachorować, najczęściej można go wyleczyć konkretnymi lekami, zmianą diety, zaleceniem ćwiczeń lub odchudzania albo jakimkolwiek innym znanym nam dziś sposobem.

Naszym zadaniem jako lekarzy jest zapobieganie sytuacjom, w których osoba zdrowa staje się chora, i na szczęście coraz większa świadomość ludzi na temat własnego zdrowia sprawia, że dzięki medycynie prewencyjnej coraz łatwiej osiągamy ten cel. Wpływ na to mają między innymi publiczne programy edukacyjne dotyczące zdrowego trybu życia, dobrego odżywiania, skutków palenia i otyłości, szczepionek, a także akcje promujące regularne ćwiczenia i badania kontrolne pozwalające wykryć choroby nowotworowe we wczesnym stadium.

Jednak mimo błyskawicznego tempa rozwoju medycznych technologii i rosnącej wiedzy na temat czynników wywołujących choroby, społeczeństwa mają statystycznie coraz większe problemy z otyłością, nadciśnieniem, cukrzycą, a przypadki chorób serca, udarów mózgu czy nowotworów są niestety coraz częstsze. Ponadto sprzedaż leków – między innymi tych stosowanych w leczeniu stanów lękowych, depresji czy zaburzeń dwubiegunowych – ciągle rośnie.

Oprócz opisanych powyżej dwóch kategorii ludzi istnieje pomiędzy nimi jeszcze jedna grupa obejmująca tych, którzy teoretycznie nie są chorzy, ale jednocześnie nie można określić ich mianem zdrowych. Ich badania krwi są w normie. Nic nie zagraża ich życiu. Testy pokazują, że wszystko z nimi w porządku, a mimo to nie czują się oni dobrze. Kategoria, o której piszę, rozrasta się w ogromnym tempie.

Ludzie zawieszeni między zdrowiem a chorobą przychodzą do gabinetów lekarskich, ponieważ czują się zmęczeni. Są w depresji lub wciąż się czegoś boją. Nie mogą zasnąć, spada im libido, przybierają na wadze i popadają w nałogi. Dodatkowo skarżą się często na ogólne objawy chorobowe, takie jak bóle mięśni, pleców i szyi, dolegliwości trawienne, migreny, ucisk w klatce piersiowej czy zawroty głowy.

Symptomy te sprawiają, iż czują, że coś jest nie tak. Ponownie idą więc do doktora z najgorszymi przeczuciami, ale po serii badań okazuje się, że są zdrowi. Problem w tym, że oni nie czują się zdrowo.

Kiedy lekarze nie są w stanie znaleźć biochemicznego wytłumaczenia ich dolegliwości, najczęściej leczą ich antydepresantami oraz substancjami „dobrymi na wszystko”, które nie docierają nigdy do źródła problemu, a często nie przynoszą nawet spodziewanej ulgi. Wtedy pacjenci, którzy nadal czują, że „coś tu nie gra”, udają się do kolejnego lekarza, a cały proces zaczyna się od nowa. Prawda jest jednak taka, że to oni mają rację. Faktycznie „coś tu nie gra”. Problem polega na tym, że przyczyn tej sytuacji szukamy najczęściej nie tam, gdzie trzeba.

Większość osób, które teoretycznie powinny cieszyć się dobrym zdrowiem, czuje się źle i cierpi z powodu powtarzającej się reakcji stresowej, która stopniowo niszczy ich organizm. Jeżeli nie uda im się w porę odciąć od źródła stresu, stają się osobami chorymi. System opieki zdrowotnej zdaje się jednak nie zauważać tej przemiany. Całą sprawę załatwia się krótką diagnozą, która brzmi: „Wszystko siedzi w głowie”. Najśmieszniejsze, że jest w tym sporo prawdy, jednak to, co siedzi w głowie, bardzo szybko przekłada się na to, co dzieje się w całym naszym ciele.

Fizjologia emocji

Jak więc dokładnie przebiega proces, w którym myśli lub emocje zmieniają się w fizyczny symptom odczuwany przez nasz organizm?

Przyjrzyjmy się temu na przykładzie uczucia strachu. Doktor mówi, że zostały ci trzy miesiące życia; albo: ktoś wstrzykuje ci substancję i ostrzega, że źle się po niej poczujesz; lub: boisz się, że odejdzie od ciebie żona, szef wyrzuci cię z pracy, nie będziesz w stanie zapłacić rachunków, twoje marzenia się nie spełnią, a wszyscy odwrócą się od ciebie, ponieważ nie można z tobą wytrzymać.

Siła twoich myśli jest potężna. Przodomózgowie świadomie przetwarza informacje i wiesz już, że odczuwasz lęk. Jednak nieświadoma część twojego umysłu nie jest w stanie odróżnić lęku abstrakcyjnego od strachu wynikającego z nagłej, realnie i w tym momencie zagrażającej życiu sytuacji. Twoje ciało migdałowate „myśli”, że zaraz umrzesz, a to wywołuje reakcję stresową i uruchamia reakcję „walcz albo uciekaj”. Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza zostaje aktywowana, a kontrolę przejmuje współczulny układ nerwowy, który odłącza system immunologiczny i przygotowuje cię do natychmiastowej ucieczki.

Kiedy twój organizm odczuwa tak silny stres, mechanizmy samoleczenia nie funkcjonują. Reakcja stresowa może być pożyteczna, ale w naprawdę rzadkich, wyjątkowych przypadkach. Nawet jaskiniowiec żyjący w szczęśliwym plemieniu tylko sporadycznie zmuszony był do nagłej ucieczki przed dzikim zwierzęciem. Na co dzień znajdował się jednak w stanie relaksu, zbierał jagody, siedział przy ognisku, a wieczorem pracował nad pojawieniem się na świecie małych jaskiniowców.

Oczywiście, nasi praprzodkowie nie żyli długo, ponieważ musieli stawiać czoła zagrożeniom, które dziś, dzięki rozwojowi technologii, należą już na szczęście do przeszłości. Współczesny świat obfituje jednak we własne niebezpieczeństwa. Dzisiejsi drapieżnicy to między innymi samotność, nieszczęśliwe związki, stresująca praca, kłopoty finansowe, lęk i depresja. Wszystkie odpowiadają za pojawianie się w przodomózgowiu myśli i emocji, które pobudzają podwzgórze i przyczyniają się do powstania reakcji stresowej. Ty wiesz, że to „tylko” uczucia, ale twoja podświadomość myśli, że to prawdziwy atak.

Emocje, takie jak strach, złość, frustracja czy uraza, stymulują oś podwzgórze-przysadka-nadnercza[2]. Niezależnie więc od tego, czy faktycznie coś ci grozi, twój umysł myśli, że tak jest i w ramach pomocy aktywuje podwzgórze oraz uwalnia do układu nerwowego czynnik uwalniający kortykotropinę. CRF[3] pobudza przysadkę mózgową i sprawia, że zaczyna ona wydzielać prolaktynę, inne hormony wzrostu oraz hormon adrenokortykotropowy (ACTH) pobudzający nadnercza, które z kolei uwalniają kortyzol odpowiedzialny za pomaganie organizmowi w zachowaniu homeostazy, kiedy mózg uzna, że znajdujemy się w stanie zagrożenia.

Stymulacja podwzgórza wiąże się także z uruchomieniem współczulnego układu nerwowego i reakcji „walcz lub uciekaj”. Nadnercza wydzielają adrenalinę i noradrenalinę, co podnosi puls oraz ciśnienie krwi i powoduje kolejne reakcje. Działanie tych hormonów prowadzi także do wielu metabolicznych zmian w całym organizmie.

Aktywność układu pokarmowego obniża się, odczuwamy skurcze dłoni i stóp, rozszerzają się naczynia krwionośne w mózgu i dużych grupach mięśniowych. Serce pompuje więcej krwi do organów, przygotowując je do ucieczki przed zagrożeniem. Źrenice rozszerzają się, by wpuścić więcej światła, a metabolizm przyspiesza, aby wyposażyć cię w dodatkową energię. Spalasz zasoby tłuszczu, a stężenie glukozy w krwiobiegu wzrasta. Oddychasz szybciej, oskrzela się rozszerzają, by umożliwić większy przepływ tlenu, a twoje mięśnie napinają się i są gotowe do sprintu.

Poziom kwasów w żołądku podnosi się, ale poziom enzymów trawiennych spada, co często prowadzi do skurczów przełyku, biegunki lub zaparć. Kortyzol osłabia działanie systemu immunologicznego, by zredukować zapalenie, które pojawiłoby się w przypadku odniesienia ran. W tym momencie nie ma mowy o reprodukcji – któż bowiem myśli o seksie, gdy jego życie wisi na włosku?

Ogólnie mówiąc, reakcja stresowa sprawia, że twoje ciało ignoruje sen, trawienie oraz reprodukcję i w zamian skupia się na bieganiu, oddychaniu, myśleniu i dostarczaniu tlenu oraz energii do organów w celu zapewnienia ci bezpieczeństwa. Z chwilą gdy faktycznie musisz się bronić, te zmiany pomagają ci w walce lub ucieczce. Kiedy jednak zagrożenie istnieje wyłącznie w twojej głowie, twoje ciało często nie zdaje sobie z tego sprawy, a aktywując kolejne reakcje stresowe, wyrządza ci więcej szkody niż pożytku. W rezultacie brakuje ci relaksu niezbędnego w procesie samonaprawy – bardzo potrzebnym po przebytym stresie. Twoje organy niszczeją, a komórki nowotworowe, które produkujemy każdego dnia, lecz które zwalczane są przez układ odpornościowy, mogą się rozmnażać. Efekty ciągłego stresu i zmęczenia muszą w końcu dać o sobie znać i to one sprawiają, że stajemy się chorzy.

Na szczęście, wcale nie musi tak być. Nasze ciało wie, jak się zrelaksować i przeciwważyć stres reakcją relaksacyjną w sposób opisany przez Herberta Bensona (zob. rozdział ósmy). Kiedy myślimy pozytywnie, a nasze świadome przodomózgowie odczuwa emocje, takie jak miłość, więź, intymność, przyjemność czy nadzieja, podwzgórze przestaje wyzwalać reakcje stresowe. Jeżeli jesteś optymistą, masz nadzieję, jesteś kochany i wspierany, pracujesz w sposób kreatywny, wierzysz w siłę wyższą lub w miłość, masz udane życie seksualne i jesteś szczęśliwy – zamiast stresu odczuwasz zbawienne działanie reakcji relaksacyjnej.

Współczulny układ nerwowy przestaje działać. Poziom kortyzolu i adrenaliny spada. Przywspółczulny układ nerwowy przejmuje kontrolę, a system immunologiczny znów funkcjonuje. Ciało może skupić się na naturalnym procesie samoleczenia, który leczy choroby i zapobiega powstawaniu nowych. W rezultacie ludzie chorzy mogą wrócić do zdrowia, a ludzie zdrowi pozostać w dobrej kondycji.

Voilà! Twoje myśli doprowadziły do uzdrowienia. Umysł uleczył ciało i nie jest to tylko metafizyczny slogan spod znaku New Age. To jedynie czysta fizjologia.

Zgromadzone dane dają mi podstawy, by nie mieć wątpliwości co do leczniczej funkcji naszych myśli. Pozytywne nastawienie oraz opieka i pielęgnacja zwalczają stres, prowadzą do reakcji relaksacyjnej i wprowadzają organizm w stan fizjologicznego odpoczynku, pozwalając mu wykorzystać mechanizmy samonaprawy. Jednym z najbardziej potężnych sposobów na optymizm są natomiast relacje z innymi ludźmi. Wszyscy wiemy, że „miłość leczy”, ale nie wszyscy wiedzieliśmy, że oprócz myśli leczy też ciało. Samotność, złość i uraza to trucizny, ale możemy się przed nimi chronić. Potrzeba bliskości, intymności i poczucia przynależności do rodziny, związku czy grupy przyjaciół jest zapisana w naszym DNA, a zaspokajając ją, sprawiamy, że stajemy się zdrowsi. Gdy odnajdujemy „swoje stado” i otaczamy się ludźmi, którzy akceptują nas takimi, jakimi jesteśmy, umożliwiamy organizmowi samoleczenie i sprawiamy, że staje się on gotowy na cud.

[1] Fragment Doktora Żywago Borysa Pasternaka w przekładzie Ewy Rojewskiej-Olejarczuk [przyp. tłum.].

[2] Richard A. Dienstbier, Arousal and Physiological Toughness: Implications for Mental and Physical Health, „Psychological Review” 96, nr 1 (styczeń 1989): 84–100; Marianne Frankenhaeuser, The Psychophysiology of Workload, Stress, and Health: Comparison Between the Sexes, „Annals of Behavioral Medicine” 13, nr 4 (1991): 197–204; Shelley E. Taylor, Health Psychology (New York: McGraw-Hill, 1999), 168–201.

[3] CRF – Corticotropin Releasing Factor [przyp. tłum.].

Rozdział 5

SAMOTNOŚĆ ZATRUWA CIAŁO

Jakże potrzebna jest nam bratnia dusza.

Sylvia Plath

Kiedy zastanawiacie się nad swoim zdrowiem, prawdopodobnie myślicie o diecie, regularnych ćwiczeniach, witaminach, złych nawykach, genach i o tym, czy aby na pewno stosujecie się do zaleceń lekarza. Jednak czy kiedykolwiek zadajecie sobie wtedy pytanie: czy czuję wsparcie ludzi, na których mi zależy?

Prawdopodobnie nie, a na pewno – powinniście.

Jak się okazuje, samotność może szkodzić bardziej niż palenie papierosów, natomiast bycie częścią kochającej wspólnoty może wydłużać życie. Nie wierzycie? Pozwólcie mi w takim razie zabrać się na krótką wycieczkę w czasie.

Jest rok 1961, a my znajdujemy się w Roseto w stanie Pensylwania – w miejscu, w którym grupa włoskich imigrantów postanowiła niegdyś odbudować swój stary kraj na ziemiach Nowego Świata.

Podobnie jak Roseto Valfortore – miasteczko w południowych Włoszech, od którego amerykańskie miasto pożyczyło swoją nazwę – Roseto w Pensylwanii położone jest na zalesionej grani. To tu, w górach Pocono, grupa Włochów, którzy w 1882 roku wypłynęli w stronę nowego kontynentu w poszukiwaniu lepszego życia, założyła swoją osadę.

Miejsce, które wybrali, znajduje się na odludnym terenie, dlatego trafia tu niewielu obcych. Nie bój się jednak i pozwól mi się oprowadzić. W dzień rzucą ci się w oczy przede wszystkim świecące pustką ulice. Dzieci są w szkole, a ich rodzice pracują w pocie czoła w kamieniołomie lub fabryce ubrań, by zarobić pieniądze, które pozwolą na wysłanie swoich pociech do college’u.

Dwupiętrowe kamienne domy ciągnące się wzdłuż głównej ulicy – alei Garibaldiego – skupione są obok siebie na skalistym wzgórzu. Góruje nad nimi kościół pod wezwaniem Naszej Pani z Góry Karmel, którego działalność ruszyła pełną parą wraz z pojawieniem się młodego księdza Pasquale de Nisco. Ojcu Pasquale można zresztą przypisać więcej zasług składających się na sukces Roseto. To on namówił miejscowych do uprawy pól, hodowli świń i uprawy winogron. To on zgromadził wokół kościoła społeczność i zainicjował lokalne festyny. Niedługo później w akcję budzenia miasteczka do życia włączyły się szkoły, sklepy, fabryka i wielu mieszkańców.

Na co dzień Roseto ożywa wieczorem, kiedy dorośli wracają z pracy i przechadzając się po głównej ulicy, plotkują z sąsiadami lub siedzą razem nad kieliszkiem wina. Następnie idą do domów i przebierają się, ponieważ gdy tylko zabiją kościelne dzwony, kobiety zbierają się we wspólnych kuchniach i razem przygotowują prawdziwą włoską ucztę. Mężczyźni zsuwają wówczas stoły w oczekiwaniu na rytuał, który łączy zbierających się tu nad miskami pełnymi parującego makaronu oraz talerzami z włoską kiełbasą i klopsikami smażonymi na smalcu.

Jako imigranci otoczeni angielskimi i walijskimi sąsiadami, którzy gardzą ich towarzystwem, mieszkańcy Roseto w 1961 roku muszą dbać o siebie nawzajem. Wielopokoleniowe domy są tu czymś normalnym, wszyscy chodzą do kościoła, sąsiedzi odwiedzają się w domach, a święta obchodzi się wspólnie z wielką radością. Poczucie etyki pracy jest tu wyjątkowo silne – wszyscy miejscowi pracują w Roseto, a w godzinach niezwykle ciężkiej pracy łączy ich wspólny cel – lepsza przyszłość dla dzieci. Ludzie pomagają sobie nawzajem i nikt nie idzie przez życie sam. Roseto 1961 to żywy dowód na siłę klanu.

Ta mała osada w Pensylwanii prawdopodobnie nie zyskałaby nigdy żadnego rozgłosu, gdyby nie fakt, że zainteresował się nią doktor Stewart Wolf – profesor Akademii Medycznej Uniwersytetu w Oklahomie, który kupił w górach Pocono domek letniskowy.

Pewnego razu doktor Wolf został poproszony o spotkanie przez miejscowych lekarzy, a następnie jeden z nich zaprosił go na piwo. Po kilku kuflach zaczął opowiadać o dziwnym zjawisku, które zaobserwował, lecząc okolicznych mieszkańców. Wszystko wskazywało na to, że ludzie mieszkający w Roseto o wiele rzadziej zapadają na choroby serca niż mieszkańcy sąsiedniego Bangor.

Doktor Wolf zainteresował się opowieścią, między innymi dlatego, że w owym czasie zawały serca były najczęstszą przyczyną zgonów mężczyzn przed 65 rokiem życia. Ciekawość sprawiła, że zaczął dociekać przyczyn tej nietypowej dysproporcji. W ramach swoich badań profesor z Oklahomy przestudiował akty zgonów z Roseto i sąsiednich miasteczek obejmujące okres ostatnich siedmiu lat. Ku jego zaskoczeniu okazało się, że statystyczna liczba zawałów serca wśród mężczyzn z Bangor oscylowała wokół średniej krajowej, natomiast odsetek zawałów w Roseto był o połowę niższy, a w zasadzie – bliski zeru. Nie chodziło zresztą wyłącznie o choroby serca. Mieszkańcy Roseto w określonych grupach wiekowych umierali statystycznie od 30 do 35% rzadziej niż pozostali mieszkańcy USA. To szokujące odkrycie nakazywało kopać głębiej i szukać dalej.

W swojej książce Outliers [Odstający] Malcolm Gladwell cytuje wypowiedź Johna Bruhna, socjologa zatrudnionego do pomocy w sprawie Roseto. „Nie było tam ani jednego przypadku samobójstwa – wspomina Bruhn – żadnego alkoholizmu, żadnych narkotyków i wyjątkowo mało przestępstw. Nikt nie był bogaty, ale nikt nie miał wrzodów! Ci ludzie umierali ze starości. Kropka”[1].

Doktor Wolf i jego zespół postanowił dowiedzieć się, skąd bierze się niezwykła odporność osadników z Roseto na choroby. Dążąc do odpowiedzi na to pytanie, na wszelkie możliwe sposoby przebadał dwie trzecie dorosłych mieszkańców miasteczka. Pierwszym przypuszczeniem Wolfa była dieta – przywieziona jeszcze ze Starego Świata, oparta na zdrowej oliwie z oliwek i wzmacniająca system immunologiczny. W związku z tą hipotezą jedenastu dietetyków towarzyszyło badanym podczas zakupów i gotowania.

Wkrótce okazało się jednak, że profesor spudłował. Ludzi z Roseto nie stać było na oliwę, do smażenia używali więc smalcu, a do tego regularnie jedli pizzę uginającą się od plastrów kiełbasy, pepperoni, salami i jajek. Wyniki testu były szokujące – 41% przyjmowanych przez nich kalorii pochodziło z tłuszczów.

Dodatkowo nasi Amerykanie włoskiego pochodzenia nie prowadzili zdrowego trybu życia – większość z nich była otyła i prawie wszyscy palili papierosy. Cóż więc mogło tłumaczyć ich dobre zdrowie? Kolejnym pomysłem doktora Wolfa były geny. Ponieważ wszyscy badani pochodzili z tej samej wioski we Włoszech, podejrzewał, że mogli odziedziczyć gen, który chronił ich przed chorobami. Aby to sprawdzić, odnalazł innych żyjących w USA imigrantów z Roseto Valfortore, by sprawdzić, czy są tak zdrowi jak ich ziomkowie z Pensylwanii.

Okazało się jednak, że pozostali przybysze nie różnią się pod względem witalności od przeciętnego Amerykanina, wniosek był więc jasny – nie chodziło o uwarunkowania genetyczne.

Następny etap testów skupił się na geografii i instytucjach amerykańskiego Roseto. Zespół Wolfa podejrzewał, że wpływ na odporność może mieć jakość wody albo poziom opieki medycznej w szpitalu, w którym leczyli się badani. Porównanie zaplecza i zasobów Roseto z sąsiednimi miastami Bangor i Nazaret nie wniosło jednak do sprawy niczego interesującego. Woda, którą pili ich mieszkańcy, była identyczna, a wszyscy korzystali z usług tego samego szpitala.

Profesor z Oklahomy zdał sobie w końcu sprawę, że jeśli nie chodzi o dietę, klimat, geny czy opiekę zdrowotną, samo Roseto musi mieć w sobie coś wyjątkowo. To właśnie doprowadziło go do konkluzji, że wspierająca się, zżyta wspólnota stanowiła ważniejszy czynnik prozdrowotny niż niski poziom cholesterolu czy unikanie tytoniu.

Kiedy Wolf zakończył swoje wstępne badania, złoty wiek Roseto zaczął się jednak kończyć. Ciężka, niewolnicza praca w kamieniołomie i fabryce, stanowiąca warunek zarobienia na edukację dzieci, dla młodych mieszkańców miasta nie stanowiła atrakcyjnej perspektywy, a samo miejsce wydawało im się odporne na nowoczesność. Kiedy wrócili z college’u przywieźli więc do Roseto nowe pomysły, nowe marzenia i nowych ludzi. Amerykanie włoskiego pochodzenia zaczęli wiązać się z Amerykanami. Młodzi nie chodzili do kościoła, a wielopokoleniowe domostwa zamienili na ogrodzone płotem jednorodzinne domki z basenem. Te przemiany pociągnęły za sobą zmianę stylu życia, które niegdyś zbudowane na wspólnocie i dzielonych rytuałach teraz opierało się na rozpowszechnionej dookoła filozofii „każdy sobie”. Sąsiedzkie wizyty nie odbywały się już spontanicznie, a spotkania umawiano przez telefon na konkretną godzinę. Czasy, w których dorośli śpiewali razem przy stołach, a dzieci grały w kulki i hacele, minęły, zaś wspólne biesiady zastąpiły wieczory przed telewizorem.

W 1971 roku, kiedy wraz ze wzrostem świadomości wpływu diety i ćwiczeń na zdrowie współczynnik zawałów serca w Ameryce zaczął spadać, w Roseto odnotowano pierwszy zgon na zawał serca w grupie osób poniżej 45 roku życia. W ciągu kolejnej dekady odsetek zawałów w mieście wzrósł dwukrotnie, a trzykrotnie zwiększyła się liczba osób cierpiących na nadciśnienie. Następnie wzrosła też częstotliwość udarów, aż w końcu, pod koniec lat siedemdziesiątych, liczba zgonów na zawał unormowała się na poziomie średniej krajowej.

Jak więc widzimy, ludzie, którzy nas otaczają, mogą wpływać na nasze zdrowie bardziej niż tryb życia czy niezdrowa dieta. Doktor Wolf, który nie przestał interesować się sprawą Roseto, doszedł do wniosku, że niebędąca częścią wspólnoty jednostka o wiele gorzej znosi wyzwania codzienności, co naraża ją na regularne odczuwanie zgubnych skutków reakcji stresowej. Kiedy czujemy przynależność i wsparcie, możemy się zrelaksować, a stan relaksu organizmu przekłada się na pozytywne fizjologiczne efekty, wzmaga odporność na choroby, a czasem może prowadzić do ich spontanicznej remisji.

Wsparcie społeczności jako profilaktyka zdrowotna

Fakt, że zdrowy związek jest dobry dla ciała, może wydawać ci się oczywisty. Wyobrażam sobie, że siedzisz teraz nad książką i myślisz sobie: „Wielka mi nowość!”.

Zastanów się jednak, kiedy ostatnio twój lekarz spytał cię, czy przyczyną twojej fibromialgii nie jest toksyczne zachowanie twojego byłego męża? Kiedy zasugerowano ci, że twoja skłonność do chorób serca może być wynikiem upokarzających tyrad twojej matki? A kiedy ty sam/a zadałeś/łaś sobie ostatnio podobne pytanie?

W dalszej części tego rozdziału postaram się zaprezentować sposób, w jaki społeczne więzi, zdrowe relacje, miłosne związki, udane życie seksualne czy wreszcie wsparcie grupy mogą wpłynąć nie tylko na twoje szczęście, lecz także na twoją fizjologię.

Prawda jest taka, że samotność powoduje stres, a odczuwana miłość koi nas i relaksuje. Efekty stresu i relaksu nie wpływają wyłącznie na mózg, lecz mają też silny wpływ na ciało. Z chwilą gdy orientujesz się, że nikt cię nie wspiera i musisz radzić sobie ze wszystkim sam/a, możesz poczuć się przytłoczony/a, a to z kolei może wzbudzić w tobie zrozumiały lęk. Emocje, których doświadczasz, modyfikują pracę twojego organizmu, zmieniając wszystko – od ciśnienia krwi po funkcjonowanie nerek. Badania pokazują, że negatywne skutki stresu i zmęczenia mogą zostać złagodzone przez przyjaciół, bliskich czy nawet sąsiadów, którzy okażą ci zainteresowanie i zaoferują pomoc. Co więcej – takie wsparcie stanowi czynnik potężniej wpływający na ciało niż to, co jesz, ile pijesz i to, czy palisz lub jak często ćwiczysz[2].

Wpływ społeczności na długość życia

Kiedy myślisz o zachowaniach, które mogą wydłużyć twoje życie, do głowy przychodzą ci prawdopodobnie myśli dotyczące porzucenia mocnego alkoholu, wychodzenia na dłuższe spacery, przyjmowania witamin, wyrzucenia z codziennego menu wysoko przetworzonych produktów i zapinania pasów bezpieczeństwa. Myśląc o zdrowiu, nie myślisz raczej o wstąpieniu do klubu, zaproszeniu przyjaciół na kolację czy znalezieniu świetnego współlokatora. Nadszedł jednak czas, by zmienić swoje przyzwyczajenia i inaczej spojrzeć na profilaktykę zdrowotną. Czas na medycynę pozytywnych relacji.

Roseto nie jest jedynym przykładem pozytywnego wpływu wspierającej społeczności na zdrowie. Podobne do pensylwańskich badania przeprowadzono między innymi w Peru, Izraelu czy na Borneo, a ich wyniki zawsze potwierdzały tezę, że żyjąca w zgodzie i miłości wspólnota może zmienić twoje zdrowie bardziej niż to, co jesz, w jaki sposób ćwiczysz i czy twoje nawyki żywieniowe są zdrowe, czy nie[3].

Jeden z testów skupionych na zbadaniu mieszkańców hrabstwa Alameda w Kalifornii wykazał, że w każdej grupie wiekowej i bez względu na płeć osoby o najsłabszych więziach społecznych były o wiele bardziej narażone na śmierć w ciągu kolejnych dziewięciu lat niż ci badani, którzy utrzymywali regularne kontakty z innymi ludźmi. Wyników nie były w stanie zmienić nawet takie czynniki, jak predyspozycje zdrowotne, status ekonomiczny i społeczny, palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, otyłość, rasa, zadowolenie z życia, aktywność fizyczna czy stosowanie profilaktyki medycznej[4]. Silniejsze więzi społeczne wiążą się nawet z niższym stopniem zachorowań na nowotwory[5].

Nasze kontakty z innymi mogą mieć równie duży wpływ na długość naszego życia jak sport czy regularne ćwiczenia. Badania Uniwersytetu Harvarda przeprowadzone na grupie 3000 starszych osób pokazały, że te z nich, które razem jadły kolacje, grały w karty, wyjeżdżały na wycieczki lub wakacje, chodziły do kina, na mecze i do kościoła oraz angażowały się w inne wspólne inicjatywy, żyły dłużej średnio o dwa i pół roku. Stwierdzono również, że aktywność społeczna była w ich przypadku równie ważna jak aktywność ruchowa, badacze ocenili więc, że czynniki społeczne, mimo że mierzone inną miarą niż ćwiczenia fizyczne, są równie ważnym aspektem dbania o zdrowie[6]. Wiele innych testów potwierdza zresztą ścisły związek dobrych więzi z ludźmi z długością życia[7].

Poziom społecznego wsparcia, jakie otrzymujesz, wpływa także na prawdopodobieństwo wyzdrowienia. Opublikowane w „Journal of Clinical Oncology” przeprowadzone w San Francisco przez Uniwersytet Kalifornijski badania opisywały sieć społeczną około 3000 pielęgniarek, u których zdiagnozowano raka piersi. Okazało się, że kobiety, które przed diagnozą żyły w swego rodzaju izolacji i nie utrzymywały regularnych kontaktów z ludźmi, statystycznie umierały 66% częściej – na jakiekolwiek schorzenie – niż te społecznie zaangażowane, a prawdopodobieństwo, że umrą na raka piersi było w ich przypadku dwukrotnie wyższe. Badane, które musiały same stawiać czoła chorobie, miały czterokrotnie mniejszą szansę na przeżycie niż te wspierane przez przyjaciół. Statystyki sugerują nawet, że przyjaźń może wpływać na zdrowie bardziej niż miłość, te same testy wykazały bowiem, że posiadanie partnera nie miało szczególnie korzystnego wpływu na wyniki, lecz posiadanie wielu przyjaciół – zdecydowanie tak[8].

Kolejne badania potwierdzające opisaną tezę przeprowadzono na Uniwersytecie Sahlgrenska w Szwecji, a ich wyniki ukazały się w „European Heart Journal”. Badana grupa składała się z 741 mężczyzn chorych na serce, a test trwał piętnaście lat. Okazało się, że osoby o wysokim wskaźniku „społecznej integracji” o wiele rzadziej miały kolejne zawały serca[9].

W artykule dotyczącym wpływu samotności na zdrowie opublikowanym w „New Scientist” doktor Charles Raison, profesor psychiatrii Akademii Medycznej Uniwersytetu Emory, stwierdził jednoznacznie, że „ludzie prowadzący bogate życie towarzyskie i nawiązujący zdrowe, ciepłe i otwarte relacje nie chorują i żyją dłużej”[10].

Wspólnota duchowa i jej wpływ na zdrowie

Być może nigdy nie sądziliście, że chodzenie do kościoła może pozytywnie wpływać na wasze zdrowie, ale okazuje się, że tak właśnie jest. Badania prowadzone przez 28 lat na grupie 5286 mieszkańców hrabstwa Alameda przez California Public Health Fundation [Kalifornijską Fundację Zdrowia Publicznego] i opublikowane przez „American Journal of Public Health” wykazały ścisły związek między uczęszczaniem na msze a niższym wskaźnikiem śmiertelności[11]. Inne testy, przeprowadzone przez Buck Institute for Research on Aging [Instytut Badań nad Starzeniem], opierały się na pięcioletniej obserwacji śmiertelności wśród 1931 starszych mieszkańców hrabstwa Marin w Kalifornii. Po raz kolejny okazało się, że regularne uczestnictwo we mszy miało pozytywny wpływ na długość życia[12].

Co ciekawe – inne badania pokazały dodatkowo, że jeśli przeszedłeś/ przeszłaś operację serca i otrzymałeś/aś po niej wsparcie ze strony wspólnoty duchowej, twoje szanse na przeżycie kolejnych sześciu miesięcy wzrastają trzykrotnie[13].

Czemu jednak religia jest dobra dla twojego zdrowia? Być może wydaje ci się, że ludzie, którzy chodzą do kościoła, rzadziej wyskakują „na kielicha”, nie narkotyzują się i nie uznają skoków w bok. Jeśli tak – masz rację. Osoby religijne statystycznie zachowują się „lepiej” niż ich niereligijni koledzy[14]. Warto nadmienić, że wiele grup wyznaniowych, na przykład mormoni czy ortodoksyjni Żydzi, aktywnie promuje pozytywny i ograniczający stres tryb życia, co wpływa na stabilizację i harmonię życia rodzinnego. Same zdrowsze schematy zachowań nie tłumaczą jednak w pełni tego fenomenu.

Bardzo istotnym czynnikiem jest bowiem fakt, że ludzie religijni tworzą zazwyczaj większe sieci kontaktów. Wspólnota duchowa zapobiega izolacji i dzięki temu dobrze wpływa na zdrowie[15]. Pozytywne efekty są ogromne, prawdopodobnie dlatego, że miejsca kultu z zasady socjalizują ludzi, a osoby wyznające wspólną wiarę najczęściej opiekują się sobą nawzajem, podobnie jak kiedyś robili to mieszkańcy Roseto.

Osoby regularnie uczęszczające na msze żyją średnio siedem i pół roku dłużej niż ci, którzy w ogóle lub tylko sporadycznie uczestniczą w zgromadzeniach religijnych. W przypadku Afroamerykanów różnica ta wynosi aż 14 lat[16]. Ludzie będący częścią wspólnoty religijnej mają też często niższe ciśnienie, a dodatkowo rzadziej chorują na choroby układu sercowo-naczyniowego i depresję, rzadziej popełniają samobójstwa, a ich system odpornościowy funkcjonuje lepiej[17]. Mormoni, którym wiara nakazuje życie w zintegrowanej, opartej na wspólnych wierzeniach społeczności, statystycznie chorują na raka 24% rzadziej niż pozostała część populacji[18].

Badacze analizujący wspomniane wyżej badania w Alamedzie doszli do wniosku, że zaangażowanie religijne wiąże się z niższym odsetkiem chorób układu krążenia, układu trawiennego, układu oddechowego i właściwie każdej przebadanej dolegliwości. Na dodatek ochronne działanie cotygodniowego uczestnictwa w wydarzeniu religijnym było tak silne, że zestawiano je z wpływem rzucenia palenia czy regularnych ćwiczeń[19].

Nie ma wątpliwości, że bycie częścią wspólnoty duchowej zapobiega izolacji. Podobnie jak mieszkańcy Roseto, którzy dbali o siebie i o to, by nikt nie czuł się samotny, społeczności religijne także oferują grupowe wsparcie, a testy wykazują, że ma ono bardzo pozytywny wpływ na nasze zdrowie. Istnieją jednak inne powody, dla których osoby uczestniczące w obrządkach są zdrowsze i żyją dłużej. Wiara w istnienie istoty wyższej sprawia, że częściej doświadczamy zbawiennego działania reakcji relaksacyjnych wywołanych obecnością wspierającej nas społeczności. Wierząc, odczuwamy pozytywne emocje, które pomagają nam w walce ze stresem i wprowadzają organizm w stan odpoczynku, potrzebny do prawidłowego funkcjonowania mechanizmów samonaprawy. Osoby wierzące łatwiej potrafią też odnaleźć sens w obliczu straty lub traumy. Badania wykazały, że religijni rodzice, których dziecko zmarło w wyniku nagłej śmierci łóżeczkowej, osiemnaście miesięcy później lepiej radzą sobie z tym szokiem niż rodzice niewierzący[20]. Osoby religijne częściej też wybaczają, co sprawia, że nie odczuwają przez długi czas negatywnych emocji złości i urazy, które aktywują reakcję stresową[21].

Jednak mimo że ci, którzy wierzą w miłosierne bóstwo są statystycznie zdrowsi i bardziej szczęśliwi[22], nie musisz gorączkowo szukać nowego wyznania lub starać się na siłę uwierzyć, by już teraz zacząć czerpać korzyści zdrowotne z uduchowionego życia. Co prawda tradycyjne i zinstytucjonalizowane środowiska religijne oferują korzyści płynące z bycia częścią społeczności, jednak nawet sam/a możesz bardziej skupić się na duszy i dzięki temu cieszyć się lepszym zdrowiem.

Duchowość, którą socjolodzy definiują jako poszukiwanie świętości, jest korzystna sama w sobie. Aby doświadczyć jej działania, należy zwracać uwagę na to, co święte dookoła ciebie: boskość natury, błogosławieństwo potomstwa, pracę jako powołanie, ciało jako narzędzie miłości czy świętość sakramentu małżeństwa. Dostrzegając niezwykłość w codzienności, otwierasz się na to, co transcendentne, a to sprawia, że czujesz się bardziej zrelaksowany/a, szczęśliwszy/a, a w efekcie stajesz się zdrowszy/a. Osoby uduchowione są bardziej optymistyczne i mniej podatne na choroby psychiczne i uzależnienia. Dodatkowo najczęściej lepiej radzą sobie ze stresem i między innymi dzięki temu żyją dłużej[23].

Mówiąc o pozytywnym działaniu religii, trzeba jednak zastrzec, że wiara i duch to nie idealna recepta o stuprocentowej skuteczności. Jak wszystkie inne aspekty życia, także życie duchowe może być dla ciebie źródłem stresu. Ludzie, u których religia wzbudza poczucie ograniczenia, winy i wstydu oraz ci żyjący w strachu przed karą i boskim potępieniem, odczują głównie stres, który może jedynie pogorszyć ich zdrowie i samopoczucie[24]. Nie chodzi tu więc o uduchowienie twojego życia, ale o odpowiednie duchowe życie i o stan, w którym w zgodzie z samym/samą sobą odkryjesz, co jest dla ciebie święte.

Partnerstwo i jego wpływ na zdrowie

Jeżeli nie myślisz o partnerstwie lub małżeństwie jako lekarstwie na długowieczność i wszelkie możliwe choroby, nadszedł czas, by zastanowić się nad tym ponownie. Badania wykazują bowiem, że nie tylko więzi we wspólnocie pozytywnie odbijają się na twoim zdrowiu, ale także życie w parze ma na nie znakomity wpływ. Co więcej – naukowcy stwierdzili, że małżeństwo nie tylko leczy, ale także wydłuża życie[25].

Opublikowane w „Journal of Epidemiology and Community Health” testy przeprowadzone przez pracujących dla Uniwersytetu Kalifornijskiego badaczy z Los Angeles wykazały, że ludzie, którzy nie wchodzą w związek małżeński, 58% razy częściej niż małżonkowie umierają młodo[26]. Osoby żyjące w szczęśliwych związkach mają także niższe ciśnienie krwi[27] i rzadziej cierpią na bezsenność[28].

Jesteś zakochany/a, ale żyjesz w wolnym związku? Nie przejmuj się! Korzyści zdrowotne płynące z życia w parze nie są zarezerwowane wyłącznie dla małżeństw. Badania pracowników Uniwersytetu w Otago, w Nowej Zelandii – których wyniki przedstawiono w „British Journal of Psychiatry” – objęły 1000 osób i wykazały, że osoby żyjące w długotrwałych – zalegalizowanych lub nie – związkach rzadziej cierpiały na depresję i rzadziej nadużywały alkoholu[29].

Inne statystyki, stworzone przez badaczy Uniwersytetu Chicago i Northwestern University i opublikowane w magazynie „Stress”, dotyczyły studentów MBA[30], z których połowa żyła już w związku – partnerskim lub małżeńskim. Uczestnicy testu grali w komputerowe gry ekonomiczne, myśląc, że jest to część ich egzaminów. Przed grą i po grze pobrano od nich próbki śliny, by zbadać poziom hormonów, między innymi hormonu stresu, czyli znanego nam już kortyzolu. Aby wzmocnić atmosferę podenerwowania, powiedziano im, że zaliczenie tego etapu jest konieczne do zaliczenia całego egzaminu oraz że wynik będzie miał wpływ na ich późniejszą karierę.

Poziom hormonów stresu wzrósł u wszystkich badanych, jednak u osób samotnych podniósł się bardziej niż u tych żyjących w związkach. Na tej podstawie badacze stwierdzili, że „o ile małżeństwo może być powodem stresu, jednocześnie najczęściej pomaga w radzeniu sobie z innymi stresogennymi czynnikami”[31].

Niektórym ludziom odpowiada życie singla, ale większość z nas pragnie intymnej bliskości z partnerem. Biologicznie jesteśmy zaprogramowani, by łączyć się w pary, a zależność między szczęśliwym małżeńskim lub partnerskim życiem a dobrym zdrowiem jedynie potwierdza tę tezę. Dlaczego jednak związki uzdrawiają? Najprawdopodobniej dzięki sile umysłu.

Kiedy czujemy się kochani, wspierani i pielęgnowani, chronimy swój umysł przed stresem i przyczyniamy się do powstania reakcji relaksacyjnej pozytywnie wpływającej na fizjologię naszego ciała.

Podobnie jak w przypadku religii należy jednak pamiętać, że samo znalezienie pary nie wystarczy. Wspólne życie może być źródłem relaksu, ale może także stanowić źródło stresu. Jakakolwiek relacja nie sprawi, że będziesz zdrowszy; chodzi o tę właściwą relację. Jeżeli masz tkwić w złym związku, zostań singlem! Tak będzie lepiej dla ciebie i dla twojego zdrowia[32]. Nieszczęśliwe małżeństwo może wpędzić cię w poważne choroby, a potwierdzają to badania przeprowadzone przez Uniwersytet stanowy Ohio i opublikowane w magazynie „Cancer”. Z grupy stu cierpiących na raka piersi pacjentek te nieszczęśliwie zamężne miały o wiele większe problemy zdrowotne niż te żyjące w szczęśliwym związku[33]. Wielkim problemem są też rodziny, w których stosuje się przemoc. Problemy ze zdrowiem wynikają w ich przypadku nie tylko z obrażeń odnoszonych w trakcie kłótni i awantur, lecz także z powodu wystawiania organizmu na działanie różnych chorób. Osoby, które są ofiarami przemocy domowej, chorują o wiele częściej[34].

Jak więc widzimy, samo „bycie razem” nie spowoduje, że automatycznie staniemy się zdrowsi. Kluczem do zdrowia jest utrzymywanie relacji, które wzbudzają w nas reakcje relaksacyjne i unikanie tych powodujących reakcje stresowe.

Co natomiast się dzieje, gdy stracimy partnera? Kiedy ktoś bliski umiera, dla osoby, która pogrąża się w smutku, niezwykle ważne jest wsparcie innych. Badania pokazały, że ci, którzy stracili swoją drugą połowę w wyniku wypadku lub nagłej śmierci, bardzo często chorują. Jeśli jednak zostaną otoczeni odpowiednią opieką bliskich, ich problemy zdrowotne stają się mniej dokuczliwe, a ich życie mniej przygnębiające[35].

Seks i jego wpływ na zdrowie

Kolejnym prozdrowotnym czynnikiem, którego działanie dobrze udokumentowano i którym cieszą się osoby w związkach, jest radość czerpana z seksu. Seks może kojarzyć się z zagrożeniem zdrowia, często słyszymy bowiem o przenoszonych drogą płciową chorobach, gwałtach, wykorzystywaniu seksualnym i ryzyku zajścia w ciążę. Mimo to musimy zdawać sobie sprawę z tego, że seks może być dobry dla zdrowia. Badania naukowe jasno pokazują, że zdrowe relacje seksualne z partnerem mogą w niesamowity sposób wpłynąć na funkcjonowanie naszego organizmu.

Osoby cieszące się dobrym, zdrowym seksem żyją dłużej, a dodatkowo rzadziej cierpią na migreny i choroby serca, rzadziej doznają udarów, rzadziej chorują na raka piersi, a poza tym lepiej śpiąc, wspierają swój system odpornościowy, wyglądają młodziej, są zdrowsze i bardziej płodne, lepiej znoszą przewlekły ból, nie popadają w depresję i ogólnie mogą pochwalić się lepszą jakością życia[36].

Nauka nie kłamie – seks to nie tylko zabawa, lecz także sposób dbania o zdrowie! Fakt – niektóre korzyści z seksu można przypisać fizycznemu wysiłkowi towarzyszącemu udanym igraszkom, ale większość pozytywów odnosi się do sfery umysłu – reakcji relaksacyjnych i zapobiegania reakcjom stresowym.

Powtórzmy jednak po raz kolejny, że tak jak każdy element naszego życia seks może być zarówno relaksujący, jak i stresujący. Jeśli jesteś seksualnie sfrustrowana, nie ufasz swojemu partnerowi lub odwrotnie – zdradzasz go, spada ci libido, a seks sprawia ci ból – łóżko może być dla ciebie miejscem stresującym. Kluczem do seksualnego i zdrowotnego sukcesu jest seks, który przynosi relaks, nie stres. Jeśli twoje życie erotyczne sprawia, że jesteś zdenerwowana, to najważniejsze jest, byś odnalazła i przezwyciężyła przeszkody, które stoją na drodze do udanego pożycia.

Fizjologia samotności

Podsumowując powyższe rozważania, możemy zadać sobie pytanie – jaka wspólna, zbawienna dla zdrowia siła tkwi w życiu wśród ludzi, przynależności do duchowej wspólnoty, życiu w związku, posiadaniu wielu przyjaciół i udanym seksie?

Zdrowe relacje między ludźmi stanowią lekarstwo dla umysłu, a jak już zauważyliśmy, wpływ umysłu na fizjologię naszego ciała jest ogromny. W dzisiejszych czasach wiele osób cierpi z powodu społecznej izolacji i nawet jeśli samotność bywa pozytywnym sposobem na naładowanie akumulatorów, medytację, spędzenie czasu z samym/samą sobą i inne pozytywne dla zdrowia czynności, ciągłe odizolowanie się od ludzi prowadzi do głębokiej samotności, która według naukowców wywołuje procesy podobne do tych uruchamianych przez strach i reakcję „walcz lub uciekaj”.

Każdy co jakiś czas czuje się samotny, jednak dla niektórych odosobnienie stało się normą. Kanadyjski psycholog Vello Sermat prowadzący badania nad samotnością szacuje, że jej zgubne skutki odczuwa od 10% do 30% populacji[37]. Inne statystyki pokazują, że 16% osób odpowiadających na ogłoszenia w prasie określa się jako „praktycznie całkowicie samotne”[38], a 37% samotnych ocenia stan swojego zdrowia jako „słaby” lub „bardzo słaby”[39].

Jak pisze Robert Putnam – autor Bowling Alone [Samotność w kręgielni]: „Jako zasadę można przyjąć, że jeśli nie należymy do żadnej grupy, a następnie wstępujemy do jednej z nich, oddalamy ryzyko śmierci na półtora roku. Jeśli więc palisz, nie należysz do żadnej grupy i chcesz zrobić coś dla zdrowia, statystycznie wszystko jedno, czy dołączysz do klubu, czy zrezygnujesz z tytoniu. To bardzo pocieszające dane, ponieważ łatwiej jest się socjalizować niż odchudzać, ćwiczyć czy rzucać palenie”[40].

Okazuje się, że dane te potwierdza John Cacioppo – psycholog, który przez całe życie zajmował się badaniem wpływu na organizm izolacji społecznej i samotności. Zdaniem Cacioppa samotni ludzie różnią się pod względem fizjologicznym od osób utrzymujących wiele kontaktów z innymi. Różnice te obejmują hormony stresu, występowanie reakcji zapalnych i pracę systemu immunologicznego[41]. W sytuacji stresu ich rozkurczowe ciśnienie krwi jest wyższe, reakcja układu odpornościowego odmienna, a ilość wydzielanego kortyzolu większa[42].

Samotnicy częściej zapadają również na choroby serca, raka piersi i chorobę Alzheimera, są też bardziej narażeni na depresję i myśli samobójcze[43]. Izolacja wpływa nawet na współczynnik śmiertelności po przebytym zabiegu pomostowania aortalno-wieńcowego. Szwedzkie badania obejmujące 1290 pacjentów, którzy przeszli operację serca, wykazały, że ci, którzy na pytanie: „Czy czujesz się samotny?”, odpowiadali twierdząco, umierali częściej[44].

Testy pokazały, że układ krążenia osoby samotnej jest inny niż osoby społecznie aktywnej. Naczyniowy opór obwodowy jest większy, ciśnienie krwi wyższe, naczynia krwionośne bardziej obkurczone, a tętno i praca serca wskazują na przewlekły stan zbliżony do stanu stresu odczuwanego w wyniku zagrożenia. Dodatkowo badacze podejrzewają, że samotność stanowi przyczynę problemów z długością i jakością snu, a zaburzenia snu prowadzą do obniżenia tolerancji na glukozę, wzrostu poziomu kortyzolu i częstszej aktywacji współczulnego układu nerwowego odpowiedzialnego za reakcję „walcz lub uciekaj”. Jeśli przyjrzymy się tym objawom, zobaczymy, że są one podobne do oznak starzenia się ciała, co tłumaczyłoby złe samopoczucie chronicznych samotników[45]. Wysoki poziom kortyzolu w ślinie w przebiegu całego dnia sugeruje częstsze wydzielanie do układu nerwowego hormonu uwalniającego kortykotropinę i aktywację osi HPA, która rozpoczyna reakcję stresową[46]. Wiele badań pokazuje, że – jakby tego było mało – samotność osłabia system immunologiczny, co sprawia, że trudniej jest nam zwalczać infekcje i wolne rodniki, a także opóźnia proces samonaprawy[47].

Cacioppo wysuwa tezę, że zerwanie z samotnością nie polega jednak na spędzaniu większej ilości czasu z innymi ludźmi. Uważa on, że kluczowa jest zmiana naszego nastawienia do nich. Samotne osoby często postrzegają wszystkich jako potencjalnie niebezpiecznych wrogów, a kiedy czują się zagrożone ma to wpływ na chemiczne reakcje zachodzące w ich organizmie. Jeśli więc uda nam się wyleczyć samotność, bardzo prawdopodobne, że uda nam się przy okazji wyleczyć ciało.

Twój mózg jest w stanie rozpoznać uczucie osamotnienia, izolacji, braku przynależności czy bycia niekochanym, ale podświadomość działa już wyłącznie na zasadzie prostego komunikatu, który najczęściej brzmi jak nasze wewnętrzne: „Houston, mamy problem!”. Nasze umysły nie mają problemu z odróżnieniem samotności od sytuacji, w której atakuje nas dzikie zwierzę, jednak reakcją na jakiekolwiek zagrożenie jest zawsze ta sama wiązka hormonów. Każdy sygnał sugerujący, że znajdujesz się w tarapatach, angażuje do pracy podwzgórze, przysadkę mózgową oraz nadnercza i sprawia, że w organizmie pojawiają się hormony stresu – adrenalina, noradrenalina i kortyzol, które w szaleńczym tempie przemierzają twój krwiobieg, bijąc na alarm, że oto zbliża się lew, który wygląda, jakby chciał coś przekąsić.

W normalnej sytuacji, gdy podświadomość „wie już”, że lew zniknął, mechanizm reakcji stresowej zostaje zatrzymany, a organy mogą powrócić do swych podstawowych zajęć. Jeśli jednak cały czas czujesz się samotny/a, twój umysł nie odwołuje alarmu, a to chronicznie psuje twoje zdrowie i może nawet skrócić ci życie.

Samotność naraża nas na ryzyko utraty zdrowia w stopniu podobnym do palenia tytoniu. Pomyślmy więc, czy lekarze nie powinni przepisywać nam społecznego wsparcia i zalecać socjalizacji jako zdrowszego trybu codziennego życia?

O różnorodności relacji

Naukowe dane potwierdzają, że zdrowe relacje wpływają na umysł, a co za tym idzie – także na ciało. Musimy jednak pamiętać, że nie wszystkie relacje są jednakowe, a to, że ludzie decydują się czasem na życie w samotności, często wynika z traumatycznych związków i krzywdy, jakiej przez nie doznali. Nie od dziś wiemy też, że odrzucenie lub przemoc doświadczone w dzieciństwie mogą skrócić życie[48], a osoby utrzymujące relacje oparte na konflikcie i wrogości cierpią fizycznie i emocjonalnie[49]. Przemoc domowa może prowadzić do kalectwa lub śmierci, a jeśli grupa, do której należysz, to uliczny gang, możesz zginąć właściwie w każdej chwili. Jeśli spotykasz się ze znajomymi, by wstrzyknąć sobie w ich towarzystwie heroinę, lepiej spędzić ten czas w samotności.

Powyższe przykłady są przejaskrawione i pokazują sytuacje, w których nasze zdrowie znajduje się w sytuacji bezpośredniego zagrożenia. Musimy jednak zdać sobie sprawę, że nawet o wiele bardziej subtelne i nieuświadomione czynniki wynikające ze szkodliwych związków mogą zrujnować nasze zdrowie. Kiedy czujemy się osądzani przez naszą wspólnotę duchową, umysł uruchamia reakcję stresową. Jeśli niedzielne obiady w gronie rodziny zawsze kończą się awanturą, nie będą one wpływać na nas tak, jak wspólne uczty na mieszkańców Roseto. Gdy umawiasz się z matkami dzieci, z którymi twój syn lub córka chodzą do szkoły, ale na wszystkich spotkaniach czujesz się nieswojo, organizm traktuje to jako zagrożenie i reaguje negatywnie.

Wszyscy wiemy, że niezdrowe relacje po prostu nam nie służą. Nikogo nie szokuje też fakt, że złe związki prowadzą do bólu i smutku. Prawdopodobnie nie zdajemy sobie jednak sprawy z tego, jak bardzo problemy towarzyskie i osobiste wpływają na fizjologię naszego ciała. Kiedy dowiadujesz się, że masz raka, nie myślisz o tym, że toksyczne małżeństwo, w którym tkwisz od lat, mogło się do tego przyczynić, obniżając wydajność systemu odpornościowego kolejnymi reakcjami stresowymi. Kiedy masz zawał, niewinisz swojej siostry, która zawsze musi ci dopiec, albo „przyjaciela”, który wciąż cię upokarza i plotkuje za twoimi plecami.

Statystyki pokazują, że jeśli chcemy cieszyć się optymalnym zdrowiem, powinniśmy utrzymywać kontakty z ludźmi, ale tak naprawdę potrzebujemy przede wszystkim zdrowych i silnych relacji oraz osób, w których towarzystwie możemy być sobą i nie narażać się na sądy i oceny. Socjalizacja na siłę nie jest rozwiązaniem, gdyż jeśli otoczysz się ludźmi, do których nie masz zaufania, twoje ciało nadal będzie odczuwało zgubne skutki stresu. Emocje i zachowania negatywne, takie jak agresja, nienawiść czy wypalenie się miłości, aktywują reakcję stresową, natomiast pozytywne – takie jak miłość, pielęgnacja, współczucie i poczucie przynależności – powodują uwolnienie hormonów relaksu i przyjemności, między innymi oksytocyny, dopaminy i endorfin.

Podsumowując – starajmy się być towarzyscy, unikać samotności i otaczać się przyjaciółmi i rodziną. Pamiętajmy jednak, że relacje, które budujemy, mają wielki wpływ na nasze życie. To właśnie dlatego należy dobierać najbliższych sobie ludzi bardzo rozważnie, by w przyszłości czuć ich wsparcie, a nie ocenianie, krytykowanie, naciskanie czy wręcz zastraszanie.

Ogólna zasada głosi, że człowiek to zwierzę stadne, a w świecie pełnym niebezpieczeństw przynależność do większej grupy od zarania dziejów dawała stadom przewagę ewolucyjną. Głęboko w duszy pragniemy miłości, przynależności i związków. Oczywiście, niektórzy z nas są ekstrawertykami, a inni duszą wszystko w sobie. Dla tych, którym ktoś złamał serce, izolacja jest mechanizmem obronnym wynikającym z przebytej traumy. Część z nas odczuwa z kolei większą od innych potrzebę kontaktu z ludźmi, gdyż daje im relaks, czyli dokładnie to, co introwertykom spokojna medytacja w samotności. Ostatecznie więc twoja lecznicza mądrość musi opierać się na samoświadomości i intuicji, które pomogą ci odnaleźć stan dobry dla twojego umysłu i ciała.

Kiedy nie czujemy się bezpieczni, a nasze delikatne serce cierpi, najczęściej nie chcemy nawiązywać relacji i otwierać się przed innymi. Musimy jednak zdać sobie sprawę, że w końcu trzeba będzie się przełamać, bo wstyd, sekrety i izolacja to wrogowie procesu leczenia.

Potęga wrażliwości

Brené Brown – profesor Uniwersytetu w Houston i autorka książek Daring Greatly i The Gifs of Imperfection[50] – w swojej pracy naukowej zajmuje się wstydem, strachem i siłą wrażliwości, która pozwala przekształcić uczucie wstydu w intymną więź z drugim człowiekiem. W swoim niezwykle popularnym odczycie na konferencji TEDx zatytułowanym „Potęga wrażliwości”, a także w swoich książkach, Brown opisuje wstyd i sposób, w jaki prowadzi on do izolacji. Dzięki niej zdajemy sobie sprawę, że odwaga w byciu wrażliwym, współczucie i zrozumienie dla niedoskonałości innych oraz jasno określone granice zachowań stanowią podstawę budowania zdrowych relacji.

W The Gifts of Imperfection Brown pisze: „Jeżeli chcemy istnieć, kochać z całego serca i prawdziwie angażować się w życie świata, musimy porozmawiać o rzeczach, które nam w tym przeszkadzają, przede wszystkim o wstydzie, strachu i słabościach”. Według jej definicji wstyd jest zresztą rodzajem strachu przed byciem niekochanym, w związku z tym odczuwa go każdy, kto żyje. „Wstydzić się – twierdzi Brown – to być człowiekiem”. To, w jaki sposób i z jakich powodów czujemy wstyd, jest sprawą absolutnie jednostkową, jednak najczęstsze powody to wygląd, praca, pieniądze, związki, uzależnienia, rodzicielstwo, seks, starzenie się czy rodzina. Na szczęście, jeśli wszyscy jesteśmy w stanie się wstydzić, to wszyscy mamy też możliwość elastycznie się do wstydu dostosować. Taka reakcja polega na rozpoznaniu wstydu, gdy tylko się pojawia, stawieniu mu czoła i odniesieniu się do własnego poczucia wartości i wiarygodności. Postępując w ten sposób, budzimy w sobie odwagę i współczucie dla innych ludzi, którzy także się wstydzą, i wykorzystujemy to wspólne odczucie jako pomost do porozumienia.

Według Brown różnica między poczuciem winy a poczuciem wstydu sprowadza się do tego, że wina implikuje stwierdzenie: „Zrobiłem/am coś złego”, a wstyd: „Jestem zły/a”. To właśnie dlatego wina jest często początkiem zmiany, natomiast wstyd staje się wyłącznie trucizną, która zatruwa nasze związki. Zdaniem autorki The Gifs of Imperfection odtrutką jest zebranie się na odwagę bycia słabszymi, bardziej wrażliwymi, a przez to bardziej autentycznymi i ludzkimi. Taka postawa uczy nas współczucia samym sobie i pozwala wyzwolić się z procesu ciągłego dążenia do perfekcji, a dodatkowo prowadzi do „efektu całego serca”, a więc życia i kochania całymi sobą.

Badając wstyd, strach i wrażliwość, Brown odkryła, że ludzie żyjący całym sercem czują się dowartościowani i zrelaksowani, umieją się bawić, wierzą i ufają. Potrafią także zdać się na własną intuicję, mieć nadzieję, czuć prawdziwą przynależność i wdzięczność, a także kochać i cieszyć się życiem. Dodatkowo funkcjonują w sposób kreatywny, unikając zgubnego perfekcjonizmu, poczucia pustki i wyczerpania, męczącej samowystarczalności, konieczności ciągłego bycia cool, dopasowywania się i bycia ocenianym.

Każdy dzień jest okazją do zacieśnienia więzów z ludźmi, których szanujesz. Używaj więc serca, staraj się elastycznie odpierać wstyd, nie oceniaj innych, naucz się przebaczać, bądź sobą, obnaż swoją duszę i pozwól umysłowi pracować, a kiedy już to zrobisz – przygotuj się na cuda naturalnej mocy samoleczenia[51].

Lek na samotność

Jeśli żyjesz w samotności i nie masz już siły na socjalizację lub odosobnienie jest twoim świadomym wyborem, nadal możesz zneutralizować część negatywnego wpływu izolacji na twoje zdrowie. W rozdziale ósmym pokażę kilka technik, które pomogą ci wywołać reakcję relaksacyjną i zapanować nad stresem.

Jeżeli jesteś samotny/a i zależy ci na poprawie zdrowia lub tkwisz w toksycznym związku i potrzebujesz antidotum – przeczytaj uważnie rozdział dziesiąty. Lektura pomoże ci zdiagnozować twoją sytuację i skonstruować plan działania, dzięki któremu uwolnisz się od samotności i zbudujesz korzystne dla zdrowia relacje.

Na razie ważne jest jednak, by pamiętać, że najlepszym lekiem na samotność jest sięgnięcie do głębi swojej natury i sprawienie, by świat widział nas dokładnie takimi, jakimi jesteśmy – prawdziwymi. Wielu z nas wkłada mnóstwo energii, by stać się kimś innym, tylko po to, by dopasować się do ludzi lub sytuacji. Zachowując się w ten sposób i próbując zyskać akceptację, tracimy część siebie, ale także część naszego zdrowia.

Ludzie pragnący absolutnej społecznej aprobaty balansują w pogoni za ciągle zmieniającym się centrum akceptacji. Chcąc być na bieżąco z trendami, porównując się z innymi i poświęcając to, co kochają, żyją według sztucznie wyznaczonych kryteriów bycia „odpowiednimi”. Dążenie do bycia cool powoduje coraz większą izolację, gdyż – cytując poruszającą mowę Brown, wygłoszoną podczas World Domination Summit[52] – „pierwszą i najważniejszą przeszkodą na drodze do poczucia przynależności jest dopasowywanie się do ludzi i sytuacji”. To właśnie gwarantowany sposób na samotność i choroby, które się z nią wiążą.

Ogólna społeczna akceptacja jest kusząca, ponieważ sprawia, że nie czujemy się odrzuceni. Wszyscy pragniemy przecież miłości, tolerancji i zrozumienia. Zastanówmy się jednak, czy cena, jaką musimy za to zapłacić, nie jest czasem zbyt wysoka? Czy naprawdę warto niszczyć swoje „ja” i zastępować je zamiennikiem z plasteliny, którą modelujemy zgodnie z obecnymi – zupełnie różnymi od tych „wczorajszych” – wymaganiami i oczekiwaniami?

Nie.

Ściągnięcie maski i pokazanie światu swojego wewnętrznego światła nie jest cool, ale tylko takie zachowanie daje szansę na głębokie więzi. To prawda, że bycie odmiennym i nieprzystosowanym wymaga wielkiej odwagi, ale okazuje się, że najwięksi bohaterowie to ci, którzy są sobą nawet wtedy, kiedy kłóci się to w każdym punkcie z trendami wyznaczanymi przez czasy i popkulturę. Pokazując swoją chęć i zdolność bycia tym, kim jesteś, stajesz się magnesem przyciągającym ludzi, którzy tęsknią za taką postawą. Być sobą i tym przyciągać do siebie innych, to, moi drodzy, najlepszy lek na samotność.

[1] Malcolm Gladwell, Outliers: The Story of Success (New York: Little, Brown & Company, 2008), 7.

[2] J. House, K.R. Landis, D. Umberson, Social Relationships and Health, „Science” 241, nr 4865 (29 lipca 1988): 540–545.

[3] Ron Grossman, Charles Leroux, A New ’Roseto Effect’: ‘People Are Nourished by Other People’, „Chicago Tribune”, 11 października 1996, http://articles.chicagotribune.com/1996-10-11/news/9610110254_l_satellite-dishes-outsiders-town/2.

[4] Lisa F. Berkman, S. Leonard Syme, Social Networks, Host Resistance, and Mortality: A Nine-Year Follow-Up Study of Alameda County Residents, „American Journal of Epidemiology” 109, nr 2 (1 lutego 1979): 186–204.

[5] Peggy Reynolds, George A. Kaplan, Social Connections and Risk for Cancer: Prospective Evidence from the Alameda County Study, „Behavioral Medicine” 16, nr 3 (jesień 1990): 101–110.

[6] Thomas A. Glass et al., Population Based Study of Social and Productive Activities as Predictors of Survival among Elderly Americans, „British Medical Journal” 319 (21 sierpnia 1999): 478.

[7] L.C. Giles et al., Effect of Social Networks on 10 Year Survival in Very Old Australians: The Australian Longitudinal Study of Aging, „Journal of Epidemiological Community Health” 59, nr 7 (lipiec 2005): 574–579; J.S. House, C. Robbins, H.L. Metzner, The Association of Social Relationships and Activities with Mortality: Prospective Evidence from the Tecumseh Community Health Study, „American Journal of Epidemiology” 116, nr 1 (lipiec 1982): 123–140.

[8] Candyce H. Kroenke et al., Social Networks, Social Support, and Survival after Breast Cancer Diagnosis, „Journal of Clinical Oncology 2A”, nr 7 (1 marca 2006): 1105–1111.

[9] Annika Rosengren, Lars Wilhelmsen, Kristina Orth-Gomer, Coronary Disease in Relation to Social Support and Social Class in Swedish Men: A 15 Year Follow-Up in the Study of Men Born in 1933, „European Heart Journal” 25, nr 1 (styczeń 2004): 56–63.

[10] Jo Marchant, Heal Thyself: Trust People, „NewScientist”, 30 sierpnia 2011, http://www.newscientist.com/article/mg21128271.800-heal-thyself-trust-people.html.

[11] W.J. Strawbridge et al., Frequent Attendance at Religious Services and Mortality over 28 Years, „American Journal of Public Health” 87, nr 6 (czerwiec 1997): 957–961.

[12] D. Oman, D. Reed, Religion and Mortality among the Community-Dwelling Elderly, „American Journal of Public Health” 88, nr 10 (październik 1998): 1469–1475.

[13] T.E. Oxman, D.H. Freeman, E.D. Manheimer, Lack of Social Participation or Religious Strength and Comfort as Risk Factors for Death after Cardiac Surgery in the Elderly, „Psychosomatic Medicine” 57, nr 1 (styczeń–luty 1995): 5–15.

[14] Harold G. Koenig et al., Modeling the Cross-Sectional Relationships Between Religion, Physical Health, Social Support, and Depressive Symptoms, „American Journal of Geriatric Psychology” 5, nr 2 (wiosna 1997): 131–144.

[15] Christopher G. Ellison, Jeffrey S. Levin, The Religion-Health Connection: Evidence, Theory, and Future Directions, „Health Education and Behavior” 25, nr 6 (grudzień 1998): 700–720.

[16] Robert A. Hummer et al., Religious Involvement and U.S. Adult Mortality, „Demography” 36, nr 2 (maj 1999): 273–285; Michael E. McCullough et al., Religious Involvement and Mortality: A Meta-Analytic Review, „Health Psychology” 19, nr 3 (maj 2000): 211–222.

[17] Patrick R. Steffen et al., Religious Coping, Ethnicity, and Ambulatory Blood Pressure, „Psychosomatic Medicine” 63, nr 4 (lipiec–sierpień 2001): 523–530; John Gartner, Dave B. Larson, George D. Allen, Religious Commitment and Mental Health: A Review of the Empirical Literature, „Journal of Psychology and Theology” 19, nr 1 (wiosna 1991): 6–25; Harold G. Koenig, David B. Larson, Religion and Mental Health: Evidence for an Association, „International Review of Psychiatry” 13, nr 2 (2001): 67–78; Sandra E. Sephton et al., Spiritual Expression and Immune Status in Women with Metastatic Breast Cancer: An Exploratory Study, „Breast Journal” 7, nr 5 (wrzesień–październik 2001): 345–353; Teresa E. Woods et al., Religiosity Is Associated with Affective and Immune Status in Symptomatic HIV-infected Gay Men, „Journal of Psychosomatic Research” 46, nr 2 (luty 1999): 165–176.

[18] Joseph L. Lyon, Kent Gardner, Richard E. Gress, Cancer Incidence in Mormons and Non-Mormons in Utah (United States) 1971–1985, „Cancer Causes & Control” 5, nr 2 (marzec 1994): 149–156.

[19] William J. Strawbridge, Richard D. Cohen, Sarah J. Shema, Comparative Strength of Association between Religious Attendance and Survival, „International Journal of Psychiatry in Medicine” 30, nr 4 (2000): 299–308; Doug Oman et al., Religious Attendance and Cause of Death Over 31 Years, „International Journal of Psychiatry in Medicine” 32, nr 1 (2002): 69–89.

[20] Daniel N. McIntosh, Roxane Cohen Silver, Camille B. Wortman, Religion’s Role in Adjustment to a Negative Life Event: Coping with the Loss of a Child, „Journal of Personality and Social Psychology” 65, nr 4 (październik 1993): 812–821.

[21] Michael E. McCullough, Everett L. Worthington, Jr., Religion and the Forgiving Personality, „Journal of Personality” 67, nr 6 (grudzień 1999): 1141–1164.

[22] Melvin Pollner, Divine Relations, Social Relations, and Well-Being, „Journal of Health and Social Behavior” 30 nr 1 (marzec 1989): 92–104.

[23] Kenneth I. Pargament, The Psychology of Religion and Spirituality?: Yes and No, „International Journal for the Psychology of Religion” 9, nr 1 (1999): 3–16.

[24] Harold G. Koenig, Kenneth I. Pargament, Julie Nielsen, Religious Coping and Health Status in Medically 111 Hospitalized Older Adults, „Journal of Nervous and Mental Disease” 186, nr 9 (wrzesień 1998): 513–521.

[25] Pamela Kotler, Deborah Lee Wingard, The Effect of Occupational, Marital and Parental Roles on Mortality: The Alameda County Study, „American Journal of Public Health” 79, nr 5 (maj 1989): 607–612.

[26] Robert M. Kaplan, Richard G. Kronick, Marital Status and Longevity in the United States Population, „Journal of Epidemiology and Community Health” 60, nr 9 (wrzesień 2006): 760–765.

[27] Brigham Young University, Happily Marrieds Have Lower Blood Pressure than Social Singles, „ScienceDaily”, 21 marca 2008, http://www.sciencedaily.com/releases/ 2008/03/080320192610.htm.

[28] American Academy of Sleep Medicine, More Marital Happiness = Less Sleep Complaints, „ScienceDaily”, 11 czerwca 2008, http://www.sciencedaily.com/releases/2008/06/ 080609071336.htm.

[29] Sheree J. Gibb, David M. Fergusson, L. John Horwood, Relationship Duration and Mental Health Outcomes: Findings from a 30-Year Longitudinal Study, „British Journal of Psychiatry” 198, nr 1 (2011): 24–30.

[30] MBA – Master of Business Administration – pol. magisterskie studia menedżerskie [przyp. tłum.].

[31] Dario Maestripieri et al., Betweenand Within-Sex Variation in Hormonal Responses to Psychological Stress in a Large Sample of College Students, „Stress” 13, nr 5 (wrzesień 2010): 413–424; Relationships Are Good for Your Health: Being Married or in a Long-Term Relationship Improves Your Ability to Deal with Stress, a New Study Suggests, „Telegraph”, 18 sierpnia 2010, http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7952466/Relationshipsare-good-for-your-health.html.

[32] BMJ-British Medical Journal, Marriage Is Good for Physical and Mental Health, Study Finds, „ScienceDaily”, 28 stycznia 2011, http://www.sciencedaily.com/releases/2011/ 01/110127205853.htm.

[33] Ohio State University, Marital Problems Lead to Poorer Outcomes for Breast Cancer Patients, „ScienceDaily”, 10 grudnia 2008, http://www.sciencedaily.com/releases/2008/ 12/081208123304 .htm.

[34] Wiley-Blackwell, Intimate Abuse Study Finds Clear Links with Poor Health and Calls for Holistic Primary Care Approach, „ScienceDaily”, 6 lipca 2009, http://www.sciencedaily. com/releases/2009/07/090706090438.htm.

[35] James W. Pennebaker, Robin C. O’Heeron, Confiding in Others and Illness Rate among Spouses of Suicide and Accidental-Death Victims, „Journal of Abnormal Psychology” 93, nr 4 (listopad 1984): 473–746.

[36] George Davey Smith, Stephen Frankel, John Yarnell, Sex and Death: Are They Related? Findings from the Caerphilly Cohort Study, „British Medical Journal” 315, nr 7133 (20–27 grudnia 1997): 1641–1644; Erdman B. Palmore, Predictors of the Longevity Difference: A 25-Year Follow-Up, „Gerontologist” 22, nr 6 (grudzień 1982): 513–518; G. Persson, Five-Year Mortality in a 70-Year-Old Urban Population in Relation to Psychiatric Diagnosis, Personality, Sexuality and Early Parental Death, „Acta Psychiatrica Scandinavica” 64, nr 3 (wrzesień 1981): 244–253; S. Ebrahim et al., Sexual Intercourse and Risk of Ischaemic Stroke and Coronary Heart Disease: The Caerphilly Study, „Journal of Epidemiology and Community Health” 56, nr 2 (luty 2002): 99–102; Monique G. Le, Annie Bacheloti, Catherine Hill, Characteristics of Reproductive Life and Risk of Breast Cancer in a Case-Control Study of Young Nulliparous Women, „Journal of Clinical Epidemiology” 42, nr 12 (1989): 1227–1233; Carl J. Charnetski, Francis X. Brennan, Feeling Good Is Good for You: How Pleasure Can Boost Your Immune System and Lengthen Your Life (Emmaus, PA: Rodale Books, 2001); Carol Rinkleib Ellison, Women’s Sexualities (Oakland, CA: New Harbinger Publications, Inc., 2000); David Weeks, Jamie James, Secrets of the Superyoung (New York: Berkley Books, 1999); Winnifred B. Cutler, Love Cycles: The Science of Intimacy (New York: Villard Books, 1991); Helen Singer Kaplan, Desire? Why and How It Changes, „Redbook”, październik 1984, cyt. za: B.R. Komisaruk, B. Whipple, The Suppression of Pain by Genital Stimulation in Females, „Annual Review of Sex Research” 6 (1995): 151–86; D. Shapiro, Effect of Chronic Low Back Pain on Sexuality, „Medical Aspects of Human Sexuality” 17 (1983): 241–45, cyt. za: Komisaruk, Whipple, The Suppression of Pain by Genital Stimulation in Females; Beverly Whipple, Barry R. Komisaruk, Elevation of Pain Threshold by Vaginal Stimulation in Women, „Pain” 21, nr 4 (kwiecień 1985): 357–367; Randolph W. Evans, James R. Couch, Orgasm and Migraine, „Headache” 41, nr 5 (maj 2001): 512–154; Joseph A. Catania, Charles B. White, Sexuality in an Aged Sample: Cognitive Determinants of Masturbation, „Archives of Sexual Behavior” 11, nr 3 (czerwiec 1982): 237–245; David J. Weeks, Sex for the Mature Adult: Health, Self-Esteem and Countering Ageist Stereotypes, „Sexual and Relationship Therapy” 17, nr 3 (2002): 231–240; Pamela Warner, John Bancroft, Mood, Sexuality, Oral Contraceptives and the Menstrual Cycle, „Journal of Psychosomatic Research” 32, nr 4–5 (1988): 417–427; Edward O. Laumann et al., The Social Organization of Sexuality: Sexual Practice in the United States (Chicago: University of Chicago, 1994).

[37] Vello Sermat, Some Situational and Personality Correlates of Loneliness, [w:] The Anatomy of Loneliness, ed. Joseph Hartog, J. Ralph Audy, Yehudi A. Cohen (New York: International Universities Press, 1980).

[38] C.M. Rubenstein, P. Shaver, Loneliness in Two Northeastern Cities.

[39] Roelof Hortulanus, Anja Machielse, Ludwien Meeuwesen, Social Isolation in Modern Society (New York: Routledge, 2004).

[40] Robert D. Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community (New York: Simon & Schuster, 2001).

[41] John T. Cacioppo et al., Loneliness and Health: Potential Mechanisms, „Psychosomatic Medicine” 64, nr 3 (maj–czerwiec 2002): 407–17.

[42] Andrew Steptoe et al., Loneliness and Neuroendocrine, Cardiovascular, and Inflammatory Stress Responses in Middle-Aged Men and Women, „Psychoneuroendocrinology” 29, nr 5 (czerwiec 2004): 593–611.

[43] Dara Sorkin, Karen S. Rook, John L. Lu, Loneliness, Lack of Emotional Support, Lack of Companionship, and the Likelihood of Having a Heart Condition in an Elderly Sample, „Annals of Behavioral Medicine” 24, nr 4 (jesień 2002): 290–298; Cyndy M. Fox et al., Loneliness, Emotional Repression, Marital Quality, and Major Life Events in Women Who Develop Breast Cancer, „Journal of Community Health” 19, nr 6 (grudzień 1994): 467–482; Robert S. Wilson et al., Loneliness and Risk of Alzheimer Disease, „Archives of General Psychiatry” 64, nr 2 (luty 2007): 234–240; Ariel Stravynski, Richard Boyer, Loneliness in Relation to Suicide Ideation and Parasuicide: A Population-Wide Study, „Suicide and Life-Threatening Behavior” 31, nr 1 (wiosna 2001): 32–40.

[44] J. Herlitz et al., The Feeling of Loneliness prior to Coronary Artery Bypass Grafting Might Be a Predictor of Shortand Long-Term Postoperative Mortality, „European Journal of Vascular and Endovascular Surgery” 16, nr 2 (sierpień 1998): 120–125.

[45] Cacioppo et al., Loneliness and Health: Potential Mechanisms.

[46] John T. Cacioppo et al., Lonely Traits and Concomitant Physiological Processes: The MacArthur Social Neuroscience Studies, „International Journal of Psychophysiology” 35, nr 2–3 (marzec 2000): 143–154.

[47] Janice K. Kiecolt-Glaser et al., Psychosocial Modifiers of Immunocompetence in Medical Students, „Psychosomatic Medicine” 46, nr 1 (styczeń–luty 1984): 7–14; Janice K. Kiecolt--Glaser et al., Urinary Cortisol Levels, Cellular Immunocompetency, and Loneliness in Psychiatric Patients, „Psychosomatic Medicine” 46, nr 1 (styczeń–luty 1984): 15–23; Sarah D. Pressman et al., Loneliness, Social Network Size, and Immune Response to Influenza Vaccination in College Freshmen, „Health Psychology” 24, nr 3 (maj 2005): 297–306; Bert N. Uchino, John T. Cacioppo, Janice K. Kiecolt-Glaser, The Relationship between Support and Physiological Processes: A Review with Emphasis on Underlying Mechanisms and Implications for Health, „Psychological Bulletin” 119, nr 3 (maj 1996): 488–531.

[48] James J. Lynch, The Broken Heart (New York: Basic Books, 1977), 84.

[49] Karen S. Rook, The Negative Side of Social Interaction: Impact on Psychological WeilBeing, „Journal of Personality and Social Psychology” 46, nr 5 (maj 1984): 1097–1108.

[50] Tytuł polskiego przekładu: Dary niedoskonałości [przyp. tłum.].

[51] Brené Brown, The Gifts of Imperfection (Center City, MN: Hazelden, 2010).

[52] Dosł.: Szczyt dominacji nad światem – coroczne spotkania organizowane przez blogera i autora książek Chrisa Guillebeau [przyp. tłum.].

Rozdział 6

ŚMIERĆ Z PRZEPRACOWANIA

Nienaturalna praca prowadzi do zbyt dużego stresu.

Bhagawadgita

Wszyscy wiemy, że w miejscu pracy mogą czyhać na nas różne niebezpieczeństwa. Policjant może zginąć podczas akcji, robotnik na budowie spaść z wysokości, a naukowiec biochemik zetknąć się ze szkodliwymi substancjami i zapaść na rzadką chorobę. To, w jakich warunkach pracujesz, ma znaczenie dla twojego zdrowia, ale zagrożenie dla niego stanowią nie tylko materialne czynniki i konkretne zdarzenia. Praca wpływa na ciebie także za pośrednictwem umysłu, który w reakcji na to, czym zajmujesz się w ciągu dnia, stymuluje reakcje stresowe lub relaksacyjne. Praca jest jednym z głównych źródeł stresu, ale zdarza się tak, że odnajdujemy się w niej i robimy to, co naprawdę kochamy. Idzie nam świetnie, mamy poczucie misji oraz celu i wiemy, że to, czym się zajmujemy, jest naprawdę ważne. Takie odczucia są pożyteczne dla organizmu w tym samym stopniu, w jakim niszczą go sytuacje stresowe.

Zdenerwowanie, jakiego doświadczamy w pracy, jest trucizną i przekłada się na konkretne fizjologiczne symptomy. Każdy, kogo po złym dniu w pracy bolała głowa, lub kto cały zesztywniał po wizycie na dywaniku u szefa, zgodzi się z tym twierdzeniem.

Pomyślmy jednak, czy nasz lekarz kiedykolwiek przepisał nam pracę z powołania jako lekarstwo na guza lub podpowiedział, że odejście z obecnej firmy może wyleczyć z zespołu jelita drażliwego? Czy słyszymy, że główną przyczyną udaru był stres w miejscu pracy albo że głównym powodem nagłej remisji choroby okazało się spełnienie zawodowe?

Jeśli nie – być może nadszedł czas, by zmienić ustalony paradygmat.

Prawdopodobnie nie zastanawialiście się nigdy, jak konkretnie praca wpływa na wasze zdrowie. Kiedy źle się czujemy, winą za chorobę obarczamy najczęściej złe geny, złą dietę, brak ćwiczeń lub brak równowagi biochemicznej. Często takie wnioski mogą się okazać słuszne, ale musimy wiedzieć, że stres może także przyczyniać się do najróżniejszych dolegliwości lub wręcz je powodować. Jeśli więc nawet wydaje wam się to dziwne, wybór kuracji nie musi opierać się na wyborze między tabletką a operacją. Rozwiązaniem może być znalezienie nowego sposobu radzenia sobie ze zdenerwowaniem czy wprowadzenie zmian w obecnej pracy lub znalezienie zupełnie nowej.

Sprawa jest niezwykle poważna, ponieważ okazuje się, że śmierć z przepracowania nie jest wyłącznie efektowną metaforą. W Japonii, gdzie świadomość wpływu stresu zawodowego na zdrowie jest wyższa, śmierć z przepracowania określana jest jednym słowem – karoshi.

Podobnie jak pozostałe niespełna osiem milionów Japończyków, których system pracy opiera się na sześćdziesięciogodzinnym tygodniu pracy, Satoru Hiraoka był „dobrym żołnierzem”, który dobro firmy stawiał wyżej niż dobro rodziny i gardził tak błahymi sprawami jak czas wolny, weekendy poza biurem czy wakacje. Przez 28 lat Hiraoka – menedżer średniego szczebla w fabryce firmy Tsubakimoto Seiko w Osace – sumiennie pracował od 12 do 16 godzin dziennie, wypracowując do 95 godzin tygodniowo.

To nie są podrasowane statystyki, ale fakty. Karta pracy Japończyka pokazuje, że w roku poprzedzającym jego przedwczesną śmierć, miał ponad 1400 nadgodzin. Był idealnym pracownikiem – nigdy nie był na zwolnieniu, nigdy nie wziął wolnego, by pójść na przedstawienie szkolne dziecka, zachowywał się jak perfekcyjny kigyo-senchi – wymarzony „wojownik korporacji”[1].

Jednak kiedy 23 lutego 1988 Hiraoka wrócił do domu po piętnastogodzinnym dniu pracy, w jednej chwili poczuł się bardzo źle, a następnie zmarł wskutek nagłej niewydolności serca.

Śmierć jego i tysięcy jemu podobnych nie zainteresowałaby pewnie nigdy szerszego grona, gdyby nie grupa zajmujących się medycyną pracy specjalistów i kardiologów, których zainteresował fenomen śmierci z nadmiaru pracy. Badania, które przeprowadzili, wykazały, że ludzie przepracowani byli bardziej narażeni na śmierć w wyniku chorób układu krążenia lub mózgu, takich jak zawał serca czy udar. Pierwszy tego typu przypadek zarejestrowano w 1969 roku, kiedy mężczyzna zmarł na udar mózgu w wieku 29 lat[2].

Jednak dopiero w 1987 roku japońskie Ministerstwo Pracy zaczęło gromadzić statystyki dotyczące karoshi. Od tego czasu notuje się rocznie około 10 000 przypadków zgonu z przepracowania[3]. Niektórzy prawnicy i naukowcy twierdzą wręcz, że roczna liczba ofiar zbyt intensywnej pracy jest równa lub nawet wyższa niż roczna liczba ofiar wypadków komunikacyjnych[4].

Według Shunichiro Tajiriego – szefa Społecznego Instytutu Badań Medycznych w Osace – statystyczna ofiara karoshi to cieszący się ogólnym zdrowiem mężczyzna między czterdziestym a pięćdziesiątym rokiem życia, pracownik średniego szczebla spędzający w swojej stresującej pracy ponad dwanaście godzin dziennie sześć lub siedem dni w tygodniu. Tuż przed śmiercią skarży się on na zawroty głowy, nudności oraz bóle głowy i brzucha. W 95% przypadków zgon następuje w ciągu 24 godzin od pojawienia się pierwszych poważniejszych objawów. W wywiadzie dla „Chicago Tribune” Tajiri stwierdził: „Każdy z tych mężczyzn był zdrowy, żaden nie cierpiał na żadną zagrażającą życiu chorobę. Oni po prostu zapracowali się na śmierć”.

Wdowa po panu Hiraoka jest jedną z wielu kobiet, które po śmierci męża ubiegały się o odszkodowanie i inne należne środki finansowe. Karoshi nie jest jednak chorobą w ścisłym tego słowa znaczeniu. To raczej zbiór wywołanych przez stres zmian fizjologicznych i właśnie dlatego trudno udowodnić bezpośredni związek między zgonem a nadmiarem pracy lub liczbą nadgodzin. O wiele łatwiej więc otrzymać świadczenia przysługujące na skutek wypadku w miejscu pracy[5], jednak trzeba też podkreślić, że liczba wniosków o coraz wyższe odszkodowania składana przez osoby najbliższe zmarłym z przepracowania rośnie.

Śmierć z przepracowania w USA

Przypadki zapracowania na śmierć nie dotyczą wyłącznie Japonii, nie są też zjawiskiem szczególnie młodym. W czerwcu 1863 roku w londyńskiej prasie ukazał się artykuł zatytułowany Śmierć ze zwykłego przepracowania opisujący losy dwudziestoletniej dziewczyny, która zmarła z nadmiaru pracy. Kobieta pracowała w fabryce odzieży średnio szesnaście godzin dziennie, a w najgorętszym okresie jedna zmiana potrafiła rozciągać się na trzydzieści godzin. Historia ta brzmi może jak rozdział z powieści Dickensa, prawda jest jednak taka, że podobne przypadki mają miejsce dziś – w Stanach Zjednoczonych, Japonii czy Wielkiej Brytanii.

Era informacji wpędziła nas w pracoholizm, zabierając chwile wytchnienia w oczekiwaniu na przyjście poczty lub doręczanej przez gońca notatki. Dziś nie tylko lekarze, lecz także większość z nas pracuje 7 dni w tygodniu 24 godziny na dobę. Rozwój technologii, poczta elektroniczna, komórki, pagery, faksy, laptopy i tablety sprawiły, że jesteśmy „dostępni” właściwie bez przerwy, a coraz słabsze zdrowie przeciętnego pracownika jest jedynie odbiciem tej sytuacji. Co ciekawe – coraz gorsze samopoczucie nie powstrzymuje go od przychodzenia do pracy. Badania przeprowadzone przez towarzystwo ubezpieczeń zdrowotnych Oxford Health Plans wykazały, że jeden na pięciu Amerykanów stawia się w miejscu pracy nawet jeśli jest chory, kontuzjowany lub tego samego dnia odbył wizytę u lekarza[6]. Jak pokazują wyniki ankiety przeprowadzonej przez serwis Expedia. com, obsesja pracy sprawia, że około ⅓ Amerykanów nie wykorzystuje przysługującego im urlopu.

Podobne statystyki znajdziemy też w innych krajach. W Wielkiej Brytanii około 25% pracowników nie wykorzystuje całego urlopu, prawie tak samo wygląda sytuacja we Francji. Różnica polega jednak na tym, że statystyczny Europejczyk przebywa na wakacjach dłużej niż statystyczny Amerykanin. W przypadku Brytyjczyka jest to 26 dni, w przypadku Francuza 37, a w przypadku mieszkańca Stanów Zjednoczonych zaledwie 14. Kolejną rozbieżnością jest to, że w przeciwieństwie do 137 państw USA jako jedyny zindustrializowany kraj nie gwarantuje obywatelom płatnego urlopu[7].

Brak odpoczynku bezpośrednio wiązany jest z przedwczesną śmiercią. Badania opublikowane w 2000 roku przez „Psychosomatic Medicine” objęły 12 000 mężczyzn obserwowanych przez okres dziewięciu lat. Okazało się, że ci, którzy nie wykorzystywali corocznego urlopu na wakacje, umierali 21% częściej niż pozostali, a 32% częściej zgon spowodowany był zawałem serca[8].

Inny test, który ukazał się w „American Journal of Epidemiology” i który przeprowadzono na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa, dotyczył pacjentek projektu Framingham Heart Study obserwowanych przez 20 lat ich życia. Wyniki badania wykazały, że kobiety, które korzystały z urlopu wakacyjnego rzadziej niż co sześć lat, były prawie ośmiokrotnie bardziej narażone na zawał i niedokrwienną chorobę serca niż te, które odpoczywały dwa razy w roku[9]. Nie bez powodu więc w USA i wielu innych państwach wprowadzono składający się z dwunastu etapów program mający na celu pomoc Anonimowym Pracoholikom.

Mimo że większość informacji o karoshi pochodzi z Japonii, dane Międzynarodowej Organizacji Pracy pokazują, że Stany Zjednoczone prześcigają Kraj Kwitnącej Wiśni pod względem poziomu przepracowania. Amerykańscy lekarze i władze nie traktują na razie karoshi jako osobnej choroby i nie wypłacają za nią odszkodowań, a brak statystyk utrudnia stwierdzenie, jak często przyczyną śmierci Amerykanów jest stres związany z pracą. Z dużą dozą pewności możemy jednak przyjąć, że zjawisko to może dotyczyć naprawdę wielu osób.

Typy stresu zawodowego

U osób, które denerwują się w pracy, reakcje stresowe zachodzą wielokrotnie w ciągu jednego dnia. Wyobraźmy sobie sytuację, w której korpulentny, czerwony ze złości adwokat wrzeszczy na drżącego i popłakującego ze strachu świadka, a para – niczym w kreskówkach – wręcz bucha mu z uszu. W pewnym momencie wzburzony prawnik przestaje krzyczeć, a chwilę potem dostaje zawału serca.

Pomyślmy o brokerce giełdowej z Wall Street, która na wydzieraniu się spędza szesnaście godzin dziennie do momentu, kiedy jej ciśnienie gwałtownie wzrasta i dostaje udaru w wieku 42 lat.

Złote kajdanki[10] żyją i mają się dobrze, i to między innymi dlatego wielu wysoko postawionych pracowników kadry menedżerskiej pojawia się w pracy o świcie i zostaje w niej do nocy, pracując przez sto godzin tygodniowo, by pod koniec miesiąca otrzymać ogromną wypłatę. Co gorsza – o wiele większa grupa mniej uprzywilejowanych pracowników haruje w ten sam sposób, chociaż nie odczuwa w związku z tym dodatkowych finansowych korzyści. Niesłychanie długie godziny i wielki natłok pracy to codzienność lekarzy, inwestorów, konsultantów biznesowych, kierowców ciężarówek, pilotów, prawników i przedstawicieli wielu innych zawodów.

Czynniki stresogenne, które ich dotykają, są różne, ale w każdym przypadku stres w podobnie niszczący sposób wpływa na organizm. Adwokaci, komornicy, pracownicy działów obsługi i każda nękana przez współpracownika, szefa lub niezadowolonego klienta osoba odczuwa stres związany z konfliktami o charakterze interpersonalnym. Osoby zatrudnione na wyjątkowo odpowiedzialnych stanowiskach odczuwają natomiast ciągłe zdenerwowanie związane ze świadomością, że każda, nawet niewielka, pomyłka może decydować o czyimś życiu. Mowa tu między innymi o lekarzach, pielęgniarkach, strażakach, żołnierzach, kontrolerach lotu, pilotach czy prawnikach.

Kolejnym rodzajem niepokoju jest stres wynikający z pracy, która wymaga poświęceń czy wręcz zaprzedania własnej duszy. Wyobraźmy sobie, jak czuje się człowiek, na którym wymusza się przeprowadzenie kampanii reklamowej szkodliwego dla zdrowia produktu, czy pracownik, który wie o oszustwach firmy, ale nakazano mu milczeć, albo żołnierz biorący udział w nieetycznej jego zdaniem operacji czy wreszcie polityk, który sprzeniewierza się swoim zasadom, by przegłosować ustawę.

Stres wiąże się także z poczuciem bezsilności i braku kontroli, poczuciem doświadczanym przez pielęgniarkę, która wie, że kuracja zalecona przez lekarza jest nieodpowiednia, ale i tak musi wykonywać jego polecenia, lub szaraczka na niskim stopniu korporacyjnej drabiny, który myśli o wielkich projektach, mając świadomość, że jego głos nic nie znaczy.

Pozostałe rodzaje zdenerwowania w pracy wiążą się – ogólnie mówiąc – z różnego rodzaju ograniczeniami. Żmudne i frustrujące przeszkody na drodze do dobrego wykonania zadania, wtrącający się współpracownicy, ograniczony dostęp do potrzebnych informacji, brak autorytetu potrzebnego, by odnieść sukces – wszystko to wywołuje w nas zrozumiały stres. Z dezinformacją wiąże się również niezrozumienie swojej roli, co sprawia, iż nie jesteśmy w stanie stwierdzić, czy to, co robimy, spełnia oczekiwania pracodawcy lub klienta. Z podobnego źródła wypływają też konflikty interesów i rozbieżności poleceń prowadzące do licznych nieporozumień.

Nasz umysł jest w stanie rozróżniać opisane powyżej rodzaje stresu zawodowego, ale pamiętajmy, że świadomość traktuje je wszystkie jako identyczne zagrożenie. Niezależnie od powodów zdenerwowania organizm reaguje na niebezpieczeństwo stresem, który wiąże się z konkretnymi procesami fizjologicznymi, często podobnymi do tych obserwowanych w przypadku przewlekłej choroby. Mózg przekazuje ciału informacje za pomocą hormonów, a prosty przekaz przekłada się na prostą reakcję fizjologiczną. Prostą i identyczną – niezależnie od tego, czy wysłuchujemy tyrady szefa, czy gasimy pożar, który wybuchł w naszym domu.

Kiedy więc następnym razem zdecydujesz się „jeszcze trochę popracować” lub kiedy znów dasz się upokorzyć szefowi i wmanewrować w sytuację, która sprawi, że poczujesz się bezsilny/a, pamiętaj, że za każdym razem skracasz w ten sposób swoje życie, obciążając serce, naczynia krwionośne, drażniąc układ trawienny, wyczerpując trzustkę i nadnercza oraz osłabiając odporność.

Czy naprawdę warto tak się poświęcać? Wiadomo, że kiedy pniemy się po szczeblach kariery, staramy się utrzymać pracę w niepewnych czasach lub martwimy się niezapłaconym czynszem, automatycznie racjonalizujemy stres, na który jesteśmy narażeni, i przyjmujemy go jako zło konieczne. Zastanówmy się jednak, czy naprawdę chcemy odebrać sobie parę lat życia tylko po to, by zarobić więcej pieniędzy, zyskać więcej klientów lub zaimponować swojemu szefowi? Prawdziwą inwestycją, jaką powinniśmy rozważyć, jest inwestycja w zdrowie. Wyznaczając granice pracy i dbając o własne samopoczucie, wygrywamy dla siebie przyszłość.

W rozdziale ósmym porozmawiamy o sposobach ochrony organizmu przed stresem, a w części trzeciej książki zastanowimy się, jak pogodzić pracę z samym sobą i dzięki temu zoptymalizować swoje zdrowie. Zanim jednak przejdziemy do rad, zapamiętajmy, że stres w pracy jest naszym wrogiem i aby długo cieszyć się życiem, musimy znaleźć sposoby, które pomogą nam poczuć się spokojnymi i zrelaksowanymi nie tylko w weekendy.

Typowe objawy stresu zawodowego

Zanim wystawiane na działanie stresu ciało zaczyna krzyczeć, szepcze do nas, by zwrócić na siebie uwagę. Zanim więc dostaniesz zawału, udaru lub zachorujesz na raka, odczujesz najpewniej łagodne objawy zdenerwowania, takie jak ból pleców, głowy, pieczenie i ból oczu, bezsenność, ogólne zmęczenie, zawroty głowy, zaburzenia apetytu czy złe funkcjonowanie układu trawiennego.

Przed podjęciem ważnych decyzji przypatrz się im dokładniej.

Bóle pleców

Wiele badań wykazało, że bóle pleców, także te związane z artretyzmem i fibromialgią, nasilają się pod wpływem czynników stresogennych, w tym stresu zawodowego[11]. Relacja między zdenerwowaniem w pracy a bólami pleców (a także innymi bólami układu mięśniowo-szkieletowego) zachodzi prawdopodobnie dlatego, że ciągły stres pobudza do działania oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, co wpływa na poziom kortyzolu oraz prolaktyny i zwiększa wrażliwość ciała na ból, hamując działanie układu immunologicznego i prowadząc do stanów zapalnych[12].

Bóle głowy

Zarwana noc, skłonność do migreny czy właśnie stres zawodowy mogą wywoływać silne bóle głowy. Zdenerwowanie może powodować i wzmagać cierpienie – gdy czujemy się zestresowani, odpowiedzialne za sygnalizowanie bólu przekaźniki stają się bardziej wrażliwe. Kiedy nasz mózg staje się przewrażliwiony, nawet najdrobniejsze bodźce mogą wywoływać nerwy i napięcie mięśniowe[13].

Ból oczu

Istnieje wiele związanych ze wzrokiem problemów wywoływanych przez stres, który odczuwamy w miejscu pracy. Swędzenie, ból i pieczenie, suche oczy, podwójne widzenie czy rozmazany obraz to objawy wynikające najczęściej z reakcji zapalnej oraz zwiększonej wrażliwości na bodźce bólowe. Regularna praca przy komputerze wpływa dodatkowo na zmęczenie mięśni oka[14].

Bezsenność

Stres zawodowy jest najczęstszym znanym powodem bezsenności[15], a przeprowadzone w Szwecji badania wykazały, że na związane z pracą problemy ze snem narzeka od 10 do 40% osób w wieku produkcyjnym[16]. Naukowcy przypuszczają, że podniesiony przez reakcję stresową poziom hormonu adrenokortykotropowego (ACTH) i kortyzolu wpływa na deregulację cyklicznych wahań poziomu melatoniny we krwi, której potrzebujemy, by spokojnie spać[17].

Zmęczenie

Jeśli praca negatywnie wpływa na jakość twojego snu, poczucie zmęczenia może być po prostu naturalną konsekwencją niewyspania. Jednak nawet gdy nie masz problemów z zaśnięciem, stres zawodowy może być dla ciebie męczący. Mimo że mechanizmy zmęczenia nie są dogłębnie zbadane, to właśnie wycieńczenie jest jednym z najczęstszych diagnozowanych symptomów zdenerwowania w miejscu pracy. Ten rodzaj wyczerpania zwiększa ryzyko wystąpienia zespołu przewlekłego zmęczenia[18]. Jego powstawanie badacze wiążą z obniżonym poziomem kortyzolu we krwi lub z genetyczną skłonnością do takiej reakcji na stres[19]. Pewne jest, że każdy człowiek inaczej reaguje na chemiczne zmiany wywołane zdenerwowaniem i właśnie dlatego niektórzy z nas są bardziej narażeni na odczucie przemęczenia niż inni[20].

Zawroty głowy

Często zdarza nam się słyszeć, że praca przyprawia kogoś o zawrót głowy, ale w przypadku części z nas nie jest to wyłącznie zgrabna metafora. Wywołane przez stres zawodowy zawroty głowy wiążą się ze zmianami tętna, wzrostem lub spadkiem ciśnienia krwi i częstością oddechów, a więc zjawiskami powiązanymi ze stymulacją współczulnego układu nerwowego[21]. Zaburzenia na tle oddechowym mogą prowadzić do hiperwentylacji, która z kolei zaburza równowagę kwasowo-zasadową organizmu i zakłóca pracę system nerwowego i odpowiedzialnych za koordynację ruchów móżdżku i VII nerwu czaszkowego[22].

Zaburzenia apetytu

W zależności od tego, jak skonstruowany jest twój organizm, stres zawodowy może zmniejszać lub zwiększać apetyt i co za tym idzie – prowadzić do chudnięcia lub tycia. Najczęstszą reakcją na stres jest jednak zmniejszenie łaknienia[23], a średnio 21% badanych traci apetyt w sytuacji zdenerwowania[24]. Czynniki stresogenne mogą pobudzać mózg do uwalniania ACTH i hormonu melanotropowego (MSH), a to prowadzi do odrzucenia jedzenia i spadku wagi[25].

Paradoksalnie, stymulacja współczulnego układu nerwowego może pobudzić żołądek do uwolnienia greliny – aminokwasowego hormonu peptydowego wzmagającego apetyt[26]. O ile jednak opisane powyżej mechanizmy zachodzą głównie w chwili aktywacji stresu, o tyle ciągłe odczuwanie zdenerwowania może wpływać na nas także wskutek regulacji produkcji kortyzolu. Wysoki poziom tego hormonu odpowiada za wzrost masy tłuszczowej, niski – za uwalnianie leptyny obniżającej apetyt.

Zaburzenia przewodu pokarmowego

Stres zawodowy prowadzi także najczęściej do zaburzeń przewodu pokarmowego, takich jak nudności, zgaga, skurcze brzucha, biegunka czy zespół jelita drażliwego, powodowanych najprawdopodobniej zwiększonym poziomem ACTH związanym z reakcją stresową organizmu. Hormon ten – zwany także kortykotropiną – spowalnia opróżnianie żołądka, co może prowadzić do bóli i skurczów brzucha.

Ze stresem związane jest również podniesienie się poziomu kwasów żołądkowych przy jednoczesnym zmniejszeniu progu wytrzymałości na ból. To właśnie dlatego odczuwamy bolesną zgagę, a następnie cierpimy na chorobę wrzodową[27]. Ponadto gdy jesteśmy zdenerwowani nasilają się skurcze mięśni jelitowych, co może prowadzić do biegunki lub – w dłuższej perspektywie – do zespołu jelita drażliwego, powodowanego najprawdopodobniej przez nadprodukcję kortykoliberyny (CRF)[28].

Stres zawodowy a choroby zagrażające życiu

Nawet jeśli bóle pleców i brzucha lub bezsenność nie wydają się dolegliwościami poważnymi, musisz pamiętać, że często są one znakami ostrzegawczymi, które sygnalizują wpływ stresu na twoje zdrowie. Opisane objawy mogą być bardzo często podobne do tych odczuwanych przez ludzi samotnych. Przeciętny Amerykanin doświadcza codziennie pięćdziesięciu krótkich reakcji stresowych, ale osoby narażone na stres związany z pracą lub życiem w izolacji zawyżają te statystyki. Organizm człowieka zestresowanego poświęca mnóstwo energii na ciągłe próby powrotu do optymalnego stanu homeostazy. Na początku ciało radzi sobie z tym obciążeniem, jednak z czasem męczy się i właśnie wtedy zaczynają się problemy. Częste skoki ciśnienia krwi sprawiają, że tętnice zwężają się, ponieważ ściany naczyń krwionośnych stają się coraz grubsze. Nadmierna produkcja kwasów tłuszczowych i glukozy prowadzi do tworzenia się blaszek miażdżycowych i może powodować choroby serca. Ciągłe napięcie mięśniowe i powracające stany zapalne oznaczają ból i zaburzenia mięśniowo-szkieletowe, a nadprodukcja kortyzolu pociąga za sobą słabsze działanie systemu odpornościowego i zwiększone ryzyko infekcji oraz nowotworów[29].

Chroniczne aktywowanie reakcji stresowej wywołane stresem zawodowym może więc doprowadzić do chorób układu krwionośnego, zaburzeń pracy serca, chorób tarczycy, wrzodów, chorób autoimmunologicznych, otyłości, cukrzycy, problemów w życiu seksualnym, depresji, anoreksji, zespołu Cushinga, zespołu przewlekłego zmęczenia, chorób zapalnych i raka[30], a testy wykazują, że osoby pracujące w wywołujących stres warunkach umierają młodziej[31]. Eksperyment, w ramach którego przebadano 7000 ludzi, pokazał natomiast, że chociaż osoby pracujące są zdrowsze niż bezrobotne, to źle płatna, wymagająca praca, w której nie mamy nad niczym kontroli, jest dla naszego zdrowia gorsza niż bezrobocie[32].

Biorąc pod uwagę przytoczone fakty, zastanówmy się więc jeszcze raz czy wysoka płaca naprawdę równoważy tak wysoką cenę, jaką każdego dnia płaci nasz organizm?

Zdrowie a finanse

Jeżeli twoja praca jest dla ciebie źródłem stresu i podejrzewasz, że może stanowić przyczynę twoich kłopotów ze zdrowiem, zaczynasz myśleć i zadawać sobie pytania.

Czy nie lepiej byłoby wychodzić wcześniej do domu? lub po prostu: Czy nie powinienem/powinnam rzucić tego wszystkiego i zacząć od nowa?

W chwili wahania starasz się decydować o swoim życiu i właśnie wtedy słyszysz w głowie powątpiewający podszept podświadomości. Zacząć od nowa? Znakomicie! Czy nie pomyślałeś/aś jednak, ptasi móżdżku, że ktoś musi płacić rachunki?

Taka sytuacja to codzienność wielu z nas. Stresujące warunki pracy źle wpływają na twoje samopoczucie, ale strach przed utratą pracy może spowodować w twoim organizmie jeszcze większe spustoszenie.

Stres związany z pracą oraz stres związany z pieniędzmi i niewystarczającymi zarobkami to zjawiska o podobnie niszczącej sile, łączące się ze sobą na wielu płaszczyznach. W literaturze medycznej znajdziemy mnóstwo badań wykazujących związek między zamożnością a zdrowiem. Gopal Singh z Wydziału Zdrowia i Pomocy Społecznej oraz Mohammad Siahpush, profesor Uniwersytetu Nebraska Medical Center stworzyli klucz, który pomagał im określać warunki socjalne i ekonomiczne społeczeństwa. Dane, które brali pod uwagę, dotyczyły wykształcenia, przychodów, występowania lub poziomu ubóstwa, miejsca życia, a także innych, dodatkowych czynników. Analizując statystyki z lat 1998–2000 naukowcy odkryli, że zamożni żyją średnio cztery i pół roku dłużej niż ubodzy (odpowiednio: 79,2 i 74,7 roku). Dodatkowo, zdaniem Gopala Singha, przepaść między bogatymi a biednymi stale się powiększa[33] – ci pierwsi chorują rzadziej na niemal każdą chorobę, z wyjątkiem nowotworów, a kiedy zachorują na raka, mają o wiele większe szanse na przeżycie[34]. Poza tym rzadziej przytrafiają się im wypadki (w tym prowadzące do kalectwa), a ich dzieci mają dwukrotnie wyższą szansę przeżycia niż te rodzące się w biednych rodzinach[35].

Kolejną różnicę stanowi samo odczuwanie bólu, statystyki pokazują bowiem, że im człowiek zamożniejszy, tym mniej będzie cierpiał przed śmiercią. Autorzy jednego z testów potwierdzających tę zależność rozmawiali z członkami rodzin osób, które zmarły po 70 roku życia, a których majątek wynosił w dniu śmierci ponad 70 000 dolarów. Okazało się, że osoby najbogatsze cierpiały średnio 33% rzadziej niż te w gorszej sytuacji finansowej, rzadziej popadały też w depresję i nie miały tak dużych kłopotów z układem oddechowym. Zależność widać było niezależnie od kryteriów wieku, płci, rasy, wykształcenia czy dziedzicznych uwarunkowań zdrowotnych. Z czego wynikła więc tak wielka różnica? Badacze skłaniają się ku teorii mówiącej, że osobom bogatszym łatwiej jest mówić o swojej chorobie, a dodatkowo stać je na lepszą niż podstawowa opiekę medyczną[36].

Powyższe badania prowadzą nieuchronnie do dylematów spod znaku pierwszeństwa jajka lub kury. Czy bogaci ludzie zarabiają więcej dlatego, że są zdrowsi? Czy biedni są biedni, ponieważ trawi ich choroba? A może po prostu bogacze mogą sobie pozwolić na lepszą profilaktykę i dlatego o wiele rzadziej chorują?

Wydawać by się mogło, że argument o łatwiejszym dostępie do dobrych lekarzy pracujących na nowoczesnym sprzęcie załatwia sprawę, ale – co ciekawe – badania pokazują, że nie jest to tak jednoznaczne. Kiedy bowiem osoby postawione wysoko w pracowniczej hierarchii obejmiemy identycznym programem zdrowotnym co te pracujące na niższych stanowiskach, bogatsi nadal będą zdrowsi od biednych[37]. Niektórzy przedstawiciele służby zdrowia twierdzą, że sama nierówność społeczna jest czynnikiem powodującym ten jaskrawy rozdźwięk. Według nich ludzie na niskim szczeblu drabiny społeczno-ekonomicznej czują, że mają ograniczoną kontrolę nad swoim życiem i bardziej martwią się o zaspokojenie podstawowych potrzeb, co wywołuje u nich znaną nam już reakcję stresową.

Jeżeli właśnie ogłosiłeś bankructwo, przegrałeś mnóstwo pieniędzy na giełdzie, zostałeś zdegradowany, wyrzucono cię z pracy lub nie masz pieniędzy na jedzenie – masz prawo być zestresowany. Jednak nawet gdy żadne z powyższych stwierdzeń cię nie dotyczy, samo wyobrażenie sobie podobnej sytuacji może wprowadzić cię w stan stresu. Wynika to – po raz kolejny – z niemożności odróżnienia przez nasz organizm potencjalnego zagrożenia finansowego (a więc obawy, że ockniesz się bez grosza przy duszy) od realnego zagrożenia finansowego (a więc sytuacji, w której naprawdę jesteś bez pieniędzy). Ciągłe aktywowanie reakcji stresowej staje się faktem, a choroba jest tylko kwestią czasu.

Wiedz jednak, że wcale nie musi tak być. Z dnia na dzień nie uda ci się zmienić swojej sytuacji finansowej, ale z powodzeniem możesz zmienić sposób, w jaki twój umysł reaguje na zmartwienia związane z pieniędzmi.

Szczęśliwy pracownik to zdrowy pracownik

Nie powinien dziwić nas fakt, że praca, w której zamiast obrażać i zawstydzać ludzi wspiera się ich kreatywność, umożliwia elastyczność i buduje zdrowe relacje, pozytywnie wpływa na zdrowie pracowników. W niektórych miejscach pracy wprowadza się dziś nawet specjalne programy propagujące zdrowy tryb życia wśród pracowników, a szefowie takich firm czerpią z tego korzyści finansowe[38]. Jeśli dokładniej przyjrzymy się sprawie walki ze stresem zawodowym, zauważymy jednak, że nie chodzi tu wyłącznie o brak upokorzeń i zamianę bufetu na punkt ze zdrową żywnością. Okazuje się bowiem, że podobnie jak stres odczuwany w czasie pracy może naprawdę cię zabić, tak satysfakcja czerpana z wykonywania pracy, którą kochasz, może naprawdę uratować ci życie[39].

Odnalezienie zawodowej rozkoszy może okazać się lekarstwem dla twojego umysłu, sprawiając, że także twoje ciało napełni się zdrowiem i radością. Zajmująca się tematyką szczęścia Sonja Lyubomirsky – autorka książki The How of Happiness [Jak być szczęśliwym] – twierdzi, że ludzie, którzy próbują osiągnąć coś wyjątkowego nie tylko w życiu osobistym, ale także zawodowym, są szczęśliwsi niż ci bez wyraźnych marzeń i aspiracji. „Daj mi szczęśliwego człowieka – dodaje – a znajdę dla niego odpowiedni projekt”. Badania pokazują, że próby osiągnięcia celu i związane z nimi stymulujące i wymagające zadania są tak samo ważne jak osiągnięcie tego, o czym marzymy[40]. Wytrwałe dążenie do zrealizowania postanowień daje nam poczucie misji, bycia częścią czegoś większego niż my sami. To właśnie dzięki niemu czujemy, że mamy większą kontrolę nad własnym życiem, a to – jak wiemy – pozytywnie wpływa na nasze zdrowie[41]. Jeżeli twoja praca polega na osiąganiu celu, który osobiście coś dla ciebie znaczy, wzmacnia ona twoją pewność siebie, ponieważ odhaczając kolejne punkty planu, zbliżasz się do zrealizowania jednego z twoich marzeń. To poprawia twój nastrój i motywuje cię do dalszego działania, do robienia tego, co kochasz, nawet jeśli droga jest trudna, ryzykowna i niepewna. Dążenie do realizacji zadań nadaje życiu sens, systematyzuje je i sprawia, że skupiasz się na kolejnych etapach, mając świadomość, iż świat staje się lepszy tylko dlatego, że jesteś jego częścią. Pragnienie pozostawienia po sobie czegoś trwałego lub dogonienia marzeń wywołuje poczucie szczęścia, które napełnia nasze ciało dobrymi dla zdrowia hormonami wspierającymu układ odpornościowy, zwalczającymi stres i przyczyniającymi się do lepszej pracy układu sercowo-naczyniowego.

Musisz wiedzieć, że kiedy mówię „praca”, mam na myśli to, co zajmuje większość twojego dnia. Dla niektórych będzie to więc płatna posada w firmie, dla innych wychowywanie dzieci, opieka nad schorowanymi rodzicami czy wolontariat. Każdy rodzaj pracy może mieć negatywny lub pozytywny wpływ na nasz organizm i każdy może odebrać lub nadać sens naszemu życiu. Najważniejsze jest, by pamiętać, że to, jak bardzo zrelaksowani, szczęśliwi i spełnieni czujemy się każdego dnia, przekłada się bezpośrednio na fizjologię naszego ciała. Zbyt wielu z nas żyje wyłącznie myślą o piątku, a w smutne poniedziałki pociesza się myślą, że do środy zostały tylko dwa dni. Zbyt wielu z nas zapija w weekend smutki z całego tygodnia i podczas bezsennych nocy stara się nie myśleć o nielubianej pracy. Zresztą, rzucenie pracy nie musi wcale oznaczać końca problemów. Ci, którzy odeszli, by w końcu móc siedzieć w domu, żałują często straconych możliwości, co budzi w nich zupełnie nowy rodzaj stresu.

Jeśli spróbowalibyśmy stworzyć listę czynników, które mogą uchronić nas przed zdenerwowaniem i pomóc cieszyć się zdrowiem, z pewnością znalazłyby się na niej: swoboda działania, szacunek, jasno określone cele i środki potrzebne do ich osiągnięcia, wsparcie współpracowników, wiara w to, co się robi, i świadomość, że jest to potrzebne, poczucie misji, dobra płaca i wystarczająca ilość wolnego czasu.

Kreatywność a zdrowie

Wymienianie kreatywności jako czynnika wpływającego na zdrowie może wydać się niepoważne. Kto słyszał, żeby lekarz zamiast leków przepisywał hobby, a w ramach profilaktyki zalecał znalezienie pasji? Takie podejście wciąż jest nam zupełnie obce, jednak badania naukowe pokazują, że możliwość kreatywnego wyrażania siebie aktywuje reakcję relaksacyjną i tym samym pomaga walczyć ze stresem.

Niestety, kreatywność nie cieszy się w dzisiejszych czasach odpowiednio dobrą sławą. Od dzieciństwa wmawia się nam, że nauka, matematyka i biznes znaczą więcej niż sztuka, muzyka, pisanie czy teatr. Takie nastawienie wynika z tego, że zapomnieliśmy, iż kreatywność to nie tylko dobra zabawa, lecz także autentyczne lekarstwo. Kiedy piszę o „wyrażaniu siebie w sposób kreatywny” wyrażam się w sposób bardzo ogólny, nie ograniczając formy działania do wyrazu artystycznego. Oczywiście, wiele osób spełnia się, malując, tańcząc, grając na instrumencie czy pisząc wiersze, inne zaś mogą czuć się sobą, tworząc kolaże, układając kwiaty, fotografując, uprawiając działkę, dekorując wnętrza, pisząc bloga, robiąc na drutach, tańcząc z hula-hoopem, śpiewając pod prysznicem czy nawet omawiając z przyjaciółmi najróżniejsze plany biznesowe. Możesz wyrażać się, pisząc listy i e-maile, pamiętnik, gotując wspaniałe danie, układając listy utworów na iPodzie, tańcząc salsę i wymyślając nowe projekty zawodowe, organizować warsztaty, projektować biżuterię lub piec najlepsze ciastka na świecie.

Każde twórcze działanie sprawia, że napinasz mięśnie swojej kreatywności, mięśnie równie ważne jak budowane na siłowni bicepsy. Związek między twórczością a zdrowiem został wielokrotnie potwierdzony, więc możecie być pewni, że pracując nad swoją kreatywnością, pracujecie jednocześnie nad zdrowym umysłem i optymalną fizjologią ciała[42]. Wyrażanie siebie powoduje wydzielanie się endorfin oraz odpowiedzialnych za dobre samopoczucie neuroprzekaźników. To właśnie dlatego wyżywając się twórczo, czujemy się szczęśliwsi i mniej zdenerwowani, a dodatkowo zapobiegamy depresji, wzmacniamy system immunologiczny, uśmierzamy ból i stymulujemy do działania przywspółczulny układ nerwowy, obniżając tętno i ciśnienie krwi, spowalniając oddech i obniżając poziom kortyzolu. Korzyści zdrowotne, jakie dzięki temu odczujemy, to lepszy sen i lepsze samopoczucie, rzadsze wizyty u lekarza, mniej problemów ze wzrokiem i mniej przyjmowanych leków. Dodatkowo kreatywność uwalnia od zmartwień, poprawia jakość życia osób z chorobą nowotworową, wzmacnia pozytywne emocje, pomaga jasno myśleć o życiu i duszy, obniża ryzyko zachorowania na chorobę Alzheimera, zmniejsza uczucie niepokoju, poprawia nastrój, dobrze wpływa na relacje z ludźmi i buduje wiarę w siebie[43].

Decydując się na kreatywne działanie, wpływamy na zachodzące w podświadomości procesy, które pomagają nam się leczyć. Twórcze działanie ćwiczy prawą półkulę mózgu, co pozytywnie odbija się na naszym zdrowiu i prowadzi do szczęścia oraz emocjonalnego spokoju. Fenomen pod tytułem „człowiek szczęśliwy to człowiek zdrowszy” jest naukowo udowodniony i zajmiemy się nim w rozdziale siódmym. Na razie podkreślmy jednak jeszcze raz, że wpływ kreatywności na każdego z nas jest nieoceniony, a dodatkowo dotyczy każdego aspektu naszego życia – pracy, związku, życia seksualnego, duchowości i zdrowia psychicznego. Marti Hand zajmująca się terapią za pomocą sztuki uczy nas, że twórcza aktywność skutkuje nie tylko spokojem ducha, lecz także spokojem społecznym budzącym współodczuwanie, tolerancję, dobro, harmonię, rozwój, współdziałanie oraz szacunek i tworzącym warunki do odzyskiwania zdrowia. Czasem kreatywność daje zresztą niespodziewane rezultaty, pozytywnie wpływając między innymi na płodność.

Jak każda sfera życia, twórcze wyrażanie siebie może wprowadzić cię w stan relaksu, ale może też okazać się czynnikiem stresogennym, szczególnie jeśli czujesz, że twój wysiłek idzie na marne. Jedna z moich pacjentek przez lata pisała w głowie swoją wielką powieść, jednak w związku z natłokiem pracy nie miała czasu przelać jej na papier. Każdego dnia denerwowała się, że kiedyś może po prostu umrzeć, nie zapisując ani jednej strony konstruowanego od dawna dzieła. Pamiętajmy więc, że kreatywność leczy nas tylko wtedy, gdy traktujemy ją priorytetowo i, wyrażając siebie, przypisujmy temu odpowiednią wagę.

Każdy z nas ma w sobie piosenkę, którą może zaśpiewać i która czeka tylko, żeby wyrwać się na wolność. Postarajmy się więc odpowiedzieć sobie na pytanie zadane w jednym z wierszy przez Mary Oliver: „Powiedz, co zamierzasz zrobić / ze swoim jedynym dzikim i cennym życiem?”.

Antidotum na stres zawodowy

Jeżeli denerwujesz się z powodu pracy lub problemów finansowych, nie popadaj w rozpacz i nie upatruj jedynego wyjścia w złożeniu rezygnacji lub wygranej na loterii. Potrzebujesz bowiem poważnej rozmowy ze sobą i zdania sobie sprawy, jak stres wpływa na twoje zdrowie.

Jeśli nie chcesz zachorować albo zależy ci na wyleczeniu, bądź odważny/a i szczery/a i wiedz, że nigdy nie jest za późno na nadzieję. Pozytywne zmiany i dążenie do relaksu mogą stać się twoją tarczą ochronną i lekiem na wszelkie choroby. Jeśli uważasz, że nie jesteś w stanie wpłynąć na sytuację w pracy, spróbuj zwalczyć część negatywnych skutków spowodowanych stresem z nią związanym. Pomogą ci w tym techniki, których skuteczność potwierdzono klinicznie i które znajdziesz w ósmym rozdziale tej książki.

Nie przewracaj jednak tylko stron, lecz czytaj dalej. Wiedz, że zrzucenie maski, którą nakładamy, by zaimponować innym, wyglądać bardziej profesjonalnie lub ukryć nasze niedoskonałości, sprawia, że twoje prawdziwe „ja” może zdziałać cuda. Bezwarunkowe bycie sobą w pracy, domu, szkole, kościele i w każdym innym miejscu koi nasz umysł, hamuje reakcję stresową, aktywując w zamian reakcję relaksacyjną i pomagając naszemu ciału w samoleczeniu. Autentyczność może być prawdziwym lekarstwem.

[1] K. Morioka, Work Till You Drop, „New Labor Forum” 13, nr 1 (wiosna 2004): 81–85.

[2] Becky Barrow, Stress ‘Is Top Cause of Workplace Sickness’ and Is So Widespread It’s Dubbed the ‘Black Death of the 21st Century, MailOnline, 5 października 2011, http://www. dailymail.co.uk/health/article-2045309/Stress-Top-cause-workplace-sickness-dubbedBlack-Death-21st-century.html.

[3] Katsuo Nishiyama, Jeffrey V. Johnson, Karoshi-Death from Overwork: Occupational Health Consequences of Japanese Production Management, „International Journal of Health Services” 27, nr 4 (1997), 627–641.

[4] Morioka, Work Till You Drop.

[5] Ronald E. Yates, Japanese Live… and Die… for Their Work, „Chicago Tribune”, 13 listopada 1988, http://articles.chicagotribune.com/1988-ll-13/news/8802150740_l_karoshijapanese-health-andwelfare.

[6] Matthew Reiss, American Karoshi, „New Internationalist” 343 (marzec 2002).

[7] Alina Tugend, Want to Work Better? Take a Vacation, „New York Times”, 9 czerwca 2008, http://www.nytimes.com/2008/06/09/business/worldbusiness/09iht -vac.4.13584260. html?_r=2.

[8] Brooks B. Gump i Karen A. Matthews, Are Vacations Good for Your Health? The 9-Year Mortality Experience after the Multiple Risk Factor Intervention Trial, „Psychosomatic Medicine” 62, nr 5 (wrzesień– październik 2000): 608–612.

[9] Elaine D. Eaker, Joan Pinsky, William P. Castelli, Myocardial Infarction and Coronary Death among Women: Psychosocial Predictors from a 20-Year Follow-Up of Women in the Framingham Study, „American Journal of Epidemiology” 135, nr 8 (15 kwietnia 1992): 854–864.

[10] Świadczenia finansowe dla pracowników stojących najwyżej w hierarchii mające na celu zatrzymanie ich w danej firmie [przyp. tłum.].

[11] S.L. Manne, A.J. Zautra, Spouse Criticism and Support: Their Association with Coping and Psychological Adjustment among Women with Rheumatoid Arthritis, „Journal of Personality and Social Psychology” 56, nr 4 (kwiecień 1989): 608–617; Mary C. Davis, Alex J. Zautra, John W. Reich, Vulnerability to Stress among Women in Chronic Pain from Fibromyalgia and Osteoarthritis, „Annals of Behavioral Medicine” 23, nr 3 (lato 2001): 215–226; A.J. Zautra, L.M. Johnson, M.C. Davis, Positive Affect as a Source of Resilience for Women in Chronic Pain, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 73, nr 2 (kwiecień 2005): 212–220.

[12] 11 B.A. Huyser, J.C. Parker, Negative Affect and Pain in Arthritis, „Rheumatic Disease Clinics of North America” 25, nr 1 (luty 1999): 105–121; S.A. McLean et al., Momen tary Relationship between Cortisol Secretion and Symptoms in Patients with Fibromyalgia, „Arthritis and Rheumatism” 52, nr 11 (listopad 2005): 3660–3669; S.A. McLean et al., Cerebrospinal Fluid Corticotropin-Releasing Factor Concentration Is Associated with Pain but Not Fatigue Symptoms in Patients with Fibromyalgia, „Neuropsychopharmacology” 31, nr 12 (grudzień 2006): 2776–2782.

[13] 12 L. Bendtsen, Central and Peripheral Sensitization in Tension-Type Headache, „Current Pain Headache Reports” 7, nr 6 (grudzień 2003): 460–465.

[14] Ashley E. Nixon et al., Can Work Make You Sick? A Meta-Analysis of the Relationships between Job Stressors and Physical Symptoms, „Work & Stress” 25, nr 1 (styczeń–marzec 2011): 1–22; S.T. Gura, Yoga for Stress Reduction and Injury Prevention at Work, „Work: Journal of Prevention, Assessment and Rehabilitation” 19, nr 1 (2002): 3–7.

[15] R. Rau et al., Psychosocial Work Characteristics and Perceived Control in Relation to Cardiovascular Rewind at Night, „Journal of Occupational Health Psychology” 6, nr 3 (lipiec 2001): 171–181; K.A. Ertel, K. Karestan, L.F. Berkman, Incorporating Home Demands into Models of Job Strain: Findings from the Work, Family, and Health Network, „Journal of Occupational and Environmental Medicine” 50, nr 11 (listopad 2008): 1244–1252; T. Roth, S. Ancoli-Israel, Daytime Consequences and Correlates of Insomnia in the United States: Results of the 1991 National Sleep Foundation Survey. II, „Sleep” 22, nr 2 (1 maja 1999): 354–358; M. Jansson, S.J. Linton, Psychosocial Work Stressors in the Development and Maintenance of Insomnia: A Prospective Study, „Journal of Occupational Health Psychology” 11, nr 3 (lipiec 2006): 241–248.

[16] Steven J. Linton, Ing-Liss Bryngelsson, Insomnia and Its Relationship to Work and Health in a Working-Age Population, „Journal of Occupational Rehabilitation” 10, nr 2 (czerwiec 2000): 169–183.

[17] G. Aguilera, Regulation of Pituitary ACTH Secretion during Chronic Stress, „Frontiers in Neuroendocrinology” 15, nr 4 (grudzień 1994): 321–350.

[18] A.J. Dittner, S.C. Wessely, R.G. Brown, The Assessment of Fatigue: A Practical Guide for Clinicians and Researchers, „Journal of Psychosomatic Research” 56, nr 2 (luty 2004): 157–170; Pascal M.L. Franssen et al., The Association between Chronic Diseases and Fatigue in the Working Population, „Journal of Psychosomatic Research” 54, nr 4 (kwiecień 2003): 339–344.

[19] Mark A. Demitrack et al., Evidence for Impaired Activation of the Hypothalamic-Pituitary-Adrenal Axis in Patients with Chronic Fatigue Syndrome, „Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism” 73, nr 6 (grudzień 1991): 1224–3124.

[20] A.K. Smith et al., Polymorphisms in Genes Regulating the HPA Axis Associated with Empirically Delineated Classes of Unexplained Chronic Fatigue, „Pharmacoge-nomics” 7, nr 3 (kwiecień 2006): 387–394.

[21] Jack Sparacino, Blood Pressure, Stress and Mental Health, „Nursing Research” 31, nr 2 (marzec–kwiecień 1982): 89–94.

[22] Nixon et al., Can Work Make You Sick?

[23] Jay Kandiah, Melissa Yake, Heather Willett, Effects of Stress on Eating Practices among Adults, „Family and Consumer Sciences Research Journal” 37, nr 1 (wrzesień 2008): 27–38.

[24] Ibidem.

[25] J. Liu et al., The Melanocortinergic Pathway Is Rapidly Recruited by Acute Emotional Stressand Contributes to Stress-Induced Anorexia and Anxiety-Like Behavior, „Endocrinology” 148, nr 11 (listopad 2007): 5531–5540.

[26] Masahiro Ochi et al., Effect of Chronic Stress on Gastric Emptying and Plasma Ghrelin Levels in Rats, „Life Science” 82, nr 15–16 (9 kwietnia 2008): 862–868.

[27] Ricard Farre et al., Critical Role of Stress in Increased Oesophageal Mucosa Permeability and Dilated Intercellular Spaces, „Gut” 56, nr 9 (luty 2007): 1191–1197.

[28] Martin E. Keck, Florian Holsboer, Hyperactivity of CRH Neuronal Circuits as a Target for Therapeutic Interventions in Affective Disorders, „Peptides” 22, nr 5 (maj 2001): 835–844.

[29] T.G. Pickering, Blood Platelets, Stress, and Cardiovascular Disease, „Psychosomatic Medicine” 55, nr 6 (listopad–grudzień 1993): 483–484; E.M. Sternberg, Does Stress Make You Sick and Belief Make You Well? The Science Connecting Body and Mind, „Annals of the New York Academy of Sciences” 917 (styczeń 2000): 1–3.

[30] Bert Garssen, Psychological Factors and Cancer Development: Evidence after 30 Years of Research, „Clinical Psychology Review” 24, nr 3 (lipiec 2004): 315–338; Eric Raible, Allan S. Jaffe, Work Stress May Be a Determinant of Coronary Heart Disease, „Cardiology Today” 11, nr 3 (marzec 2008): 33; S.O. Dalton et al., Mind and Cancer: Do Psychological Factors Cause Cancer?, „European Journal of Cancer” 38, nr 10 (lipiec 2002): 1313–23; Edna M.V. Reiche, Sandra O.V. Nunes, Helena K. Morimoto, Stress, Depression, the Immune System, and Cancer, „Lancet Oncology” 5, nr 10 (październik 2004): 617–625; Ljudmila Stojanovich, Dragomir Marisavljevich, Stress as a Trigger of Autoimmune Disease, „Autoimmunity Reviews” 7, nr 3 (styczeń 2008): 209–213; Eva M. Selhub, Stress and Distress in Clinical Practice: A Mind-Body Approach, „Nutrition and Clinical Care” 5, nr 4 (lipiec/sierpień 2002): 182–190.

[31] Meredith Melnick, Study: Your Hostile Workplace May Be Killing You, „Time.com”, 10 sierpnia 2011, http://healthland.time.com/2011/08/10/study-your-hostile-work-placemay-be-killing-you/.

[32] P. Butterworth et al., The Psychosocial Quality of Work Determines Whether Employment Has Benefits for Mental Health: Results from a Longitudinal National Household Panel Survey, „Occupational and Environmental Medicine” 68, nr 11 (2011): 806–812.

[33] Robert Pear, Gap in Life Expectancy Widens for the Nation, „New York Times”, 23 marca 2008, http://www.nytimes.com/2008/03/23/us/23health.html.

[34] A. Antonovsky, Social Class, Life Expectancy, and Overall Mortality, „Milhank Memorial Tund Quarterly” 45, nr 2 (kwiecień 1967): 31–73; Raymond Illsley, Deborah Baker, Contextual Variations in the Meaning of Health Inequality, „Social Science and Medicine” 32, nr 4 (1991): 359–365; Tom Reynolds, Report Examines Association between Cancer and Socioeconomic Status, „Journal of the National Cancer Institute” 95, nr 19 (2003): 1431–1433.

[35] Are Poor People Less Likely to Be Healthy than Rich People?, Public Health Agency of Canada, 11 września 2008.

[36] Rich People Die Differently, „WebMD”, 7 lipca 2005, http://men.webmd.com/news/ 20050707/rich-people-die-differently.

[37] Dan Seligman, Why the Rich Live Longer, „Forbes.com”, 7 czerwca 2004, https://www.forbes.com/forbes/2004/0607/113.html.

[38] Graham S. Lowe, Grant Schellenberg, Harry S. Shannon, Correlates of Employees’ Perceptions of a Healthy Work Environment, „American Journal of Health Promotion” 17, nr 6 (lipiec–sierpień 2003): 390–399; Katherine Baicker, David Cutler, Zirui Song, Workplace Wellness Programs Can Generate Savings, „Health Affairs” 29, nr 2 (luty 2010): 304–311.

[39] Beata Tobiasz-Adamczyk, Piotr Brzyski, Psychosocial Work Conditions as Predictors of Quality of Life at the Beginning of Older Age, „International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health” 18, nr 1 (styczeń 2005): 43–52; T. Theorell, Working Conditions and Health, [w:] Social Epidemiology, ed. L.R Berkman, I. Kawachi (New York: Oxford University Press, 2000), 95–117; E.B. Faragher, M. Cass, C.L. Cooper, The Relationship between Job Satisfaction and Health: A Meta-Analysis, „Occupational and Environmental Medicine” 62, nr 2 (luty 2005): 105–112; R. Veenhoven, Healthy Happiness: Effects of Happiness on Physical Health and the Consequences for Preventive Health Care, „Journal of Happiness Studies” 9, nr 3 (wrzesień 2008): 449–469; Justina A.V. Fischer, Alfonso Sousa-Poza, Does Job Satisfaction Improve the Health of Workers? New Evidence Using Panel Data and Objective Measures of Health, „Health Economics” 18, nr 1 (styczeń 2009): 71–89.

[40] Joachim C. Brunstein, Personal Goals and Subjective Weil-Being: A Longitudinal Study, „Journal of Personality and Social Psychology” 65, nr 5 (listopad 1993): 1061–1070.

[41] Nancy Cantor, From Thought to Behavior: ‘Having’ and ‘Doing’ in the Study of Personality and Cognition, „American Psychologist AS”, nr 6 (czerwiec 1990): 735–750.

[42] Amanda Enayati, A Creative Life Is a Healthy Life, „CNN.com”, 26 maja 2012, http:// www.cnn.com/2012/05/25/health/enayati-innovation-passion-stress/index.html.

[43] Marti Hand, The Benefits of Integrating Creativity in Healthcare, Creativity in Health--care, dostęp 15 maja 2012, http://creativityinhealthcare.com/creativity-in-healthcaremartihandarts-in-healthcarehealthcarenursing-3/; Gene D. Cohen et al., The Impact of Profes-sionally Conducted Cultural Programs on the Physical Health, Mental Health, and Social Functioning of Older Adults, „Gerontologist” 46, nr 6 (2006): 726–734; Daniel A. Monti et al., A Randomized, Controlled Trial of Mindfulness-Based Art Therapy (MBAT) for Women with Cancer, „Psychooncology” 15, nr 5 (maj 2006): 363–373; Bonnie Gabriel et al., Art Therapy with Adult Bone Marrow Transplant Patients in Isolation: A Pilot Study, „Psychooncology” 10, nr 2 (marzec–kwiecień 2001): 114–113; Joe Verghese et al., Leisure Activities and the Risk of Dementia in the Elderly, „New England Journal of Medicine” 348 (czerwiec 2003): 2508–2516; R.R Cruz, D.L. Sabers, Dance/Movement Therapy Is More Effective than Previously Reported, „The Arts in Psychotherapy” 25 (1998): 101–104.

Rozdział 7

PROFILAKTYCZNIE SZCZĘŚLIWI

Szczęście nie jest czymś gotowym, lecz wynika z naszych działań.

Jego Świątobliwość Dalajlama

Fakt, że szczęśliwi i dobrze nastawieni do życia ludzi są zdrowsi, wydaje się nam zupełnie oczywisty. Kiedy jednak zastanowimy się nad tym chwilę dłużej, zdamy sobie sprawę, że mimo to nie wychodzimy z gabinetu lekarskiego z zaleceniem optymizmu. Kiedy myślimy o kuracji, nie przychodzi nam do głowy myśl, że pozytywne myślenie zapobiega chorobom serca w stopniu tak dużym jak rzucenie palenia. Gdy mówimy sobie, że czas zadbać o zdrowie, nie skupiamy się na umyśle, chociaż badacze potwierdzają, iż konkretne zmiany, praktyki i nawyki mogą wydłużyć nasze życie aż o dziesięć lat.

Współczesna medycyna skupia się na opartej na procesach biochemicznych fizyczności i spycha na boczny tor zdrowie psychiczne i emocjonalne. My sami odkładamy zresztą uczucia na bok i o sprawach duszy rozmawiamy, leżąc na kozetce w ciemnym gabinecie psychoanalityka. Nasz zdrowy tryb życia opiera się na zdrowej diecie, ćwiczeniach, rzuceniu nałogu i regularnym sprawdzaniu wagi. Dane naukowe łączące uczucie szczęścia ze zdrowiem i dobrym samopoczuciem są jednak tak szokujące, że każą nam wręcz skupić się na kuracji prowadzącej do radości i optymizmu i postawić ją w centrum naszego medycznego zainteresowania.

Mnóstwo badań i testów potwierdza, że szczęście i zdrowie są ze sobą nierozerwalnie związane[1]. Oczywiście wszyscy zdajemy sobie sprawę, że ludzie cierpiący na choroby psychiczne, takie jak depresja, stany lękowe czy choroba dwubiegunowa, boleśnie odczuwają skutki tych schorzeń, a dodatkowo narażeni są na przedawkowanie leków i często nękają ich myśli samobójcze. Wiemy również, że wszystko to negatywnie wpływa nie tylko na umysł, lecz także na cały ich organizm. Jednak mimo że wydaje nam się to jasne, nie uzmysławiamy sobie, że aby poczuć wpływ myśli na ciało, nie musimy wchodzić w rolę pogrążonej w strachu i bólu osoby, której dolegliwości określa się na podstawie klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Proste uczucia, takie jak lęk, smutek, złość, bezsilność, frustracja czy brak nadziei, mogą wywoływać reakcję stresową, a któż z nas nie doświadcza ich choćby raz na jakiś czas?

Ankiety przeprowadzone wśród dorosłych Amerykanów pokazały, że niewiele więcej niż połowa z nich (54%) uważa się za „umiarkowanie zdrowych psychicznie”[2]. Takie wyniki tłumaczy między innymi fakt, że w samych Stanach Zjednoczonych depresja dotyka 21 milionów osób rocznie, co czyni ją główną przyczyną niepełnosprawności w grupie wiekowej 15–44 lat. Depresja jest również główną przyczyną samobójstw i co roku pochłania życie 30 000 mieszkańców USA[3]. Statystycznie 21% Amerykanów doświadcza w ciągu życia chorobliwych zaburzeń nastroju, 28% miewa stany lękowe, a co piąty przyjmuje leki zapisywane mu przez psychiatrę, które najczęściej należą do grupy antydepresantów[4].

Podsumowując te dane, łatwo stwierdzić, że choroby psychiczne są udziałem bardzo dużej grupy ludzi. Czym jednak jest „szczęście”, którego im brakuje i w jaki sposób jest ono powiązane ze zdrowiem organizmu? Osoby na co dzień szukające odpowiedzi na to pytanie definiują szczęście jako „ogólne zadowolenie z całokształtu życia”[5]. Ogólnie chodzi więc o swego rodzaju miarę radości i entuzjazmu, z jakim wstajemy codziennie z łóżka.

Statystyki jasno pokazują, że ludzie nieszczęśliwi chorują częściej. Wymieniona wielokrotnie depresja zwiększa ryzyko zachorowania na raka i jest jedną z głównych przyczyn chorób serca oraz różnego rodzaju zaburzeń wywołujących ból[6]. Stany lękowe także mogą prowadzić do nowotworów, a dodatkowo przyspieszają zmiany miażdżycowe i mogą powodować udary[7].

Szczęście wpływa zresztą nie tylko na jakość, ale również na długość życia. Ludzie, którzy odczuwają radość z życia, żyją statystycznie do dziesięciu lat dłużej niż ci, których ono nie cieszy[8]. Wpływ radości na zdrowie jest bardzo wymierny i można prześledzić go chociażby na podstawie statystyk o odsetku udanych przeszczepów komórek macierzystych, historii choroby cukrzyków, danych dotyczących AIDS u pacjentów zakażonych wirusem HIV i wskaźnika poprawy wynikającej z rehabilitacji po udarze, operacji serca czy zabiegów przeprowadzanych w przypadku złamania biodra[9].

Badania wykazały, że psychologiczne stany, takie jak radość, uczucie szczęścia i odczuwanie siły pozytywnej energii, a także powiązane z nimi cechy i właściwości, między innymi satysfakcja z życia, patrzenie w przyszłość z nadzieją, optymizm i poczucie humoru przekładają się na niższy współczynnik śmiertelności zarówno w zdrowych, jak i chorych społeczeństwach[10]. Dodatkowo szczęście działa profilaktycznie, zmniejszając ryzyko chorób serca i płuc, cukrzycy, nadciśnienia, a nawet zwykłych przeziębień. Holenderskie testy przeprowadzone na grupie starszych pacjentów udowodniły, że w okresie dziewięciu lat pacjenci z pozytywnym stosunkiem do życia umierali 50% rzadziej niż ci z pesymistycznym, negatywnym nastawieniem[11].

Grant Study

Tajniki związku między szczęściem a zdrowiem fizycznym zostały odkryte przez badaczy prowadzących długofalowe badania nazwane przez nich Grant Study[12]. Jedną z grup objętych badaniem stanowili wyjątkowo uzdolnieni studenci drugiego roku Uniwersytetu Harvarda – zdrowi fizycznie i psychicznie, mądrzy, bystrzy, z perspektywą świetlanej przyszłości. Metoda badaczy polegała na obserwacji ich stylu życia, zdrowia, poziomu zadowolenia, relacji z innymi ludźmi i osiągnięć, celem zaś było stworzenie modelu pozwalającego przewidzieć i potencjalnie wpłynąć na szczęście, zdrowie i sukces każdego z nas.

Aby upewnić się, że w Grant Study wezmą udział odpowiednie osoby, zespół doktora Arlie Bocka przekopał się przez karty pacjentów, sprawdził oceny poszczególnych studentów, a w końcu zasięgnął także rady dziekana. Ostatecznie wytypowano 268 osób, głównie z klas kończących edukację w latach: 1942, 1943 i 1944. Następnie oceny każdej osoby dokonali psychologowie, pracownicy społeczni, fizjolodzy, lekarze i każdy, kto według Bocka mógł pomóc mu w uzyskaniu jak najszerszych informacji.

Badania medyczne opisywały w drobnych szczegółach każdy drobiazg – od ogólnego funkcjonowania poszczególnych narządów po wielkość moszny czy aktywność mózgu mierzoną za pomocą elektroencefalografii. Pracownicy społeczni zajęli się nocnym moczeniem, sposobem, w jaki przebiegała u badanych edukacja seksualna, oraz stosunkami w rodzinie. Studenci musieli przejść dodatkowo między innymi test Rorschacha, a ich charakter pisma poddano dogłębnej analizie psychiatrycznej. W końcu wszyscy zostali uznani za „normalnych”, a także „szczególnie uzdolnionych”.

Niedługo później ci młodzi ludzie opuścili szkolne mury, ale doktor Bock i jego następcy obserwowali ich przez resztę życia. Mężczyźni przechodzili regularne i bardzo dokładne badania kontrolne, wypełniali ankiety i odpowiadali na pytania, stając się tym samym prawdziwą kopalnią wiedzy na temat ludzi zdrowych, szczęśliwych i odnoszących sukcesy.

Pozytywnego nastawienia nie zabiła w badanych nawet wojna, na którą zostali wysłani po ukończeniu college’u. Mimo trudności i traum wielu z nich zrobiło po powrocie do kraju imponującą karierę. Czterech ubiegało się o fotel senatora, jeden został autorem bestsellerowych powieści, inny – redaktorem „Washington Post”, jeszcze inny – członkiem rządu, a kolejnemu udało się zostać prezydentem. Ten ostatni nazywał się John F. Kennedy.

Z czasem badacze obserwujący życie uczestników Grant Study zauważyli jednak kształtowanie się pewnego niepokojącego trendu. W 1948 roku dwudziestu młodych ludzi zaczęło przejawiać oznaki poważnej choroby psychicznej, a kiedy wszyscy osiągnęli wiek 50 lat, już jedna trzecia cierpiała na poważne zaburzenia psychiczne. Okazało się, że pod płaszczykiem talentów i perfekcji budziły się w nich demony umysłu. Komentując wyniki testu dla magazynu „Atlantic” doktor Bock powiedział: „Kiedy ich wybrałem, byli całkowicie normalni. To psychiatrzy musieli ich zepsuć”[13].

Warto pochylić się przez chwilę nad faktem, że depresja, na którą cierpiało wielu badanych mężczyzn, bezpośrednio przekładała się na ich zdrowie fizyczne. Członkowie grupy, u której w wieku 50 lat stwierdzono zaburzenia na tle psychicznym, trzynaście lat później albo nie żyli, albo odczuwali już skutki poważnej, przewlekłej choroby. Pozostali – deklarujący wyjątkowe zadowolenie z życia – chorowali i umierali dziesięć razy rzadziej niż ich pogrążeni w smutku koledzy. Zaznaczmy, że dla zachowania wiarygodności badań przed dokonaniem opisanego porównania wykluczono inne czynniki, które mogłyby powodować różnicę, takie jak choćby nadużywanie alkoholu lub tytoniu, otyłość czy genetyczne predyspozycje do dłuższego lub krótszego życia[14].

Czy optymiści są zdrowsi niż pesymiści

Wiele lat po zakończeniu projektu Grant Study Martin Seligman, autor książki Learned Optimism[15], badający wpływ optymizmu na życie i zdrowie człowieka, postanowił sam opracować metodę, która pozwoliłaby stwierdzić, czy optymiści żyją dłużej niż pesymiści. By to osiągnąć, przez wiele lat obserwował sposoby, w jakie ludzie tłumaczą sobie i innym szczęśliwe i nieszczęśliwe sytuacje, które im się przytrafiają. Jeden z wniosków, do których doszedł, był taki, że optymistów od pesymistów odróżnia znaczenie przypisywane dobrym i złym zdarzeniom. Liczyło się przede wszystkim to, czy ich zdaniem te zdarzenia są ich winą, wpływają na nich w sposób silny i czy istnieje prawdopodobieństwo, że powtórzą się w przyszłości.

Okazało się, że beznadzieja odczuwana przez pesymistów wynikała z tego, że traktowali oni wszystko, co złe, jako stan permanentny („Zawsze musi zdarzyć się coś takiego!”), silnie ingerujący w ich życie („To mnie zniszczy!”) i ściśle powiązany z ich działaniem („To wszystko moja wina!”). Jeśli nieuchronne przykre zdarzenia, które spotykają nas wszystkich tłumaczysz sobie jako stałe, zmieniające życie i bezpośrednio związane z tobą przypadki, torujesz drogę ciągłemu niezadowoleniu, które doprowadzi cię do choroby. Ponadto jako pesymista/ka jesteś często niekonsekwentny/a, gdyż o ile to, co złe, uznajesz, że wydarzyło się z twojej winy, o tyle to, co dobre, uważasz za niezależny od ciebie wyjątek. Zupełnie inny schemat myślenia obserwujemy u optymistów. Dla myślących pozytywnie przykre wypadki są bowiem przejściowe, konkretne i zewnętrzne, a przyjemne chwile – stałe, ważne i wynikające z cudowności życia i ich samych.

Razem ze swoim zespołem Martin Seligman przekopali się przez wyniki Grant Study, by stwierdzić, czy są w stanie udowodnić związek między sposobem tłumaczenia sobie rzeczywistości a ryzykiem zachorowania. Na początku musieli jednak ustalić, czy przez całe życie jesteśmy zdeklarowanymi optymistami, czy pesymistami. Czy ten, kto rodzi się z określonym nastawieniem, zmienia je z biegiem lat, czy może stosunek do świata przypisany jest do nas na stałe?

Po analizie danych okazało się, że o ile optymizm może zostać nabyty lub utracony, o tyle sposób, w jaki interpretujemy przykre sytuacje życiowe, pozostaje w zasadzie niezmienny. Nie znaczy to jednak, że nie możemy próbować tego zmienić! Pod koniec rozdziału postaram się pokazać, w jaki sposób stać się bardziej optymistycznie myślącą osobą i cieszyć się dzięki temu lepszym zdrowiem i samopoczuciem. Na razie wróćmy jednak do badań Seligmana.

Kiedy autor Learned Optimism i współpracujący z nim przy badaniach Chris Peterson odkryli, że podejście do złych doświadczeń nie zmienia się wraz z wiekiem, odnaleźli tym samym klucz do zrozumienia Grant Study. Okazało się bowiem, że pesymiści biorący udział w teście już w wieku 45 lat nie cieszyli się tak dobrym zdrowiem jak ich optymistyczni koledzy. Piętnaście lat później wyniki różniły się znacznie bardziej, a czarnowidze byli najczęściej poważnie chorzy[16].

Do dotychczasowych wniosków musimy dodać kolejne. Naukowcy potwierdzają, że optymiści żyją dłużej, mają sprawniej działający system odpornościowy i szybciej dochodzą do siebie po operacjach, na przykład po zabiegu bajpasów. Dodatkowo lepiej radzą sobie w walce z rakiem, chorobami serca i niewydolnością nerek[17]. Jeśli porównamy ich z defetystami w konkretnie ustalonym przedziale czasu, okaże się, że umierają statystycznie 45% rzadziej i aż 77% mniej zgonów wynika w ich przypadku z choroby serca[18]. Pozytywne nastawienie pomaga im również zwalczać infekcje. W jednym z testów zdrowych wolontariuszy spytano o ich stosunek do życia, a następnie obserwowano w trakcie przeziębienia lub infekcji wirusowej. Ci widzący świat przez różowe okulary byli w stanie zwalczać chorobę o wiele bardziej skutecznie[19]. To jednak nie koniec interesujących badań.

Laura Kubzansky – psycholożka z Uniwersytetu Harvarda – przez dziesięć lat obserwowała grupę 1300 mężczyzn, co pozwoliło jej odkryć, że współczynnik zapadania na choroby serca był o połowę niższy w grupie badanych myślących optymistycznie. Różnica była więc tak ogromna jak w przypadku porównania palaczy z osobami niepalącymi[20].

Co zrozumiałe – pesymiści częściej cierpią na depresję i napotykają więcej przeszkód na drodze do zawodowego sukcesu. Na dodatek rzadziej odczuwają przyjemność, w relacjach z ludźmi dążą do konfliktu i – jak już powiedzieliśmy – częściej chorują[21]. Badacze potwierdzają, że optymiści rzadziej łapią infekcję, bo ich organizm lepiej się broni[22]. Mają oni także niższe ciśnienie i sprawniej działający układ krwionośny, a w jednym z testów odwiedzali lekarzy o połowę rzadziej niż pesymiści[23]. Pozytywne uczucia chronią również ich serce – pacjenci o wysokim stopniu „emocjonalnej żywotności” 19% rzadziej zapadają na CCS (chorobę niedokrwienną serca)[24]. Wisienką na torcie niechaj będzie informacja, że ludzie z wysokim poczuciem własnej wartości i widzący świat w jasnych barwach zdecydowanie lepiej reagują na stres; poziom kortyzolu w ich krwi jest niższy, a dzięki temu proces samoleczenia przebiega u nich znacznie szybciej[25].

Nadzieja leczy

Jeszcze jako studentka medycyny zajmowałam się dzieckiem w czwartym stadium raka. Joe – który nigdy nie widział swojego taty – przechodził bardzo agresywną chemioterapię i właśnie wtedy zdecydował się napisać do niego list. Chłopczyk opisywał w nim, jak bardzo jest chory i błagał ojca, by ten przyjechał na Florydę i poznał swojego syna. Matka chłopca wysłała list, a odpowiedź ogromnie ucieszyła mojego małego podopiecznego. Tata obiecał przyjechać i spotkać się z nim w szpitalu.

W czasie oczekiwania na dzień spotkania nowotwór Joego nie reagował dobrze na zastosowaną terapię. Chłopiec był coraz słabszy, ale nie tracił optymizmu. Wierzył, że uda mu się pokonać chorobę i będzie mógł spędzić resztę życia z ojcem, o którym rozmyślał, odkąd tylko pamiętał.

Niestety, pewnego dnia narządy dziecka zaczęły pracować coraz gorzej i wszyscy obawialiśmy się, że koniec jest bliski. Mama Joego zadzwoniła więc w nocy do jego ojca i poprosiła, by pospieszył się z przyjazdem, a po rozmowie poinformowała syna, że tata kupił już bilet lotniczy i za siedem dni przyjdzie go odwiedzić. Nad ranem stan pacjenta wyraźnie się poprawił, a chłopczyk chodził po całym oddziale, chwaląc się pielęgniarkom zbliżającą się wizytą.

Do spotkania miało dojść w sobotę, a on przez cały tydzień rysował laurki, pisał historyjki i uczył się piosenki, którą chciał nagrać dla ojca. Byliśmy zaskoczeni, jak bardzo żywotny stał się od czasu, gdy dowiedział się o nadchodzącym spotkaniu.

W piątkowy wieczór Joe był tak podekscytowany, że nie mógł zmrużyć oka. W końcu lekarz prowadzący podał mu tabletki nasenne, by nazajutrz chłopiec nie był kompletnie wykończony. Wreszcie nastała sobota, a Joe od rana prosił nas, byśmy wypuścili go z łóżka i pozwolili pojechać po ojca na lotnisko, jednak ze względu na dożylną chemioterapię musiał ostatecznie pozostać na miejscu. W ramach kompromisu zgodził się czekać na tatę przed szpitalem, siedział więc na wózku i razem z mamą wypatrywał nadjeżdżającej taksówki.

Samolot miał przylecieć o 14:00. Ponieważ lotnisko znajdowało się niedaleko szpitala, mężczyzna powinien więc dojechać najpóźniej na 15:30. Jednak 15:30 minęła, a taksówka nie podjechała pod szpital. Joe czekał, czekał długo, jednak nigdy nie doczekał się przyjazdu ojca. Jego mama dzwoniła do niego, ale nikt nie podnosił słuchawki. Chłopiec nagrywał się na sekretarkę, ale nikt nie oddzwaniał. Kiedy zaglądałam do niego, cały czas twierdził, że samolot musiał się spóźnić albo że to korki w mieście sprawiły, że jego gość jeszcze nie dojechał. Sprawdziliśmy jednak status lotu i okazało się, że nie było żadnego opóźnienia. Mama próbowała wytłumaczyć mu, że jego ojciec jest niedojrzały i nie wie, jak powinien się zachowywać, ale Joe nie słuchał jej wyjaśnień. Był pewien, że tata przyjedzie i nic nie było w stanie zachwiać jego wiarą.

Noc z soboty na niedzielę spędziłam w szpitalu. Musiałam zająć się nowymi pacjentami przyjmowanymi na oddział pediatryczny, ale co jakiś czas zaglądałam, by sprawdzić, jak przedstawia się sytuacja. Dopiero o 23:00 Joe posłuchał mamy i zgodził się wrócić na salę. Kiedy zobaczyłam, jak jedzie na wózku przez korytarz, schyliłam się, by go przytulić. Chłopiec rozpłakał się i powiedział mi, że ojciec wystawił go i nie przyjedzie. Wszyscy mieliśmy łzy w oczach, patrząc, jak jego małe ciało drży z nerwów i rozgoryczenia.

Około północy Joe zasnął, a pięć godzin później, kiedy na izbie przyjęć zbierałam informację o przywiezionym przed chwilą dziecku z zapaleniem opon mózgowych, usłyszałam dobywające się z głośnika: „Ninety-nine, Doctor Heart”[26] – nasz sekretny kod na „code blue”, czyli alarm oznaczający zagrożenie życia któregoś z pacjentów. Ktoś umierał, a ja jako praktykanta musiałam być na miejscu. Zadzwoniłam do operatora, by dowiedzieć się, do której biec sali, i w tym momencie serce przestało mi na chwilę bić. Chodziło o pokój Joego.

Mimo że jeszcze dzień wcześniej czuł się dobrze, teraz przestał oddychać, a resuscytacja nie przyniosła żadnego rezultatu. Ojciec nigdy się nie pojawił, nawet gdy mama chłopca z niechęcią zaproponowała mu, by przyjechał na pogrzeb.

Słuchając opowieści o Joem, możemy powiedzieć, że to nadzieja i optymizm trzymały dziecko przy życiu, ale jednak nie były w stanie go uratować. Istnieje jednak wiele historii o optymizmie i zdrowiu, które same w sobie są optymistyczne, a do tego dobrze się kończą.

Jedną z nich jest historia Marii – dziewczynki, u której w wieku ośmiu lat zdiagnozowano białaczkę. Lekarze zalecili jej bardzo silną i toksyczną dawkę chemii oraz jak najszybszy przeszczep szpiku kostnego. Niestety, wkrótce okazało się, że nie można znaleźć dawcy, a wtedy rodzice Marii podjęli radykalną decyzję. Zdecydowali się na kolejne dziecko, licząc na to, że będzie można pobrać od niego potrzebny ich córce szpik.

Kiedy mama Marii była w ciąży, dziewczynce podawano mniejsze dawki leków, zbyt słabe, by ją wyleczyć, ale wystarczające, by zachować kontrolę nad chorobą. Celem było utrzymanie jej przy życiu do momentu, kiedy urodzi się dziecko i przeszczep – w co głęboko wierzyli – okaże się możliwy.

Maria, która zawsze chciała mieć rodzeństwo, była ogromnie szczęśliwa. Chemioterapia osłabiła jej ciało, ale nie osłabiła wesołego ducha. Mała pacjentka zwierzała się pielęgniarkom, że jej nowotwór ustępuje, a ona będzie naprawdę dobrą starszą siostrą. Chociaż wyniki badań krwi wskazywały na obecność choroby, siostry kiwały ze zrozumieniem głową, nie chcąc burzyć jej optymizmu i odbierać nadziei.

Maria dobrze znosiła chemioterapię i wbrew wszelkim oczekiwaniom po paru miesiącach jej stan zaczął się poprawiać, mimo że niskie dawki leków powinny spowodować raczej pogorszenie zdrowia.

Kiedy w końcu nadszedł dzień narodzin, dziewczynka była na sali porodowej wyposażona w specjalny sprzęt, który miał za zadanie ochronić jej kruche ciało przed infekcją. Gdy Maria chwyciła w ramiona swoją młodszą siostrę, wszystkim odjęło mowę ze wzruszenia.

Radość nie trwała jednak długo, ponieważ badanie krwi pępowinowej wykazało, że przeszczep nie będzie możliwy. Rodzice chorej byli załamani, ale ich córka powiedziała im, żeby się tym zupełnie nie przejmowali, bo ona nie jest już chora i w ogóle nie potrzebuje szpiku. Onkolodzy nie wierzyli w tak optymistyczny wariant; ich zdaniem obniżone dawki leków nie były w stanie zabić choroby.

Ku wielkiemu zdziwieniu lekarzy dziewczynka miała jednak rację! Przeprowadzone testy potwierdziły, że rak się wycofał i nawet jeśli komuś wydaje się, że stało się tak dzięki łagodnej chemioterapii, ja wierzę, że to optymizm i nadzieja przywróciły zdrowie małej bohaterce.

Wyuczona bezsilność, wyuczona choroba

Kiedy pracujesz w szpitalu, często zdarza ci się słyszeć inspirujące historie, w których pozytywne myślenie okazuje się przyczyną remisji choroby, a pesymizm powodem nasilenia się jej objawów. Martin Seligman twierdzi, że różnica między optymistami a pesymistami sprowadza się często do czegoś, co nazywa „wyuczoną bezsilnością”. Kiedy życie układa się nie po naszej myśli, wszyscy – niezależnie od ogólnego nastawienia do rzeczywistości – czujemy się przez jakiś czas kompletnie bezsilni. Kiedy rzuca cię chłopak, szef wręcza ci wypowiedzenie, umiera bliska ci osoba, porywają ci dziecko lub słyszysz od lekarza, że chorujesz na raka – kolana uginają się pod tobą i całkowicie tracisz grunt pod nogami. Emocje, których wtedy doświadczasz, to przede wszystkim smutek, złość, żałość i strach – pod tym względem wszyscy jesteśmy jednakowi.

Różnica między optymistami a pesymistami tkwi więc nie w odczuwaniu bólu, lecz w procesie rekonwalescencji. Optymiści bardzo szybko zaczynają się regenerować, bo wiedzą, że wylądują na cztery łapy, nawet jeśli wszystko wskazuje na to, że połamią sobie nogi. Ludzie nastawieni do życia optymistycznie mogą czuć się przytłoczeni, a nawet cierpieć przez jakiś czas na depresję, w końcu wstają jednak z kolan i są w stanie wieść szczęśliwe życie.

W przeciwieństwie do nich pesymiści czują się bezsilni przez długi czas, co w końcu może przerodzić się w autentyczną, klinicznie potwierdzoną depresję. Badania wykazują, że kiedy pesymiści doświadczają czegoś złego, wydaje im się, że sami ponoszą winę za negatywne doświadczenie, które na dodatek będzie trwało wiecznie i całkowicie zrujnuje ich życie. Takie nastawienie prowadzi do sytuacji, w której uczą się oni bezsilności blokującej ich działania przez wyjątkowo długi czas[27]. Wszyscy zdajemy sobie również sprawę, że stale powracające negatywne myśli i czynniki stresogenne mogą wpędzić nas w chorobę, a badacze przypuszczają, że pesymistyczne nastawienie może wywoływać w naszym organizmie reakcję stresową i tym samym zaburzać niezwykle ważny proces samoleczenia[28].

Bezsilność a odpowiedź odpornościowa

Aby dokładniej zbadać związek bezsilności z chorobą, współpracowniczka Martina Seligmana – Madelon Visintainer – przeprowadziła badania na trzech grupach szczurów. Gryzonie z pierwszej grupy otrzymywały łagodne impulsy elektryczne i były w stanie nauczyć się, jak ich unikać. Zwierzęta z drugiej grupy otrzymywały identyczne impulsy, na które nie miały jednak wpływu, te z grupy trzeciej nie odbierały natomiast żadnych impulsów.

Przed rozpoczęciem badania Visintainer wszczepiła szczurom komórki rakowe, które mogły doprowadzić do ich śmierci, jeśli układ odpornościowy nie byłby w stanie się z nimi uporać. Ilość wszczepianych komórek była kontrolowana i według statystyk połowa testowanych gryzoni powinna wygrać z chorobą i przeżyć, a druga umrzeć w wyniku zakażenia. Pod kontrolą znalazły się również wszelkie zewnętrzne czynniki, takie jak dieta szczurów, miejsce ich przechowywania czy stopień obciążenia nowotworem. Jedyną różnicą było więc powtarzalne fizjologiczne doświadczenie. Szczury z pierwszej grupy szybko nauczyły się, jak unikać rażenia prądem, a te z grupy drugiej biernie uczyły się bezsilności. Gryzonie pozostawione same sobie zajmowały się swoimi sprawami, nie skupiając się na sposobie uniknięcia impulsu ani nie odczuwając traumy związanej z nieuchronnymi porażeniami.

Zgodnie z przewidywaniami w ciągu miesiąca 50% szczurów z trzeciej grupy umarło, a pozostałym pięćdziesięciu procentom udało się przezwyciężyć chorobę. Wyniki w pozostałych grupach nie były już jednak tak oczywiste. Okazało się, że 70% zwierząt, które nauczyły się unikać prądu, poradziło sobie z nowotworem, za to wśród tych, które bezsilnie odbierały impulsy, odsetek ten wyniósł zaledwie 27%[29]. To doświadczenie pokazuje nam, że pokonanie traumy i bezsilności, poczucie kontroli oraz możliwość ucieczki z pozycji ofiary może wpływać na stan naszego zdrowia. Opierając się na zgromadzonych informacjach, badacze wysunęli tezę, iż wyuczona bezsilność u szczurów, które nie były w stanie unikać impulsów, źle wpłynęła na reakcję odpornościową odpowiedzialną w tym wypadku za walkę z komórkami nowotworowymi. Dalsze testy potwierdziły ich teorię. U bezsilnych szczurów nie przybywało odpowiedzialnych za reakcję immunologiczną i zwalczanie raka limfocytów T, a komórki NK[30] – także odpowiedzialne za ochronę organizmu – straciły swą tytułową zdolność do unicestwiania intruzów. Wnioski nasuwały się same, a eksperyment dostarczył dowodów, że stan umysłu może bezpośrednio przekładać się na remisję choroby o podłożu immunologicznym, a więc także na wycofanie się wielu rodzajów nowotworów[31].

Wyniki badań odpowiadają też pośrednio na pytanie – dlaczego optymiści cieszą się lepszym zdrowiem. Zdrowsze podejście do interpretowania przykrych wypadków pozwala im nauczyć się odpowiedniej reakcji na problemy i czyni ich odpornymi na stan bezsilności. Pesymiści traktują kłopoty jako coś, z czym nie mogą sobie poradzić i od czego nie są w stanie uciec, dlatego podobnie jak bezsilne szczury popadają w depresję, osłabiając tym samym swój układ immunologiczny. W skali całego życia rzadsze odczuwanie niemocy pozytywnie wpływa na naszą odporność, redukuje liczbę reakcji stresowych, a w związku z tym chroni zdrowie i zmniejsza ryzyko choroby.

Kontrola jako antidotum na bezsilność

Wiemy już, że szczury doświadczalne mogą skuteczniej walczyć z rakiem dzięki poczuciu kontroli, nadszedł więc czas, by dowiedzieć się, czy jako ludzie również możemy czerpać siłę z panowania nad sytuacją. Pragnąc odpowiedzieć na pytanie, czy skutki wyuczonej bezsilności można równoważyć wzmocnionym poczuciem kontroli, wyboru i osobistej odpowiedzialności, naukowcy postanowili zbadać wpływ pozytywnych zmian wprowadzonych w jednym z domów spokojnej starości na stan zdrowia jego pensjonariuszy.

Osoby biorące udział w teście podzielono na dwie grupy, których członkowie zakwaterowani byli na dwóch różnych piętrach. Każdy uczestnik mógł korzystać z nowych dobrodziejstw ośrodka – dopisanych do jadłospisu omletów i jajecznicy, odbywających się w środy i czwartki wieczorów filmowych oraz możliwości hodowania w pokoju własnych roślin. Mieszkańcom pierwszego piętra zaoferowano jednak dodatkowo możliwość wyboru. To oni sami mogli zdecydować się na jajecznicę lub omlet, to oni wybierali swój filmowy dzień tygodnia i to oni decydowali się lub nie na podlewanie kwiatów. Pensjonariusze z drugiego piętra mieli dostęp do identycznych udogodnień, jednak zostały im one narzucone z góry, co sprawiło, że nie mieli żadnego wpływu na to, z czego korzystali. W poniedziałki, środy i piątki dostawali omlet, we wtorki i czwartki jedli jajecznicę. Zarząd domu przydzielał ich też do określonej grupy filmowej i decydował za nich w kwestii uprawy roślin.

Półtora roku po wprowadzeniu zmian badacze zaobserwowali, że mieszkańcy pierwszego piętra, a więc ci, którym pozostawiono wolność wyboru, byli bardziej aktywni, szczęśliwsi i mniej narażeni na śmierć niż ich sąsiedzi z góry[32]. Tym samym naukowcy po raz kolejny udowodnili, że wybór, odpowiedzialność i poczucie przydatności dobrze wpływa na zdrowie, prawdopodobnie dlatego, że czyni nas szczęśliwszymi i stwarza naszemu organizmowi lepsze warunki do samoleczenia.

Wesołość i jej wpływ na długość życia

Wiemy już, że nieszczęśliwi ludzie rzadziej dbają o zdrową dietę, mniej ćwiczą i częściej miewają problemy ze snem. Jednak co istotne – negatywne konsekwencje bycia nieszczęśliwym nie wynikają wyłącznie z zaniedbywania ciała. W 1986 roku David Snowdon rozpoczął zbliżone do Grant Study długofalowe badania, ale nie skupiał się na odnoszących sukcesy studentach Harvardu, lecz zdecydował się oprzeć test na obserwacji katolickich zakonnic.

Podobne studia nad długością życia bardzo często obciążone są stereotypami. Wiemy na przykład, że mieszkańcy Utah żyją dłużej niż mieszkańcy Nevady, ale czy zastanawiamy się, dlaczego tak się dzieje. Czy dlatego, że ascetyczny tryb życia mormonów jest zdrowszy niż picie, palenie i hazard w Las Vegas lub Reno? Czy ludzie zamieszkujący Utah lepiej się odżywiają, są bardziej zrelaksowani, a może to powietrze jest tam czystsze niż w Nevadzie?

Tego typu wątpliwości nastręczają trudności w interpretacji wyników badań i właśnie dlatego warto skupić się na grupach, w których łatwo zniwelować zewnętrzny wpływ wymienionych elementów. Jedną z takich grup stanowią bez wątpienia zakonnice.

Prozdrowotne nawyki sióstr zakonnych są najczęściej podobne. Stosują one podobną dietę, nie palą i nie piją alkoholu, nie wychodzą za mąż i nie rodzą dzieci. Brak kontaktów seksualnych sprawia, że nie są narażone na choroby przenoszone drogą płciową, ich status społeczny i ekonomiczny jest identyczny, a dostęp do usług medycznych jednakowy. Obserwacja tak jednolitej grupy umożliwia wyciąganie bardziej jednoznacznych wniosków na temat czynników wpływających na długowieczność. Chociaż na pierwszy rzut oka różnice w długości życia zakonnic nie powinny być znaczne, to jednak mimo tylu podobieństw rozpiętość okazała się bardzo duża. Dlaczego? Postarajmy się odpowiedzieć na to pytanie.

Kobiety, który przychodziły do klasztoru, proszono o opisanie historii swojego życia do momentu, w którym zdecydowały się wstąpić do zakonu. Średni wiek przyjmowanych wynosił dwadzieścia dwa lata, chodziło więc o opis ich wczesnej młodości. Kiedy Snowdon rozpoczynał badania, większość wybranych zakonnic była już dorosła, a ich spisane przed laty autobiografie służyły do określenia poziomu zadowolenia z życia przed podjęciem decyzji o wstąpieniu w stan duchowny. Siostry były obserwowane od chwili rozpoczęcia testów aż do śmierci.

Cecilia O’Payne wstąpiła do nowicjatu Zgromadzenia Sióstr Szkolnych de Notre Dame w 1932 roku. W swoim życiorysie napisała: „Bóg sprawił, iż moje życie rozpoczęło się dobrze, obdarzając mnie licznymi łaskami… Ubiegły rok, który spędziłam, ucząc się w college’u Notre Dame, okazał się dla mnie bardzo szczęśliwy. Teraz z wielką radością patrzę w przyszłość i cieszę się, że już wkrótce przywdzieję święty habit Naszej Panienki i zacznę żyć w jedności z Boską Miłością”.

Nie wszystkie historie brzmiały jednak podobnie. Składająca identyczne śluby Marguerite Donnelly napisała: „Urodziłam się 26 września 1909 roku jako najstarsza z siedmiorga rodzeństwa (pięciu sióstr i dwóch braci). Ubiegły rok spędziłam w domu macierzystym zgromadzenia Notre Dame, ucząc tam chemii i łaciny. Z Bożą pomocą zamierzam pracować jak najlepiej dla naszego Zakonu i czerpać satysfakcję z szerzenia naszej wiary”.

Różnica między dwoma tekstami od razu rzuca się w oczy. Cecilia używa sformułowań wyrażających wesołość, pisze o „wielkiej radości” i określa siebie mianem „bardzo szczęśliwej”. Biografia Marguerite nie ma w sobie tej samej radosnej ekscytacji.

Jak więc potoczyły się dalsze losy obu kobiet? Z napisanej przez Martina Seligmana książki Authentic Happiness [Prawdziwe szczęście] dowiadujemy się, że Cecilia O’Payne w wieku 98 lat nadal czuła się dobrze, natomiast Marguerite Donnelly zmarła w 59. roku życia wskutek udaru[33].

Analizujący całościowo wyniki przeprowadzonego badania naukowcy podzielili zakonnice na szczęśliwe i te niemanifestujące zewnętrznie radości z życia. Okazało się wówczas, że 90% sióstr z pierwszej grupy cieszyło się dobrym zdrowiem w wieku 84 lat, natomiast w drugiej grupie współczynnik ten wynosił już ledwo 34%. Dziesięć lat później, a więc w chwili, gdy kobiety miały 94 lata, stosunek ten wyniósł 54% do 11%. Generalnie przedstawicielki radosnej grupy żyły średnio siedem i pół roku dłużej niż ich smutniejsze koleżanki[34]. Podobne testy przynoszą czasem jeszcze bardziej jaskrawe wyniki, sugerując, że optymiści żyją do dziesięciu lat dłużej niż osoby pesymistycznie nastawione do rzeczywistości[35]. Między innymi dzięki tym statystykom bez cienia wątpliwości możemy określić wesołość mianem wspaniałej leczniczej profilaktyki. Pod koniec tego rozdziału pomówimy natomiast o tym, w jaki sposób stać się bardziej radosnymi i tym samym pomóc sobie w procesie samonaprawy.

Fizjologia nastroju

Jeśli szczęście tak dobrze wpływa na organizm, co dzieje się z nim, gdy znajdziemy się w ślepym zaułku? Emocjonalne cierpienie zaczyna się w głowie, ale jego konsekwencje dotyczą całego ciała. Nieszczęście nie jest przypisane do umysłu, czujesz je całym/łą sobą, a cierpiąc, wystawiasz się na działanie stresu. Twoje udręka stanowi alarm, który odbierasz jako zagrożenie i który powoduje aktywację reakcji stresowej. Miejsce śmiertelnego zagrożenia, które może ją wywołać, zajmują tu złość, rozczarowanie, frustracja, pesymizm, złamane serce, żal i inne negatywne uczucia. W kolejnych akapitach postaram się wyjaśnić proces fizjologiczny, w którym strach i depresja niszczą ciało, a radość i szczęście przywracają je do zdrowego stanu.

Niepokój

Ciało migdałowate stanowiące część układu limbicznego i mieszczące się w obrębie bieguna płata skroniowego mózgu jest niezwykle ważnym skupiskiem komórek odpowiedzialnym za zapamiętywanie i przetwarzanie różnego rodzaju emocji. Co więcej, ciało migdałowate odczuwa emocje, zanim jeszcze dotrą one do świadomej części naszego umysłu. Powtarzające się reakcje stresowe sprawiają, że ta czuła i niesłychanie istotna struktura częściej reaguje na pozorne niebezpieczeństwo, aktywując reakcję stresową, która z kolei pobudza do działania ciało migdałowate. Tak zaczyna się wyjątkowo niekorzystne dla naszego zdrowia błędne koło.

Ciało migdałowate pomaga nam także w tworzeniu tzw. wspomnień ukrytych – śladów minionych doświadczeń zalegających głęboko w naszej podświadomości. Kiedy staje się ono bardziej czułe na bodźce, automatycznie nasyca je nieuświadomionym strachem i sprawia, że mimo braku realnej przyczyny mózg przez cały czas znajduje się w stanie zagrożenia.

W międzyczasie hipokamp, element odpowiedzialny za pamięć świadomą – jasne i konkretne wspomnienia o faktycznych wydarzeniach – osłabiany jest przez stres, którego doświadczamy. Kortyzol i inne glikokortykosteroidy osłabiają istniejące synapsy mózgu, a jednocześnie hamują powstawanie nowych. Niedziałający w pełni sprawnie hipokamp ma problemy z produkowaniem nowych neuronów, a tym samym z tworzeniem nowych wspomnień. W efekcie bolesne, straszne doświadczenia zostają zaprogramowane w pamięci podświadomej, a zapamiętywanie nowych, świadomych odczuć staje się prawie niemożliwe. Ten zgubny mechanizm sprawia, że twoja realna pamięć zanika, a ty żyjesz wyłącznie przeświadczeniem, że dzieje się coś naprawdę złego. Wyjaśnia on zresztą także sytuację, w której osoba po przeżytej traumie cierpi w chwili, kiedy jej podświadomość bierze górę nad świadomym myśleniem. Taki człowiek, mimo kompletnego braku zewnętrznego niebezpieczeństwa, wciąż odczuwa strach i nieustannie czuje się zagrożony.

Depresja

Depresja także prowadzi do częstych i powtarzających się regularnie reakcji stresowych, które – zgodnie z zasadą błędnego koła – pogłębiają odczuwany smutek. Wysokie stężenie kortyzolu związane z odczuwaniem silnego stresu sprawia, że w organizmie spada poziom noradrenaliny, która pomaga nam zachować czujność i energię, a której brak sprawia, że stajemy się apatyczni i roztargnieni. Kortyzol i inne hormony stresu hamują dodatkowo produkcję dopaminy odpowiedzialnej za odczuwanie pozytywnych emocji i serotoniny – najważniejszego neuroprzekaźnika odpowiadającego za dobry nastrój. Jakby tego było mało, noradrenalina i serotonina są ze sobą powiązane, a ubytek jednego ze związków powoduje mniejsze stężenie i niższą aktywność drugiego.

Oprócz wywoływania stresu negatywne emocje wzmagają produkcję cytokin – białek wywołujących stan zapalny, którego obecność wiąże się z niektórymi rodzajami nowotworów, chorobą Alzheimera, artretyzmem, osteoporozą i chorobami układu krążenia. Gdy mamy depresję, nasze rany goją się gorzej, a my sami jesteśmy bardziej podatni na infekcję[36].

Pozwalając zwyciężać nastrojowi pesymizmu, bezradności, bezsilności i lęku, doprowadzamy do sytuacji, w której reakcja stresowa nie wyłącza się i pozostaje w stanie ciągłego czuwania. Prowadzi to między innymi do zaburzeń żołądkowo-jelitowych i hormonalnych, osłabienia odporności, chorób serca i wielu innych dolegliwości[37] Szczęśliwi ludzie są silniejsi, a ich odpowiedź immunologiczna bardziej zdecydowana. Badania wykazały, że organizm optymisty szczepionego przeciwko grypie potrafi wyprodukować 50% więcej przeciwciał niż organizm osoby negatywnie nastawionej do życia[38].

Układ immunologiczny człowieka smutnego ciągle słabnie. Łatwo zaobserwować to na przykładzie wdów i wdowców, ponieważ w czasie żałoby tempo dzielenia się w ich ciele ochronnych limfocytów T gwałtownie spada[39]. Różnicę widać też chociażby na przykładzie optymistek i pesymistek w grupie kobiet zakażonych wirusem HIV[40].

Szczęście

Neurobiologia smutku została gruntownie opracowana, lecz w przypadku mechanizmów radości nasza naukowa wiedza nie jest już tak imponująca. Na szczęście upowszechnienie się rezonansu magnetycznego i elektroencefalografii sprawiło, że studia nad teoretyczną stroną szczęścia stały się znacznie łatwiejsze. Obserwacja osób szczęśliwych pomogła badaczom w stwierdzeniu, iż za radosne odczucia odpowiedzialna jest lewa kora przedczołowa.

Co jednak pobudzą tę część naszego mózgu? W jaki sposób możemy sprawić, by działo się to częściej? Odpowiedź na te pytania nie jest oczywista, jednak wiąże się z aktywnością takich związków, jak dopamina, oksytocyna, endorfiny, tlenek azotu czy serotonina.

Naukowcy dzielą szczęście na dwa rodzaje przyjemnych doznań – te związane z oczekiwaniem na radosne wydarzenia i te odczuwane, gdy faktycznie ich doświadczamy. Planowanie wakacji na Bali, wydawanie w myślach oczekiwanej premii czy całowanie „ustami wyobraźni” kobiety lub mężczyzny twoich marzeń z pewnością powoduje radość. Niewątpliwie zmysłowej rozkoszy doświadczasz także wówczas, gdy rzeczywiście leżysz na plaży, wsłuchując się w szum morza, zakładasz kupiony przed chwilą kaszmirowy sweter i czule pieścisz usta ukochanej osoby.

Za radość wynikającą z antycypacji przyjemnych doznań odpowiada przede wszystkim jądro półleżące – nasz główny ośrodek ekstazy. Aktywacja tej części mózgu wiąże się prawdopodobnie z działaniem dopaminy, która kontroluje odbieranie przez nią pozytywnych emocji transportowanych z obszaru lewej kory przedczołowej. To właśnie dlatego osoby z czułymi receptorami dopaminy są zazwyczaj bardziej pozytywne.

Wiedząc, który ze związków odpowiada za szczęście związane z planowaniem przyjemności, przejdźmy do kolejnych neuroprzekaźników odpowiedzialnych za pozostałe rodzaje radości. Jednym z nich jest oksytocyna, zwana też hormonem miłości, odpowiedzialna za tworzenie się więzi. Poziom oksytocyny w organizmie wzrasta, gdy zakochujemy się lub przytulamy swoje dziecko i to wyjaśnia częściowo jej pozytywny wpływ na zdrowie. Produkowana przez podwzgórze i uwalniana do krwi przez przysadkę mózgową zapobiega zapaleniom, zmniejszając liczbę cytokin i w pośredni sposób hamuje wydzielanie hormonu adrenokortykotropowego (ACTH), regulując oś podwzgórze-przysadka-nadnercza aktywną podczas reakcji stresowej. U ludzi szczęśliwych lekarze stwierdzają wysoki poziom oksytocyny i niski poziom kortyzolu, prawdopodobnie dlatego, że optymiści rzadziej odczuwają zdenerwowanie, strach, złość i inne emocje odpowiedzialne za pojawianie się stresu.

Pozytywnym działaniem hormonu miłości jest także aktywacja receptorów kolejnego ważnego związku – serotoniny, która poprawia nastrój i hamuje aktywność ciała migdałowatego odpowiedzialnego za odczuwanie rodzącego napięcie strachu[41]. Produkcja endorfin uśmierzających ból, odpowiedzialnych za stan euforii i określanych mianem naturalnej morfiny, także pobudzana jest przez oksytocynę. Endorfiny – wydzielane przez przysadkę mózgową podczas ćwiczeń, seksu oraz w chwilach podniecenia i ekscytacji – wpływają na uwalnianie dopaminy, która z kolei stymuluje jądro półleżące i tym samym przyczynia się do odczuwania przez nas przyjemności. Co ciekawe, łańcuch nie urywa się w tym miejscu, ponieważ zmysłowa przyjemność prowadzi do uwalniania tlenku azotu – silnego endogennego przekaźnika, który powoduje wazodylatację[42], wspomaga przepływ krwi i chroni organy przed niedokrwieniem.

Najprawdopodobniej szczęście wpływa również na układ odpornościowy. Tezę tę potwierdza między innymi opisany wcześniej eksperyment, w którym szczury wystawiane na działanie impulsów elektrycznych walczyły z wszczepionymi im komórkami nowotworowymi. Wyuczona bezsilność – odczuwana nie tylko przez gryzonie, ale także przez negatywnie nastawionych do życia ludzi – okazała się wpływać negatywnie na odporność, torując tym samym drogę infekcjom, nowotworom i innym chorobom immunologicznym. To właśnie brak zaprogramowanej niemocy sprawia więc, że odpowiedzi odpornościowe optymistów są bardziej zdecydowane, a to pomaga im zachować zdrowie i cieszyć się dłuższym i szczęśliwszym życiem.

Czy szczęście może leczyć?

Profilaktyczne działanie szczęścia i jego wpływ na długowieczność potwierdzają liczne naukowe dowody[43]. Mniej oczywiste są jednak dane dotyczące możliwości leczenia za pomocą radości chorób już istniejących.

Niektóre badania wykazują, że szczęśliwi łatwiej dochodzą do siebie[44]. Jeden z mniejszych testów objął 34 kobiety cierpiące z powodu nawrotu raka piersi i leczące się w National Cancer Institute, gdzie poddano je dokładnym – fizycznym i psychicznym – badaniom, w tym analizie poziomu optymizmu. Po roku od przeprowadzenia badań większość pacjentek zmarła, ponieważ walka z nawracającym nowotworem jest wyjątkowo trudna. Kilku udało się jednak przeżyć.

Co charakteryzowało kobiety, które żyły najdłużej? Były one najszczęśliwsze z całej obserwowanej grupy[45].

Mimo tego typu przypadków, w których pozytywne nastawienie i wola walki faktycznie wpływają na poprawę zdrowia, statystyki pokazują, że optymizm skutecznie zapobiega chorobom, jednak nie zawsze jest w stanie je leczyć[46]. Niektórzy twierdzą nawet, że idea kuracji poważnych schorzeń radością stwarza nieuzasadnioną nadzieję i może wywoływać w pacjentach poczucie winy[47].

Dlaczego szczęście może być dobrą profilaktyką, ale nie jest równie skutecznym i silnym lekarstwem?

Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie, ale najprawdopodobniej wiąże się to z tym, że korzyści, jakie z niego płyną, opierają się na skumulowanym fizjologicznym efekcie, który chroni organizm przed dolegliwościami, ale którego wartość terapeutyczna jest często zbyt słaba, by poradzić sobie z chorobą. Wiemy, że radość może redukować stres, ograniczać reakcję stresowe i w ten sposób zapobiegać chorobom układu sercowo-naczyniowego. Jeśli jednak nasze tętnice są już zablokowane w wyniku zmian miażdżycowych, dobry nastrój nie jest w stanie tego zmienić.

Kolejnym powodem takiego stanu rzeczy może być też różnorodność mechanizmów chorobowych i różnorodność procesów samonaprawy. Wiemy na przykład, że szczęście wzmacnia naszą odporność, a poczucie bezsilności osłabia pracę układu immunologicznego. W związku z tym, gdy cierpimy na chorobę niezależną od samoobrony organizmu, nasz nastrój może nie mieć na nią zbyt dużego wpływu. Stan psychiczny, humor i nastawienie mają niewątpliwie wpływ na jakość życia i w przypadku niektórych schorzeń ten dodatkowy komfort może okazać się jedyną korzyścią. Nie dotyczy to jednak wszystkich dolegliwości, a ponadto dane, które o tym mówią, nie są jednoznaczne. No a oprócz tego… czy stając się coraz szczęśliwszymi, mamy do stracenia cokolwiek oprócz negatywnego myślenia?

Odtrutka dla pesymistów

Jeżeli urodziłeś/aś się pesymistą/ką i często jesteś w słabym nastroju nie martw się. Badacze zajmujący się zagadnieniem szczęścia twierdzą, że optymizmu i radości można się nauczyć, a kiedy już uda nam się to osiągnąć – czerpać z nich korzyści dla zdrowia. W książce Learned Optimism Martin Seligman przedstawia ćwiczenie, które opiera się na schemacie: niepowodzenie – przekonanie – konsekwencje [ang. Adversity, Belief, Consequences] i które nazywa ABC radzenia sobie z przeciwieństwami losu. Kiedy doświadczamy czegoś przykrego, nasze myśli szybko zmieniają się w przekonania, które stają się trwałe, jeśli nie podejmiemy działań, by to zmienić. Negatywne przekonania rodzą negatywne konsekwencje, które z kolei mogą wpływać na nasze zachowanie. Ucząc się odpowiednio modulować schemat ABC, możemy zmienić nasze pesymistyczne myśli w sądy, które napełnią nas nadzieją.

Wyobraź sobie sytuację, w której inny kierowca zajmuje na parkingu upatrzone przez ciebie miejsce (niepowodzenie). Kiedy to widzisz, złościsz się i myślisz: Ten cham ukradł moje miejsce! To niegrzeczne i egoistyczne! (przekonanie). Nerwy buzują, a ty otwierasz okno i zaczynasz krzyczeć (konsekwencje).

Albo: twoja najlepsza przyjaciółka nie odbiera od ciebie telefonu (niepowodzenie). Tłumaczysz to sobie, myśląc: To na pewno dlatego, że zawsze byłam samolubna i nieuprzejma (przekonanie) i zamartwiasz się przez cały dzień (konsekwencje).

Autor Learned Optimism radzi czytelnikom, aby prowadzili przez kilka dni dzienniczek schematu ABC. Aby to zrobić, muszą wejść ze sobą w wewnętrzny dialog i zidentyfikować sądy, które rodzą się w nich w obliczu niepowodzenia. Pamiętajmy, że chodzi tu o myśli, a nie emocje, które w tym wypadku klasyfikujemy raczej jako konsekwencje przeświadczeń. Kolejnym etapem działania jest zanotowanie skutków przekonań powstałych w ich głowach – opis odczuć i opis działania. Analizując swoją reakcję na przykre doświadczenia, pesymiści mogą zauważyć, że to sądy, które sami tworzą, wpędzają ich w stan smutku, wywołując niepotrzebne nerwy. Optymiści mogą natomiast docenić swe pozytywne przekonania, które w dużej mierze odpowiadają za szybkie rozprawienie się z problemem.

Celem proponowanego przez Seligmana ćwiczenia jest obserwacja i wyciągnięcie wniosków. Jeśli bowiem świadomie odkryjemy u siebie pesymistyczne nastawienie, możemy rozpocząć naukę prowadzącą do zmiany sposobu myślenia, a zmiana myślenia może doprowadzić nas do zmiany konsekwencji i co za tym idzie – pozytywnie odbić się na naszym zdrowiu. W Learned Optimism znajdziemy dwie metody radzenia sobie z własnym pesymizmem – rozpraszanie się i kierowanie myśli w innym kierunku lub kwestionowanie swoich negatywnych sądów.

Aby rozproszyć negatywne przekonania i ich się pozbyć, spróbuj techniki, którą badacze nazywają „stopowaniem myśli” i która ma na celu zakłócenie schematów myślowych. Spróbuj uderzyć dłonią w stół i krzyknąć „STOP!”, wydać dźwięk, który oderwie cię od tego, o czym myślisz, noś przy sobie kartkę z wielkim, czerwonym napisem „STOP” lub na nadgarstku opaskę i zaciskaj ją mocniej aż do momentu, w którym przestaniesz rozmyślać o kłopotach. Łączenie tej metody z koncentrowaniem uwagi na czymś innym może dać pozytywne i długotrwałe rezultaty. Kiedy więc krzyczysz „STOP!” lub ściskasz opaskę, spróbuj świadomie pokierować swoje myśli w inną stroną.

Jeśli poczujesz, że mimo starań technika ta nie przynosi zadowalających rezultatów, zaplanuj czas na rozprawianie się ze swoimi sądami i kiedy pojawią się one w twojej głowie, powiedz sobie: „Stop! Później o tym pomyślę”. Możesz spróbować również spisywać swoje myśli na kartce; takie działanie przerywa bowiem tok myślowy i osłabia siłę negatywnego nastawienia.

Metodą, którą uznaje się za silniejszą od dekoncentracji, jest kwestionowanie pojawiających się w naszych głowach pesymistycznych przekonań. Aby ją zastosować, musisz jednak nauczyć się dyskutować ze sobą. Najpierw zastanów się nad swoim nastawieniem, a następnie oprzyj się na mądrości twojego kochającego oraz odczuwającego współczucie „ja” i postaraj się wypunktować swój pesymizm i wygrać z nim, mając konkretne argumenty.

Kiedy więc twoja najlepsza przyjaciółka nie odbiera telefonu, a ty myślisz sobie: Ona mnie nienawidzi, na pewno nie zasługuję na jej przyjaźń, zatrzymaj się i zmierz się z tą myślą. Powiedz sobie, że być może przyjaciółka jest po prostu zajęta, nie odsłuchała poczty głosowej, miała do ciebie oddzwonić, ale zajęła się czymś innym i zapomniała to zrobić, ale na pewno nadal cię kocha i nic nie zagraża waszej przyjaźni. Innymi słowy, przekonaj siebie, że problem, który napotkałaś, nie wiąże się z twoją winą, nie wpływa na ciebie silnie i trwale i nie ma dużego znaczenia dla waszych przyszłych kontaktów, jest więc zewnętrzny, konkretny i tymczasowy. Jeśli uda ci się przekonać siebie do tych wniosków, będziesz w stanie sama wybrać nowe, lepsze konsekwencje i przerwać spiralę pesymistycznego myślenia.

Kluczem do udanego zakwestionowania własnych negatywnych przekonań jest znalezienie dowodów na to, że są one fałszywe (oczywiście w przypadku, gdy faktycznie tak jest!), rozważenie alternatywnej interpretacji niepowodzenia i określenie skutków, jakie może wywołać pesymizm. Jeśli mimo wszystko pierwotny sąd okazuje się prawdziwy, ważne jest, by na spokojnie przemyśleć konsekwencje, jakie mogą wiązać się z tym faktem. Aby lepiej to wyjaśnić, wróćmy do przykładu z nieoddzwaniającą przyjaciółką. Kiedy postarasz się wytłumaczyć sobie na różne sposoby powody jej zachowania, spróbuj zastanowić się, dlaczego twój umysł wybrał z nich najmniej optymistyczny wariant. Być może chodzi ci o poczucie „odrzuconej ofiary”, a obstając przy swoim gniewie, zyskujesz poczucie wyższości? Jeśli natomiast prawdziwą przyczyną braku kontaktu z jej strony faktycznie jest nienawiść wywołana twoim zachowaniem, czego może nauczyć cię ta sytuacja? Czy wiedza, którą posiadłaś może sprawić, że staniesz się lepszą przyjaciółką? Jeśli dojdziesz do wniosku, że tak – bardzo dobrze, lecz jeśli stwierdzisz, że nie i że wasza przyjaźń nie ma już racji bytu, postaraj się i tak wynieść coś z całej tej sytuacji. Zastanów się, do jakich informacji o sobie dotarłaś za jej pośrednictwem i wykorzystaj je, gdy nawiążesz nowe relacje.

Podsumowując – próbuj obalać swoje negatywne sądy za pomocą argumentów, a jeśli okaże się to niemożliwie, przeanalizuj wszystkie możliwe scenariusze i wynieś z tej sytuacji konkretną wiedzę oraz przekonanie, że mimo wszystko świat się nie kończy. Możesz też – idąc za radą Seligmana – dystansować się od pesymistycznych przekonań, powtarzając sobie, że to wyłącznie myśli, nie fakty, i kończąc swój wewnętrzny dialog silnym i pobudzającym pozytywnym sądem, który zamiast cię dołować, sprawi, że poczujesz się podbudowana.

Pesymistów czytających ten rozdział pytam więc na koniec – czy jesteście gotowi? Gotowi na dyskusje z samymi sobą i dążenie do szczęścia? Przemyślcie to i pamiętajcie, że wasze „tak” będzie wielkim krokiem na drodze do zdrowia.

Odtrutka dla nieszczęśliwych

Możesz starać się zerwać z pesymizmem, jednak osiągnięcie stanu, w którym czujesz się dobrze i szczęśliwie, wymaga czegoś więcej niż przejścia od negatywnych do pozytywnych sądów na temat niepowodzeń życiowych. Wbrew pozorom jest to jednak dobra wiadomość, gdyż zdaniem badającej uczucie radości Sonji Lyubomirsky 40% wesołości, którą odczuwamy, jest pod naszą kontrolą.

Skoro jesteśmy już przy statystykach, zaznaczmy, że 50% naszego szczęścia jest podyktowane uwarunkowaniami genetycznymi. Odczuwanie szczęścia wiąże się z aktywnością w lewej korze przedczołowej i u niektórych jest ona po prostu z natury większa. Badania bliźniąt pokazały, że wszyscy rodzimy się z określonym temperamentem. Jedni z nas są radośni i pozytywni, inni zadumani i melancholijni. Prawdą jest, że nie mamy wpływu na genetyczne podłoże naszej radości, ale mimo to w dużej mierze nasze osobiste szczęście zależy właśnie od nas. Jak do niego dążyć? Odpowiedź na to pytanie może okazać się dla ciebie pewnym zaskoczeniem…

Większości z nas wydaje się, że to okoliczności czynią nas zadowolonymi. Myślimy, że kiedy w końcu poznamy naszą „drugą połowę” czy zdobędziemy wymarzoną pracę, napiszemy książkę, która stanie się bestsellerem, lub zajdziemy w ciążę, nasze życie stanie się lepsze i pełne radości. Badania pokazują jednak, że wydarzenia i okoliczności odpowiadają jedynie za 10% naszego szczęścia. To, czy jesteśmy zdrowi, czy chorzy, bogaci, czy biedni, piękni, czy brzydcy, wpływa na nasze samopoczucie, jednak w stopniu o wiele mniejszym, niż to sobie często wyobrażamy.

Dlaczego to, co się nam przydarza, ma tak niewielki wpływ na to, czy jesteśmy szczęśliwi? Zdaniem psychologów dzieje się tak w wyniku potężnej siły, nazywanej przez nich „hedonistyczną adaptacją”. Hedonistyczna adaptacja opiera się na przyzwyczajeniu. Kiedy w końcu spełniamy swoje marzenie: zakochujemy się, piękniejemy, zarabiamy więcej, osiągamy lepszy status społeczny i ekonomiczny, cieszy nas to, ale tylko przez chwilę, a po okresie zachwytu powracamy do punktu wyjścia. Gdy dzieje się coś dobrego, otrzymujemy „radosnego kopa”, ale stan wesołości nie jest trwały. Wspomniana „chwila radości” może trwać stosunkowo długo – nowożeńcy są zazwyczaj najszczęśliwsi przez pierwsze dwa lata małżeństwa – jednak w końcu i tak wszystko wraca do normy[48].

Co ciekawe, to właśnie tu kryje się nasza dobra wiadomość! To dobrze, że aż 40% naszego szczęścia zależy od nas, nie od genów i tego, co nas spotyka. Co więcej – według naukowców wpływanie na nie jest łatwe, a czasem może sprowadzać się do prowadzenia pamiętnika, w którym codziennie wyrażać będziemy swą wdzięczność i radość z istnienia[49].

W Authentic Happiness[50] Martin Seligman opisuje przeprowadzony przez siebie test, który nauczył cierpiących na poważną depresję pacjentów skutecznej, wywołującej wesołość metody. W wybranej przez badacza grupie znalazły się osoby, którym choroba całkowicie odbierała chęć do życia. Byli oni tak wymęczeni, iż nie widzieli najmniejszego sensu podnoszenia się z łóżka. Seligman poprosił ich więc o jedną małą przysługę. Codziennie wieczorem mieli logować się na wyznaczonej stronie internetowej i zapisywać tam trzy dobre rzeczy, które spotkały ich w ciągu minionego dnia. W ciągu 15 dni stan ich choroby zmienił się z „poważnego” na „umiarkowany” lub „łagodny”, a poprawę odczuło aż 94% badanych!

W The How of Happiness Sonja Lyubomirsky wyjaśnia ten fenomen, dzieląc się z czytelnikami wynikami obserwacji szczęśliwych ludzi. Lyubomirsky pisze, że najszczęśliwsi ludzie, z jakimi miała do czynienia, nie byli wcale najbogatsi, najpiękniejsi i nie odnosili w życiu spektakularnych sukcesów. Receptą na radość okazała się nie zmiana tendencji i okoliczności, ale wcielanie w życie zachowań, które w realny i udowodniony naukowo sposób czynią nas weselszymi. Z doświadczenia Sonji wynika dodatkowo, że ludzi szczęśliwych charakteryzują pewne wspólne cechy. Poświęcają oni dużo czasu na pielęgnowanie relacji z rodziną i przyjaciółmi, łatwo przychodzi im wyrażanie wdzięczności, spieszą z pomocą potrzebującym, optymistycznie patrzą w przyszłość, żyją chwilą i korzystają z życia, często ćwiczą, poświęcają się swoim celom i realizują plany wynikające z ich ambicji, a zwalczając przeciwności losu, wykazują się siłą i opanowaniem.

Aby stać się bardziej szczęśliwymi, powinniśmy także unikać analizowania każdej sytuacji i rozmieniania się na drobne, nie starać porównywać się z innymi, rozwiązywać problemy, gdy tylko się pojawiają, szukać znaczenia w doświadczanym stresie i traumach, umieć wybaczać, angażować się w działania związane z naszą pasją, więcej się uśmiechać i dbać o ciało.

Ja sama wierzę też, że niezbędnym warunkiem odczuwania radości jest życie w zgodzie i prawdzie z samym sobą, a badania naukowe potwierdzają tę tezę. Steve Cole i jego partnerzy z UCLA[51] przebadali niegdyś grupę zakażonych wirusem HIV gejów, aby zorientować się, jaki wpływ na ich zdrowie miała otwartość w mówieniu o swojej orientacji. Uczestnicy testu mieli określić, czy: „żyją w ukryciu”, „przez większość czasu kryją się ze swoim homoseksualizmem”, „częściowo ujawnili się przed ludźmi” czy definitywnie „wyszli z szafy”. Kolejnym etapem było obserwowanie przebiegu choroby, a wyniki okazały się bardzo interesujące, ponieważ rozwój infekcji zależał bezpośrednio od stopnia otwartości. Pacjenci żyjący szczerze ze sobą i otoczeniem wykazywali najlepsze wyniki i naprawdę nie chodziło tu o drobne różnice. U mężczyzn, którzy ukrywali się przed światem, poziom komórek CD4[52] spadał o 40% szybciej niż u tych, którzy zdecydowali się na coming out. W związku z tym umierali oni średnio 21% szybciej[53].

Dążenie do prawdy i szczęścia jest więc, jak widzimy, ogromnie istotne i często to zdrowy i szczery duch okazuje się gwarantem zdrowego ciała.

[1] Ruut Veenhoven, World Database of Happiness: Continuous Register of Research on Subjective Appreciation of Life, [w:] Challenges for Quality of Life in the Contemporary World: Advances in Quality-of-Life Studies, Theory and Research, ed. W. Glatzer, S. von Below, M. Stoffregen (Dordrecht, The Netherlands: Kluwer Academic Publishers, 2004).

[2] Corey L.M. Keyes, Mental Illness and/or Mental Health? Investigating Axioms of the Complete State Model of Health, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 73, nr 3 (czerwiec 2005): 539–548.

[3] Thomson Healthcare, Washington, D.C., Ranking America’s Mental Health: An Analysis of Depression across the States, „Mental Health America”, 11 grudnia 2007, http://www. mentalhealthamerica.net/go/state-ranking.

[4] National Institute of Mental Health, Any Mood Disorder Among Adults, dostęp: 15 maja 2012, http://www.nimh.nih.gov/statistics/lANYMOODDIS_ADULT.shtml.

[5] R. Veenhoven, Conditions of Happiness (Dordrecht, The Netherlands: Kluwer Academic Publishers, 1984).

[6] Lawrence LeShan, Cancer Mortality Rate: Some Statistical Evidence of the Effect of Psychological Factors, „Archives of General Psychiatry” 6, nr 5 (maj 1962): 333–335; Reiner Rugulies, Depression as a Predictor for Coronary Heart Disease: A Review and Meta-Analysis, „American Journal of Preventive Medicine” 23, nr 1 (lipiec 2002): 51–61; Redford B. Williams, Neil Schneiderman, Resolved: Psychosocial Interventions Can Improve Clinical Outcomes in Organic Disease, „Psychosomatic Medicine” 64, nr 4 (lipiec–sierpień 2002): 552–557; Robert Anda et al., Depressed Affect, Hopelessness, and the Risk of Ischemic Heart Disease in a Cohort of US adults, „Epidemiology A”, nr 4 (lipiec 1993): 285–294; Anne Harrington, The Placebo Effect: An Interdisciplinary Exploration (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1999), 60; Biing-Jiun Shen et al., Anxiety Characteristics Independently and Prospectively Predict Myocardial Infarction in Men: The Unique Contribution of Anxiety among Psychological Factors, „Journal of the American College of Cardiology” 51, nr 2 (styczeń 2008): 113–119; R.M. Gallagher, S. Cariati, The Pain-Depression Conundrum: Bridging the Body and Mind, „Medscape Today Clinical Update” (2 października 2002); D.C. Turk, Beyond the Symptoms: The Painful Manifestations of Depression (prezentacja podczas: Pain and Depression: Navigating the Intersection of Body and Mind Symposium, San Diego, 20 sierpnia 2002).

[7] P. McCarron et al., Temperament in Young Adulthood and Later Mortality: Prospective Observational Study, „Journal of Epidemiology and Community Health” 57, nr 11 (listopad 2003): 888–892; LeShan, Cancer Mortality Rate: Some Statistical Evidence of the Effect of Psychological Factors; Sabrina Paterniti et al., Sustained Anxiety and 4-Year Progression of Carotid Atherosclerosis, „Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology” 21 (2001): 136–141.

[8] Ed Diener, Micaela Chan, Happy People Live Longer: Subjective Weil-Being Contributes to Health and Longevity, „Applied Psychology: Health and Well-Being” 3, nr 1 (marzec 2011): 1–43.

[9] Ibidem.

[10] Yoichi Chida, Andrew Steptoe, Positive Psychological Weil-Being and Mortality: A Quantitative Review of Prospective Observational Studies, „Psychosomatic Medicine” 70, nr 7 (wrzesień 2008): 741-756.

[11] Michael Lemonick, The Biology of Joy, „Time” (9 stycznia 2005).

[12] Przeprowadzone na Uniwersytecie Harvarda 75-letnie badania dwóch wydzielonych grup białych mężczyzn narodowości amerykańskiej – studentów college’u Harvarda oraz dorastających na przedmieściach Bostonu nastolatków z problemami społecznymi i osobowościowymi [przyp. tłum.].

[13] Joshua Wolf Shenk, What Makes Us Happy?, „Atlantic”, styczeń 2009, http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2009/06/what-makes-us-happy/7439/#.

[14] Bernie S. Siegel, Love, Medicine & Miracles (New York: Harper & Row, 1986), 76.

[15] Tytuł polskiego przekładu: Optymizmu można się nauczyć [przyp. tłum.].

[16] Christopher Peterson, Martin E. Seligman, George E. Vaillant, Pessimistic Explanatory Style Is a Risk Factor for Physical Illness: A Thirty-Five-Year Longitudinal Study, „Journal of Personality and Social Psychology” 55, nr 1 (lipiec 1988): 23–27.

[17] Lisa G. Aspinwall, Richard G. Tedeschi, The Value of Positive Psychology for Health Psychology: Progress and Pitfalls in Examining the Relation of Positive Phenomena to Health, „Annals of Behavioral Medicine” 39, nr 1 (luty 2010): 4–15.

[18] Erik J. Giltay et al., Dispositional Optimism and All-Cause and Cardiovascular Mortality in a Prospective Cohort of Elderly Dutch Men and Women, „Archives of General Psychiatry” 61, nr 11 (listopad 2004): 1126–1135.

[19] Sheldon Cohen et al., Positive Emotional Style Predicts Resistance to Illness after Experimental Exposure to Rhinovirus or Influenza A Virus, „Psychosomatic Medicine” 68, nr 6 (1 listopada 2006): 809–815.

[20] Lemonick, The Biology of Joy.

[21] Martin Seligman, Learned Optimism: How to Change Your Mind and Your Life (New York: Vintage Books, 1991).

[22] Christopher Peterson, Mechele E. De Avila, Optimistic Explanatory Style and the Perception of Health Problems, „Journal of Clinical Psychology” 51, nr 1 (styczeń 1995): 128–312; Kymberley K. Bennett, Marta Elliott, Pessimistic Explanatory Style and Cardiac Health: What Is the Relation and the Mechanism that Links Them?, „Basic and Applied Social Psychology” 27, nr 3 (wrzesień 2005): 239–248; Katri Raikkonen et al., Effects of Optimism, Pessimism, and Trait Anxiety on Ambulatory Blood Pressure and Mood During Everyday Life, „Journal of Personality and Social Psychology” 76, nr 1 (styczeń 1999): 104–113.

[23] Christopher Peterson, Explanatory Style as a Risk Factor for Illness, „Cognitive Therapy and Research” 12, nr 2 (1988): 119–132.

[24] Laura D. Kubzansky, Rebecca C. Thurston, Emotional Vitality and Incident Coronary Heart Disease: Benefits of Healthy Psychological Functioning, „Archives of General Psychiatry” 64, nr 12 (grudzień 2007): 1393–1401.

[25] Shelley E. Taylor et al., Are Self-Enhancing Cognitions Associated with Healthy or Unhealthy Biological Profiles?, „Journal of Personality and Social Psychology” 85, nr 4 (październik 2003): 605–615.

[26] Dosł. „Dziewięćdziesiąt dziewięć, Doktorze Serce” [przyp. tłum.].

[27] Christopher Peterson, Martin E. Seligman, Causal Explanations as a Risk Factor for Depression: Theory and Evidence, „Psychological Review” 91 nr 3 (lipiec 1984): 347–374.

[28] Chida & Steptoe, Positive Psychological Weil-Being and Mortality.

[29] M.A. Visintainer, J.R. Volpicelli, M.E. Seligman, Tumor Rejection in Rats after Inescapable or Escapable Shock, „Science” 216, nr 4544 (23 kwietnia 1982): 437–439.

[30] Komórki NK – ang. Natural Killer cells, dosł. naturalni zabójcy [przyp. tłum.].

[31] M. Seligman, M. Visintainer, Tumor Rejection and Early Experience of Uncontrollable Shock in the Rat, [w:] Affect, Conditioning, and Cognition: Essays on the Determinants of Behavior, ed. R.R. Brush and J.B. Overmier (Hillsdale, NJ: Erlbaum, 1985), 203–205.

[32] Ellen J. Langer, Judith Rodin, Effects of Choice and Enhanced Personal Responsibility for the Aged: A Field Experiment in an Institutional Setting, „Journal of Personality and Social Psychology” 34, nr 2 (1976): 191–198.

[33] Martin Seligman, Authentic Happiness: Using the New Positive Psychology to Realize Your Potential for Lasting Fulfillment (New York: Free Press, 2003).

[34] Deborah D. Danner, David A. Snowdon, Wallace V. Friesen, Positive Emotions in Early Life and Longevity: Findings from the Nun Study, „Journal of Personality and Social Psychology” 80, nr 5 (maj 2001): 804–813.

[35] R. Veenhoven, Healthy Happiness: Effects of Happiness on Physical Health and the Consequences for Preventive Health Care, „Journal of Happiness Studies” 9, nr 3 (wrzesień 2008): 449–469.

[36] Janice K. Kiecolt-Glaser et al., Hostile Marital Interactions, Proinflammatory Cytokine Production, and Wound Healing, „Archives of General Psychiatry” 62, nr 12 (grudzień 2005): 1377–1384; Janice K. Kiecolt-Glaser et al., Emotions, Morbidity, and Mortality: New Perspectives from Psychoneuroimmunology, „Annual Review of Psychology” 53 (luty 2002): 83–107.

[37] J. Licinio, P.W. Gold, M.L. Wong, A Molecular Mechanism for Stress-Induced Alterations in Susceptibility to Disease, „Lancet” 346, nr 8967 (lipiec 1995): 104–106; Ryan T. Howell, Margaret L. Kern, Sonja Lyubomirsky, Health Benefits: Meta-Analytically Determining the Impact of Weil-Being on Objective Health Outcomes, „Health Psychology Review” 1, nr 1 (lipiec 2007): 83–136.

[38] Lemonick, The Biology of Joy; Erin S. Costanzo et al., Mood and Cytokine Response to Influenza Virus in Older Adults, „Journals of Gerontology” 59, nr 12 (grudzień 2004): 1328–1333; Marian L. Kohut et al., Exercise and Psychosocial Factors Modulate Immunity to Influenza Vaccine in Elderly Individuals, „Journals of Gerontology” 57, nr 9 (wrzesień 2002): 557–562.

[39] R.W. Bartrop et al., Depressed Lymphocyte Function after Bereavement, „Lancet” 1, nr 8016 (16 kwietnia 1977): 834–836.

[40] D.M. Byrnes et al., Stressful Events, Pessimism, Natural Killer Cell Cytotoxicity, and Cytotoxic/Suppressor T Cells in HIV+ Black Women at Risk for Cervical Cancer, „Psychosomatic Medicine” 60, nr 6 (listopad–grudzień 1998): 714–722.

[41] Peter Kirsch et al., Oxytocin Modulates Neural Circuitry for Social Cognition and Fear in Humans, „Journal of Neuroscience” 25, nr 49 (7 grudnia 2005): 11489–11493; C. Sue Carter, Neuroendocrine Perspectives on Social Attachment and Love, „Psychoneuroendocrinology” 23, nr 8 (listopad 1998): 779–818.

[42] Wazodylatacja – rozszerzenie się światła naczyń krwionośnych wskutek rozkurczu ich mięśni gładkich [przyp. tłum.].

[43] Tiina-Mari Lyyra, Predictors of Mortality in Old Age: Contribution of Self-Rated Health, Physical Functions, Life Satisfaction and Social Support on Survival among Older People, „University of Jyväskylä: Studies in Sport, Physical Education and Health” 119 (2006).

[44] Diener and Chan, Happy People Live Longer; Lemonick, The Biology of Joy; Chida & Steptoe, Positive Psychological Weil-Being and Mortality.

[45] S. Levy et al., Survival Hazards Analysis in First Recurrent Breast Cancer Patients: Seven Year Follow Up, „Psychosomatic Medicine” 50, nr 5 (wrzesień–październik 1988): 520–528.

[46] Veenhoven, Healthy Happiness; Leonard R. Derogatis, Martin D. Abeloff, Nick Melisaratos, Psychological Coping Mechanisms and Survival Time in Metastatic Breast Cancer, „Journal of the American Medical Association” 242, nr 14 (5 października 1979): 1504–1508.

[47] Frits Van Dam, Does Happiness Heal, [w:] How Harmful Is Happiness? Consequences of Enjoying Life or Not, ed. R. Veenhoven (The Netherlands: Universitaire Pers Rotterdam, 1989), 17–23.

[48] Richard E. Lucas et al., Reexamining Adaptation and the Set Point Model of Happiness: Reactions to Changes in Marital Status, „Journal of Personality and Social Psychology” 84, nr 3 (marzec 2003): 527–539.

[49] Sonja Lyubomirsky, Kennon M. Sheldon, David Schkade, Pursuing Happiness: The Architecture of Sustainable Change, „Review of General Psychology” 9, nr 2 (czerwiec 2005): 111–131.

[50] Tytuł polskiego przekładu: Prawdziwe szczęście [przyp. tłum.].

[51] Uniwersytetu Kalifornijskiego [przyp. tłum.].

[52] Rodzaj limfocytów chroniących organizm przed drobnoustrojami; spadek ich ilości wskazuje na zakażeniem HIV [przyp. tłum.].

[53] S.W. Cole et al., Accelerated Course of Human Immunodeficiency Virus Infection in Gay Men Who Conceal Their Homosexual Identity, „Psychosomatic Medicine” 58, nr 3 (maj–czerwiec 1996): 219–231.

Rozdział 8

REAKCJA STRESOWA – JAK JEJ PRZECIWDZIAŁAĆ

W każdym z nas tli się iskra, przez niektórych zwana boskim światłem. Niezależnie jednak od jej źródła oświetla ona naszą drogę do zdrowia. Nie ma nieuleczalnych chorób, są tylko nieuleczalni ludzie.

dr Bernie Siegel

Związek stresu z chorobą wydaje się nam dziś oczywisty, jednak jeszcze w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku twierdzenie, że zdenerwowanie bezpośrednio wpływa na zdrowie, uznawano za bujdę i herezję. Co ciekawe nawet nadciśnienie, którego nazwa ewidentnie wskazuje na powiązanie ze stresem[1], nie było uznawane za zjawisko wynikające z odczuwania wzmożonego napięcia. Lekarze wiedzieli, że ciśnienie krwi wzrastało w momencie, kiedy pacjent pojawiał się w gabinecie lekarskim, i określali ten fenomen mianem „efektu białego fartucha”. Nikt jednak nie połączył tego faktu z poddenerwowaniem, jakie towarzyszy nam, gdy idziemy do lekarza, i nie stwierdził, że jeśli w domu ciśnienie mieści się w określonych normach, a dopiero podczas badania lekarskiego okazuje się nienaturalnie wysokie, czynnikiem wywołującym nadciśnienie może być odczuwany stres.

Człowiekiem, który jako jeden z pierwszych zainteresował się potencjalnym wpływem nerwów na problemy z układem krążenia, był doktor Herbert Benson – kardiolog z Uniwersytetu Harvarda, uznawany z tego powodu przez kolegów za dziwaka i ekscentryka. Mimo niezrozumienia Benson nie poddawał się jednak i zaintrygowany tematem na własną rękę starał się znaleźć dowody potwierdzające jego teorię. Zainspirowany odkryciami Burrhusa F. Skinnera i Neala Millera w dziedzinie biologicznego sprzężenia zwrotnego (biofeedback) i sposobu, w jaki uczy on ciało kontroli nad fizjologią, zaczął obserwować małpy i nagradzać je za podnoszenie i obniżanie sobie ciśnienia krwi. Sukces komunikował im za pomoca migającego kolorowego światła, aż w końcu nauczył je, aby gdy widzą konkretną świetlną wskazówkę, w określony sposób wpływały na swoje ciśnienie. Co ciekawe – małpy były w stanie robić to wyłącznie za pomocą siły umysłu.

Kiedy w 1969 roku Benson opublikował swoje spostrzeżenia, przykuły one uwagę osób praktykujących medytację transcendentalną rozsławioną wówczas przez muzyków The Beatles, Mię Farrow i wiele innych gwiazd. Badania doktora z Harvardu zainteresowały ich między innymi dlatego, że wierzyli oni, iż medytując, obniżają swoje ciśnienie krwi, nie byli jednak w stanie udowodnić tego w naukowy sposób. Początkowo, poruszający się po i tak już niepewnym gruncie medycyny umysłu i ciała, Benson odmówił, ale zwolennicy medytacji okazali się uparci.

Po jakimś czasie doktor Benson usłyszał o badaczu zainteresowanym tematyką tej popularnej wówczas metody relaksacyjnej. Mężczyzna nazywał się Robert Keith Wallace, a medytacja transcendentalna stanowiła temat jego pracy doktorskiej pisanej na Uniwersytecie Kalifornijskim. Wkrótce zainteresowani podobną materią naukowcy postanowili połączyć siły i razem zgłębiać ten temat. Dane, które udało im się zgromadzić, okazały się jednoznaczne i szokujące. Medytacji faktycznie towarzyszyły konkretne i potężne zmiany fizjologiczne, takie jak spadek tętna, niższa częstotliwość oddechu i wolniejsze tempo metabolizmu. Początkowo informacje dotyczące wahnięć ciśnienia krwi nie znalazły potwierdzenia w testach, jednak później okazało się, że medytujący faktycznie byli w stanie obniżyć ciśnienie w sposób niedostępny dla tych, którzy nie praktykowali medytacji.

Benson nazwał zaobserwowane u badanych zmiany „reakcją relaksacyjną”, tworząc pojęcie, którego używam wielokrotnie jako antonimu „reakcji stresowej”. Dodatkowo wysunął tezę, że podobnie jak wywoływana przez stymulację części podwzgórza „reakcja stresowa”, tak i „reakcja relaksacyjna” również rozpoczyna się w wyniku pobudzenia tej części mózgowia i jest swego rodzaju ratownikiem chroniącym nas przed zgubnymi skutkami stresowego alarmu.

Korzyści płynące z prostej techniki medytacyjnej były zachwycające i prowokowały pytania. Jeśli bowiem dziesięcio- lub dwudziestominutowe sesje miały tak duży wpływ na zdrowie, jak wielką siłą mogła okazać się zaawansowana medytacja? Tym razem stawianiu pytań i formułowaniu teorii sprzyjała ogólna atmosfera w środowisku badaczy. Plotki, które można było usłyszeć na korytarzach uniwersytetów, mówiły o nieskończonych wręcz możliwościach wpływania na fizjologię za pomocą umysłu, a ci, którzy badali medytujących mnichów, twierdzili, że są oni w stanie o 20% obniżyć tempo metabolizmu, uzyskując tym samym efekt, jaki normalnie obserwujemy po pięciu godzinach zdrowego snu. Takie rewelacje wskazywały na to, że pozornie niezależne od nas mechanizmy ciała można było zmieniać, używając do tego wyłącznie myśli. Benson postanowił więc, że pójdzie dalej.

Przy pierwszym spotkaniu tybetańscy mnisi, których poprosił o współpracę, nie byli zainteresowani poddaniem się testom, jednak przyjaźń lekarza z Dalajlamą sprawiła, że zyskał ich przychylność i mógł kontynuować badania.

Mnisi oddawali się medytacji odziani jedynie w przepaski, a do tego nie zważając na himalajskie mrozy panujące na wysokości 4500 m – nakrywali się mokrymi prześcieradłami. Zamiast jednak drżeć z zimna i cierpieć z powodu krańcowego wychłodzenia organizmu, podnosili temperaturę swojego ciała, wyobrażając sobie palące się w ich brzuchu ognisko i susząc przylegający do ich ciała materiał. Widząc, do czego są zdolni, Benson zdał sobie sprawę, że u źródeł narodzin reakcji relaksacyjnej leży zaszczepienie w sobie myśli o pożądanym efekcie, takim jak podniesienie temperatury organizmu, obniżenie ciśnienia krwi, zwalczenie nowotworu czy pozbycie się bólu pleców. Świadomość tego niezwykłego faktu sprawiła, że przez wiele lat obserwował tysiące pacjentów, a swoje spostrzeżenia publikował w ważnych magazynach medycznych. Badania pozwoliły mu także na stworzenie listy dolegliwości, które mogą być leczone za pomocą reakcji relaksacyjnej. Pełny wykaz jest prawdopodobnie nieco dłuższy, jednak sama grupa potwierdzonych przez Bensona schorzeń nawet dziś wydaje się imponująca. Według jego potwierdzonej testami wiedzy relaks może stanowić terapię w przypadku: dławicy piersiowej, arytmii serca, alergicznej reakcji skórnej, stanów lękowych, łagodnej i umiarkowanej depresji, astmy oskrzelowej, opryszczki, kaszlu, zaparć, cukrzycy, wrzodów dwunastnicy, zawrotów głowy, zmęczenia, nadciśnienia, niepłodności, bezsenności, nudności i wymiotów podczas ciąży, nerwowości, obrzęków pooperacyjnych, zespołu napięcia przedmiesiączkowego, reumatoidalnego zapalenia stawów, skutków ubocznych choroby nowotworowej i AIDS oraz wszelkiego rodzaju bólów – pleców, brzucha, mięśni, bólu pooperacyjnego, a także bólu szyi, karku, ramion i nóg.

W wydanej w 1975 oku książce zatytułowanej po prostu The Relaxation Response [Reakcja relaksacyjna] Benson ogłosił, że udało mu się odkryć mechanizm niwelujący zgubne skutki opisanej kilka dekad wcześniej przez Cannona reakcji „walcz lub uciekaj”. Zgadzał się, że nasz organizm ma naturalny mechanizm obronny, który w razie czego pomoże nam uciec przed atakującym nas drapieżnikiem, jednocześnie głosząc, że jest on także w stanie wprowadzić się w fizjologiczny stan ciszy i spokoju, który umożliwia mu regenerację po szkodliwej reakcji stresowej.

Książka okazała się hitem i szybko trafiła na listę bestsellerów „The New York Timesa”, a jej autor znalazł się jednocześnie w centrum zainteresowania mediów i na celowniku kolegów z uniwersytetu, którzy twierdzili, że „lekarzom z Harvardu nie przystoi pisać książek popularnonaukowych”. Docinki nie kończyły się jednak na sarkastycznych komentarzach. Wielu naukowców krytykowało Bensona za treść książki, uznając, że reakcja relaksacyjna opiera się wyłącznie na efekcie placebo. Ich zdaniem opisywani pacjenci wierzyli w to, że uda im się obniżyć ciśnienie i dzięki temu osiągali pożądane efekty. Zasługi należało więc przypisywać wierze, a nie faktycznej, opisanej przez kardiologa technice.

W owym czasie teoria placebo nie cieszyła się dobrą sławą, dlatego Benson z całych sił starał się udowodnić, że reakcja relaksacyjna to realny stan fizjologiczny. W końcu udało mu się wykazać, że odkryta przez niego metoda jest skuteczniejsza niż siła autosugestii, ale wówczas zauważył, że efekty konfrontowanej z nią terapii placebo były również imponujące, a jej skuteczność w przeprowadzanym badaniu wyniosła od 50% aż do 90%. To właśnie wtedy stwierdził, że efekt placebo nie powinien być obiektem drwin, ale zjawiskiem, z którego można czerpać dużą wiedzę na temat funkcjonowania ludzkiego organizmu. Zaproponował przemianowanie go na efekt „zapamiętanej dobrej kondycji” (“remembered wellness”) i sugerował, że stanowi on przydatny odpowiednik faktycznego stanu fizjologicznego wywoływanego przez reakcję relaksacyjną.

Dalsze badania pozwoliły Bensonowi upewnić się, że regularna aktywacja reakcji relaksacyjnej może przeciwdziałać niszczącemu wpływowi stresu na ciało i dzięki temu zapobiegać powstawaniu chorób, a czasem nawet leczyć te już obecne w naszym organizmie. Naukowiec chciał jednak dowiedzieć się, czy efekt leczniczego relaksu można osiągnąć poza medytacją, kontynuował więc badania i wyszczególnił cztery czynniki, które mogą wywołać reakcję relaksacyjną. Pierwszym czynnikiem było spokojne otoczenie, kolejnymi – psychiczne narzędzie, na przykład powtarzane zdanie, słowo, dźwięk lub modlitwa, pasywne, oparte na rezygnacji z osądzania nastawienie oraz wygodna pozycja.

Z biegiem czasu Benson odkrył, że psychiczne narzędzie i pasywna postawa w zupełności wystarczą. Pasywnie nastawiony biegacz, który powtarza w myślach mantrę, może pędzić przez zatłoczoną ulicę, a i tak doświadczać reakcji relaksacyjnej. To samo dotyczy zresztą ludzi uprawiających chód sportowy, jogę, qigong[2], pływanie czy wioślarstwo oraz tych, którzy szydełkują, śpiewają i ćwiczą, niezależnie od tego, czy robią to na stojąco, na siedząco czy na leżąco. Świadomy wagi swojego odkrycia naukowiec drążył temat, by w końcu stwierdzić, że większość problemów zdrowotnych, z jakimi się borykamy, powstała lub powiększyła się wskutek negatywnych skutków chronicznej reakcji stresowej doświadczanej przez organizm. Zewnętrzne badania potwierdziły, że ponad 60% pacjentów zgłaszających się do lekarza prawdopodobnie trafia do niego także ze względu na konsekwencje stresu[3].

Dzięki sile intuicji sami czujemy, że gdy odczuwamy zdenerwowanie, najbardziej pragniemy relaksu. Mimo to bardzo często nasza droga do odprężenia prowadzi jednak przez alkohol, papierosy czy narkotyki, które tylko pogarszają sprawę. Na szczęście, istnieją zdrowe metody stymulowania reakcji relaksacyjnej i to właśnie one są najlepszym lekarstwem na codzienny stres.

Aby sprawdzić skuteczność stymulacji reakcji relaksacyjnej, Benson wymyślił sposób, który pozwalał mu uczyć pacjentów relaksu, a zarazem unikać duchowej, kojarzącej się z modlitwą otoczki i skojarzeń z kontrowersyjną medytacją transcendentalną.

JAK WYWOŁAĆ REAKCJĘ RELAKSACYJNĄ?

(Herbert Benson, The Relaxation Response)

1. Wybierz słowo, frazę lub modlitwę głęboko zakorzenioną w twoim systemie wartości, na przykład „jedność”, „pokój”, „Pan jest moim pasterzem”, „Zdrowaś Maryjo, łaski pełna”, „Szalom” lub „Om”.

2. Usiądź wygodnie w cichym miejscu.

3. Zamknij oczy.

4. Rozluźnij mięśnie, zaczynając od stóp i kontynuując przez łydki, uda, brzuch, ramiona aż do karku i głowy.

5. Oddychaj normalnie i powoli, a wydychając powietrze, wypowiadaj po cichu swoje słowo, dźwięk, frazę lub modlitwę.

6. Przyjmij postawę pasywną. Nie przejmuj się przebiegiem ćwiczenia. Kiedy do głowy przyjdą ci inne myśli, powiedz do siebie: „Nie szkodzi”, i wróć do powtarzania wybranego słowa.

7. Wykonuj ćwiczenie przez 10 do 20 minut.

8. Nie wstawaj bezpośrednio po zakończeniu ćwiczenia. Posiedź jeszcze przez minutę, pozwalając powrócić do siebie innym myślom. Następnie otwórz oczy i zanim wstaniesz, odczekaj kolejną minutę.

9. Wykonuj ćwiczenie raz lub dwa razy w ciągu dnia – najlepiej przed śniadaniem i przed kolacją[4].

Opisana powyżej technika okazała się bardzo skuteczna w wywoływaniu reakcji relaksacyjnej i, co za tym idzie, poprawianiu stanu zdrowia. W swojej nowszej książce zatytułowanej Timeless Healing: The Power and Biology of Belief [Leczenie ponadczasowe – siła i biologia wiary], Benson ją zaktualizował, a mówiąc ściślej – znacznie skrócił.

PROSTSZY SPOSÓB NA WYWOŁANIE REAKCJI RELAKSACYJNEJ

- Powtarzanie słowa, dźwięku, frazy, modlitwy lub określonej aktywności mięśniowej.

- Pasywne ignorowanie codziennych myśli, które z pewnością pojawią się w głowie, i wracanie do powtarzania.

Ćwiczenie może być wykonywane podczas uprawiania sportu, tworzenia sztuki, gotowania, robienia zakupów… jednym słowem – możesz do niego wracać, kiedy tylko chcesz.

Medytacja

Opisana przez Bensona technika jest sprawdzona, lecz aby się zrelaksować, wcale nie musisz jej stosować. Inne formy medytacji także pozytywnie wpływają na zdrowie, a również nauka potwierdza ich skuteczność. Każde zagłębienie się w myślach pobudza do działania przywspółczulny układ nerwowy, obniża poziom kortyzolu, spowalnia oddech, obniża tempo metabolizmu, wspomaga krążenie krwi w mózgu i charakterystyczną dla ludzi szczęśliwych aktywność w lewej korze przedczołowej, a także wzmacnia system odpornościowy i prowadzi do błogostanu[5]. Dodatkowo medytacja uśmierza ból (w tym ból przewlekły), redukuje stres, dobrze wpływa na układ sercowo-naczyniowy, poprawia funkcje poznawcze, obniża ciśnienie krwi, pomaga w terapii uzależnień, wpływa na długowieczność, pomaga zachować odpowiednią wagę, zmniejsza wynikający z nadciśnienia ból głowy, łagodzi objawy astmy, pomaga kontrolować krew w przypadku choroby cukrzycowej, pomaga łatwiej znosić zespół napięcia przedmiesiączkowego, wzmacnia odpowiedź immunologiczną i podnosi jakość życia[6].

Jeśli podobnie jak wątpiący pracownicy Harvardu uważacie, że wszystko to można przypisać efektowi placebo, muszę was rozczarować. Badania nad pozorną, udawaną medytacją wykazały, że nie jest ona tak skuteczna jak prawdziwa[7]. Wiem też, że słyszeliście już wiele razy o tym, jak wspaniale medytacja wpływa na stan umysłu. Okazuje się jednak, że nie chodzi tu tylko o mózg i stan ducha. Medytowanie to technika, dzięki której najprościej walczyć z wpływem przewlekłego stresu na ciało!

Jak medytować

Jak wspomniałam, jeśli nie odpowiada ci metoda zaproponowana przez Bensona, możesz wybrać jakąkolwiek inną skuteczną drogę kontemplacji. Doktor Deepak Chopra proponuje swoim pacjentom metodę RPM – Rise, Pee, Meditate, czyli Wstań, Wysikaj się i Medytuj, polegającą na rozpoczęciu dnia od podróży w krainę myśli. Jeśli jednak, podobnie jak ja, masz małe dzieci, wygodniejsza może okazać się dla ciebie medytacja w ciągu dnia, kiedy są one w szkole lub ucinają sobie popołudniową drzemkę. Jeśli pracujesz poza domem, możesz medytować w czasie przerwy obiadowej, po powrocie do domu lub tuż przed snem.

Pora dnia, w której oddajesz się kontemplacji, nie jest specjalnie istotna. Najważniejsze jest, aby w swoim codziennym rozkładzie wygospodarować czas na czynności, które pomogą ci się zrelaksować. Dla mnie – osoby aktywnej i przyzwyczajonej do robienia wielu rzeczy naraz – medytacja wydawała się na początku stratą czasu. Zrozumiałam jednak, że medytując, działamy produktywnie, ponieważ robimy to dla naszego zdrowia. Ćwiczenia medytacyjne są tak samo – jeśli nie bardziej – istotne jak ćwiczenia na siłowni, zdrowa dieta i spokojny sen. Właśnie dlatego radzę ci potraktować je poważnie i każdego dnia poświęcić im dwadzieścia minut.

Na początku twoje rozbiegane myśli mogą przerywać medytację i zniechęcać cię do dalszego działania. Na dodatek – cisza i spokój mogą wydobyć na powierzchnię emocje, o których starasz się zapomnieć, a pokusa, by nadal ignorować żal, smutek czy gniew, może okazać się bardzo silna. Ponadto medytacja może cię po prostu znudzić, jednak niezależnie od powodu wymówki zachęcam cię do spróbowania – jeśli nie dla zdrowia, to dla innych korzyści, takich jak budowanie ducha, głębsze zrozumienie prawdy o sobie czy silniejsza łączność z mądrością własnej intuicji.

Jeśli nigdy wcześniej nie zdarzyło ci się medytować, zacznij od stworzenia sobie odpowiednich warunków. Ja zbudowałam w  domu dwa „ołtarzyki” – jeden w sypialni, drugi w gabinecie – i teraz trzymam na nich rzeczy, które są dla mnie ważne – kamień z ryciną Love Life [Kochaj życie], serce z kutego żelaza, które znalazłam podczas wycieczki po Big Sur, kwarc różowy podarowany mi przez przyjaciela, pióro kondora, figurkę od pacjenta, obraz, który namalował inny przyjaciel, zdjęcia, piasek przywie- ziony ze świętego miejsca i kilka świeczek. Przed rozpoczęciem medytacji zapalam świeczki i kadzidełko i czekam aż widok mojego ołtarza napełni mnie spokojem.

Niektórzy ludzie poświęcają całe pokoje na miejsce, w którym mogą oddać się kontemplacji, ale nawet najmniejszy kąt może okazać się idealnym punktem dla spotkań duszy z ciałem.

Wspaniałym doświadczeniem jest też medytowanie poza domem. W związku z tym, że mieszkam na wybrzeżu Kalifornii, bardzo często zdarza mi się medytować nad oceanem, na opuszczonej kamienistej plaży lub w lesie Muir Woods wśród szumiących spokojnie sekwoi. Jeśli więc tam, gdzie mieszkasz, znajduje się plaża, rzeka, łąka lub las, gdzie nic nie będzie w stanie cię rozproszyć – spróbuj, a medytacja na łonie natury może okazać się twoją ulubioną formą relaksu.

Kluczem do sukcesu jest znalezienie miejsca, w którym nic nie będzie ci przeszkadzać i które dodatkowo samo w sobie pozwoli ci poczuć się odprężonym/ą. Wyłącz więc telewizor, wycisz telefon i włącz spokojną muzykę. Uwolnij swój umysł od zgiełku i rozluźnij ciało.

Jeśli dopiero zaczynasz, wykonuj ćwiczenia medytacyjne przez pięć minut każdego dnia, powoli wydłużając czas ich trwania aż do osiągnięcia pełnych dwudziestu minut. Nastaw minutnik, aby nie dekoncentrować się zerkaniem na zegarek i jeśli to możliwe – usiądź na ziemi lub podłodze i zamknij oczy. Jeśli nie chcesz, nie musisz siedzieć w pozycji lotosu, jednak siedzenie na ziemi z wyprostowanymi plecami zapewni ci poczucie łączności z naturą i własnym ciałem oraz ułatwi głębokie oddychanie. Możesz użyć koców, poduszek i wszystkiego, co sprawi, że poczujesz się komfortowo, a gdy stwierdzisz, że mimo wszystko nie jest ci wygodnie, spróbuj usiąść na krześle, jednocześnie mocno opierając się stopami o podłogę.

Kiedy już uda ci się znaleźć idealną pozycję, zamknij oczy, by zminimalizować ryzyko rozproszenia, i skup się na procesie wdychania i wydychania powietrza. Nauczyciel technik medytacyjnych Jack Kornfield sugeruje, że gdy w czasie medytacji zdarzy ci się coś przypominać, planować kolejny dzień lub fantazjować, nie należy oceniać siebie negatywnie, lecz przywitać swoje rozproszenie („Cześć, przypominanie”, „Witajcie, plany”, „Cześć, fantazjo”) i powrócić do skupienia na oddechu. Jeżeli czujesz, że twoje myśli znów zaczynają wędrować, myśl o oddychaniu i staraj się oczyścić swój umysł, a gdy to nie wystarczy – spróbuj liczyć oddechy lub powtarzać mantrę. Aby poradzić sobie z rozpraszającymi obrazami, możesz też określić, która część twojego ciała nie jest jeszcze dostatecznie zrelaksowana, i wyobrazić sobie, że twój oddech wędruje dokładnie w to miejsce. Wyobraź go sobie jako złote światło płynące przez organizm i napełniające go spokojem. Rozluźnij plecy, ramiona, brzuch i mięśnie twarzy, a jeśli nie możesz określić napięcia, rozprężaj wszystkie mięśnie, zaczynając od głowy i kierując się w dół ciała. Jeśli to nie pomoże, możesz także wyobrazić sobie, że wystający z twoich pleców przewód przebija się przez podłogę i niczym elektryczny korzeń łączy cię z jądrem ziemi, które może naładować twoje akumulatory. Wyobraź sobie, że wszystko, co uznasz za zbędne, wędruje przewodem w dół, a ty w zamian czerpiesz z serca świata lecznicze światło.

Jeśli nie masz dostępu do wymarzonego miejsca relaksacji, możesz wyobrazić sobie istniejącą lub zmyśloną przestrzeń. Jeśli się na to zdecydujesz, poznawaj ją wszystkimi zmysłami – obejrzyj ją, poczuj, powąchaj, spróbuj jej smaków i posłuchaj jej dźwięków. Jeśli twoja medytacja ma na celu zwalczenie choroby, możesz dołączyć do tego obrazu leczniczą wizualizację. Okiem duszy przyjrzyj się części ciała nękanej przez dolegliwości i dojrzyj jej powrót do zdrowia w jak najdrobniejszych szczegółach.

Pamiętaj, że kiedy wszystkie powyższe sposoby zawiodą, zawsze możesz spróbować medytacji z przewodnikiem. Aby pobrać nagrania mojego głosu, który poprowadzi cię przez kolejne etapy ćwiczenia i pomoże wywołać reakcję relaksacyjną, wejdź na stronę MindOverMedicineBook.com. Możesz też kupić płyty CD z leczniczymi podróżami Belleruth Naparstek (belleruthnaparstek.com).

Na samym początku najważniejsze jest, aby nie oceniać siebie źle i nie zacząć odczuwać zniechęcenia. Krytykowanie siebie za źle przeprowadzoną medytację i narzekanie na swój małpi umysł nie prowadzi donikąd i zamiast leczniczego relaksu wywołuje stres. Bądź więc wyrozumiały/a i ciesz się z każdego, nawet najmniejszego sukcesu. Przytul sam/ą siebie lub poklep się po plecach z myślą, że następnego dnia pójdzie ci lepiej. Podobnie jak każde inne ćwiczenie, medytacja wymaga treningu, a ja – jako osoba, która przez większość życia wzbraniała się przed kontemplacją – mogę cię zapewnić, że z czasem staje się ona łatwiejsza, a jej efekty z nawiązką rekompensują trud włożony w naukę i dochodzenie do wprawy.

Inne sposoby na wywołanie reakcji relaksacyjnej

Mimo swej wielkiej siły medytacja nie jest jednak jedynym sposobem na walkę z reakcją stresową i na kojenie organizmu. Wiemy już, że reakcję relaksacyjną możemy wywołać także działając kreatywnie, wyzwalając się seksualnie, przebywając z ludźmi, których kochamy, spędzając czas we wspólnocie wyznaniowej i wykonując pracę, która jest pożywką dla naszej duszy. Spokojem napełni nas także śmiech, zabawa ze zwierzętami, pisanie artykułów i prowadzenie bloga, modlitwa, drzemki, joga, masaż, czytanie, śpiewanie, granie na instrumentach, praca w ogrodzie, gotowanie, tai-chi, spacery, ciepłe kąpiele, obcowanie z naturą i wiele innych czynności, które aktywują przywspółczulny układ nerwowy i pozwalają ciału powrócić do stanu relaksu i zająć się samoleczeniem.

To właśnie dlatego relaks jest tak istotny, nie tylko jako lekarstwo, lecz także jako środek profilaktyczny i wydłużający nasze życie. Prawie 75% ankietowanych odpowiedziało, że zdarza im się odczuwać stres jako chorobę[8], więc to właśnie im chcę powiedzieć, że reakcja relaksacyjna może to zmienić.

Nie możesz rzucić swojej stresującej pracy? Nie jesteś gotowy/a na zakończenie swojego nieszczęśliwego małżeństwa? Nie znalazłeś/aś jeszcze miłości życia? Nie jesteś zainteresowany/a chodzeniem do kościoła? W porządku! W żadnym razie nie sugeruję, że aby cieszyć się optymalnym zdrowiem, należy zastosować się do wszystkich prezentowanych w tej książce rad. Chcę jedynie przekazać ci, że jeśli nie możesz lub nie czujesz się na siłach zmienić swojego życia, musisz nadać priorytet czynnościom, które pomogą ci się odprężyć i zredukować negatywne skutki stresu.

Kiedy jako ginekolożka przyjmowałam czterdzieści pacjentek, pracując po dwanaście godzin dziennie, wracałam do domu i zanim położyłam się spać, malowałam obrazy. Powtarzałam sobie wtedy, że „medycyna jest moim krwotokiem, a sztuka – ratującą mnie transfuzją”. Tym samym intuicyjnie przepisywałam sobie receptę na stres, który odczuwałam. Praca lekarza wywoływała we mnie mnóstwo reakcji stresowych, a malowanie neutralizowało ich skutki, aktywując reakcje relaksacyjne. Nie byłam wtedy gotowa rzucić pracy, nie poświęcałam się też odprężającej medytacji, ale mimo to podświadomie aplikowałam sobie lekarstwo, które umożliwiało mojemu organizmowi samonaprawę, a mnie wprowadzało w kreatywny stan, w którym znajdowałam się poza czasem.

Pobudzenie przywspółczulnego układu nerwowego wprowadza ciało i umysł w stan rozluźnienia. Jeśli twój współczulny układ nerwowy przestanie działać – przeżyjesz (choć narazisz się na bycie pożartym przez dzikie zwierzę). Jeśli jednak całkowicie odłączysz system przywspółczulny – prędzej czy później doprowadzi cię to do śmierci.

Reakcja stresowa jest zakłóceniem naszego stałego stanu, a przywspółczulny układ nerwowy odpowiada za powracanie do niego po emocjonalnej burzy, wyciszenie, relaks i poczucie spokoju. To właśnie dlatego w książce Buddha’s Brain [Mózg Buddy] Rick Hanson nazywa go naszą „wewnętrzną strażą pożarną” i to dlatego, gdy aktywujemy reakcję relaksacyjną, to on przejmuje stery. To on walczy ze strachem i smutkiem, dbając o zapewnienie warunków, w których nasze ciało może wykorzystać swoje naturalne zdolności i w spokoju wyleczyć się samo.

Oprócz zielonego światła dla samonaprawy zawdzięczamy reakcji relaksacyjnej także poprawę humoru. Co ciekawe – może ona również wpływać na ekspresję genów, działając niczym bandaż i zapobiegając związanym z odczuwaniem chronicznego stresu uszkodzeniom komórek[9].

Tak rozległe działanie sprawia, że relaks naprawdę może przygotować cię na cuda. Jak więc najlepiej do niego dojrzeć?

Samoleczenie – recepta

Kiedy opisałam już dokładnie reakcję stresową, która ma swój początek w głowie, ale swym niszczącym działaniem obejmuje całe ciało, prawdopodobnie oczekujesz ode mnie konkretnych wskazówek, które pomogą ci zwalczyć samotność, znaleźć miłość, czerpać radość z lepszego seksu, zminimalizować stres zawodowy, zarabiać więcej, być kreatywnym/ą i cieszyć się życiem. Pani doktor – mówisz pewnie, przerzucając strony – czas na receptę!

Wszyscy ludzie pragną szybkich i prostych rozwiązań i żyją nadzieją, że naukowcy znajdą w końcu sekretny sposób, który pozbawi ich wszelkich problemów. Prawda jest jednak taka, że jeśli spróbowałabym stworzyć dla ciebie idealną receptę, prawdopodobnie nie byłbyś/byłabyś z niej zadowolony/a. Nawet jeśli starałabym oprzeć się na danych, dowodach i faktach, efekt wyglądałby zapewne jak zbitek oklepanych frazesów.

Jeśli nie wierzysz, że możesz wyzdrowieć – zastąp negatywne sądy pozytywnym nastawieniem. Jeśli doskwiera ci samotność – wstąp do klubu, umów się na randkę i wstąp do wspólnoty wyznaniowej. Jeśli stresuje cię praca – rzuć ją i znajdź lepszą. Jeśli czujesz się twórczo ograniczony – zacznij tworzyć. Jeśli nie masz pieniędzy – zacznij zarabiać. Jesteś pesymistą? Zostań optymistą! Jesteś smutny? Uśmiechnij się! Odczuwasz stres? Wyluzuj się!

Cóż, łatwo powiedzieć!

Niezależnie od tego, czy chcesz wyleczyć się, czy zapobiec chorobie, proces jest identyczny. W trzeciej części książki pokażę wam sześć kroków do samowyleczenia, a wtedy sami będziecie mogli przepisać sobie receptę, nawet jeśli nie kończyliście akademii medycznej!

Proszę cię, byś pamiętał/a, że nie sugeruję ci porzucenia konwencjonalnej medycyny i usunięcia lekarza z listy kontaktów. Korzystanie z najnowszych osiągnięć naukowców leży w twoim interesie i świetnie współgra z samodzielnym dążeniem do zdrowia. Jeśli cierpisz na zapalenie ślepej kiszki, potrzebna jest operacja, a kiedy dręczy cię poważna infekcja, czasem konieczny jest antybiotyk. Pisząc własne recepty, wzmocnisz swoje ciało i pozwolisz mu działać, ale gdy cierpisz – nie ryzykuj i nigdy nie zwlekaj z udaniem się do przychodni.

Samoleczenie traktuj jako terapię wspomagającą i jako element współtworzący twój plan dbania o zdrowie. Dzięki niemu szybciej dojdziesz do siebie, zadbasz o równowagę i przygotujesz organizm na remisję choroby. Metody, które zamierzam ci pokazać, działają profilaktycznie i pomagają w leczeniu przewlekłych schorzeń, nie są jednak sposobem na radzenie sobie z nagłymi wypadkami. Stosując polecane techniki, staniesz się bardziej witalny/a, szczęśliwszy/a i dasz sobie szansę na dłuższe życie. Nieważne, czy jesteś chory/a i marzysz o tym, by pewnego dnia odstawić codzienną dawkę leków, czy teoretycznie nic ci nie dolega, a mimo to nie czujesz się najlepiej. Nieważne, czy jesteś chorowity/a i szukasz pomocy, czy cieszysz się dobrym zdrowiem, ale zależy ci na jeszcze lepszych efektach. Niezależnie od wszystkiego – recepta, którą sam stworzysz, z pewnością odmieni twoje życie.

Oprócz wskazówek, które znajdziesz w tej książce, zwróć uwagę na całe swoje życie i pomyśl o rzeczach, o których nie porozmawiasz z lekarzem. Terapia, której program ułożysz, ma na celu przede wszystkim uleczenie twojego umysłu, ale jeśli zależy ci na optymalnym zdrowiu, musisz spojrzeć na siebie z szerszej perspektywy. Możesz zmienić nastawienie z negatywnego na pozytywne, pokonać samotność, wyeliminować stres i wyleczyć depresję, ale jeśli przy okazji zamierzasz nadużywać alkoholu, palić i jeść wysoko przetworzone gotowe obiady odgrzewane naprędce w kuchence mikrofalowej – plan nie wypali. Twój umysł potrzebuje odpowiedniej pożywki, endorfin i dobrego snu, ale twoje ciało także wymaga opieki, którą możesz mu zapewnić nie tylko za pośrednictwem myśli.

Kiedy pacjenci z misją wyleczenia się z „przewlekłej” lub „nieuleczalnej” choroby proszą mnie o wskazówki, zawsze radzę im picie codziennie świeżo wyciskanego soku, dietę opartą na surowych produktach, ograniczenie spożycia mięsa (wegetarianizm górą!) i przetworzonych produktów, włączenie do jadłospisu superskładników, takich jak chlorella, spirulina[10], glony i trawa pszeniczna, uzupełnianie niedoborów witamin i wyeliminowanie lub przynajmniej ograniczenie spożycia białego cukru, glutenu, kofeiny, alkoholu, tytoniu i narkotyków.

Ja sama – za radą mojej dietetyczki i nauczycielki Tricii Barrett – co trzy miesiące poddaję się dwudziestojednodniowej kuracji detoksykacyjnej opartej na surowych produktach i sokach. Stosuję tę kurację profilaktycznie i polecam ją wszystkim, którzy chcą zabezpieczyć się przed chorobami lub pokonać te, które już im dokuczają. Więcej soczystych szczegółów dotyczących leczniczej diety znajdziecie pod adresem JuiceDietCleanse.com oraz w książce Crazy Sexy Diet [Zwariowana i seksowna dieta] autorstwa Kris Carr.

Kolejną radą, jakiej mogę udzielić młodym adeptom zdrowego trybu życia, jest konsultacja z otwartym i trzeźwo myślącym lekarzem medycyny funkcjonalnej lub alternatywnej. Rozmowa z nim może pomóc nam zbalansować i zoptymalizować poziom hormonów i neuroprzekaźników w organizmie oraz dowiedzieć się, jak korzystać z naturalnych substancji, które poprawiają pracę układu odpornościowego i wspierają wrodzoną siłę organizmu do samonaprawy.

Ponadto głęboko wierzę w to, że środowisko, w którym żyjemy, ma wpływ na nasze zdrowie. Zastanów się więc, czy twoje życie nie mogłoby być bardziej zielone? Czy każdego dnia nie jesteś narażony/a na szkodliwe chemikalia zawarte w plastiku, pestycydach, ołowiu, toksycznych środkach czystości, pleśni czy azbeście? Według raportu Międzynarodowej Organizacji Zdrowia (WHO) 24% chorób na świecie spowodowanych jest przez czynniki środowiskowe, na które mamy wpływ. U dzieci poniżej piątego roku życia współczynnik ten jest jeszcze wyższy i wynosi ponad 33%, a co więcej – według ekspertów WHO – zmiana środowiska mogłaby ocalić cztery miliony dzieci rocznie, przede wszystkim w krajach rozwijających się[11].

Możesz więc kompleksowo zadbać o swój umysł, lecz jeśli jednocześnie wystawisz swoje ciało na działanie trucizny pochodzącej z pokarmu, napojów czy otaczającego cię środowiska – zdrowe myśli mogą okazać się zbyt słabym antidotum.

Wiele książek opisuje proces regeneracji bardziej szczegółowo, ale ja skupię się na sześciostopniowym programie wysłuchania własnego organizmu, dotarcia do korzeni dręczącej go choroby i opracowania kuracji, której głównym celem jest zredukowanie reakcji stresowych i zastąpienie ich reakcjami relaksacyjnymi. Dzięki temu poczujesz się lepiej, a twoje ciało powróci do naturalnego stanu, w którym znów stanie się swoim najlepszym lekarzem.

Więc jak? Jesteś gotowy/a wypisać sobie receptę? Jeśli tak – zaczynajmy!

[1] W języku angielskim jest to bardziej widoczne: tension – napięcie, hypertension – nadciśnienie [przyp. tłum.].

[2] Zestaw ćwiczeń wywodzący się ze starożytnych Chin [przyp. tłum.].

[3] Easy Ways to Take the Edge Off, ABC News Video, 22 kwietnia 2009, http://abcnews.go.com/video/playerIndex?id=7392433.

[4] Eliciting the Relaxation Response, Benson-Henry Institute for Mind Body Medicine, Massachusetts General Hospital, dostęp: 15 maja 2012, http://www.massgeneral.org/bhi/ basics/eliciting_rr.aspx.

[5] Richard J. Davidson et al., Alterations in Brain and Immune Function Produced by Mindfulness Meditation, „Psychosomatic Medicine” 65, nr 4 (lipiec–sierpień 2003): 564–570.

[6] Bonnie Horrigan, Meditation Reduces Pain Scores, „Explore: The Journal of Science and Healing” 7, nr 4 (lipiec–sierpień 2011): 215–216; R. Manocha et al., A Randomized, Controlled Trial of Meditation for Work Stress, Anxiety and Depressed Mood in Full-Time Workers, „Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine” (7 czerwca 2011); W.P. Smith, W.C. Compton, W.B. West, Meditation as an Adjunct to a Happiness Enhancement Program, „Journal of Clinical Psychology 51”, nr 2 (marzec 1995): 269–273; A. Nesvold et al., Increased Heart Rate Variability during Nondirective Meditation, „European Journal of Preventive Cardiology” 19, nr 4 (sierpień 2012): 773–780; F. Zeidan et al., Mindfulness Meditation Improves Cognition: Evidence of Brief Mental Training, „Consciousness and Cognition” 19, nr 2 (10 czerwca 2010): 597–605; L. Fortney, M. Taylor, Meditation in Medical Practice: A Review of the Evidence and Practice, „Primary Care” 37, nr 1 (marzec 2010): 81–90; R. Walsh, S.L. Shapiro, The Meeting of Meditative Disciplines and Western Psychology: A Mutually Enriching Dialogue, „American Psychologist” 61, nr 3 (kwiecień 2006): 227–239; Maura Paul-Labrador et al., Effects of a Randomized Controlled Trial of Transcendental Meditation on Components of the Metabolic Syndrome in Subjects with Coronary Heart Disease, „Archives of Internal Medicine” 166, nr 11 (12 czerwca 2006): 1218–1224; S.I. Nidich et al., A Randomized Controlled Trial of the Effects of Transcendental Meditation on Quality of Life in Older Breast Cancer Patients, „Integrative Cancer Therapy” 8, nr 3 (wrzesień 2009): 228–234.

[7] R Zeidan et al., Effects of Brief and Sham Mindfulness Meditation on Mood and Cardiovascular Variables, „Alternative and Complementary Medicine” 16, nr 8 (sierpień 2010): 867–873.

[8] Ann MacDonald, Using the Relaxation Response to Reduce Stress, „Harvard Health Publications”, 10 listopada 2010, http://www.health.harvard.edu/blog/using-the-relaxation-response-to-reduce-stress-20101110780.

[9] Jeffery A. Dusek et al., Genomic Counter-Stress Changes Induced by the Relaxation Response, „PLoS ONE” 3, nr 7 (lipiec 2008).

[10] Bogate w minerały sinice [przyp. tłum.].

[11] Almost a Quarter of All Disease Caused by Environmental Exposure, World Health Organization, 16 czerwca 2006, http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2006/pr32/en/index.html.

CZĘŚĆ TRZECIA

WYPISZ SOBIE RECEPTĘ

Rozdział 9

GRUNTOWNA SAMOPOMOC

Ciało mówi o tym, o czym nie mogą powiedzieć słowa.

Martha Graham

Pracując przez wiele lat jako lekarka, wciąż wychodziłam z błędnego założenia. Spędziłam dwanaście lat, by nauczyć się leczyć i w związku z tym wydawało mi się, że wiem o ciele moich pacjentów więcej niż oni sami. Doktor to specjalista od ciała, czyż nie?

Na studiach nauczono mnie, że człowiek przychodzi do lekarza, ponieważ jest „zepsuty”, a nasza praca polega na tym, by dzięki zgromadzonej wiedzy skutecznie go „naprawić”.

Jako córka lekarza myślałam, że tylko wybrana grupa medyków może leczyć choroby i w ogóle nie wierzyłam w to, że ktoś mógłby wyleczyć się sam. Jako studentka medycyny czułam, że jestem odpowiedzialna za postawienie fachowej diagnozy i zalecenie odpowiedniej terapii. Jeśli więc moi pacjenci czuli się lepiej – uważałam, że to moja zasługa, a jeśli nie – myślałam, że to moja wina.

Stała praktyka lekarska sprawiła, że poczułam ciężar, jaki na mnie spoczywał. Ciężar podejmowania odpowiednich decyzji, dochodzenia do słusznych wniosków i dobierania dobrych kuracji, tak by nie popełnić błędu. Często zalecałam pacjentom zmiany trybu życia, radziłam rzucić palenie, więcej ćwiczyć i zdrowo się odżywiać, ale oprócz tego nie miałam w stosunku do nich żadnych dodatkowych wymagań. Z pewnością nie oczekiwałam od nich, że zaczną leczyć się sami! Leczenie to była przecież wyłącznie moja działka.

Moja postawa nie zmieniła się przez wiele lat i dopiero stosunkowo niedawno zaczęłam myśleć, że być może podchodziłam do swojej pracy w zupełnie chybiony sposób. Jeśli bowiem dobrze się nad tym zastanowić, kto jak nie pacjent, ma znać się na własnym ciele? Jako lekarze znamy nazwy tętnic i mięśni, jednak w przypadku wielu dolegliwości – szczególnie tych związanych z odczuwaniem stresu – to właśnie chory człowiek okazuje się najlepszym ekspertem. To właśnie dlatego zamiast wierzyć w nieomylność specjalistów, pacjenci powinni dążyć do autodiagnozy i na jej podstawie starać się przeprowadzać zmiany, których potrzebują.

W rozdziale czwartym wspomniałam krótko o receptach wypisywanych sobie przez moich pacjentów. Pracując z nimi, wiedziałam, że jeśli będą potrzebowali antybiotyku lub mammografii moim zadaniem jest przepisać im lekarstwo lub skierować na odpowiednie badanie. Kiedy jednak ludzie odwiedzający mój gabinet potrzebowali czegoś innego oprócz testów, lekarstw i procedur, namawiałam ich, by sami wykonali krok na drodze do wyleczenia. Oczywiście nie polegało to na zleceniu opracowania sobie terapii, ale na twórczej współpracy lekarza z chorym. Wielu z moich pacjentów ekscytowała wizja tej prozdrowotnej kooperacji, jednak wielu odczuwało też dystans i strach. Wszystkich – niezależnie od nastawienia starałam się więc ukierunkować i wesprzeć po to, by uświadomić im, że naprawdę są w stanie określić problem i znaleźć najlepsze rozwiązanie. W tym rozdziale to właśnie tobie udzielę podobnej pomocy.

Jako lekarka nadal wierzę, że moim zadaniem jest diagnozowanie, ale równie ważna jest dla mnie edukacja oraz pomoc w leczeniu i to właśnie dlatego przekonuje mnie propagowana przez Herberta Bensona idea „trójnożnego stołka”. Pierwszą nogę stanowią w nim leki, drugą zabiegi i inne typowo medyczne procedury, jednak trzecią jest dbanie o samego siebie. Zgodnie z wizją Bensona pewnego dnia współczesna medycyna będzie przykładała jednakową wagę do wszystkich trzech podstaw trójnożnego stołka i pozwoli odgrywać pacjentowi kluczową rolę w opiece nad własnym zdrowiem. Naukowiec sugeruje również, że samopomoc – opierająca się na opisanych w poprzednim rozdziale ćwiczeniach prowadzących do wywołania reakcji relaksacyjnej – mogłaby rozwiązać od 60 do 90% problemów, które sprowadzają nas do przychodni i gabinetów.

Badania, które przeprowadziłam podczas pracy nad książką, pozwalają mi postawić tezę jeszcze bardziej radykalną niż poglądy Bensona. Moim zdaniem leki i zabiegi powinny stanowić zaledwie niewielki procent leczniczej myśli, a „trójnożny stołek” powinien w głównej mierze opierać się na działaniu, które nazywam „gruntowną samopomocą”. W obecnym systemie opieki zdrowotnej jest ona, niestety, zupełnie pomijana, a jeśli się o niej mówi, następuje to w chwili, gdy leki zostały przepisane, a termin operacji dawno ustalony.

Co więcej – samopomoc, o której słyszymy od lekarzy, ogranicza się do niewielkiej sfery nieobejmującej wielu kluczowych czynników, które mogą przyczynić się do rozwoju choroby. Fakt – dobra dieta to lek, ćwiczenia pomagają, tytoń, alkohol i narkotyki mogą być trucizną, a przyjmowanie witamin pomaga organizmowi funkcjonować, jednak opisane formy samodzielnej kuracji nie wystarczą, by zniwelować zgubne skutki powtarzających się reakcji stresowych.

Jeżeli jesteś samotny/a, tkwisz w toksycznym związku, żywisz urazę do tych, którzy cię zranili, zdradzasz partnera/rkę, czujesz duchową pustkę, a w pracy działasz niezgodnie z własnym sumieniem, to nawet tony warzyw, długie godziny na siłowni, wielostopniowe programy i bomby witaminowe nie będą w stanie ci pomóc. Decydując się na gruntowną samopomoc, godzisz się na określanie granic i życie w zgodzie z samym sobą. Czyniąc to, postanawiasz otaczać się miłością, dążyć do budowania więzi i poświęcać czas na to, co naprawdę kochasz. Gruntowna samopomoc to ratunek dla twojego zdrowia, ale także dla całego twojego życia.

Rewolucja w myśleniu o chorobie i leczeniu wiąże się ze zmianą całego zdrowotnego paradygmatu. Zgodnie z nowymi założeniami lekarz powinien być osobą, która opierając się na najnowszych osiągnięciach medycyny, pomoże pacjentowi, ale jednocześnie opowie mu o odżywianiu, ćwiczeniach i technikach, które pomogą mu prowadzić zdrowszy tryb życia i wpływać nie tylko na ciało, lecz także na problemy duszy i umysłu, takie jak samotność, stres zawodowy, zmartwienia finansowe czy pesymizm i negatywne nastawienie. Służba zdrowia musi wziąć odpowiedzialność za nauczanie i zachęcanie chorych do zmian prowadzących do zdrowego ciała i zdrowego ducha. Rozmawianie z pacjentem o medytacji, kreatywności, życiu seksualnym i zdrowych relacjach powinno być zadaniem i obowiązkiem każdego lekarza. Mimo że jako specjaliści z całych sił staramy się diagnozować schorzenia i leczyć je za pomocą konwencjonalnych metod, powinniśmy zdać sobie sprawę, że tak naprawdę to pacjent powinien zająć miejsce kierowcy, a jego medyczny opiekun ograniczyć się do roli pilota. To on, nie my, jest szefem własnego ciała.

Na kolejnych stronach wrócę jeszcze do tematu współpracy między lekarzem a pacjentem, wcześniej chciałabym jednak zrzucić biały fartuch i opowiedzieć moją historię z perspektywy pacjentki.

Kilka słów o tym, jak uzdrowiłam się sama

W wieku 33 lat czułam się zestresowana i wypalona, a moje życie przytłaczało mnie i napełniało strachem. Nienawidziłam swojej pracy, gdyż jako ginekolożka i położna musiałam przyjmować czterdzieści pacjentek dziennie, a podczas trwających czasem kilka dób z rzędu dyżurów wykonywać operacje i przyjmować porody.

Jakby tego było mało – byłam już dwukrotnie rozwiedziona, a wielu moich bliskich zmarło na raka. Byłam załamana i czułam się strasznie samotna, a w moim ciele szalały reakcje stresowe. Dziś wiem, że to właśnie one odpowiadały za pogarszanie się mojego zdrowia, wtedy jednak wydawało mi się to dziwne i niepokojące.

Jeszcze przed trzydziestką lekarze zdiagnozowali u mnie wiele problemów, między innymi nadciśnienie, arytmię serca, bolesną wulwodynię, poważną i osłabiającą alergię oraz przednowotworowe zmiany szyjki macicy.

Codziennie brałam siedem tabletek, co tydzień odczulałam się, a do tego poddałam się operacji. Mimo to moje ciśnienie wciąż było zbyt wysokie, alergia dokuczała mi tak bardzo, że prawie nie wychodziłam z domu, seks bolał niczym dźganie nożem, serce biło nieregularnie, a zmiany rakowe utrzymały się nawet po przeprowadzonym zabiegu.

Krótko mówiąc – byłam idealną kandydatką do zawału, a moi lekarze zupełnie nie wiedzieli, co ze mną zrobić.

Niedługo później poślubiłam Matta, który okazał się miłością mojego życia. Zakochanie sprawiło, że poczułam się lepiej, jednak wciąż musiałam faszerować się lekami, a stan mojego zdrowia nadal pozostawiał wiele do życzenia.

W końcu nastał opisany przeze mnie we Wstępie styczeń 2006 roku. W okresie dwóch tygodni zostałam matką, straciłam ukochanego psa, dowiedziałam się, że mój brat cierpi na niewydolność wątroby (niezwykle rzadki skutek uboczny jednego z popularnych antybiotyków) i pochowałam ojca, który zmarł na guza mózgu. Trudno wyobrazić sobie bardziej stresujący okres.

Kiedy w końcu zaczęłam dochodzić do siebie, Matt – który do tej pory stale opiekował się naszym nowo narodzonym dzieckiem – odciął sobie dwa palce. Wprawdzie chirurgowi udało się je przyszyć, jednak mój mąż przez wiele miesięcy nie mógł zajmować się Sieną.

Wszystko to sprawiło, że czułam się jak drzewo wyrwane z korzeniami przez potężne tornado. Paraliżował mnie emocjonalny i fizyczny ból, a stres, który przenikał i osłabiał całe moje ciało, niszczył także mój umysł. Nadciśnienie, którego nie mogłam kontrolować, a które odczuwałam bez chwili wytchnienia, wpychało mnie w ciemną otchłań, w której nie mogłam złapać oddechu.

Po jakimś czasie okazało się jednak, że trauma, jakiej doświadczyłam, miała także swoją dobrą stronę. Okres, który sama nazywam dziś Perfekcyjną Burzą, rozbił skorupę, która jak mi się wydawało pomagała mi dostosować się i przetrwać. Kiedy jednak uwolniłam się od niej, odkryłam dawno zapomnianą część samej siebie, część, która okazała się oświetlającym moją drogę Wewnętrznym Światłem.

Każdy z nas nosi je głęboko w sobie i każdy z nas jest w stanie wydobyć z siebie tę iskrę, którą nazwać możesz Najwyższą Jaźnią, Świadomością Chrystusa, Naturą Buddy lub po prostu – duszą. To właśnie ona napełnia boskością twoje ziemskie życie i stanowi w stu procentach autentyczny, czasem przygaszony, lecz zawsze tlący się ogień, który oświetla drogę powrotu do poczucia pełni, szczęścia i zdrowia.

Kiedy byłam na dnie, odkryłam w sobie świadomość, mądrość i wiedzę, która jawiła mi się jako światło wśród nocy, drogowskaz i przewodnia gwiazda. Im większą odczuwałam presję, tym jaśniej świeciła, a ja czułam się jak marnotrawna córka, która w końcu wraca do swojego ciała po wielu latach błędnej tułaczki.

Moje ciało szeptało do mnie przez długie lata, ale ja ignorowałam jego podpowiedzi, aż w końcu usłyszałam głośny i przeraźliwy krzyk. Kiedy zaczęłam wsłuchiwać się w rady i wskazówki podsuwane mi przez Wewnętrzne Światło, zdałam sobie sprawę z rzeczy, o których wcześniej nie miałam pojęcia. Teraz wiedziałam już, co sprawia, że choruję i w jaki sposób muszę zmienić swoje związki, pracę i wiele innych dziedzin życia, które wymagały gruntownej metamorfozy.

Świadomość potrzeby zmian nie sprawiła jednak, że były one łatwe. Szczerze mówiąc – byłam przerażona. Poznawanie prawdy o swoim życiu przypominało mi stanie nad przepaścią i spoglądanie w niewiadomą pustkę pod stopami. Miałam małe dziecko i męża, który nie mógł pracować, a na dodatek kredyt hipoteczny, dług na uczelni i brak jakiegokolwiek planu B.

Mimo to wiedziałam, że nie mogę powrócić do życia, które dosłownie mnie zabijało. Kiedy ból, którego doświadczamy, okazuje się silniejszy niż strach przed nieznanym, w końcu decydujemy się na skok w nowe, mimo wszystkich towarzyszących nam obaw i dylematów. Nie chciałam umierać i wiedziałam, że mam dla kogo żyć. To właśnie dlatego nie mogłam pozwolić, by iluzja spokoju i bezpieczeństwa przeszkodziła mi w rewolucji, która mogła mnie uratować.

Jednym z morałów płynących z mojej historii jest więc także przestroga. Samoleczenie nie jest dla tchórzy, a gruntowna samopomoc wymaga często dużej odwagi. Aby się pozbierać, musiałam podjąć wiele ryzykownych decyzji i kiedy spoglądam za siebie, jestem dumna, że byłam do tego zdolna. Jednocześnie jestem też wdzięczna mojemu mężowi, który mimo strachu zdecydował się skoczyć ze mną w metaforyczną, ale przerażającą przepaść. Postawiliśmy wszystko na jedną kartę, by mnie uratować, i dzięki Bogu – udało się.

Decyzja o rzuceniu pracy wiązała się ze sprzedaniem domu, zlikwidowaniem konta emerytalnego i zapłaceniem ogromnej kwoty ubezpieczenia na wypadek, gdyby w przyszłości ktoś chciał podać mnie do sądu. Z nerwowego, tłocznego i chaotycznego San Diego przenieśliśmy się do małego, sennego miasteczka niedaleko wybrzeża północnej Kalifornii, gdzie przez dwa lata lizałam rany, pisałam, malowałam, wychowywałam nasze dziecko i leczyłam swoje wnętrze.

W tym okresie, który nazwałam później „czekaniem i stawaniem się”, odkryłam cel swojego życia, zacieśniłam więzy z mężem i córką, ponownie połączyłam się z Bogiem, a moja kreatywność mogła w końcu wyrażać się na wiele różnych sposobów. Spędziłam też wiele czasu na łonie natury, ćwiczyłam jogę, wędrowałam i odnowiłam kontakty ze starymi przyjaciółmi.

Po dwóch latach od porzucenia praktyki lekarskiej poczułam, że znów chcę służyć ludziom i spełniać się w roli uzdrowicielki, jednak mimo wzywającego mnie powołania bałam się ryzykować swoim psychicznym i fizycznym – świeżo przecież odzyskanym – zdrowiem. To jednak właśnie wtedy otrzymałam ofertę pracy w ośrodku medycyny alternatywnej w rejonie zatoki San Francisco. Początkowo wahałam się, ponieważ porzucenie mojej wiejskiej kryjówki dla kolejnej metropolii było ostatnią rzeczą, jakiej wówczas pragnęłam, ale w końcu argumenty ludzi zarządzających centrum sprawiły, że zdecydowałam się przyjąć propozycję. W mojej nowej pracy mogłam spędzać z pacjentami tyle czasu, ile tylko chciałam, a dodatkowo we wspaniałej przestrzeni prowadzić warsztaty, prezentować swoją sztukę i leczyć w sposób, jaki uważałam teraz za święty i zgodny z tym, co podpowiadało mi serce. To wszystko było dla mnie szansą na spełnienie marzeń i dlatego z euforią i zapałem wzięłam się do roboty.

Okoliczności sprzyjały i już wkrótce udało nam się znaleźć dom w leżącej tuż przy moście Golden Gate dolinie, w której sekwoje szumiały nad oceanem i w której mogłam żyć z dala od zgiełku cywilizacji. Znalazłam schronienie, a co najważniejsze – leżało one 20 minut jazdy autostradą od mojej nowej pracy.

Nasze życie w hrabstwie Marin okazało się kolejnym etapem na drodze do wyzdrowienia. To tam spotkałam wielu duchowych przewodników, zaczęłam codziennie chodzić po górach i pić świeżo wyciskane soki oraz odkryłam swoje erotyczne „ja”. To również w Marin zaczęłam pisać bloga, dzięki któremu odkryłam swoje stado – grupę ludzi, którym podobnie jak mi zależało na wyleczeniu siebie i świata. Nagle okazało się, że nie jestem już samotna, a moje życie zyskało głębszy sens. Kochałam to, co robię, środowisko, w którym żyłam, było dla mnie lekarstwem, byłam zakochana i nigdy wcześniej nie czułam się tak szczęśliwa.

Po kolei odstawiałam leki, a moje dolegliwości traciły na sile lub całkowicie odchodziły w przeszłość. Dziś przyjmuję jedynie połowę dawki jednego z lekarstw, nie dokucza mi alergia, a stan szyjki macicy powrócił do normy bez potrzeby przeprowadzania kolejnych zabiegów. Seks jest teraz przyjemnością, po arytmii nie pozostał ślad, a ciśnienie krwi ustabilizowało się i mieści się w normie. Ponadto zrzuciłam dziesięć kilogramów, od fazy depresji przeszłam do stanu częstej rozkoszy, zyskałam energię, spełniłam dziecięce marzenia, wypełniłam życie miłością, a o finanse martwię się mniej niż kiedyś. (Osoby ciekawe szczegółów mojej własnej recepty odsyłam do dodatku C).

Lekarze byli w szoku, gdyż oto z ich naprawdę niewielką pomocą sama wyleczyłam się z chorób, z którymi nie poradziła sobie konwencjonalna medycyna. Jedna z lekarek powiedziała mi, że właśnie dorzuciłam sobie trzydzieści lat życia, a oprócz tego wyglądam dziesięć lat młodziej. Nie uwierzyłam jej, ale jeszcze tego samego dnia rozwiałam wątpliwości, gdy kelner, u którego zamawiałam wino, poprosił mnie o dowód pełnoletniości.

W jaki sposób sama się wyleczyłam? Czy pomogły mi w tym ćwiczenia i dieta? Prawdopodobnie tak, jednak przede wszystkim dokonałam tego siłą swego umysłu i wierzę, że ty też nosisz ją w sobie.

Jak przygotować ciało na cud

Moja historia może wydawać ci się podejrzana, ale zaufaj mi, że nie uprawiam na potrzeby tej książki metafizycznej fantastyki. Mówię o tym, co można sprawdzić. Mówię o biochemii. Według mojej oceny podłożem wszystkich nękających mnie dolegliwości był stres i to właśnie dlatego poważne życiowe zmiany, które pozwoliły mi zamienić szkodliwe reakcje stresowe na lecznicze reakcje relaksacyjne, miały tak wielki wpływ na fizjologię mojego ciała.

Droga, którą przeszłam, nie była łatwa. Aby się wyleczyć, musiałam przejść przez łamiący serce i przyprawiający o zawroty głowy proces zdiagnozowania przyczyn choroby. Dla jasności dopowiem, że nie chodziło w nich wyłącznie o ciśnienie krwi, wirusa w szyjce macicy i histaminę wywołującą alergię. Kiedy poznałam już straszną prawdę na temat wpływu życiowych wyborów na utratę zdrowia, moim celem było oddalenie się od źródeł ciągłego stresu i odnalezienie spokoju, który przełoży się na fizjologiczny relaks.

Świadomość konieczności zmian to jednak nie wszystko. Najtrudniejszym etapem jest zebranie się na odwagę i podjęcie działania. Kiedy jesteśmy weseli, zrelaksowani i odprężeni, ciało może dokonywać niezwykłych rzeczy. W tym cudownym stanie naprawiają się błędy DNA, enzymy wspierają proces samoleczenia, komórki układu odpornościowego pokonują intruzów i gromią wolne rodniki, a mechanizmy naprawy działają na najwyższych obrotach. Musimy zrozumieć, że nasze ciało samo w sobie jest cudem, który tylko czeka na to, by się wydarzyć. Naszym jedynym zadaniem jest stworzyć ku temu odpowiednie warunki.

Aby przygotować organizm na cud, musisz – podobnie jak ja – pojąć sposób, w jaki funkcjonuje. Zaniedbując zdrowie, doprowadzasz do sytuacji, w których łatwo o stres. To wtedy twoje ciało szepcze i ostrzega cię przed niebezpieczeństwem. Jeśli zdecydujesz się go posłuchać, skup się na tym, co mówi. Zamieniając reakcje stresowe na reakcje relaksacyjne, możesz zapobiec sytuacji, w której szept przerodzi się w krzyk choroby.

Jeśli jednak zignorujesz szept lub, co gorsza, nie zdołasz go nawet usłyszeć – twoje ciało prędzej czy później zacznie skomleć. To, co kiedyś było bólem głowy, przerodzi się w udar, to, co było uciskiem, stanie się zawałem, a to, co było tylko odgłosem krwi uderzającej do głowy, okaże się groźnym tętniakiem.

Kiedy w końcu zaczniemy słuchać naszego ciała, zanim będzie za późno? Jeśli mogę mieć do ciebie chociaż jedną prośbę – proszę cię, byś zaczął/zaczęła siebie słuchać. Czy twoje ciało szepcze, czy może zaczęło już krzyczeć? Czy jesteś gotowy/a wyruszyć w samotną podróż w kierunku wyzdrowienia?

Być może myślisz sobie: Jasne, może i jesteś w stanie zdiagnozować swoją chorobę i wypisać sobie receptę, ale w końcu jesteś lekarką!

Uwierz jednak, że ty też dysponujesz wszystkim, co potrzebne w procesie samopomocy. Gdy tylko wyrazisz chęć i gotowość, jestem tu, by ci pomóc.

Jeśli więc wszystkie konwencjonalne metody zawiodły, a ty nadal czujesz się chory/a, jeśli chcesz pozbyć się skutków ubocznych przyjmowanych leków, jeśli chcesz uniknąć zabiegu, schudnąć lub po prostu poczuć się lepiej i zacząć żyć na nowo, wskakuj na pokład i zacznij cieszyć się optymalnym zdrowiem. Uwaga! Odjeżdżamy!

Kopiec Zdrowia

Aby pomóc moim pacjentom określić czynniki, które mogą wpływać na ich zdrowie, opracowałam własny model terapii. Jest on wynikiem moich badań naukowych i określiłam go mianem Kopca Zdrowia. Pracując nad nim, starałam się ująć nie tylko wpływ umysłu na ciało, lecz także „fizyczne” i środowiskowe aspekty, które mogą oddziaływać na nasze ogólne samopoczucie. Po raz pierwszy zaprezentowałam swoją teorię w 2011 roku, podczas odczytu na konferencji TEDx, który zatytułowałam „The Shocking Truth about Your Health” [Szokująca prawda o twoim zdrowiu].

Podczas studiów poznałam wiele modeli zdrowia. Diagramy, wykresy i piramidy przedstawiały najczęściej grupy żywieniowe, określały rolę ćwiczeń, zdrowie społeczne, psychiczne i inne elementy, które wpływają na to, jak się czujemy. Większość schematów w centrum naszego życia i zdrowia stawiała ciało. Już wtedy wydawało mi się to niezbyt trafne. Po pierwsze, nie zgadzałam się na tak oczywiste stawianie sprawy, po drugie, sam proces „wycinania” i przekładania oddzielonych od siebie czynników wydawał mi się mało przekonujący. To dlatego tworząc własny model, postanowiłam zbudować coś silniej splecionego; układ, w którym wszystkie fragmenty wiążą się ze sobą, a kondycja organizmu jest sumą wszystkich aspektów życia.

Po raz pierwszy pomyślałam o nim, przemierzając przybrzeżne ścieżki w mojej ukochanej północnej Kalifornii. Jako artystka zawsze uwielbiałam kamienne kopce, które często spotykałam na plażach i wędrownych szlakach. Inspirowały mnie ogrody zen, ale przede wszystkim połączenie siły i kruchości samego kopca. Odpowiednio zbudowany może opierać się falom, ale gdy tylko przesuniesz jeden z głazów, cała konstrukcja się zawala. Każdy kamień odpowiada więc za stabilność całości.

Nasze ciało także potrafi być niezwykle silne i odporne, a jednocześnie słabe i chwiejne. Jeśli pomyślimy o zdrowiu jako o dobrze zbudowanym kopcu, nasze ciało okaże się kamieniem umieszczonym na samej górze, a więc tym, który w przypadku osunięcia się podstawy najszybciej spadnie na ziemię. Co należy więc uznać za podwaliny kopca, na którym opiera on cały swój ciężar? Moja własna lecznicza podróż uświadomiła mi, że podstawę całej budowli stanowi Wewnętrzne Światło – świadomość, lecznicza wiedza ciała i dusza, która wie, co dobre i prawdziwe, i prowadzi cię po twojej własnej ścieżce.

Na fundamencie umieszczone są związki, praca/życie osobiste, kreatywność, duchowość, seksualność, pieniądze, zdrowie psychiczne i środowisko, a więc wszystkie pozostałe składniki, które wpływają na nasze samopoczucie. Na samym szczycie kopca spoczywa zdrowie fizyczne, a dodatkową otoczkę stanowi dla niego „lecznicza bańka” miłości, wdzięczności, służby i przyjemności. To właśnie ona chroni budowlę i spaja ze sobą elementy w stanie idealnej równowagi.

Miłość i współczucie to uczucia, które żywimy w stosunku do rodziny i przyjaciół, ale wyruszając w podróż po zdrowie, ważne jest, byśmy obdarzali nimi także samych siebie. Miłość otwiera twoje serce, triumfuje nad strachem i toruje drogę do uzdrowienia każdego elementu twojego życia. Bardzo ważna jest także wdzięczność, ponieważ człowiek niewdzięczny skupia się wyłącznie na tym, czego mu brakuje, nie zdając sobie sprawy z tego, za co powinien dziękować. Niewdzięczność może zepchnąć nas w odmęty zawodu i rozpaczy i doprowadzić do stanu, w którym stres zacznie znowu nas krzywdzić. Pomyśl o tym i postaraj się dostrzec pełną połowę szklanki, zanim zaczniesz zastanawiać się, czego brakuje w twoim dotychczasowym życiu. Odczuwanie wdzięczności wywołuje optymizm, a jak wiesz – optymizm równa się zdrowie. Kiedy skupisz się na pozytywach, zaczniesz częściej dostrzegać dobro, a to sprawi, że staniesz się jeszcze bardziej radosny/a i uchroni cię przed pogrążeniem się w ciemnościach nieszczęścia i wątpliwości.

Kolejnym elementem leczniczej bańki jest służba. Poświęcanie się służbie światu łączy ludzi i przypomina, by skupiać się na czymś większym niż my sami. Cami Walker, autorka 29 Gifts [29 prezentów], leczyła swoje stwardnienie rozsiane, obdarzając różne osoby jednym prezentem przez kolejne 29 dni. Jej działalność zapoczątkowała cały ruch, który możesz śledzić pod adresem 29Gifts.org. Okazuje się, że nawet niewielkie poświęcenie się dla innych, pomaganie im czy leczenie może stać się wspaniałym lekarstwem dla ciała, umysłu i duszy.

Jeśli chodzi o przyjemność, sprawia ona, że wszystko staje się fajniejsze, a na dodatek zaopatruje organizm w potrzebne dla zdrowia hormony, takie jak endorfiny, dopamina, tlenek azotu czy oksytocyna. Nawet jeśli proces samoleczenia bywa czasem bolesny i nieprzyjemny, jako całość powinien stanowić przyjemne doświadczenie, więc dbając o siebie, pamiętaj, by śmiać się, gdy tylko się da, oddawać się zmysłowym przyjemnościom, bawić się i po prostu cieszyć życiem.

Każdy z kamieni tworzących kopiec jest niezbędnym elementem szeroko pojmowanego zdrowia, a lecznicza bańka przyczynia się do stworzenia odpowiedniego hormonalnego środowiska stanowiącego swego rodzaju szalkę Petriego, w której nasze myśli mogą stać się osobistymi lekarzami wpływającymi na działalność komórek w naszym organizmie. Zwróć uwagę, że aby oparty na sile umysłu proces dobrze funkcjonował, musisz zadbać o to, by twój wewnętrzny głos był głosem pozytywnym. Jeśli dopuścisz do głosu swoją wewnętrzną lożę szyderców, cały plan może spalić na panewce. Powtarzając sobie, jak bardzo jesteś uzależniony/a, brzydki/a, chory/a, słaby/a, niezdyscyplinowany/a i bezwartościowy/a, sabotujesz działanie całego mechanizmu. Aby nie stracić nadziei na ostateczny sukces, postaraj się być dla siebie bezwarunkowo dobry/a, a to pomoże ci uniknąć dołujących nawyków i zwiększy twoje szanse w walce z chorobą.

Jedyną drogą, która prowadzi do prawdziwego wyzdrowienia, jest droga gruntownej samopomocy, która powinna narodzić się z miłości i współczucia, jakie odczuwamy względem samych siebie. Aby się pokochać, wsłuchaj się w mądry głos Wewnętrznego Światła i wyślij wewnętrznych szyderców na wieczne wakacje. Po pewnym czasie zorientujesz się, że to właśnie ty jesteś twoim najlepszym przyjacielem, a zaufanie, którym się obdarzysz, pozwoli ci się zrelaksować.

Jak wspomniałam, większość modeli zdrowia za absolutną podstawę uznaje zdrowie ciała, bez którego jesteśmy skazani na cierpienie. Nasz schemat stawia ten stereotyp na głowie, gdyż tak naprawdę ciało wcale nie jest fundamentem naszego ogólnie pojętego zdrowia. Ciało to fizyczna manifestacja sumy naszych życiowych doświadczeń. Jeżeli w swoim życiu nie kierujesz się Wewnętrznym Światłem, zaburzasz równowagę kamieni na własnym kopcu, co bezpośrednio wywołuje stres i zakłócając pracę umysłu prowadzi cię do choroby ciała. Na szczęście, jeśli nie czujesz się całkowicie zdrowy/a, możesz zmienić swoje życie i wprowadzić do niego równowagę, która z pewnością przełoży się na lepsze samopoczucie.

Podczas studiów doktoranckich na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley Kelly A. Turner zafascynowała się ludźmi, którzy doświadczyli spontanicznej remisji choroby. Ciekawość przerodziła się wkrótce w plan naukowy, a Turner zaczęła jeździć po świecie i zbierać materiał do rozprawy doktorskiej, rozmawiając z ludźmi, którzy pokonali raka, i uzdrowicielami, którzy pomagali pacjentom rozczarowanym konwencjonalnymi metodami leczenia. W sumie doktorantka przeprowadziła siedemdziesiąt wywiadów, między innymi w Stanach Zjednoczonych, Chinach, Japonii, Nowej Zelandii, Tajlandii, Indiach, Anglii, Irlandii, Zambii, Zimbabwe i Brazylii. Spisane świadectwa zajęły ponad 3000 stron, z których Turner starała się wyłowić powtarzające się przypadki. Na tej podstawie opisała ponad 75 antyrakowych „terapii”, z czego sześć stosowano bardzo często w przypadku wszystkich 70 badanych.

SZEŚĆ TERAPII SPRZYJAJĄCYCH SAMOLECZENIU

(na podstawie rozprawy doktorskiej Kelly A. Turner[1])

- Zmiana diety. Większość ankietowanych wskazywało zmianę przyzwyczajeń żywieniowych jako skuteczny sposób w procesie leczenia. Większość z nich polecała dietę opartą przede wszystkim na warzywach, owocach, pełnych ziarnach i fasoli, eliminującą z jadłospisu mięso, cukier, nabiał i ziarna przetworzone.

- Wzbogacenie życia duchowego. Wielu pacjentów wspominało o pomocnym uczuciu wewnętrznej łączności z Bogiem lub miłosną energią.

- Odczuwanie miłości/radości/szczęścia. Inni przypisywali podobną wartość poczuciu szczęścia i radości.

- Upust tłumionych emocji. Zdaniem wielu badanych bardzo ważne okazało się dawanie upustu negatywnym, skrywanym głęboko emocjom, takim jak strach, złość czy smutek.

- Zioła i witaminy. Rozmówcy Turner przyjmowali różne rodzaje suplementów, które – jak twierdzą – pomogły im w detoksykacji organizmu i wzmocniły układ odpornościowy.

- Intuicyjne działanie. Liczni chorzy oprócz zaleceń lekarzy słuchali także własnej intuicji.

Opisane powyżej metody pomagają w walce z nowotworem, lecz także z każdą inną chorobą lub dolegliwością.

Zaproszenie do leczenia

Krzyk ciała jest sygnałem, którego nie można zlekceważyć, lecz aby do niego nie dopuścić, wystarczy odpowiednio wcześnie zmienić swoje życie. W kolejnym rozdziale przedstawię ci sześciostopniowy proces, dzięki któremu moi pacjenci doświadczali spontanicznych remisji choroby i którego działanie można wytłumaczyć wyłącznie za pomocą opisanych w tej książce zjawisk. Moja metoda opiera się na konkretnych naukowych danych, a jej efekty mogą być szokujące i wpływać nie tylko na zdrowie i szczęście, lecz także na każdy inny aspekt naszego życia.

Zanim przejdę do dokładnego opisu, muszę ostrzec cię, że przechodząc przez kolejne fazy procesu leczenia, większość moich pacjentów płacze. Dla wielu z nich staje się on bowiem momentem dostrzeżenia martwych punktów, przebudzenia cieni przeszłości, wyostrzenia smutku i początkiem obaw o przyszłość. Wewnętrzni szydercy i gremliny zwątpienia dochodzą często do głosu i dlatego jeszcze raz uprzedzam – samoleczenie wymaga wielkiej odwagi.

Dlaczego więc miałbyś/miałabyś poddać się tak nieprzyjemnej kuracji? Przede wszystkim dlatego, że czasem trzeba sięgnąć dna, by móc się od niego odbić. Proces, który ci proponuję, jest procesem ponownych narodzin, gdyż jak śpiewał Yusuf Islam, znany kiedyś jako Cat Stevens, „aby stać się kim, musisz się stać, musisz poświęcić tego, kim jesteś”.

Jeśli więc nie boisz się stanąć twarzą w twarz z prawdą o sobie, życiu i chorobie, będziesz mógł/mogła obudzić w sobie rozkosz płynącą z życia w zgodzie z Wewnętrznym Światłem. Kiedy już tego dokonasz, twoje ciało odpręży się, a lecznicze mechanizmy sprawią, że dojrzeje do cudu. Pamiętaj – wszystko jest możliwe.

Co jednak jeśli uznacie, że nie jesteście gotowi? Nie martwcie się i postarajcie skupić na tym, czego zdołaliście się nauczyć. Wiecie już przecież wiele na temat samoleczenia, a jeśli nie czujecie się na siłach, by sięgnąć głębiej – nie szkodzi. Każdy z nas może znaleźć własną drogę do optymalnego zdrowia i tego życzę wam z całego serca.

Tym, którzy zdecydują się na dalszą drogę, radzę poszukać wsparcia u osób, którym możecie zaufać, by móc podzielić się z nimi swoimi doświadczeniami. Najlepiej jeśli byłby to terapeuta, psycholog, psychiatra, trener, przewodnik duchowy lub osoba doświadczona w radzeniu sobie z negatywnymi emocjami. Jak bowiem wspomniałam w rozdziale trzecim nikt nie powinien iść samotnie drogą leczenia umysłu.

Określenie metody „leczeniem samego siebie” jest w pewnym sensie mylące, ponieważ ewokuje całkowicie samodzielne działanie. Bardziej zasadne byłoby więc nazwanie całego procesu „uzdrawianiem ciała za pomocą umysłu”, a wspomniane „samoleczenie” może posłużyć nam za zgrabny skrót myślowy. Jako osoba, która towarzyszyła w podróży wielu pacjentom, zapewniam was, że współdziałanie jest w tym wypadku o wiele bardziej efektowne i przyjemne od indywidualnych zmagań.

Bardzo chętnie doradziłabym wam również zaproszenie do współpracy lekarza, ale tylko wtedy, gdy może on poświęcić wam więcej niż wyliczone „dziesięć minut”. Wielu specjalistów naprawdę chce pomagać, jednak brak czasu powoduje, że nie są w stanie skupić się na pacjencie. Jeśli uda się wam znaleźć lekarza dysponującego czasem – znakomicie! Jeśli jednak okaże się, że pomoc ma opierać się na krótkich wizytach, lepiej dajcie sobie spokój i zaproście do współpracy kogoś, kto pomagając wam, nie będzie spoglądał na zegarek.

Zaufajcie mi i jeśli decydujecie się czytać dalej, znajdźcie bratnią duszę – kogoś, kto przyjmie was i wasze doświadczenia takimi, jakie one są, bez oceniania, strachu czy ograniczających przesądów. Zanim zaczniecie, upewnijcie się, że ufacie swojemu przyjacielowi, czujecie się przy nim bezpiecznie i wierzycie, że w razie czego będzie w stanie złapać was, nim upadniecie.

Pragnę też przypomnieć, byście w trakcie całego procesu byli dla siebie bardzo wyrozumiali. Samoleczenie nie może być pretekstem do ośmieszania się, oczerniania i porachunków z samym sobą. To okazja znalezienia korzeni choroby i podstawa zmian, które mogą doprowadzić was do optymalnego zdrowia i dobrego samopoczucia.

Ja sama jestem z wami duchem i wiem, że lecząc się, znajdujecie się w objęciach Boskiej Miłości, z otwartym sercem i wiarą w sukces. Ostatecznie nie macie powodów do strachu, gdyż dążąc do prawdy, możecie tylko zyskać. Stawiam więc przed wami lustro, w które możecie zajrzeć. Wszystkie odpowiedzi znajdziecie w samych sobie.

[1] Kelly Ann Turner, Spontaneous Remission of Cancer: Theories from Healers, Physicians, and Cancer Survivors, jesień 2010, http://www.shuniyahealing.com/offer/research.html.

Rozdział 10

SZEŚĆ KROKÓW DO SAMOUZDROWIENIA

Być może zdradzam właśnie tajemnicę służbową, ale trudno – i tak wam to powiem.

My – specjaliści – nie robimy nic, pomagamy tylko działać wewnętrznemu lekarzowi.

dr Albert Schweitzer

Zanim zaczniemy, chciałabym zwrócić uwagę na jedno istotne rozróżnienie. Pisząc w poprzednich rozdziałach o leczeniu, miałam na myśli zarówno leczenie jako „usuwanie słabości lub choroby”, jak i uzdrawianie jako „przywracanie poczucia całości”. Od tej pory leczenie będzie synonimem uzdrawiania, czyli przywracania kogoś do stanu, w którym czuje się dobrze i kompletnie.

Zasadnicza różnica polega na tym, że możesz zostać wyleczony/a, ale nie uzdrowiony/a, albo uzdrowić się bez leczenia. W idealnym świecie metoda, z której wkrótce skorzystasz, jednocześnie uleczyłaby cię i uzdrowiła, jednak w związku z tym, że nasza rzeczywistość nie jest doskonała, nie mogę zagwarantować ci wyleczenia. Jeśli jednak zastosujesz się do zaleceń i przejdziesz cały proces przy wsparciu odpowiednich, bliskich ci osób, z pewnością ozdrowiejesz i zaczniesz żyć pełnią życia.

Kiedy zmagasz się z chorobą, zyskujesz szansę duchowego przebudzenia, które może sprawić, że poczujesz się sobą, a tylko będąc naprawdę sobą, jesteś w stanie zrelaksować się i stworzyć ciału warunki do samonaprawy.

Dlaczego więc nie każdy może się wyleczyć? Dlaczego tylko część z nas doświadcza spontanicznej remisji schorzenia? Niektórzy wierzą, że choroby są rezultatem złych, nieposkładanych myśli i nawet jeśli twój świadomy umysł „wierzy”, że możesz wyzdrowieć, twoja intuicja sabotuje jego działania i uniemożliwia dochodzenie do zdrowia. Inni wierzą w karmę i twierdzą, że chorując, pokutujemy za grzechy, których dopuściliśmy się w poprzednim wcieleniu. Jeszcze inni mówią o boskim przeznaczeniu, a ci, którzy nie wierzą w interwencję sił wyższych – o czystym przypadku.

Moim zadaniem nie jest roztrząsanie teologicznych dylematów i pisanie o sprawach, których sama do końca nie rozumiem. Nie chciałabym jednak uciekać od tematu i całkowicie unikać odpowiedzi na pytanie: dlaczego możemy lub nie możemy wyleczyć się za pomocą umysłu. Moje doświadczenie pokazuje, że ludzie odważni, optymistyczni i zdeterminowani są gotowi na cud. Może więc jesteś jednym z nich? Spróbuj, sprzymierz się z prawdą i odkryjesz siebie. Niezależnie od tego, czy dojdziesz do zdrowia, twoje życie na pewno się poprawi. Wierzę w ciebie i chcę cię uczyć, a teraz naprawdę możemy już zaczynać.

SZEŚĆ KROKÓW DO SAMOUZDROWIENIA

KROK PIERWSZY: Uwierz w to, że możesz się wyleczyć!

Dane dotyczące efektów placebo i nocebo pokazały nam, że jeśli świadomie lub podświadomie zadręczamy się negatywnymi myślami, każdy krok ku zdrowiu może okazać się niepowodzeniem. To, w co wierzysz, w konkretny sposób wpływa na twoje ciało. Większość z nas uważa, że niektóre choroby są przewlekłe, nieuleczalne i śmiertelne, co jednak jeśli to wszystko nieprawda?

Przez wiele lat ludzie myśleli, że przebiegnięcie mili w czasie poniżej czterech minut jest fizycznie nieosiągalne. Dopóki wszyscy wierzyli, że jest to niemożliwe, nikomu nie udało się złamać magicznej bariery. Po jakimś czasie stało się jednak coś niezwykłego...

W 1954 roku Roger Bannister zadał kłam „teorii czterech minut” i jako pierwszy człowiek w historii przebiegł 1,60934 km w 3 minuty i 59 sekund. Nagle myślenie zmieniło się i niedługo później kilku innych biegaczy pobiegło ten sam dystans w czasie lepszym niż 240 sekund. W jednym ze słynnych biegów Bannister pokonał Johna Landy’ego, ale obaj dotarli na metę, bijąc zaklęte 4 minuty.

Aż do czasu pobicia rekordu sprinterzy biegali co prawda coraz szybciej, jednak psychologiczna bariera paraliżowała ich i nie pozwalała wzbić się powyżej określonego poziomu. Wyglądało na to, że ciało nie mogło przeskoczyć przeszkody postawionej przez umysł. Z chwilą gdy Bannister usunął przeszkodę, ciała sportowców zaczęły funkcjonować lepiej i w cudowny sposób były w stanie sprostać nowym wyzwaniom.

Dziś praktycznie każdy biegacz uczestniczący w ważnych zawodach jest w stanie przebiec milę poniżej 4 minut, a rekord świata wynosi obecnie 3:43:15[1], jest więc o ponad piętnaście sekund lepszy od tego, co kiedyś wydawało się niemożliwe.

A jeśli z chorobami jest podobnie? A jeśli wiara w to, że wyleczenie nie jest możliwe, jest barierą identyczną jak ta, która powstrzymywała sprinterów przed szybszym biegiem? Spróbuj zmienić myśli sabotujące zdrowienie i zaufaj, że podobnie jak członkowie Programu Spontanicznej Remisji i pacjenci, z którymi rozmawiała Kelly Turner, możesz pokonać nieuleczalne według opinii innych schorzenie.

Podobnie jak cztery minuty, które ograniczały biegaczy przed wyczynem Bannistera, przekonania mogą ograniczać zdolności twojego ciała. Uznanie swojej choroby za nieuleczalną może okazać się samospełniającą się przepowiednią, lecz jeśli zmienisz myślenie, wpłyniesz na mózg, który sprawi, że w twoim ciele zajdą konkretne fizjologiczne zmiany.

Pozwól zaprosić się do świata otwartego umysłu. Zmień swoje sądy. Uwierz, że „niemożliwe” nie istnieje, gdyż nigdy nie wiesz, kiedy zdarzy się cud. Pamiętasz mnichów, którzy wyobrażając sobie ogień w brzuchu, podnosili temperaturę ciała? Ty również możesz zmienić swoją fizjologię, używając do tego wyłącznie siły myśli. Najlepiej zacząć od medytacji, ponieważ wyciszenie umysłu sprawia, że łatwiej zmienić mylne przekonania. Postaraj się wywołać reakcję relaksacyjną, korzystając z technik opisanych w rozdziale ósmym. Kiedy medytujesz, twoje ciało i umysł znajdują się w stanie fizjologicznego spoczynku i podatności na wpływy. Powtarzaj więc w myślach pozytywne sądy, twórz zdania, w których wyrazisz, jak chciałbyś/chciałabyś się czuć. Mów do siebie: „Jestem zdrowy/a, kompletny/a, wolny/a od objawów choroby” i niech ta mantra towarzyszy ci w ciągu całego dnia.

Możesz spróbować też wyobrazić sobie twoje zdrowe ciało jako film, który odtworzysz we własnej głowie. Zamknij oczy, oddychaj głęboko i do- strzeż okiem umysłu swój wolny od bólu organizm. Bądź tak dokładny/a, jak tylko się da, i przygotuj się do ćwiczenia, dowiadując się jak najwięcej o tym, co cię dręczy. Przyjrzyj się anatomii i fizjologii choroby, by wiedzieć, jak powinien wyglądać twój zdrowy organ. Oglądaj siebie – wesołego/ą i zdrowego/ą i uruchom zmysły. Czuj, patrz, wąchaj, słysz i smakuj nową rzeczywistość, starając się zapamiętać jak największą liczbę detali. Powtarzanie w głowie pozytywnych twierdzeń i szczegółowe wizualizacje ozdrowienia pomogą mózgowi wgrać nowy sąd do systemu twojej podświadomości.

Bardzo ważne jest także to, byś chronił/a swój mózg i zdał/a sobie sprawę z siły wiadomości, które przetwarza. Podejmij świadomy wysiłek, by uniknąć negatywnych myśli dotyczących zdrowia, takich jak Będę miał/a raka, ponieważ chorował/a na niego mój ojciec/moja mama lub Jestem chorowita/y. Zamień swoją negatywną podświadomość na nową, wypełnioną optymistycznymi wizjami, a jednocześnie staraj się skupić na tym, czego pragniesz, a nie na tym, czego nie chcesz doświadczyć. Podświadomość nie zna negacji, więc jeśli mówisz sobie: „Nie chcę uwierzyć w to, że przez całe życie będę chorować”, odbiera to jako: „Chcę wierzyć w to, że przez całe życie będę chorować”.

Aby pogłębić zmiany myślenia na poziome podświadomości, rozważ wykorzystanie technik, takich jak hipnoterapia, Psych-K (kinezjologia psychologiczna), technika emocjonalnego wyzwolenia (EFT[2]) czy programowanie neurolingwistyczne (NLP[3]). Dzięki hipnozie możesz dostać się do sfery podświadomej z pominięciem świadomego umysłu, co pozwoli ci na szybszą zmianę przekonań. Psych-K synchronizuje półkule twojego mózgu w momencie, gdy nastawiasz się pozytywnie i myślisz o wymarzonych rezultatach. EFT znana też jako terapia stukania palcami przypomina akupunkturę i polega na uderzaniu palcami w punkty na meridianach. NLP opiera się natomiast na założeniu, że sposób, w jaki dobieramy słowa, odzwierciedla nasze ukryte, podświadome sądy, a zmieniając wyrazy, których używamy, możemy wpływać na te przekonania i rozwiązywać dzięki temu problemy, które nas nękają.

Wszystkie wymienione powyżej techniki mogą pomóc ci w zmianie krzywdzących i ograniczających opinii oraz przeprogramowaniu podświadomej części umysłu.

KROK DRUGI: Znajdź odpowiednie wsparcie

Jak wspomniałam – twoje myśli mają siłę, która pozwala im leczyć ciało, jednak by stworzyć im warunki do działania, musisz znaleźć osobę, która wesprze cię na drodze do zdrowia. Oprócz terapeuty, trenera czy przyjaciela postaraj się znaleźć też dobrego lekarza; pomoże ci on dobrać leki lub zaleci odpowiednią terapię, która wzmocni twój umysł i wpłynie na jego lecznicze działanie. Przygotowania do leczniczej wyprawy są bardzo istotne, zatrzymajmy się więc na chwilę i odpowiedzmy sobie na pytanie: na jakiej zasadzie dobierać członków naszej ekspedycji.

Porozmawiaj z zespołem. Aby dobrać najbardziej pasujące ci osoby, poproś kandydatów, by porozmawiali z tobą i zgodzili się odpowiedzieć na twoje pytania. Jeśli któraś z osób odmówi, postaraj się znaleźć kogoś innego. Dla dobrego specjalisty, terapeuty czy przewodnika duchowego rozwianie twych wątpliwości w trakcie wstępnego wywiadu nie powinno stanowić żadnego problemu. Przygotuj się jednak na wydatki i wiedz, że taka rozmowa może kosztować tyle, co wizyta w gabinecie.

Znajdź ludzi, którzy w ciebie wierzą. Statystyki potwierdzają, że kiedy osoba udzielająca ci wsparcia wierzy, że dasz sobie radę, twoje szanse na wyzdrowienie rosną. Zadając pytania, od razu przechodź do sedna. Spytaj terapeutę, czy wierzy, że możesz się wyleczyć, i dokładnie przeanalizuj jego odpowiedź. Jeśli po zapoznaniu się z historią choroby lekarz lub uzdrowiciel stwierdzi, że twoja dolegliwość jest nieuleczalna i nie da się jej pokonać znajdź kogoś innego. Weź pod uwagę, że lekarzom nakazuje się bycie realistami, co w praktyce oznacza, że większość z nas myśli pesymistycznie. Nie bój się jednak dzielić się z ludźmi swoją wiarą w poprawę. Sprezentuj wybranym specjalistom moją książkę i spytaj, czy chcą współpracować z tobą na opisanych w niej zasadach. Wielu lekarzy, którzy czują pozytywne nastawienie pacjenta, zmienia swoje podejście i zauważa, że optymizm nie musi oznaczać fałszywej nadziei.

Znajdź ludzi, którzy naprawdę się tobą zaopiekują. Tak jak pisałam – troska o pacjenta powinna znów znaleźć się w centrum zainteresowania opieki zdrowotnej. Jesteś czymś więcej niż numerem sali, a lekarz powinien traktować cię jak człowieka, nie jak chory organ. Jeśli więc trafisz na kogoś, kto nie dostrzeże w tobie cudownej osoby – szukaj dalej. Na świecie żyje wielu zdolnych, utalentowanych specjalistów, którzy potrafią zatroszczyć się o swoich pacjentów i z otwartym sercem przyjmą cię pod swoją opieką.

Powierz swoje zdrowie ludziom skłonnym do współpracy. Jeśli twój homeopata nienawidzi lekarzy, a lekarz twierdzi, że człowiek, który uczy cię reiki, to świr, trudno będzie znaleźć im wspólny język. Jeśli budujesz zespół, w którego skład wejdą uzdrowiciele, wybierz lekarzy i psychoterapeutów skłonnych do współpracy z nimi. Praca całej grupy musi opierać się na szacunku i komunikacji, ponieważ ostatnia rzecz, jakiej ci trzeba, to sprzeczne diagnozy i nieprzyjemne sytuacje.

Wsłuchaj się w swoje ciało i zaufaj jego mądrości. Co mówi twoje wnętrze, gdy rozmawiasz ze swoim lekarzem? Czy w gabinecie czujesz się bezpieczny/a? Czy ufasz człowiekowi, który odpowiada za twoje zdrowie? Liczysz na dobrą radę czy spodziewasz się kłopotów? Zwróć uwagę na reakcje twojego organizmu i zaufaj mu! Jeśli czujesz się spięty/a, zdenerwowany/a lub zamknięty/a w sobie, zinterpretuj to jako komunikat, który ci wysyła. Gdy kontaktujesz się z ludźmi, szukaj w sobie otwartości, ciepła, relaksu i spokoju i traktuj te uczucia jako cenne wskazówki.

Upewnij się, że lekarz szanuje twoją intuicję. Jeśli wyrażasz wątpliwości w związku z zalecaną terapią, a twój lekarz nie szanuje twojej opinii, zastanów się, czy na pewno jest on osobą, której szukasz. Zadaniem pracowników służby zdrowia jest przedstawienie ci różnych metod leczenia, zapoznanie cię z ich wadami i zaletami oraz doradzenie najlepszej ich zdaniem kuracji. Ostateczna decyzja należy jednak do ciebie! Jeśli lekarz nie umie tego uszanować, jest to wyłącznie jego problem. Dobry specjalista wysłuchuje pacjenta, ponieważ ma świadomość, że to on jest największym ekspertem w dziedzinie własnego ciała.

Jeśli trzeba – podpisz zrzeczenie się roszczeń. W dzisiejszym – pełnym sporów, kłótni i procesów – świecie często dochodzi do sytuacji, w której pracownik służby zdrowia (lub stojące za nim towarzystwo ubezpieczeniowe) wymaga podpisania przez pacjenta zrzeczenia się roszczeń w przypadku odmówienia rekomendowanej terapii. Jeśli więc ufasz swojemu lekarzowi, nie traktuj takiej prośby jako ataku lub próby odebrania ci prawa wyboru i zrozum, że może być zmuszony zabezpieczyć się w ten właśnie sposób.

Wiedz, że zasługujesz na najlepszą opiekę. Zapomnij o wmawianiu sobie, że nie zasługujesz na najlepszych ludzi i najnowocześniejszy sprzęt, dlatego że nie jesteś wystarczająco mądry, zdolny, młody czy bogaty. Korzystanie z usług dobrych lekarzy, którzy zdecydowali się zainwestować w technologię, a dodatkowo chcą spędzić z pacjentem więcej czasu, kosztuje, ale co jest ważniejsze niż zdrowie? Znaj swoją wartość i wymagaj profesjonalnej opieki.

KROK TRZECI: Słuchaj swego ciała, ufaj intuicji

Twoje Wewnętrzne Światło – mądry uzdrowiciel, który mieszka w tobie i dba o twój organizm – wie, co dla ciebie najlepsze. Mimo to wielu z nas, często nieświadomie, dystansuje się od głębokiej mądrości serca, głównie dlatego, że często nie czujemy się już w naszym ciele jak u siebie. Zamiast więc czerpać wiedzę z własnych zmysłów i podszeptów intuicji, odłączamy się i szukamy pomocy z zewnątrz. Lekarze wiedzą o tym lepiej niż ktokolwiek inny.

Jako praktykująca lekarka pracowałam często do utraty tchu. Nie mogłam spać, kiedy byłam śpiąca, jeść, kiedy byłam głodna, wysikać się, gdy mój pęcherz był pełny, skończyć operować, kiedy drętwiały mi ramiona, i zostać w domu, gdy byłam chora lub po prostu potrzebowałam odpoczynku. Byłam żołnierzem głuchym na mowę ciała i na to, co podpowiadała mi intuicja. Moje ciało musiało zacząć krzyczeć, bym zorientowała się, że zgubiłam drogę. Aby ochronić się przed ciągłym bólem, stałam się robotem, maszyną bez ciała.

Lekarze, sportowcy i żołnierze to ekstremalne przykłady osób, które żyją poza swoim ciałem. Często odłączamy się od naszego organizmu, aby nie czuć fizycznego i psychicznego bólu, który zastępuje odczuwany z tyłu głowy dyskomfort rozprężania więzi między ciałem a umysłem. Nasze pozorne przystosowanie okazuje się jednak w końcu wężem, który musi nas ukąsić. Odgradzając się od ciała, nie słyszymy jego podpowiedzi, które powinny być dla nas ostrzeżeniem.

W każdej chwili możemy jednak powrócić do siebie. Jeśli uważasz, że nie jesteś w stanie dostrzec swego Wewnętrznego Światła, użyj swojego ciała jako mapy, która doprowadzi cię do twojej intuicji i pomoże dowiedzieć się, czego potrzebujesz, by cieszyć się zdrowiem. Twoja wewnętrzna – cielesna i podświadoma – mądrość wystarczy do odnalezienia każdej drogi, której potrzebujesz, by dotrzeć do celu swojej leczniczej podróży. Zrozumienie własnego organizmu pomoże ci dodatkowo zapobiegać przyszłym chorobom, słyszeć szepty i zapobiegać krzykom. Aby poczuć się sobą we własnym ciele, przeczytaj również dodatek A.

Na razie jednak wypróbuj poniższe ćwiczenie, które pomoże ci odczytać mądrość Wewnętrznego Światła za pomocą wskazówek, jakich dostarczy ci twoje ciało.

Ćwiczenie: Ciało jako przewodnik

1. Wycisz się. Usiądź, zamknij oczy i postaraj się uspokoić.

2. Oddychaj głęboko. Zwróć uwagę na wznoszenie się i opadanie klatki piersiowej i skup się na przepływie powietrza przez nozdrza.

3. Obserwuj każdą reakcję organizmu. Czy czujesz ból? Napięcie? Słyszysz swój oddech? Jaki jest? Jest ci ciepło czy zimno? Czujesz się otwarty/a czy zamknięty/a w sobie? Czy odczuwasz duszność lub inne objawy choroby?

4. Porozmawiaj z ciałem i spytaj, co stara się zakomunikować. Poproś o pomoc swoje Wewnętrzne Światło i wsłuchaj się w jego mądrość.

5. Teraz otwórz oczy i pozwól chorobie napisać do ciebie list. Jeśli bolą cię plecy, niech ból zwróci się do ciebie. Drogi/Droga, Pozdrawiam, ból pleców. Jeśli masz raka, niech napisze. Drogi/Droga, Pozdrawiam, twój rak.

6. Odpisz na list. Jeśli twoja choroba napisała do ciebie, odpisz jej. Drogi bólu pleców, Pozdrawiam, ja.

7. Prowadź korespondencję do momentu, w którym twoje ciało nauczy cię czegoś nowego. Zwróć uwagę na treść listów, bo tak naprawdę pisze je twój przewodnik – Wewnętrzne Światło. Słuchaj!

8. Podziękuj ciału za mądrość i obiecaj, że będziesz pisał do niego częściej.

Bardzo często zdarza nam się ignorować przekazywane przez ciało wiadomości Wewnętrznego Światła, dlatego że ich nie słyszymy albo dlatego, że nie chcemy ich słyszeć. Wsłuchanie się w wewnętrzny głos wiąże się ze zmianą, a my nie zawsze jesteśmy na nią gotowi.

Przez uporczywy kaszel twój przewodnik może mówić ci „czas rzucić palenie”, ale jeśli nie zamierzasz zerwać z nałogiem, prawdopodobnie zdystansujesz się od tej wskazówki. Guzek na szyi może być sygnałem, że „warto wybrać się do lekarza”, ale jeśli strach powstrzyma cię przed wizytą w gabinecie, możesz ignorować guz, aż urośnie do wielkich rozmiarów i odbierze ci głos. Ból w czasie stosunku może oznaczać, że nie czujesz się dobrze w swoim związku, a rak lub zawał serca może być znakiem „stop”, który nakazuje ci zwolnić tempo.

Cielesne objawy mogą być mostem między tobą a oświetlającym twą drogę Wewnętrznym Światłem, ale to, czy przejdziesz przez most, zależy wyłącznie od ciebie. Podejmując decyzję, musisz wiedzieć, że kiedy nauczysz się dostrzegać niuanse i rozumieć swojego przewodnika, ciało nie będzie musiało zgłaszać ci problemów za pośrednictwem fizycznych symptomów, co sprawi, że unikniesz bólu i wielu groźnych chorób.

Zanim jednak usłyszysz dobiegający z duszy głos, zdaj się na swój organizm i pozwól, by był on twoim kompasem, który zawsze wskaże ci drogę do domu.

Odwiedź stronę InnerPilotLight.com, by codziennie otrzymywać do swojej skrzynki mailowej inspirujące wskazówki dotyczące czerpania z głębokiej mądrości Wewnętrznego Światła.

KROK CZWARTY: Dotrzyj do korzeni choroby

Jeśli jesteś chory/a, twój lekarz prawdopodobnie postawił ci już diagnozę, taką jak angina, choroba Leśniowskiego-Crohna, cukrzyca czy rak piersi. Jeśli natomiast czujesz się źle, ale nie skonsultowałeś/aś tego ze specjalistą – powtarzam – zrób to jak najszybciej. Współczesna medycyna przeszła długą drogę, a współczesna technologia ma wiele do zaoferowania. Jeśli więc istnieje konwencjonalna metoda leczenia dokuczającego ci schorzenia – warto z niej skorzystać. Pamiętaj, że masz prawo poznać wszystkie możliwe opcje i to do ciebie należy ostateczna decyzja, ponieważ to właśnie ty odpowiadasz za swoje ciało i życie.

Co jednak jeśli byłeś/aś już u pięciu lekarzy, twoja karta pacjenta pęcznieje i mimo wysiłków i starań nikt nie był w stanie powiedzieć, co tak naprawdę ci dolega? Jeśli jesteś jednym/jedną z tych, z którymi lekarze „nie wiedzą co zrobić” – nie rozpaczaj. Czasem diagnoza okazuje się banalna i wystarczy trafić na odpowiednią osobę, by usłyszeć ją i rozpocząć leczenie. Czasami jednak konwencjonalne rozpoznanie po prostu nie istnieje, a jeśli tak właśnie jest – to dla ciebie znakomita informacja.

W sytuacji, w której przyczyny naszego bólu wydają się niejasne, często zdarza nam się słyszeć, że „wszystko tkwi w głowie”. To jednak nieprawda, ponieważ objawy, na które się skarżymy, dotyczą bezpośrednio naszego ciała. Trudne do określenia symptomy wiążą się nierzadko z częstymi i regularnymi reakcjami stresowymi, których skutki nie są niwelowane przez działanie reakcji relaksacyjnej. Konwencjonalna medycyna nie dysponuje jeszcze kompleksową diagnozą, która obejmowałaby wszystkie elementy tej fizycznej kaskady.

Niezależnie jednak od tego, czy masz już tradycyjną diagnozę, odczuwasz dziwne objawy, czy jesteś całkiem zdrowy/a, ale chcesz działać profilaktycznie, kluczem do sukcesu jest zapewnienie ciału warunków do samoleczenia i zwiększenie tym samym szansy wyzdrowienia lub zachowania zdrowia. Mimo to bardzo często nie dbamy o to lub żyjemy w nieświadomości i nie ułatwiamy organizmowi pracy. Tego właśnie dotyczy kolejny krok naszego procesu. Niemal każda choroba jest spowodowana lub zaostrzana przez reakcje stresowe, które choć zaczynają się w głowie, wpływają na całe ciało. Nawet nieświadomie jesteś w stanie złagodzić nie- które skutki stresu, ale poradzisz sobie z nim o wiele lepiej, jeśli konkretnie zdiagnozujesz i dogłębnie zrozumiesz, co tak naprawdę wywołuje reakcje stresowe w twoim organizmie. Jeśli nawet starasz się odprężyć za pomocą medytacji, kreatywnego działania, seksu czy ćwiczeń, ale nie namierzasz jednocześnie źródła zdenerwowania – nie stwarzasz swojemu ciału pola do działania, a prawdopodobieństwo wyzdrowienia nie wzrasta. Jeśli natomiast sięgniesz do źródła stresu i postarasz się je zlikwidować, twoja szansa na wyleczenie gwałtownie wzrośnie.

Docierając do korzeni reakcji stresowych, dowiadujesz się, dlaczego twoje ciało cierpi z powodu stanu twojego umysłu. Dzięki temu możesz im zapobiegać, a także inicjować reakcje relaksacyjne, które zneutralizują ich szkodliwe działanie i pomogą ci wygrać z chorobą. Pamiętaj – profilaktyka jest zawsze lepsza i łatwiejsza niż terapia, a niektóre skutki chronicznego zdenerwowania mogą być bardzo trudne (choć nie niemożliwe!) do wyleczenia.

Nawet jednak gdy chorujesz, a na prewencję jest już za późno, zawsze warto działać. Efekty relaksacyjnych terapii różnią się w zależności od nastawienia i choroby, ale jeśli mobilizujesz swoje ciało do naturalnego procesu samonaprawy, wszystko jest możliwe, a spontaniczna remisja może nastąpić nawet wówczas, gdy twoje schorzenie jest powszechnie określane jako przewlekłe lub nieuleczalne.

Nim przejdę do opisu ćwiczeń, które pomogą ci zidentyfikować przyczynę reakcji stresowych, pozwolę sobie zatrzymać się na chwilę przy problemie winy i wstydu, który często towarzyszy rozmowom o źródłach dolegliwości i ogólniej – o tematyce samoleczenia. Jeśli powiem ci, że masz siłę, by sam/a się uleczyć i że wynika ona bezpośrednio z tego, że twoje działanie powoduje lub potęguje chorobę, możesz nabrać ochoty, by palnąć w łeb siebie lub mnie. Żadne z tych wyjść nie wydaje mi się przesadnie kuszące, dlatego ustalmy na wstępie, że znajdujemy się w sferze wolnej od winy, wstydu i wyrzutów.

Po pierwsze, to, że chorujesz, nie znaczy, że zrobiłeś/aś coś złego. Po drugie, twoje dolegliwości nie są wynikiem pecha czy złośliwości losu. Jak to zwykle bywa – prawda leży pośrodku. Większość chorób jest efektem działania wielu czynników, a niektóre z nich sprawiają, że jedni z nas chorują, a drudzy pozostają zdrowi lub doświadczają spontanicznej remisji.Elementy, które mogą wpływać na reakcję organizmu, to między innymi świadome i podświadome przekonania, opieka dobrych lekarzy, dieta, dbałość o zdrowie, poczucie miłości i wartości, szczęście, praktyki relaksacyjne czy sfera ducha, która jednak jest tematem na osobną dyskusję. Jak widzisz, wiele z wymienionych składników znajduje się pod twoją kontrolą. Jeśli palisz trzy paczki papierosów dziennie, a potem dostajesz raka płuc, codziennie odżywiasz się w McDonaldzie i lądujesz w szpitalu z zawałem, przez trzydzieści lat praktycznie nie trzeźwiejesz i twoja wątroba odmawia współpracy lub tkwisz w patologicznym małżeństwie, niszcząc swój układ odpornościowy – to właśnie ty i twoje wybory leżą prawdopodobnie u źródła choroby. Musisz pamiętać jednak o istnieniu dużej grupy czynników, na które po prostu nie masz wpływu. Możesz urodzić się z dodatkowym chromosomem, zostać potrącony/a przez pijanego kierowcę, a kiedy wyjdziesz na zakupy, ktoś może postrzelić cię na ulicy. Możesz zamieszkać koło toksycznego wysypiska, przewrócić się albo złamać sobie nadgarstek, skacząc na trampolinie, słowem – może przydarzyć ci się dosłownie wszystko.

Niezależnie od tego, czy twoja choroba wynika z palenia, picia, nadwagi czy pecha – nie ma sensu płakać nad rozlanym mlekiem, gdyż wyrzuty i poczucie winy mogą wywołać kolejne reakcje stresowe i dodatkowo pogorszyć twój stan. Nieobwinianie się nie oznacza jednak całkowitego wyzbycia się odpowiedzialności. Doktor Christiane Northrup powiedziała mi kiedyś, że „nie jesteśmy odpowiedzialni za naszą chorobę, lecz wobec niej” i myślę, że o to właśnie chodzi. Choroba powinna być dla nas pretekstem do analizy swojego życia i nie powinniśmy jej lekceważyć. Kiedy chorujemy, unikajmy więc osądów, ale jednocześnie szukajmy przyczyny zła i bólu oraz dążmy do powrotu do stanu, w którym nasze ciało dojrzeje do cudu. Współczujmy więc i odrzućmy brzemię winy, aby ciężki czas był dla nas okazją do poznania siebie i duchowego przebudzenia.

Za chwilę przejdziemy do ćwiczeń, które ułatwią wam autodiagnozę, dlatego jeszcze raz pragnę przypomnieć o znalezieniu wcześniej odpowiedniego wsparcia. Od tego momentu zaczynamy brudną robotę, a ja chcę, abyście mimo to czuli się bezpieczni oraz kochani i przez cały czas znajdowali się pod czułą opieką bliskich i samych siebie. Pamiętajcie o tym podczas kolejnych faz terapii, dzięki której moi pacjenci docierają do korzeni tego, co wpływa na powstawanie i rozwój nękających ich dolegliwości.

Ćwiczenie diagnostyczne nr 1: Czego potrzebuje twoje ciało, by mogło się wyleczyć?

1. Zamknij oczy i oddychaj głęboko.

2. Sięgnij po mądrość Wewnętrznego Światła.

3. Zadaj sobie pytanie: „Czego potrzebuje moje ciało, by mogło się wyleczyć?”. Twój wewnętrzny przewodnik może za pośrednictwem intuicji polecić ci lub odradzić określone leki lub typy terapii. Ja jednak zachęcam cię, byś dotarł/a głębiej. Zastanów się, czego oprócz konwencjonalnych środków potrzebuje twoje ciało? Szukaj prawdy i bądź gotowy/a ją przyjąć.

4. Wyzbądź się krytycznych sądów i przez 20 minut wsłuchuj się w podpowiedzi Wewnętrznego Światła. Pamiętaj, że nie musisz podejmować żadnych działań, a celem ćwiczenia jest jedynie odkrycie prawdziwych potrzeb twojego organizmu. Jeśli chcesz, możesz jednak zapisać to, co usłyszysz, by później móc czerpać z tego dalszą inspirację.

5. Aby pobrać nagranie, które poprowadzi cię przez cały proces, odwiedź stronę MindOverMedicineBook.com.

Równowaga między pracą a życiem osobistym

Odnalezienie idealnej równowagi między życiem osobistym i zawodowym jest praktycznie niemożliwe i zdaniem niektórych może wpędzać nas w niepotrzebne, związane z parciem do doskonałości kompleksy, jednak mimo to ważne jest, byśmy świadomie spędzali swój czas i priorytetowo traktowali działania pomagające wywołać reakcję relaksacyjną. Balansowanie między pracą, rodziną i własnymi zainteresowaniami jest trudne, ale o ile trudno jest mi wyobrazić sobie perfekcyjnie zbalansowany dzień, o tyle jestem w stanie zdefiniować odpowiednio zrównoważony tydzień. W wymarzonym świecie mój dzień rozpoczynałby się od jogi, medytacji, wyciskania soku i przygotowywania organicznego śniadania, które jadłabym z moją rodziną. Kolejne godziny poświęciłabym na pisanie, malowanie, pracę, którą lubię, lunch z przyjaciółmi, jeszcze trochę pracy, wędrówki, czytanie córce książek, przygotowywanie kolejnego zdrowego posiłku i namiętny seks z moim mężem.

Rzeczywistość różni się jednak od ideału, a brak czasu nakazuje mi rozłożyć opiekę nad sobą i bliskimi na kilka dni. Czasem zdarza mi się pracować po czternaście godzin dziennie, a wtedy rzadko widuję moich bliskich, zapominam o lekach, wybijam sobie z głowy wycieczki, zamawiam jedzenie do domu, rezygnuję z malowania i co najwyżej całuję męża na dobranoc. Staram się jednak, by tak szaleńcze dni były jedynie wyjątkiem od mojego ułożonego, harmonijnego planu tygodnia. Jeśli czas wytężonej pracy przypada na poniedziałek, staram się, aby wtorek poświęcić sobie i rodzinie, nawet jeśli wiązałoby się to z zawodową obsuwą. W środę spoglądam wstecz i oceniam, jak wiele medytacji, ćwiczeń, dobrego jedzenia, seksu, miłości, czasu spędzanego z córką, kreatywności oraz innych relaksujących, radosnych i zdrowych czynności znalazło się w moim życiu przez pierwsze dni tygodnia. Dzięki temu mam czas, by nadrobić ewentualne zaległości i w weekend móc stwierdzić, że mój tydzień nie był być może doskonały, ale na pewno odpowiednio zrównoważony.

Ćwiczenie, które za chwilę zaprezentuję, ma na celu pomóc ci w stworzeniu podobnego planu. Dzięki niemu będziesz w stanie ocenić, które elementy twojego Kopca Zdrowia osuwają się, zaburzając równowagę i pogarszając tym samym stan twojego zdrowia. Zwróć uwagę, które „kamienie” wywołują u ciebie reakcję relaksacyjną, a które są źródłem stresu.

Ćwiczenie diagnostyczne nr 2: Czy twój Kopiec Zdrowia jest odpowiednio zbalansowany?

1. Skseruj model Kopca Zdrowia lub pobierz go na dysk (MindOverMedicineBook.com) i wydrukuj. Do wykonania ćwiczenia będziesz potrzebował siedmiu kopii.

2. Codziennie, przez siedem dni tygodnia, zaznaczaj kredkami lub zakreślaczem kamienie, którym poświęciłeś uwagę. Jeśli medytowałeś/aś – zakoloruj kamień duchowości, jeśli się kochałeś/aś i sprawiło ci to przyjemność, zakoloruj kamień seksualności. Jeśli zadbałeś/aś o ciało, zaznacz „zdrowie fizyczne”, a gdy przyjemnie spędzisz czas z dzieckiem lub przyjacielem – pokoloruj „związki”. Postępuj podobnie z pozostałymi kamieniami.

3. Pod koniec tygodnia zwróć uwagę, na co poświęciłeś/aś swój czas i energię. Czy codziennie pomijałeś/aś któryś z kamieni? Czy twój Kopiec Zdrowia jest odpowiednio zbalansowany, a jeśli nie – to która sfera wymaga większej uwagi?

Dotrzyj do korzeni choroby

Kolejne ćwiczenie pomoże ci zidentyfikować i ograniczyć sądy sabotujące twoją walkę z chorobą, zorientować się, czy znajdujesz się pod dobrą opieką oraz zacząć używać modelu Kopca Zdrowia jako narzędzia, które pomoże ci stwierdzić, które aspekty twojego życia narażają cię na stres i tym samym wystawiają na działanie choroby. Ponadto dowiesz się dzięki niemu, co sprawia, że jesteś zrelaksowany/a, i pomoże stworzyć z tego ważną część terapii. Ogólnie mówiąc – gdy zastosujesz się do poniższych wskazówek, będziesz w stanie stwierdzić, co tak naprawdę stoi między tobą a optymalnym zdrowiem. To właśnie dlatego poniższe ćwiczenie jest najważniejsze ze wszystkich sześciu kroków procesu leczniczego, ale także dlatego może okazać się dla ciebie najtrudniejszym etapem. Zanim zaczniesz, upewnij się, że masz wsparcie, a następnie wsłuchaj się dokładnie we wskazówki Wewnętrznego Światła.

Ćwiczenie diagnostyczne nr 3: Postaw sobie diagnozę

CZĘŚĆ PIERWSZA

Zadaj sobie wszystkie poniższe pytania i nie spiesz się z odpowiedzią. Twój czas jest nieograniczony, a twoje odpowiedzi powinny być wyczerpujące i szczere. Jeśli potrzebujesz przerwy – odpocznij, jeśli nie jesteś w stanie kontynuować – przerwij ćwiczenie. Zapewniam cię, że jeśli będziesz szczery/a, twoje Wewnętrzne Światło pozwoli ci zajrzeć w głąb siebie, a dzięki temu sam/a będziesz mógł/mogła postawić sobie diagnozę.

Pomocne może okazać się pytanie i odpowiadanie na głos lub rozmowa z bliską osobą, która pomoże ci w znalezieniu odpowiedzi. Możesz też zapisywać obserwacje w dzienniczku. Aby pobrać gotowy formularz, wejdź na MindOverMedicineBook.com.

Wykonując ćwiczenie, staraj się być dla siebie wyrozumiały/a. Jeśli poczujesz, że wpadasz w spiralę negatywnych myśli – zwolnij, poszukaj wsparcia i wróć do pytań dopiero wtedy, gdy będziesz na to gotowy/a. Pamiętaj, by otoczyć się opieką, traktować siebie jak najlepszego przyjaciela i skupić się na wdzięczności, radości i pozytywach. Takie nastawienie pozwoli ci wyzbyć się poczucia dyskomfortu i przygotuje cię na zmierzenie się z tym, co nie gra, a w związku z tym wymaga gruntownej zmiany.

WIARA I PRZEKONANIA

- Jakie są moje przekonania na temat genetyki i wpływu genów na moje życie?

- Jakie są moje przekonania na temat zdrowia?

- Jakie są moje przekonania na temat choroby?

- Jakie są moje przekonania na temat zdolności ciała do samonaprawy?

- Jakie są moje przekonania na temat wpływu umysłu na ciało?

- Czy jestem otwarty/a i gotowy/a na stwierdzenie, że źródło mojej choroby nie jest wyłącznie natury fizycznej? Jeśli nie – dlaczego?

- Co daje mi choroba?

- Czy chcę zrezygnować z tego na rzecz wyzdrowienia?

- Jaki jest wpływ dzieciństwa na aktualny stan mojego zdrowia?

WSPARCIE

- Czy czuję się dostrzegany/a i wysłuchiwany/a przez lekarza i inne osoby, którym powierzam opiekę nad swoim zdrowiem?

- Jaka jest moja największa obawa związana ze zmianą lekarza?

- Czy proszę lekarzy o to, czego potrzebuję? Jeśli nie – dlaczego?

- Czy w jakikolwiek sposób sabotuję opiekę nad własnym zdrowiem?

- W jaki sposób sam/a dbam o zdrowie?

- Jak czuję się, wychodząc od swojego lekarza?

- Co mogłoby sprawić, że poczułbym/poczułabym większe wsparcie w relacjach z moim lekarzem?

- Czy jestem całkowicie szczery/a ze swoim lekarzem? Jeśli nie – dlaczego?

- Czy zasługuję na partnerstwo i bliską współpracę z moim lekarzem?

- Jakie wydarzenia z przeszłości mogą powstrzymywać mnie przed nawiązaniem silnego partnerstwa z moim lekarzem i stania się dzięki temu silniejszym/silniejszą pacjentem/pacjentką?

WEWNĘTRZNE ŚWIATŁO

- Czy żyję prawdziwie, w zgodzie z tym, czego pragnę?

- Czy podejmuję wysiłek, by spełniać swoje pragnienia?

- Co pragnie przekazać mi moje Wewnętrzne Światło?

- W jakim stopniu słucham podpowiedzi własnej intuicji?

- Jakiej prawdy nie chcę zaakceptować na obecnym etapie mojego życia?

- Czy istnieje coś, co duszę w sobie, a co pragnęłoby wydostać się na wolność?

- Co stoi między mną a Wewnętrznym Światłem?

- Czy chcę zaryzykować wszystko i pójść za głosem Wewnętrznego Światła? Jeśli nie – dlaczego?

- Kim byłbym/byłabym, gdybym nie odczuwał/a strachu?

- W skali od 1 do 10 – jak bardzo kocham i akceptuję samego/samą siebie?

ZWIĄZKI

- Co myślę o swoim życiu miłosnym? Czy mogę liczyć na wsparcie bliskich i przyjaciół?

- Czy moje relacje z ludźmi opierają się na powtarzalnych schematach?

- Czy muszę kogoś przeprosić? Jeśli tak, to czy chcę przeprosić tę osobę? Dlaczego tak? Dlaczego nie?

- Co może sprawić, że poczuję się kochany/a?

- Jak bardzo wrażliwy/a chcę być w relacjach z ludźmi?

- Jaką mowę pogrzebową wygłosiłbym/wygłosiłabym nad grobem ukochanych osób, gdyby dziś umarły? Jeśli miałyby umrzeć dziś lub już nie ma ich wśród żywych – jak dużo miałbym/miałabym do powiedzenia im samym?

- Czy w moim związku zawsze jedno ma rację, a drugie się myli?

- Jak często czuję się wykorzystywany/a przez partnerkę/a? Czy chcę wyjść z roli ofiary lub wybawcy, aby osiągnąć zdrowie?

- Czy czuję się godny/a miłości i uczucia?

- Gdybym dostał/a magiczną różdżkę – co zmieniłbym/zmieniłabym w swoim życiu miłosnym?

PRACA/ŻYCIE OSOBISTE/CELE

- Co w swojej pracy uważam za prawdziwe?

- Co moje Wewnętrzne Światło mówi mi o mojej pracy?

- Czy to, w jaki sposób spędzam większość dnia, jest zgodne z moimi talentami i celem, jaki sobie wyznaczam?

- Jakie dary otrzymałem/am od losu?

- Jak zachowuje się moje ciało, gdy jestem w pracy? Jak zachowuje się wtedy mój umysł?

- Jeśli w ostatni dzień mojego życia ktoś dałby mi mikrofon i postawił przed publicznością – co miałbym/miałabym im do powiedzenia?

- Jeśli nie musiałbym/musiałabym martwić się o pieniądze i odpowiednio ułożyłbym/ułożyłabym swoje życie rodzinne – na co przeznaczałbym/przeznaczałabym wolny czas?

- Co zmieniłbym/zmieniłabym w sposobie spędzania czasu, gdybym nie musiał/a martwić się o sprawy bytowe?

- Czy moja praca jest mostem prowadzącym mnie do miejsca, w którym chce się znaleźć?

- Czy nawet jeśli nie kocham tego, co robię, moja praca uczy mnie czegoś ważnego?

KREATYWNOŚĆ

- Co roznieca we mnie twórczy ogień? Kto lub co jest moją muzą?

- Czy wiem, co chce stworzyć moja dusza?

- Co sprawia, że uwalniam swoją kreatywność?

- Jakiego rodzaju twórcze działanie pobudza mnie i cieszy? Czy wykonuję je regularnie?

- W jakie twórcze projekty angażowałem/am się jako dziecko?

- Co stworzyłbym/łabym mając czas i wszystkie pieniądze świata?

- Jak się czuję, gdy brakuje mi inspiracji?

- Czy godzę się na frustrację związaną z procesem twórczym?

- Czy jestem godzien/godna wyrażać się w sposób twórczy?

- Co moja rodzina myśli o mojej kreatywności?

DUCHOWOŚĆ

- Co sprawia, że czuję łączność duchową?

- Co jest dla mnie święte?

- Jeśli nie jestem religijny/a lub wierzący/a, czy znajduję inny niż wiara sposób na opiekowanie się swoją duchową stroną?

- Co myślę i czuję w związku z religią? Jakie negatywne odczucia towarzyszą mi, gdy myślę o duchowości i religii?

- Czy bardziej uduchowiony/a czuję się w samotności czy przebywając we wspólnocie?

- Czy godzę się na to, by choroba stała się dla mnie okazją do duchowego przebudzenia?

- Co o duchowości myśli moja rodzina?

- Czy duchowość lub religia stanowią kryterium, na podstawie którego oceniam innych ludzi?

- Czy zasługuję na doświadczanie głębokiej łączności z Bogiem?

- Czy wstąpienie do wspólnoty religijnej wywołałoby w moim ciele reakcje relaksacyjne?

SEKSUALNOŚĆ

- Czego naprawdę pragnę, jeśli chodzi o seks? Czy udaje mi się spełniać to pragnienie?

- Co pomogłoby mi wesprzeć moje prawdziwe seksualne „ja”?

- Jakie obawy, przekonania i problemy powstrzymują mnie przed byciem tak szczerym/rą i otwartym/tą seksualnie, jak tylko sobie zamarzę?

- Co myślę o swoim pierwszym seksualnym doświadczeniu?

- Co z mojej seksualnej przeszłości i teraźniejszości wymaga wyleczenia?

- Co naprawdę mnie podnieca? Co naprawdę zabija we mnie podniecenie?

- Co myślę o uprawianiu seksu w momencie, gdy nie mam na to ochoty?

- Czy czuję się zmysłowy/a, gdy nie uprawiam seksu?

- Co moja rodzina myśli o seksualności?

- Jeśli mógłbym/mogłabym zrobić w sferze seksu coś, o czym nikt by się nie dowiedział – co by to było?

PIENIĄDZE

- Co myślę o mojej obecnej sytuacji finansowej? Co w związku z nią czuję?

- Jak oceniam swoją kondycję finansową?

- Jak definiuję dobrą kondycję finansową, sukces, dostatek?

- Czy potrafię szczerze mówić o swoich finansach, czy raczej chowam głowę w piasek?

- Co moja rodzina myśli o pieniądzach?

- Jakich ograniczających opinii na temat pieniędzy muszę się wyzbyć?

- Czy mam wystarczająco dużo pieniędzy, by poradzić sobie w nagłej, wiążącej się z kosztami sytuacji?

- Czy uważam, że można być biednym i szczęśliwym?

- Ile czasu spędzam na myśleniu o pieniądzach?

- Czy za swoje pieniądze mogę kupić miłość?

ŚRODOWISKO

- Czy żyję tam, gdzie chciałoby żyć moje Wewnętrzne Światło?

- Czy gdy rozglądam się wokół siebie, podoba mi się to, co widzę?

- Czy otacza mnie piękno? Czy w mojej okolicy mogę obcować z naturą?

- Czy środowisko, w którym żyję, jest zdrowe?

- Jakie czynniki środowiskowe mogą wpływać na moje zdrowie?

- W skali od 1 do 10 – jak bardzo jestem ekologiczny/a?

- Co mogę zrobić, by ograniczyć toksyczne oddziaływanie środowiska, w którym żyję?

- W jaki sposób mogę zlikwidować nieład panujący w moim otoczeniu?

- Czy zasługuję na to, by żyć w zdrowym i spokojnym otoczeniu, które kocham?

ZDROWIE PSYCHICZNE

- Co czyni mnie szczęśliwym/wą? Co czyni mnie nieszczęśliwym/wą?

- Co mogłoby uzdrowić mój umysł?

- Czy nadal cierpię w związku z przeszłymi traumami? Jeśli tak – jakie one są?

- Czy jestem godzien/godna bycia szczęśliwym/wą?

- Ile czasu poświęcam na „negatywne rozmowy”, takie jak plotkowanie, krytykowanie innych lub narzekanie?

- Czy chcę, aby ktoś zbadał moje zdrowie psychiczne?

- Za co jestem wdzięczny/a?

- Czy regularnie wyrażam wdzięczność za rzeczy, które cenię w życiu?

- Za co dziś mogę być wdzięczny/a?

- Czy myślenie o tym, czego mi brakuje, zdarza mi się częściej niż docenianie tego, co mam?

ZDROWIE FIZYCZNE

- Jakie są moje nawyki żywieniowe? Jak często ćwiczę?

- Czy stosuję się do zaleceń i wskazówek lekarza?

- Jakie nałogi powinienem/powinnam rzucić? Jakich złych nawyków się wybyć?

- Jaki jest poziom mojej energii?

- Czy coś spędza mi sen z powiek?

- Jak dużą wagę przywiązuję do zdrowia mojego ciała?

- Czy jestem skłonny/a zainwestować czas, pieniądze i energię, by lepiej zadbać o swoje ciało?

- Jak zmieniłoby się moje życie, gdyby moje ciało było całkiem zdrowe? Co myślą o tym inni?

- Co myślę na temat starzenia się?

- Co myślę na temat śmierci?

PODSUMOWANIE

- W jakim stopniu jestem w stanie zaakceptować siebie wraz ze wszystkimi swoimi niedoskonałościami?

- Jak szeroki jest margines błędu, na który jestem sobie w stanie pozwolić?

- Czy podczas mojej leczniczej podróży zamierzam z całych sił kochać i akceptować samego/samą siebie?

- Czy po udzieleniu przeze mnie odpowiedzi na powyższe pytania moje Wewnętrzne Światło świeci jaśniej? Czy czuję, że mam wszystko, czego potrzebuję, by moje ciało dojrzało do cudu?

- Czy zamierzam wykorzystać zgromadzoną wiedzę do przepisania sobie recepty, która zmieni moje życie?

CZĘŚĆ DRUGA

Czy znając odpowiedzi na pytania, które sobie zadałeś/aś jesteś w stanie zidentyfikować podstawowe przyczyny swojej choroby? Czy negatywne przekonania sabotują twoje działanie? Czy odczuwasz odpowiednie wsparcie? Czy któryś z elementów twojego Kopca Zdrowia zaburza jego równowagę i prowadzi do niszczących twoje zdrowie reakcji stresowych? Czy odkryłeś/aś dla siebie wywołujące reakcję relaksacyjną czynności, z których do tej pory nie korzystałeś/aś? Czy pytania pomogły ci rzucić światło na ciemne punkty twojego życia, których dostrzeżenie było konieczne do osiągnięcia zdrowia?

Odwiedź stronę MindOverMedicineBook.com i pobierz Dzienniczek diagnostyczny (The Diagnosis Journal). Wypisz w nim – dzieląc spostrzeżenia na wymienione powyżej kategorie – wszystko, co twoim zdaniem pozytywnie wpływa na twoje samopoczucie, oraz to, co według ciebie powinieneś/powinnaś zmienić.

Na razie jednak serdecznie ci gratuluję! Właśnie sam/a postawiłeś/aś sobie diagnozę! To, co udało ci się stwierdzić, stanowi wykaz zjawisk, które w twoim odczuciu pozytywnie i negatywnie wpływają na twoje zdrowie. Aby przeczytać diagnozę, którą postawiłam sobie przed rozwiązaniem większości problemów zdrowotnych – zajrzyj do dodatku B.

KROK PIĄTY: Wypisz sobie receptę

Do tej pory postanowiłeś/aś już wsłuchiwać się w swoje ciało, skorzystałeś/aś z mądrości Wewnętrznego Światła, prześledziłeś/aś swoje sądy i zgromadziłeś/aś grupę wsparcia, która pomaga ci w twojej leczniczej podróży. Oprócz tego oceniłeś/aś poziom równowagi swojego Kopca Zdrowia i zdiagnozowałeś/aś ukryte przyczyny złego samopoczucia i prawdziwe powody utraty zdrowia. Najwyższy czas, by stworzyć własny plan gruntownej samopomocy i kompleksowej opieki!

Kiedy chorujesz, twój lekarz może zalecić ci różnego rodzaju terapie. Jeśli na przykład wykryto u ciebie raka, mądry lekarz powinien przedstawić ci wiele możliwości poprawy stanu zdrowia, takich jak operacja, chemioterapia, dieta wegańska lub oparta na surowych produktach, suplementy wspierające pracę systemu immunologicznego, grupa wsparcia, która pomoże ci lepiej sobie radzić, czy joga, która sprawi, że osiągniesz równowagę.

Tego typu wieloelementowa terapia z pewnością może ci pomóc, jednak leczenie samych objawów, bez sięgania do korzeni choroby, może okazać się rozwiązaniem tymczasowym. Aby skutecznie zwalczyć nowotwór i zapobiec rozwojowi innych chorób, należy uderzać w źródło schorzenia chociażby w samotność, stres czy depresję, która osłabia twoją reakcję odpornościową. Jeśli więc pragniesz cieszyć się optymalnym zdrowiem i skutecznie się leczyć oraz bronić przed chorobami, MUSISZ znać i zwalczać ich prawdziwe przyczyny. Wsłuchaj się w podpowiedzi Wewnętrznego Światła, które doradzi ci, jak zmaksymalizować pozytywne skutki medycyny konwencjonalnej, i sprawi, że cała terapia będzie przebiegała w zgodzie z tobą. To warunek i podstawa przepisania sobie dobrej recepty.

Zanim przystąpisz do jej tworzenia, musisz uzmysłowić sobie, że to właśnie ty jesteś szychą swojej osobistej służby zdrowia. Oznacza to, że to ty tu rządzisz, a wszyscy, z którymi współpracujesz, powinni służyć twojemu zdrowiu.

Oczywiście, twój lekarz może pomóc ci w medycznej diagnozie, zlecić badania lub zabieg i przepisać potrzebne leki, ale to ty zdecydujesz, czy chcesz poddać się operacji, i ty postanowisz, czy wykupić receptę. Na tym właśnie polega tworzenie własnego planu leczenia. Decydując się wziąć swoje zdrowie we własne ręce, stajesz się partnerem, który zamiast ślepo podążać za wskazówkami specjalistów, wysłuchuje rad swojego ciała i Wewnętrznego Światła oraz korzysta z pomocy i wsparcia stworzonego przez siebie zespołu.

Podejmuj decyzje, które mają wpływ na twoje zdrowie, szukaj najlepszej pomocy, ale traktuj ją jako pełnioną przez ekspertów służbę. Zaproś do stołu lekarzy, terapeutów, uzdrowicieli, masażystów, trenerów, a nawet własną matkę! To oni stanowią twój doradczy sztab i radę zarządu, na której czele stoisz. Szanuj ich więc i dobieraj w mądry i przemyślany sposób, a jeśli możesz sobie na to pozwolić – nie żałuj pieniędzy na wybitnych specjalistów. Cały czas miej jednak świadomość, że to do ciebie należy ostateczna decyzja, a sprzeczne poglądy, jakie z pewnością usłyszysz, są argumentami, które mogą, ale nie muszą cię przekonać. To ty jesteś ekspertem do spraw własnego ciała.

W świecie, w którym istniałaby jedna droga do zdrowia, wszyscy bylibyśmy zgodni. W  naszej rzeczywistości jest jednak zupełnie inaczej, a sztuka medycyny jest sztuką różnorodności. Plan terapii może przybrać różne formy, ale najważniejsze jest, aby czuć się z nim dobrze. Działaj według zasady „moje życie – moje ciało – mój wybór”, a swoje decyzje podejmuj na podstawie głębokiego wglądu w swoje wnętrze i podpowiedzi Wewnętrznego Światła. Takie działanie zagwarantuje, że to, co wybierzesz, będzie dla ciebie odpowiednie.

Zebranie odpowiedniej grupy jest niezwykle ważne, ale przepisywanie sobie recepty nie opiera się wyłącznie na współpracy z bliskimi i specjalistami. Z poprzednich rozdziałów tej książki dowiedziałeś/aś się już, że bardzo często to twoje negatywne sądy i przekonania przekładają się na choroby ciała. Wiesz już, że samotność naprawdę rani. Wiesz, że stres zawodowy może zabijać. Czy jednak zdecydowałeś/aś się już zamienić swoje pesymistyczne myśli na nowe, optymistyczne nastawienie, które może okazać się twoją drogą do szczęścia? Czy patrząc na Kopiec Zdrowia, odkryłeś/aś nierównowagę, która może być przyczyną twego bólu?

Poniżej znajdziesz rady, które pomogą ci przekuć twoją nową świadomość w konkretne działanie. Nie zależy mi wyłącznie na tym, byś wiedział/a, czemu nie jesteś zdrowy/a, ale głównie na tym, byś jako ekspert w dziedzinie własnego organizmu zrobił/a, co tylko się da, by temu zaradzić. Twój lekarz może przepisać ci tabletki, ale to ty możesz przepisać sobie receptę na życie i optymalne zdrowie.

Oto jak zabrać się do pisania.

Ćwiczenie terapeutyczne: Przepisz sobie receptę

1. Weź długopis i kilka kartek lub pobierz wzór recepty ze strony MindOverMedicineBook.com.

2. Przygotuj także diagnozę, którą sobie wystawiłeś/aś i spisałeś/aś na papierze lub w pobranym z internetu Dzienniczku diagnostycznym.

3. Zamknij oczy i sięgnij do mądrości swojego Wewnętrznego Światła. Pamiętaj o miłości, otwartości i wyrozumiałości wobec siebie, a kiedy poczujesz się już zrelaksowany/a i skoncentrowany/a, a twoja intuicja podpowie ci, że jesteś gotowy/a – otwórz oczy.

4. Przejrzyj każdy punkt swojej diagnozy i spytaj się, co możesz zrobić, by zlikwidować źródłowe przyczyny twojej choroby. Zaufaj intuicji i staraj się nie osądzać myśli, które przychodzą ci do głowy. Wiedz, że nie musisz zastosować terapii, które pojawią się na tym etapie w twoim umyśle. Bądź więc szczery/a i powstrzymaj się od cenzury. Twoją receptę piszesz wyłącznie dla siebie i nikt nie musi jej oglądać.

5. Kiedy rozmawiam ze swoimi pacjentami, jestem w stanie doradzić im, co mogłoby znaleźć się w ich osobistej recepcie, jednak takie działanie nie jest możliwe na płaszczyźnie autor – czytelnik. Jeśli wiedziałabym na przykład, że masz problemy w małżeństwie, mogłabym polecić ci książki, terapeutów lub warsztaty, ale tak naprawdę porady te stanowią wyłącznie dodatek do samej terapii. Ty sam/a wiesz już bardzo dużo i nie potrzebujesz mnie ani nikogo innego, by wniknąć w swoje ciało i określić swoje życiowe potrzeby.

6. Jeśli zidentyfikowałeś/aś problem, ale nie wiesz, jak go rozwiązać, wiedz, że nie zostawię cię z nim sam na sam. Pod adresem LissaRankin.com znajdziesz mojego bloga, na którym zamieszczam praktyczne wskazówki dotyczące życia, miłości, pozbywania się strachu, a także technik samoleczenia i osiągania tego, co w życiu najlepsze. Możesz także odwiedzić stronę OwningPink.com, na której ponad 30 uzdrowicieli i trenerów pisze o uzdrawianiu każdego z „kamieni” tworzących Kopiec Zdrowia.

Dodatek C to recepta, którą przepisałam sobie. Zajrzyj do niej w razie jakichkolwiek wątpliwości.

Podejmij działanie

Wypisanie recepty jest tak naprawdę właściwym początkiem twojej podróży, a dopiero kolejny jej etap wiąże się z wielką ekscytacją i wymaga prawdziwej odwagi. Kiedy bowiem wiesz już, co cię trapi i jak to zmienić, najwyższy czas zacząć działać.

Jako twoja cheerleaderka jestem pewna, że dasz radę, i wiem to z własnego doświadczenia. Pamiętam dokładnie, jakie uczucia towarzyszyły mi, gdy wiedziałam, i tylko wiedziałam, co muszę zrobić, by uratować swoje życie. Byłam przerażona, ale jednocześnie podekscytowana, bo w głębi duszy czułam, że moje życie zmieni się na lepsze. Wiem też, że to samo dotyczy ciebie i dlatego stoję z boku, klaszczę i skanduję twoje imię. Do boju więc i byle do przodu! Jestem dumna, że odkreśliłeś/aś grubą kreską swoje dotychczasowe życie i zdecydowałeś/aś się na krok do przodu.

Kiedy wybierasz się w  podróż, twoje serce zaczyna bić mocniej, a w brzuchu pojawiają się całe stada motyli. Stając twarzą w twarz z diagnozą i zyskując świadomość, co zrobić, by zrealizować swoją receptę, narażasz się na reakcje stresowe, ale uwierz mi, że to tylko chwilowe zjawisko. Wiedz, że obecny stres zamieni się wkrótce w długotrwały relaks.

Jako klasycznie wykształcona i praktykująca lekarka, która następnie pomagała ludziom przechodzić przez cały proces leczenia, wiem, jak straszny może się on wydawać i cały czas pozostaję pod wrażeniem siły ludzkiego ducha. Byłam świadkiem medycznych cudów i spontanicznych remisji, które można wytłumaczyć wyłącznie działaniem wewnętrznych mechanizmów samonaprawy. Odkąd pamiętam, obserwowałam ludzi, którzy mierzyli się ze swoimi lękami, otwierali swoje serca i zmieniali życie.

W miarę pokonywania kolejnych odcinków swojej drogi, konsultuj się ze swoim Wewnętrznym Światłem i znajdź w nim przyjaciela, który cały czas będzie przypominał ci o prawdzie, której szukasz, i świadomości, której ufasz. To właśnie twój osobisty przewodnik obdarzy cię w tej podróży współczuciem i zrozumieniem, a im silniejsze będą wasze więzy, tym bardziej radosny okaże się cały proces leczenia.

Co jednak jeśli nie chcesz działać? Jeśli wiesz, co zrobić, ale nie jesteś gotowy/a na tak radykalny krok? Jeśli czujesz, że te pytania dotyczą właśnie ciebie – nie bądź dla siebie surowy/a. Być może nie nadszedł jeszcze odpowiedni czas – czas, który rozpoznasz i w którym ból teraźniejszości okaże się silniejszy niż strach przed nieznanym. Jeśli wiesz, że nie dasz rady – nie martw się i czekaj, ale, proszę, nie zwlekaj zbyt długo i nie każ twojemu ciału przechodzić od szeptu do krzyku.

Dla większości pacjentów postawienie diagnozy i wypisanie recepty staje się sygnałem do radykalnego działania, niektórzy nie chcą jednak skorzystać z rad Wewnętrznego Światła. To właśnie im zadaję zawsze pytanie – czy to, że nie chcą podjąć działania, oznacza, że wybierają chorobę?

Część z nich spuszcza w odpowiedzi wzrok i potakująco kiwa głową, przyznając, że wolą zaryzykować, niż stawić czoło temu, co czeka ich na drodze do zmiany. Szanuję takie nastawienie i nie oceniam go negatywnie, ponieważ dobrze jest umieć przyznać się przed sobą do własnych poglądów.

Pozostali ludzie, których spotykam, najczęściej decydują się jednak na przełom, gdyż jak sami mówią – zrobią wszystko, zaryzykują i nie cofną się przed niczym, jeśli tylko obudzi to w nich nadzieję na zmianę, która pomoże im wrócić do zdrowia. To oni wzruszają mnie i poruszają moje serce.

Powtórzmy jednak jeszcze raz – ostateczna decyzja należy do ciebie. To twoje życie i twoje ciało.

Jeżeli zdecydujesz się ruszyć przed siebie – obdarz się współczuciem, działaj powoli i często siebie nagradzaj. Spraw, by zrozumienie, wdzięczność i miłość, którymi się obdarzysz, były siłą, która pomoże ci iść dalej.

KROK SZÓSTY: Nie przywiązuj się do efektów

Kiedy już zaczniesz myśleć pozytywnie, znajdziesz wsparcie, wsłuchasz się w podpowiedzi Wewnętrznego Światła, postawisz diagnozę, wypiszesz receptę i podejmiesz działania, by ją zrealizować, przyjdzie czas, by porzucić myśli o konkretnych efektach twojej podróży. Jasne – chcesz wyzdrowieć, nie masz jednak gwarancji, że tak się stanie. Co więcej – jeśli nie uda ci się wyleczyć, nie będzie to wcale twoja wina.

Mocno wierzę w siłę, która tkwi głęboko w nas i która pozwala naszemu ciału pokonywać nękające je dolegliwości. Jednocześnie wiem jednak, że musimy zaakceptować fakt, iż to nie my decydujemy ostatecznie o tym, czy uda nam się zwalczyć chorobę. Nawet jeśli robimy wszystko, jak należy, i tak możemy umrzeć, a czasem – nie kiwając nawet palcem – możemy doświadczyć spontanicznej remisji. Piszę o tym, ponieważ zbyt często zdarza się, że osoby, którym mimo wielkiego wysiłku nie udaje się wrócić do zdrowia, traktują to jako osobistą porażkę. Dlaczego jednak zachowujemy się w ten sposób? Kim jesteśmy, by wiedzieć, co zaplanował dla nas Wszechświat? Jak możemy przewidzieć sens naszej doczesnej lekcji i ocenić wyzwania, którym stawiamy czoła, ucząc się życia? Być może niektórzy z nas muszą być chorzy, abyśmy dowiedzieli się, czego pragnie nasza dusza, i zobaczyli, jak z klasą znosić przeciwieństwa losu. Klasa w chorobie polega bowiem na walce, póki jest o co walczyć, i docenianiu każdego etapu naszej podróży, nawet wtedy, gdy przebiega ona inaczej, niż sobie to zaplanowaliśmy.

Bardzo ciężko jest nam przewidzieć uczucia, jakie towarzyszyć nam będą podczas drogi. Jako osoba, która asystowała przy wielu leczniczych podróżach, mogę powiedzieć, że każda z nich wyglądała inaczej i prowadziła wędrowca w inne miejsce.

Jedna z moich pacjentek przez 20 lat cierpiała na przewlekłą chorobą, a już po trzech miesiącach ciężkiej pracy i dążeń do samowyleczenia udało jej się wyzdrowieć. Pamiętam, że byłam wstrząśnięta i pomyślałam sobie: „Matko! To naprawdę działa!”. Kobieta, której udało się odzyskać zdrowie, była jednak pełna żalu i mimo że fizyczne objawy zniknęły, ledwo znajdowała w sobie siłę, by codziennie rano podnieść się z łóżka. Rozpacz związana ze świadomością straty dwudziestu lat życia, które dzięki sile umysłu można było uratować o wiele wcześniej, wpędziła ją w depresję. Dopiero narodziny wnuka i sesje ćwiczenia wdzięczności, podczas których mogła służyć osobom niemającym tak wiele szczęścia, sprawiły, że wyszła na prostą. Jej przypadek uświadomił mi jednak, jak ważne w procesie samoleczenia jest życie chwilą i skupianie się na radości, wdzięczności i innych pozytywnych uczuciach, dzięki którym możemy uniknąć wyrzutów i żalu związanego z tym „co mogło się wydarzyć, gdyby...”. Jeżeli uda ci się doświadczyć spontanicznej remisji choroby to – błagam cię – dziękuj swym szczęśliwym gwiazdom i ciesz się nowym życiem! Wiedz, że doznałeś/aś błogosławieństwa drugiej szansy i wykorzystaj ją, by wesprzeć tych, którzy mogą potrzebować twojej pomocy.

Inna z moich pacjentek, której także udało się doświadczyć spontanicznej remisji, zareagowała zupełnie inaczej i kiedy w końcu udało jej się pozbyć cierpienia, nie oglądała się za siebie. Wyzdrowienie traktowała jako cud, który otworzył przed nią nowe, bogatsze życie i wpłynął nie tylko na zdrowie, ale także na miłość, związek, pracę i otoczenie.

Kolejna kobieta, która zabrała mnie w swoją podróż, wykazała się wielką odwagą i pozostała dzielna nawet w obliczu gwałtownie pogarszającego się zdrowia. Potrafiła bez strachu zmierzyć się z prawdą, a dodatkowo miała siłę, by zadbać o swoje relacje z ludźmi, zacząć spełniać marzenia, uwolnić się od gniewu, żalu i lęków, wybaczyć ludziom, z którymi była skłócona od dzieciństwa, odnaleźć prawdziwą siebie i zjednoczyć się z Wewnętrznym Światłem w każdym aspekcie swojego życia. Mimo że w końcu uległa chorobie, odeszła z wdziękiem i klasą, a jej śmierć i to, czego dokonała w jej obliczu, okazało się lekarstwem dla wielu bliskich jej osób. Nie wyzdrowiała, lecz zmarła uleczona, a na jej pogrzeb przyszło mnóstwo ludzi, którzy byli jej wdzięczni za piękne i pięknie zakończone życie.

Zauważ, że ruszając w swą własną podróż, możesz więc tylko zyskać. Niezależnie od tego, czy wyzdrowiejesz, czy w inny sposób uleczysz swoje życie, twoja droga przyda się tobie i innym. Dzięki niej narodzisz się na nowo i rozwiniesz w sposób, o którym nawet ci się nie śniło. Porzucenie myśli o konkretnych efektach, kiedy zrobiłeś/aś wszystko i przygotowałeś/aś ciało do cudów, pomaga w pojmowaniu choroby jako okazji do duchowego przebudzenia. Jeśli na to pozwolisz, choroba może spuścić powietrze z twojego ego, sprawić, że zmienisz życiowe priorytety, przypomnieć ci, co tak naprawdę się liczy, połączyć cię z twoim Wewnętrznym Światłem, dać ci odwagę, która pozwala żyć chwilą i zbliżyć cię do twoich bliskich i Boga. Realizując artystyczny projekt „The Woman Inside Project” [Projekt Kobiecego Wnętrza], odlewałam z gipsu popiersia kobiet chorych na raka piersi i pytałam je o piękno, które noszą w sobie. Niemalże wszystkie uczestniczki twierdziły, że nowotwór to jedna z najlepszych rzeczy, jakie je spotkały, ponieważ to właśnie choroba pozwoliła im poczynić kroki, które wpłynęły na trwałą, pozytywną zmianę w ich życiu.

Aby ponownie połączyć się z naszym prawdziwym „ja”, nie potrzebujemy bólu, ale często zdarza się, że to właśnie on sprawia, iż zaczynamy się zmieniać. Ja potrzebowałam do przebudzenia swojej Perfekcyjnej Burzy, inni natomiast muszą się rozchorować, by otrząsnąć się z ciągłego samozadowolenia i zacząć żyć tak, jakby jutro miało już ich nie być.

Atak choroby to potężna szansa na przebudzenie, nawet jeśli częścią naszej życiowej lekcji ma być umieranie z klasą. Szczerze wierzę w cuda, ale czasem po prostu nie dochodzi do uzdrowienia i wszyscy musimy się z tym pogodzić. Jeśli wyruszasz w leczniczą podróż z silnym przywiązaniem do myśli o wyleczeniu, a mimo to wciąż cierpisz, możesz wpaść w pułapkę rozczarowania i czarnych myśli. Jeśli jednak z całych sił starasz się przygotować swoje ciało na cud, a następnie przestajesz kurczowo trzymać się konkretnego planu – torujesz drogę ukojeniu, spokojowi i radości tak wielkiej, że trudno to sobie wyobrazić.

Gdy uleczeni nie zdrowieją

To, o czym piszę powyżej, nie jest domysłem, lecz opisem tego, czego sama doświadczyłam, przeżywając chorobę mego ojca.

Kiedy tata zachorował na raka, który potem okazał się czerniakiem dającym przerzuty do mózgu, wierzył, że jest w stanie go pokonać. Był młodym – zbyt młodym, by umierać – optymistą z wielką wiarą, świetną grupą wsparcia, kochającą rodziną i otwartym sercem. Jego nowotwór nie był wynikiem życiowych błędów. Był wspaniałym człowiekiem wiodącym wspaniałe życie.

Mimo to ojciec umarł, a ja czułam, że to zupełnie nie fair.

Kiedy w szóstą rocznicę śmierci taty spotkałam się z mamą, pracowałam już nad książką i pewnie dlatego spytała mnie wówczas, czy moim zdaniem, na którymś etapie popełnił błąd. Czy jego wiara w remisję nie była wystarczająco silna? Czy wsparcie, które otrzymał, było zbyt słabe? Czy jego Kopiec Zdrowia rozpadł się przez brak równowagi? Czy powinien przejść na dietę makrobiotyczną? Jednym słowem – czy mogliśmy zapobiec jego odejściu?

Pamiętam, że odpowiedziałam jej wtedy szczerze: „Nie mam pojęcia”.

Pisząc Umysł silniejszy od medycyny, dowiedziałam się wielu rzeczy, ale wiele spraw wciąż jest dla mnie wielką niewiadomą. Czy można było powstrzymać chorobę taty? Czy gdyby zamiast jeść skrzydełka, pił świeżo wyciskane soki, zwalczyłby raka? Czy gdyby nie stwardnienie rozsiane, które zmusiło go do wcześniejszej emerytury, mógłby znaleźć nowy cel, który ochroniłby go przed działaniem nowotworu? Czy twórcze hobby mogłoby go ocalić? Czy ojciec potrzebował więcej seksu? Godzin medytacji? Zdrowszego środowiska? Więcej śmiechu i słońca? Mniej reakcji stresowych, a więcej relaksacyjnych?

Nigdy nie poznam odpowiedzi na te pytania.

Być może jeśli tata zmieniłby sposób myślenia, znalazł wsparcie, sięgnął po pomoc Wewnętrznego Światła, postawił sobie diagnozę, przepisał receptę i zaczął działać – zdołałby się wyleczyć.

Być może jednak nie i nawet gdyby przeszedł wszystkie etapy podróży, niczego by to nie zmieniło.

Przytuliłam się do mamy i zaczęłam zastanawiać się, co powiedziałby ojciec po przeczytaniu mojej książki. Kiedy ją pisałam i zbierałam materiały, wciąż słyszałam w głowie jego głos, który zadawał pytania, popychał mnie do przodu, nakazywał sięgać głębiej i był sceptykiem, na którego pochwałę musiałam zapracować.

W końcu nie wytrzymałam i spytałam mamę, co o tym myśli. Czy gdyby ojciec żył, cieszyłby się z tego, co robię i o czym piszę?

Mama milczała, a po chwili w jej oczach pojawiły się łzy. Zaraz jednak uśmiechnęła się i powiedziała, że na początku byłby pewnie sceptyczny, ale w końcu udałoby mi się przemówić do drzemiącego w nim naukowca. W końcu – po przejrzeniu dowodów i statystyk – zdobyłby się pewnie na otwartość, która wystarczyłaby, by przyznać, że może i jest w tym wszystkim trochę prawdy.

Kiedy to powiedziała, wybuchłam płaczem. Wtedy dodała, że gdyby ojciec żył – niezależnie od wszystkiego – byłby ze mnie ogromnie dumny.

W tej chwili poczułam, jak bardzo tęsknię za tatą. Wydawało mi się, że moje puste, surowe i obolałe, a jednocześnie przepełnione miłością serce wyskoczy za chwilę z ciała. Zwierzyłam się, że tę książkę napisałam właśnie dla niego i że to on patrzył na mnie z niezapisanych kartek. Być może jeśli potrafiłabym napisać książkę, której nie odrzuciliby nawet tak sceptyczni jak tata lekarze, byłabym w stanie faktycznie wpłynąć na zmiany w służbie zdrowia. Może mogłabym iść za powołaniem, zredefiniować zdrowie i pomagać ludziom w zupełnie inny sposób. Może zdołałabym przyciągnąć do siebie lekarzy, pacjentów i wszystkich pracowników opieki zdrowotnej, którzy wiedzą, że nasz system nie działa, i chcą powrócić do serca medycyny. Może uczyłabym ludzi brania odpowiedzialności za zdrowie i przywróciłabym leczeniu świętość. Może – tylko i aż może – mogłabym więc uzdrowić mój ukochany zawód, a przy okazji wyleczyć też tęskniącą za nim część siebie. Lekarz z Cutting for Stone – powieści napisanej przez doktora Abrahama Verghese – mówi bowiem: „Przychodzimy na świat nieproszeni i tylko jeśli mamy szczęście, znajdujemy tu coś lepszego niż powszechny głód, nędza i wczesna śmierć”. Mnie udało się dorosnąć i odnaleźć swoje powołanie, jednak moją intencją nie było uzdrowienie świata, lecz przede wszystkim – uzdrowienie siebie. Niewielu lekarzy – a już z pewnością niewielu młodych lekarzy – przyzna się do tego, ale podświadomie, wybierając nasz zawód, musimy wierzyć, że służenie innym wyleczy także nasze rany. Co więcej – faktycznie jest to możliwe, ale należy pamiętać, że leczenie może je także pogłębić.

Ja byłam jedną z tych, które niosąc pomoc, jednocześnie pogłębiały swoje rany. Teraz jednak, gdy wiem już, jak się leczyć, pragnę znów pomagać innym i przekazywać im swoją wiedzę. Najważniejszym spostrzeżeniem, jakie wyniosłam ze swojej wyprawy, było to, że możemy spędzić całe życie w strachu, chwytając się niczym brzytwy złudzenia kontroli i rzeczy, które uznajemy za niezmienne, jednocześnie rujnując swoje cenne zdrowie. Możemy też jednak uznać, że tak naprawdę jedynym pewnikiem jest niepewność i zamiast pozwalać jej wywoływać reakcje stresowe – lepiej oswoić ją i czerpać z niej relaks. Ja sama dotarłam do punktu, w którym jestem w stanie dostrzec w niej piękno. Jeśli bowiem jedną stroną niepewności jest nieznane, które napawa nas strachem, drugą jej stronę stanowią nieskończone możliwości i poczucie, że jeśli nie jesteśmy w stanie przewidzieć przyszłości – wszystko może się wydarzyć.

Dziś, gdy wstaję z łóżka, wiem, że nic nie wiem i nie mogę ocenić, co przyniesie mi dzień. Mój kalendarz jest oczywiście wypełniony po brzegi, ale wszystko się zmienia, nowe możliwości zastępują stare, a czas staje się płynny. Moja dzisiejsza rzeczywistość różni się od mojego wyobrażenia sprzed roku i, szczerze mówiąc, jest lepsza niż w moich najśmielszych oczekiwaniach. To niewątpliwie dobra wiadomość, ponieważ kolejny rok także może szykować dla mnie miłe niespodzianki, o których dziś nie jestem nawet w stanie fantazjować. Świat jest muszlą, w której się wykluwam, a jego możliwości są nieograniczone.

To samo dotyczy również ciebie! Możesz bać się przyszłości, zwłaszcza jeśli jesteś chory/a, ale pamiętaj, że jutro wszystko może się zmienić. Możesz położyć się dziś do łóżka i wstać z niego całkowicie zdrowy/a. Objawy choroby mogą zniknąć na zawsze, a twój nastrój może radykalnie się poprawić. Stojąc w kolejce w Starbucksie, nie zdajesz sobie sprawy, że za tobą może stać miłość twojego życia! Kontrakt może wypalić, a wymarzony dom stać się prawdziwym domem. Możesz zajść w ciążę, wygrać na loterii, a twoja matka może odezwać się po latach milczenia. Możesz doznać oświecenia, a morze może rozstąpić się na twoich oczach.

Jeśli jesteś zdrowy/a, a w swoją leczniczą podróż wyruszyłeś/aś po to, by ustrzec się przed chorobą – gratulacje! Dbaj o swoje cenne życie i smakuj je wszystkimi zmysłami. Wskocz na karuzelę albo przejedź się rollercoasterem! Otwórz swoje serce i jeśli kogoś kochasz – powiedz mu to! Wybaczaj i dawaj dużo z siebie. Podążaj za marzeniami i szukaj prawdy. Wierz i śmiej się lękom prosto w oczy. Twórz piękne rzeczy i szanuj to, czego pożądasz. Ciesz się, szalej i doświadczaj rozkoszy. Przeżywaj przygody i zawsze bądź sobą. To właśnie profilaktyka, która może cię ocalić.

[1] Dokładnie 3:43:13 – ustanowił go w Rzymie w 1999 roku Hicham El Guerrouj [przyp. tłum.].

[2] Od ang. Emotional Freedom Techniques [przyp. tłum.].

[3] Od ang. Neuro-linguistic programming [przyp. tłum.].

Dodatek A

OSIEM WSKAZÓWEK, KTÓRE POMOGĄ CI CZUĆ SIĘ WE WŁASNYM CIELE JAK U SIEBIE

- Skoncentruj się na jednej części ciała. Dotknij prawym palcem lewego kolana. Co czujesz? Czy odczuwasz ból? Czy jest ci zimno, czy ciepło? Zaobserwuj swoje doznania, gdy łaskoczesz je piórkiem lub przesuwasz nim po dywanie. Zwróć uwagę na wszystkie zmysły.

- Nazwij swoje odczucia. Słowa powstają w umyśle, a nazywanie swoich uczuć może pomóc ci w połączeniu go z ciałem. Uważnie i dokładnie dobieraj słowa. Określ, czy część ciała, o której mówisz, wydaje ci się sztywna czy luźna, lekka czy ciężka, ciepła czy chłodna, wrażliwa czy odrętwiała, mocna czy słaba. Czy czujesz mrowienie? Czy dokucza ci ból? Staraj się unikać ogólnych stwierdzeń, takich jak „dobre” lub „złe” samopoczucie. Pomyśl, czy nie czujesz się raczej spięty/a lub rozluźniony/a, a twój ból nie jest tępy lub kłujący. Wyczul swoje zmysły.

- Ćwicz i ruszaj się. Taniec, joga, wędrówki, jazda na rowerze, narciarstwo i inne sporty zwiększają świadomość własnego ciała. Ruszając się, zobaczysz, co sprawia ci przyjemność, a co powoduje ból. Nie bój się nieprzyjemnych odczuć, ponieważ dzięki nim uczysz się samego/samej siebie.

- Wykorzystaj podłogę. Jeżeli ciężko ci poczuć swoje ciało, spróbuj turlać się po podłodze. Kontakt z podłożem może ci pomóc.

- Odpowiednio się ubieraj. Noszenie luźnych, muskających skórę ubrań pomoże ci zyskać większą świadomość własnego ciała. Szerokie spódnice, spodnie i mniej dopasowane bluzki posłużą ci bardziej niż obcisłe, przylegające stroje.

- Poczuj się sexy! Seks to najlepszy sposób na świadome odczuwanie ciała.

- Przy podejmowaniu decyzji obserwuj reakcje ciała. Kiedy ten ktoś zaprasza cię na randkę – czujesz się lekko czy ciężko? Czy rozważając ofertę nowej pracy, jesteś otwarty/a czy zamknięty/a? Ciało to twój osobisty kompas. Korzystaj z niego.

- Oddychaj. Zwracanie uwagi na wdechy i wydechy powietrza pozwoli ci skoncentrować się na ciele.

Dodatek B

OSOBISTA DIAGNOZA LISSY

Poniżej wypisałam sfery mojego życia, które wymagały poprawy w momencie, gdy sama stawiałam sobie diagnozę.

WIARA I PRZEKONANIA

- Nie wierzę, że jestem w stanie sama się wyleczyć, ponieważ nauczono mnie konwencjonalnego podejścia do medycyny i powierzania swojego zdrowia lekarzom.

WSPARCIE

- Muszę wyjść poza konwencjonalną medycynę, by znaleźć ludzi, którzy stworzą moją grupę wsparcia.

WEWNĘTRZNE ŚWIATŁO

- Aby inni zaczęli mnie akceptować, nałożyłam na siebie mnóstwo masek i dziś nie wiem już, kim naprawdę jestem. Moje Wewnętrzne Światło ledwo się tli, ale wiem, że nadal we mnie płonie.

- Nie czuję łączności z własnym ciałem. Chcę usłyszeć jego szepty, zanim zacznie krzyczeć.

ZWIĄZKI

- Śmierć mojego ojca niszczy moje zdrowie. Wciąż muszę go opłakiwać.

- Czasami czuję się samotna. Otaczają mnie ludzie, ale często czuję, że większość z nich tak naprawdę zupełnie mnie nie zna.

- Kocham mojego męża, ale potrzebuję większej bliskości, która uchroni mnie przed kolejnym nieszczęśliwym małżeństwem.

- Daję z siebie tak dużo, że czuję się wyczerpana.

PRACA/ŻYCIE OSOBISTE/CELE

- Moja praca chce mnie zabić.

- Nie wiem już, do czego dążę.

KREATYWNOŚĆ

- Kreatywność mnie upaja, a ja pragnę, by nadal rosła. Czuję, że tworzenie odgrywa kluczową rolę w procesie leczenia.

- Uwielbiam pisać, ale za rzadko to robię. Myślę, że częstsze pisanie wpłynęłoby pozytywnie na moje zdrowie.

DUCHOWOŚĆ

- Chciałabym znaleźć się bliżej Boga i myślę, że miałoby to na mnie dobry wpływ. Jednocześnie zupełnie nie czuję religii, w której zostałam wychowana.

- Mimo to – wciąż się modlę – i myślę, że to mi pomaga.

SEKSUALNOŚĆ

- Sądzę, że pełniejsze życie seksualne odbiłoby się pozytywnie na moim zdrowiu.

PIENIĄDZE

- Zarabiam na godziwe życie i jestem zabezpieczona finansowo, jednak za jaką cenę? Moja praca mnie wykańcza.

- Jeśli rzucę pracę, będę spłukana i jest to dla mnie źródłem stresu.

ŚRODOWISKO

- Południowa Kalifornia stała się strasznie zatłoczona i zabiegana. Dodatkowo mieszkam zbyt blisko sąsiadów, co stresuje mnie i ogranicza moją prywatność.

- Potrzebuję więcej przestrzeni, natury i spokoju w moim otoczeniu. Chciałabym przeprowadzić się do Big Sur i myślę, że byłoby to również dobre dla mojego zdrowia.

ZDROWIE PSYCHICZNE

- Nie jestem w depresji i staram się cieszyć oraz myśleć pozytywnie. Mimo to nie mogę pozbyć się tkwiącego we mnie smutku związanego prawdopodobnie z nieudanym małżeństwem, wycieńczającymi studiami i utratą wielu bliskich mi osób. Myślę, że dążenie do większego szczęścia pomogłoby mi wyzdrowieć.

ZDROWIE FIZYCZNE

- W domu udaje mi się dobrze odżywiać, ale w pracy nie mam na to czasu.

- Moja „domowa dieta” także mogłaby być lepsza. Jem zdecydowanie za dużo sera.

- Odkąd urodziłam dziecko, mniej ćwiczę. Myślę, że więcej sportu dobrze by mi zrobiło.

- Prawdopodobnie byłabym zdrowsza, gdyby udało mi się zrzucić jakieś 10 kg.

- Nie znoszę tego, że codziennie muszę brać siedem tabletek, ale wiem, że dla własnego dobra nie mogę ich odstawić.

Dodatek C

OSOBISTA RECEPTA LISSY

WIARA I PRZEKONANIA

- Uwolnij się od ograniczających cię przekonań, pracując z Kate Winch i Nickiem Ortnerem korzystających w swej pracy z techniki emocjonalnego wyzwolenia (EFT).

- W tym celu odbywaj również skupione na ciele terapeutyczne sesje ze Stevem Sisgoldem.

- Uczęszczaj na sesje kinezjologii psychologicznej (Psych-K) Rity Somen.

WSPARCIE

- Zwołaj posiedzenie okrągłego stołu twojego zdrowia. Zadbaj, by jego uczestnicy zajmowali się zawodowo różnymi rodzajami i dyscyplinami medycyny.

WEWNĘTRZNE ŚWIATŁO

- Zdzieraj maski i bez względu na wszystko bądź sobą w każdym aspekcie życia.

- Znajdź czas na odwiedzenie miejsc medytacji i skupienia – Esalen Institute i Kripalu.

- Naucz się docierać do ciała za pomocą opartej na zmysłach, opracowanej przez Debbie Rosas metody Nia.

- Zasięgnij porady astrologicznej u Ophiry Edut z AstroTwins.

ZWIĄZKI

- Zastanów się nad „darami niedoskonałości” opisanymi przez Brené Brown. Pozwól sobie na bycie wrażliwą i słabą, odkryj swoje wady i zaznaj głębszej intymności w związkach. Zrezygnuj w końcu z dążenia do nieosiągalnej perfekcji.

- Nie staraj się ocalić wszystkich, których kochasz. Kochaj ich bezgranicznie takimi, jakimi są, i nie próbuj ich naprawiać.

- Wylecz się z kompleksu zbawicielki. Czerp z życia sama, by dopiero potem móc pomagać innym.

- Stwórz listę osób, o których chciałabyś myśleć codziennie, i upewnij się, że jesteś dobrą przyjaciółką tych, których naprawdę kochasz. Postaw listę na ołtarzyku i spoglądaj na nią każdego dnia.

- Przestań oczekiwać od ludzi czytania w myślach i pełnego zrozumienia swoich potrzeb w związku. Poproś najbliższych, by oni też jasno określili, czego od ciebie oczekują.

- Zdaj sobie sprawę z nieświadomego wyrażania zgody i zamień swoje ciche przyzwalanie na świadome, święte umowy, których obie strony mają zamiar dotrzymać.

- Pójdź za radą Marthy Beck i sporządź listę osób, których zdanie cenisz, a następnie przestań przejmować się opinią kogokolwiek spoza tej listy.

- Patrz na innych ludzi „magicznymi oczami”. Swoją duszą zaglądaj w ich duszę.

PRACA/ŻYCIE OSOBISTE/CELE

- Rzuć pracę lekarki.

- Postaraj się przezwyciężyć opór związany z powołaniem do uzdrowienia swojej profesji i sposobem, w jaki świadczona i odbierana jest służba zdrowia.

- Wylecz się z bólu zawodowego z pomocą doktor Rachel Naomi Remen i jej wspólnoty leczących lekarzy.

- Załóż stronę internetową OwningPink.com i stwórz społeczność, dzięki której ludzie potrzebujący uleczenia będą mogli nawiązać kontakt z osobami czującymi potrzebę pomagania innym, a pacjenci i uzdrowiciele znajdą potrzebne im źródła i materiały.

- Załóż prywatnego bloga LissaRankin.com.

- Przeczytaj wszystko, co wyszło spod pióra Marthy Beck.

- Zatrudnij Melanie Bates – idealną asystentkę/redaktorkę/trenerkę, która rozkręci twój biznes.

- Ćwicz zdolności przywódcze pod okiem Dany Theus.

- Dołącz do grupy pisarzy i trenerów, takich jak Amy Ahlers, Mike Robbins, Christine Arylo czy Steve Sisgold.

KREATYWNOŚĆ

- Wykształć twórcze rytuały, takie jak medytacja przed ołtarzykiem, palenie świec i codzienne odmawianie modlitwy.

- Pisz bloga na LissaRankin.com i OwningPink.com.

- Ćwicz pisanie od serca podczas warsztatów z Nancy Aronie – autorką Writing from the Heart.

- Odwiedź 60 inspirujących artystów i napisz książkę Encaustic Art: The Complete Guide to Creating Fine Art with Wax. [Enkaustyka: Kompletny przewodnik po sztuce malowania woskiem].

- Pisz!

- Maluj, kiedy tylko możesz.

- Stwórz multimedialne e-kursy i umieść je na stronie LissaRankin. com.

DUCHOWOŚĆ

- Medytuj przynajmniej 20 minut dziennie.

- Czerp wiedzę i rady od trenerki intuicyjnej duchowości Tricii Barrett.

- Uczestnicz w rozmowach o dharmie w Green Gulch Zen Center i Spirit Rock Meditation Center.

- Módl się codziennie, proś i interpretuj znaki Wszechświata, które będą twoim drogowskazem.

- Dbaj o swój ołtarzyk.

SEKSUALNOŚĆ

- Uczęszczaj na lekcje kobiecej zmysłowości w prowadzonym przez Sheilę Kelley studio S Factor.

- Uczęszczaj do Mama Gena’s School of Womanly Arts Mastery i ucz się pod okiem Regeny Thomashauer.

- Naucz się Orgazmicznej Medytacji (OM) od Nicole Daedone z One Taste.

- Eksperymentuj na różne sposoby, których jednak nie ujawnię.

PIENIĄDZE

- Myśl pozytywnie i ćwicz EFT, by położyć kres ograniczającym cię sądom na temat pieniędzy.

- Aby się tych sądów pozbyć, pracuj z trenerką Barbarą Stanny.

- Stwórz wreszcie domowy budżet.

- Określ jasno swoje cele finansowe i przypatrz się stojącym za nimi intencjom. Wyzbądź się leku związanego z pieniędzmi i zaufaj swojej leczniczej podróży.

ŚRODOWISKO

- Porzuć miejskie życie w południowej Kalifornii.

- Zrozum, że przedmioty nie przynoszą szczęścia i usuń niepotrzebne rzeczy. Zacznij od szafy z ubraniami.

- Zastosuj techniki feng shui, by stworzyć w domu leczniczą atmosferę.

- Postaraj się, by twój dom był bardziej zielony.

- Otocz się naturalną medycyną sekwoi, gór i wybrzeży oceanu w północnej Kalifornii.

ZDROWIE PSYCHICZNE

- Zdaj sobie sprawę z tego, że nie można uniknąć bólu, ale można ograniczyć cierpienie. Świadomie wybieraj radość.

- Naucz się być bardziej optymistyczna.

- Codziennie przy kolacji ćwicz wdzięczność razem z rodziną. Opowiadajcie sobie nawzajem, za co możecie być dziś wdzięczni.

- Prowadź dzienniczek wdzięczności.

- Rób to, co przynosi ci rozkosz i nie czuj się winna, o ile nie kłóci się to z twoim poczuciem moralności.

- Tańcz! Często! Do głośnej muzyki!

- Rób gwiazdy[1] tylko dlatego, że to lubisz!

- Chęć na słodycze zaspokajaj domową surową czekoladą.

- Ucisz wewnętrzną lożę szyderców i zastąp ich głosem Wewnętrznego Światła.

ZDROWIE FIZYCZNE

- Codziennie pij świeżo wyciskane zielone soki i co trzy miesiące oczyszczaj się z toksyn. (Aby wypróbować stosowaną przeze mnie detoksykację odwiedź JuiceDietCleanse.com)

- Zastosuj dietę „surowego wegańskiego wszystkożercy” (głównie warzywa, wegańskie i surowe potrawy bez glutenu i cukru); czasem, w ramach wyjątku, pozwól sobie na kaczkę, ser, panini czy crème brulée. Inspiruj się książką Kris Carr Crazy Sexy Diet.

- Zamień trzy tabletki na nadciśnienie na połówkę jednej z nich.

- Przestań odczulać się i przyjmować leki na alergię. Uwierz, że możesz wyleczyć się sama.

- Spotykaj się z tradycyjnymi lekarzami i lekarzami medycyny naturopatycznej.

- Codziennie uzupełniaj niedobór witamin. Przyjmuj multiwitaminy, antyoksydanty, wapń, minerały chelatowane, witaminę D i tran. Wzbogać dietę o nasiona chia i chlorellę.

- Każdego dnia poświęcaj przynajmniej godzinę na spacer lub jogę.

- Śpij co najmniej siedem godzin dziennie.

[1] Potoczna nazwa przewrotu bokiem [przyp. tłum.].

Podziękowania

Pisanie książki jest jak rodzenie dziecka. Co prawda – to ty nosisz je w sobie i to do ciebie w kluczowym momencie krzyczą: Przyj!, jednak mimo to nie możesz obyć się bez położnych, które pomagają ci w czasie ciąży i odbierają poród. Położne i pielęgniarze, którzy pomogli przyjść na świat mojej książce, to wspaniali ludzie, a moja wdzięczność w stosunku do nich naprawdę nie zna granic.

Ogromnie dziękuję mojej agentce Michele Martin, która namówiła mnie do napisania „tej jednej książki” i wykrzyczenia w niej całego mojego przesłania. Dziś wiem już, że napiszę kolejne, ale to właśnie ta pierwsza zachęta całkowicie zmieniła moje życie. Michele, uwielbiam cię i cała jestem wdzięcznością! Dziękuję ci za wsparcie, pomoc i to, że zjawiłaś się w moim życiu wtedy, kiedy dojrzałam do napisania Umysłu... Jestem naprawdę wielką szczęściarą.

Dziękuję Reidowi Tracy, Louise Hay, Patty Gift, Sally Mason i całemu zespołowi Hay House za dostrzeżenie w mojej pracy nieociosanego diamentu, pozwolenie mi na przemierzanie labiryntu i przyjęcie mnie do swojej rodziny. Wciąż muszę – często! – szczypać się, by uwierzyć w to błogosławieństwo.

Z całego serca dziękuję Mattowi Kleinowi – mojemu mężowi i niestrudzonemu asystentowi. Dziękuję, kochanie! Sam dobrze wiesz, jak ciężką pracą było zbieranie materiału i pisanie każdego kolejnego rozdziału. Nie udałoby mi się bez twojego wsparcia, miłości, pomocy w zajmowaniu się dzieckiem, twojego sushi i twoich pocałunków. Fakt, że mogę codziennie budzić się obok ciebie, sprawia, że jestem najszczęśliwszą kobietą na świecie.

Dziękuję Sienie Klein za to, że wciąż mnie kocha, mimo że zamiast kolorować z nią Hello Kitty, do późnej nocy przeglądałam artykuły i pisałam tę książkę. Kiedy spytałam cię, czy nie jesteś wściekła, że tyle czasu poświęcam pracy, powiedziałaś: „Mamusiu, wiem, że świat cię potrzebuje!”, i to mnie uleczyło. Jesteś najwspanialszą córką na świecie i obiecuję ci, że kiedy skończy się całe to zamieszanie, natychmiast pójdziemy na rollercoastera!

Dziękuję Melanie Bates, redaktorce serwisu OwningPink.com, mojej asystentce, nieoficjalnej terapeutce i kochanej przyjaciółce. Dziękuję ci, że zawsze mogłam dzielić się z tobą pomysłami. Przekładanie skomplikowanych myśli na ludzki język to nie lada wyzwanie, ale ty sprawiłaś, że była to bułka z masłem! Bardzo się cieszę, że byłaś przy mnie, gdy zdobywałam tę niesamowitą wiedzę i zawsze będę uważać, że część tej książki należy do ciebie. Kiedyś powiedziałaś, że pomaganie mi w szerzeniu mojego przesłania stanowi część twojego powołania. Kochana – udało się! Dzięki!

Ogromne podziękowania należą się Tricii Barrett, która pomogła mi ułożyć pytania zawarte w Ćwiczeniu diagnostycznym numer 3. Twój dar intuicji i umiejętność przenikania do zbiorowej świadomości niezwykle je wzbogacił. Dziękuję, że byłaś ze mną duchem i pozwoliłaś mi uwierzyć, że jeśli chodzi o zdrowie – wszystko jest możliwe. Twoje wsparcie, wiedza, doradztwo i odpowiedzialność sprawiły, że ja i moja książka stałyśmy się lepsze.

I jeszcze jedno… jesteś strasznie fajna, wyglądasz seksownie w tych pożyczonych spodniach i po prostu absolutnie cię uwielbiam!

Dziękuję pionierom, których praca zainspirowała mnie i ułatwiła moje badania. Rachel Naomi Remen, Christiane Northrup, Bernie Siegel, Larry Dossey, Dean Ornish, Andrew Weil, Anne Harrington, Ted Kaptchuk, Bruce Lipton, Fabrizio Benedetti, Norman Cousins, Joan Borysenko, Deepak Chopra, Frank Lipman, Mehmet Oz, Mark Hyman, Herbert Benson, Arnold A. Hutschnecker, Louise Hay, Martin Seligman, Sonja Lyubomirsky, Brené Brown – dziękuję wam za przetarcie szlaków; pozwoliło mi to dotrzeć do miejsca, z którego musiałam ruszyć własną drogą. To, że medycyna umysłu i ciała przebija się powoli do głównego medycznego nurtu, jest waszą wielką zasługą i za to też jestem wam bardzo wdzięczna.

Wielkie dzięki dla Marilyn Schlitz, Cassandry Vieten, Caryle Hirshberg, Brendana O’Regana i wszystkich z Institute of Noetic Sciences za pracę, którą włożyliście w badania nad wpływem umysłu na ciało. Projekt Spontaniczna Remisja był dla mnie objawieniem i wybawieniem, a wasza przyjaźń i wsparcie ogromnym darem.

Bardzo dziękuję Kris Carr, która obiecała, że napisze świetną przedmowę i tak też uczyniła! Jesteś dla mnie wielką inspiracją i dziękuję ci, że wprost mówisz o tym, że człowiek chory może wykorzystać swój ból jako okazję do przebudzenia, a dodatkowo pokazujesz ludziom, jak wykorzystywać dietę jako profilaktykę. Dziękuję za naukę i wskazywanie drogi, za bycie moją bohaterką i przede wszystkim za twoją cenną przyjaźń. Kocham cię!

Dziękuję mojej mamie – Trish Rankin – za wysłuchiwanie wszystkich moich rewelacji i pozostawienie mi przestrzeni na rozwój nawet wtedy, kiedy decyzje, które podejmowałam, i opinie, które wyrażałam, skrajnie różniły się od tego, czego uczył mnie Tata i nauczyciele na akademii medycznej. Ludzie, którzy radykalnie zmieniają swoje życie, tracą często tych, których najbardziej kochają, ale ty jesteś najlepszą mamą na świecie i wciąż przy mnie trwasz. Zawsze miałam świadomość, że gdziekolwiek poniesie mnie przeznaczenie – mam twoje błogosławieństwo. Dziękuję ci za miłość, akceptację i to, że jesteś ze mnie dumna nawet wtedy, gdy idę pod prąd i odkrywam nowe horyzonty. Kocham cię.

Specjalne, gromkie i  donośne dzię-ku-ję! dla moich mistrzów, pisarzy i mówców: Amy Ahlers, Christine Arylo, Mike’a Robbinsa i Steve’a Sisgolda. Poruszyliście moje serce, zmieniliście moje życie i sprawiliście, że mogłam napisać tę książkę. Dziękuję wam za twórcze i duchowe przewodnictwo, którego potrzebowałam, by w końcu odnaleźć swoją drogę. Niemal codziennie dziękuję za was na kolejnych stronach mojego dzienniczka wdzięczności. Kocham was wszystkich, bardzo!

Dziękuję Elisabeth Manning za porady duchowe, inspirację, narzędzia umysłu, błogosławieństwo przyjaźni i wszelką pomoc. Dziękuję Danie Theus za wszystkie porywające dyskusje o pełni zdrowia, anielską pomoc, nauczenie mnie bycia przywódczynią i przyjaźń, którą bardzo sobie cenię. Dziękuję Cari Hernandez za porady, konsultacje i towarzyszenie mi w podróży z miłością, wspaniałą przyjaźnią i filiżanką herbaty. Dziękuję Nicholasowi Wiltonowi za dolewanie oliwy do mojego twórczego ognia i – zgodnie z teorią jar of marbles – dorzucanie kulek do mojego słoika.

Bardzo dziękuję wszystkim mentorom i nauczycielom, którzy odegrali wielką rolę w mojej osobistej i zawodowej przeprawie. Debbie Rosas, Sheila Kelley, Barbara Stanny, SARK, Regena Thomashauser, Anne Davin, Danielle LaPorte, Chris Guillebeau, Jonathan Fields, Tama Kieves, Frank Lipman, Brené Brown – dziękuję! Wasza nauka ocaliła mnie przed samą sobą i za to będę wam zawsze wdzięczna.

Bardzo dziękuję Marcie Beck, która jest dla mnie przykładem odwagi i która kiedyś pomogła mi odnaleźć przeznaczenie, a całkiem niedawno pozwoliła zdać sobie sprawę z tego, że nie jestem już małą, zagubioną kałużą, ale częścią wielkiego oceanu pełnego poszukiwaczy, którzy razem wprawiają Ziemię w dobry rytm. Kocham cię tak, że brak mi słów, by to wyrazić, i dziękuję ci za twoją przyjaźń.

Fred Kraziese, Bob Uslander, Ken Jaques – dziękuję za rewolucję w opiece zdrowotnej, która była dla mnie bodźcem do wcielania pomysłu nowej medycyny w życie.

Dziękuję Rachel Carlton Abrams, Joanne Perron, Avivie Romm i Kim Goodwin za lekarskie spojrzenie, komentarze i nadzieję na lepszą przyszłość medycyny.

Dziękuję Kate McPhail za zachęcanie mnie do pisania tej książki, tak jak gdybym cały czas odpowiadała przed złożonym z lekarzy jury (a oprócz tego – za bycie tak wspaniałą przyjaciółką).

Dziękuję mojemu ulubionemu sceptykowi – Robowi Zepsowi.

Dziękuję Barbarze Poelle (znanej też jako „Monkey Barbara”) za gotowość do walki w imieniu mojego przesłania, wiarę we mnie na etapie, kiedy nikt we mnie nie wierzył, i przyprawienie mi skrzydeł miłości, kiedy nadszedł czas, by polecieć.

Dziękuję całej ekipie Clear Center of Health, przede wszystkim dr Beth McDougall za wiedzę, możliwość praktykowania medycyny w sposób, o jakim marzyłam, danie mi szansy na naukę tego, czego potrzebowałam, i za to, że pozwoliła mi odejść, kiedy nadszedł czas, by ruszyć dalej. Zawsze będę wdzięczna za cenny czas, który ze mną spędziłaś, i za leczenie, które pomogło mi wylizać rany zadane mi przez tradycyjną medycynę.

Lisa Brent, Colin Smikle, Lakenda Wallace, Susan Fox – dziękuję za pomoc w stworzeniu Owning Pink Center, gdzie nauczyłam się wielu metod, które opisałam w tej książce, i je praktykowałam. Wielkie i wieczne dzięki dla każdego z was!

Joy Mazzola, Lauren Nagel i Megan Monique Lewis – dziękuję za znoszenie mnie w czasie, gdy byłam zajęta uczeniem siebie i niezbyt jeszcze gotowa, by uczyć innych. Doceniam wszystko, co dla mnie zrobiliście.

Katsy Johnson, Chris, Keli, Kim, Malen, Nick, Trudy i Larry Rankin, Izayah Graham, Rebecca Bass Ching, Wirick Clan, April Sweazy, Genevieve Leck, Diane Zeps, Kandy Lozano, Vera Sparre, Scott Richards, Maya i Jochen Pechak, Geoff Rogers, Lawrence Kolin, Stephanie Walker, Tori Mordecai, Jory Des Jardins, Kira Siebert – dziękuję wam, bo was kocham!

I w końcu – ogromne Dzięki! dla całej społeczności zgromadzonej wokół OwningPink.com i LissaRankin.com, tych, którzy śledzą mnie na Twitterze (@lissarankin) i Facebooku, tych, którzy czytają i komentują wiadomości z mojej listy mailingowej i subskrybentów Daily Flame. To wy stworzyliście cudowną przestrzeń i dostarczyliście mi niezwykle cennych informacji, które pomogły mi podczas pisania. Nie zdajecie sobie sprawy, jak wielki wpływ miały na mnie wasze wpisy, komentarze, tweety i maile. Jestem wam niezmiernie wdzięczna i wiedzcie, że to dla Was powstała ta książka.

O autorce

Doktor Lissa Rankin jest lekarką, trenerką wizjonerów i uzdrowicieli, pisarką, mówczynią, artystką, blogerką i założycielką internetowych społeczności OwningPink.com i LissaRankin.com. Lissa pomaga ludziom w leczeniu, komunikacji oraz zdrowotnym, duchowym i emocjonalnym rozwoju. Jej pasją jest także wspieranie wizjonerów, uzdrowicieli i przewodników, którzy podzielają jej pragnienie prowadzenia innych do pełni zdrowia we wszystkich aspektach ich życia.

Aby głosić swoje przesłanie, doktor Rankin podróżuje po całym świecie, a w wolnym czasie uwielbia malować w swoim enkaustycznym studio, jeździć na nartach w okolicach Lake Tahoe, uprawiać jogę, tańczyć i spacerować wzdłuż oceanu oraz po lasach hrabstwa Marin w Kalifornii, gdzie mieszka ze swoim mężem Mattem, córką Sieną i psem Bezoarem. Aby na bieżąco śledzić jej „recepty na życie i miłość bez strachu”, regularnie odwiedzaj jej bloga na LissaRankin.com.