Fragment

NEKROLOG

POEZJA, PROZA, ESEJE

Czesław Mirosław Szczepaniak ⁂(Nie jestem delikatny…); ⁂(W chmurze internetowej…); ⁂(Są słowa jak ziarna,); ⁂(Wszystko, co ostateczne…); ⁂(Jestem jak nieśmiałek zdrowia…); ⁂(Wszelkie urazy i animozje…)

Krzysztof Bielecki Zsunęła się z krzesła. Ciennik (2)

Zbigniew Chojnowski Zamiejscowy; Tyle razy nie wiem; Marzec 1968; Grudzień 1970; Podrywa mnie z pościeli; Potrafisz wierzyć?; Spieszmy się modlić; „W lupie niepamięci”; Błąd stylistyczny

Marek G. Putowski Stan wojenny WRON i mojego psa

Artur Grabowski Chorąży Orfeusz; Tutaj, gdzie; Teologia apofatyczna; Ikona; Natura rzeczy; Pejzaż śródziemnomorski; Pójdziemy na rezurekcję; Układ ciała

Katarzyna Nowak Tysiąc

Kacper Płusa ręce pianisty; bałuty. beauty; źródło piękna; źródło energii; źródło ciepła; źródło światła

Adam Komorowski Aniołowie nie piszą wierszy

Szymon Wróbel Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej

Rafał Węgrzyniak Le Louët jako anty-Gonzalo

Jarosław Petrowicz Kartki z Jeseníka

BYŁO I&NBSP;BYŁO

Andrzej Dąbrówka Sól (początek autobiografii)

KSIĄŻKA MIESIĄCA

Leszek Bugajski Inna przemiana

Wojciech Stanisławski Albo binarne, albo bizarne
[Olga Tokarczuk Empuzjon. Horror przyrodoleczniczy]

WŚRÓD KSIĄŻEK

Karol Maliszewski „Wszelkie definicje i takie widzenia”
[Robert Król Dixiland. Widzenia beskidzko-nowojorskie]

Olga A. Wiewióra Echolalie, algorytmy, repetycje
[Aleksander Wierny małe nowe ciała]

Magdalena Boczkowska Waldek i Pisarz w jednej wsi mieszkali
[Waldemar Bawołek Skrawki dla Iriny]

Alicja M. Kubiak Własnymi drogami
[Sebastian Nowak Powszednia historia]

Kamila Dzika-Jurek Obrzeża literatury
[Marcin Kołodziejczyk Wolnoć]

Wojciech Mazurek Schulz po Odcięciu
[Stanisław Rosiek Odcięcie. Szkice wokół Brunona Schulza]

NA WIDNOKRĘGU

Dariusz Bitner Spisek (39)

Ryszard Sawicki Przez gałęzie drzew

Sławomir Jankowski Sabinov

Lech Sokół Norwid i Baudelaire, poeci nowoczesności

PRZEGLĄD ZAGRANICZNY

Katarzyna Szal Finlandia

NOTY

Jolanta Kessler Biblioteka i „karnawał”

Witold Turant Józek

Stanisław Dłuski Romantyzm wiecznie żywy

KSIĄŻKI NADESŁANE

~

COKOLWIEK DALÉJ

Przemysław Dakowicz Ottla, siostra Kafki

DZIENNIK 2022

Zbigniew Mentzel Fortepiany z ulicy Mandelsztama

W POPRZEDNIM NUMERZE

KARTA REDAKCYJNA

ZAPOWIEDZI

DODATEK

Bibliografia „Twórczości” za rok 2022

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

12/2022

POEZJA, PROZA, ESEJE

Czesław Mirosław Szczepaniak

⁂

Nie jestem delikatny, za jakiego mnie biorą.

Żeby coś napisać, muszę wpierw uderzyć w

klawiaturę komputera oraz ścisnąć myszkę.

Inwigilatorami ekran i dysk twardy – zbierają

to, co z głowy i z końca dwóch palców:

wskazującego prawej ręki i środkowego lewej.

W tym czasie osiem palców jest rozcapierzonych,

ni to dłoń w przykurczu, ni skrzydło przycięte.

Ani jedno, ani drugie światu nie grozi pięścią.

Poza tym kul już nie chwytam – kroku nie

postawię – unoszę się znad siedziska, żeby w

oknie wypatrzeć ptaki. Czasem na balkonie

usiądzie gołąb, sroka, wrona lub motyl.

Składają krótkie wizyty, które (nie) niepokoją.

Krzysztof Bielecki

Zsunęła się z krzesła. Ciennik (2)

Cień czwarty

– Halo, Krzysio?

– Mama?

– Zimno.

– Mama jest?

– Nie, nie ma mnie.

– Też już nie wiem, czy jestem.

– Który rok?

– Dwa tysiące dwudziesty ósmy.

– Dziesięć lat.

W 2011 roku, w połowie października stanąłem w Zamościu nad grobem taty Oli. Tego, który w 1994 roku, ciesząc się urodą Francji, ani myślał, że gdy kiedyś nadejdzie rok 2011, to jego od dziesięciu lat nie będzie. Ola spytała Tadeusza, brata, lekarza, co z taty zostało po dziesięciu latach. „Nic”, odpowiedział Tadeusz, brat, lekarz. „Kości możesz wrzucić do worka”. Bez granic, bez łez. A gdyby nauka zostawiła człowieka po śmierci samemu sobie? Przestała się go czepiać? Niech sobie będzie, jak chce. Niech sobie będzie umarły, jak mu się żywnie podoba. Przecież Tadeuszowi nie można odmówić serca, pamięci, miłości. Nie można mu odmówić ponad tysiąca trepanacji czaszek (bo jest znakomitym chirurgiem). A jednocześnie nie można go posądzić o to, o co chciałbym go posądzić: o łzy nad otwieraną czaszką; o – przez te łzy – pewną niedoskonałość w wykonywaniu wyuczonej czynności otwierania czaszki, czynności otwierania życia. Gdyby tak nauka chwiała się nad otwieraną czaszką w posadach? Gdyby się chwiało długoletnie doświadczenie? Przeświadczenie? Gdyby chwiał się… czas? Gdyby zaprzeszłość i sekunda otwierały tę samą ranę?

Tadeusz, brat, lekarz, otworzył sześćset sześćdziesiąt sześć czaszek i znalazł tam zło, i czterysta dwadzieścia dwie czaszki i znalazł tam dobro. Nauka nie oponuje: na świecie jest więcej zła niż dobra.

– Tak, dziesięć lat mamy nie ma.

– Nie mów tak.

– Nie mówię tak.

– Mówisz.

– Tak mi się powiedziało.

– Tak się mówi, zgoda, samo się mówi, ale ty, synku, próbuj mówić inaczej.

– Całe życie, mamo, próbuję mówić inaczej.

– Straszne, to już dziesięć lat, mój Boże…

– Straszne, mamo.

– Straszne, synku.

– Niech mama pomyśli inaczej.

– Starszy jesteś.

– Starszy, mamo.

– Czas nie umiera.

– Wiem, mamo.

– Dobrze, że zostawiłeś mi komórkę.

– Teraz możemy porozmawiać. System 9G pozwala na rozmowy z tymi, którzy odeszli. Nareszcie przełom. Tyle lat ludzie na to czekali.

– Przestaje być ważne, czy się żyje, czy nie.

– Tak, mamo, to nieważne.

– Rozmawiamy, synku, wspaniale!

– Podobno pojawią się nowe aplikacje i życie nie będzie nikomu potrzebne.

– Co ty mówisz?

W początkach lat osiemdziesiątych XX wieku mieszkałem w akademiku w Łodzi. Nie każdej niedzieli jeździłem do rodziców do Kutna. Uczyłem się nie tęsknić. Tęsknota to trudny przedmiot. Mama dzwoniła do mnie w poniedziałek lub we wtorek rano. Tęskniła. Mieszkałem w drugim akademiku Uniwersytetu Łódzkiego w pokoju 164, a potem w pokoju 28. Telefon przychodził do recepcji na parterze. „Dzień dobry, mówi Krystyna Bielecka, chciałabym rozmawiać z synem”. Recepcjonistka wciskała stosowny guzik i pokój 164, a później pokój 28 rozbrzmiewały dzwonkiem, który wytrącał kolegów ze studenckiego snu. Wyskakiwałem z łóżka i pędziłem na dół wśród złorzeczeń chłopaków. Recepcjonistka, zadowolona, że obudziła połowę śpiącego domu studenckiego, podawała słuchawkę. Była starsza od mojej mamy. Koścista. Zawsze w czarnym swetrze pod szyję, rozpinanym na pięć, sześć guzików. Pod swetrem biały półgolf w prążki. Usta pomalowane na zimne bordo. Policzki przypudrowane udręką. Chyba nie żyje. Nie chciałbym mieć takiej mamy. Opryskliwa. Chociaż to ona, wierna, podała mi zapasowy klucz do pokoju numer 28, bym tamtego pamiętnego wieczoru trzydziestego grudnia 1985 roku mógł odkryć prawdę o Oli i Pawle. „Niech cię licho, napawaj się ich nagością”, pomyślała, ze złości na mnie, uradowana.

– Halo, Krzysio?

– Mama?

– Co u ciebie?

– Jakoś się żyje, w porządku. Mam trochę zajęć, przesiaduję w bibliotece polonistyki, tam, wiesz, mamo, przy Kościuszki.

– Aha, to dobrze, syneczku. Wiesz, zamówiłam Dekameron w księgarni, przyda ci się.

– Na pewno, mamo, na pewno.

– W dwóch tomach będzie.

– Dzięki, mamo.

Rozmowa w roku 2028 będzie zupełnie inna. Świat oszaleje. Technologia 9G odmieni los człowieka. Wreszcie żywi będą mogli rozmawiać z umarłymi. Bez tych sztuczek, nad którymi pastwili się magicy i Woody Allen. Bez zbędnych czarów, siadania przy stoliku, gapienia się w świecę pośrodku, w noc za oknem, bez zaglądania pod stolik, czy ktoś tam wywoływanego zmarłego nie udaje. Ludzi zacznie się chować z telefonami komórkowymi. Technologia 9G przełamie zjawisko śmierci; wprawi człowieka w zmartwychwstanie głosowe i z oczywistych względów daruje zmartwychwstanie obrazowe. Zmarłego rozmówcy nie będzie można oglądać. Natomiast zmarły rozmówca, jeśli zechce, będzie mógł włączyć obraz żywego i cieszyć się, jak córka wyszczuplała, a syn przytył. Pierwsze doświadczenia będą wszystkich dziwiły, lecz po kilku latach moda na rozmowy ze zmarłymi przygaśnie. Świat, mimo że nieskory do eutanazji tej mody, lekko się nią znudzi. Bo ze zmarłymi nie będzie można wiele robić – tylko rozmawiać. A ile można rozmawiać ze zmarłym? I o czym? O życiu? Pięć, dziesięć, piętnaście minut. Bez przesady. Kolejne kroki człowieka – by rozmawiać z dawno zmarłymi, Einsteinem, Galileuszem, Horacym, zwłaszcza z Horacym, za jego niewybaczalne „non omnis moriar” – okażą się dziwnie nieśmiałe, wręcz chybione. Podrzucanie wymienionym telefonów komórkowych będzie komiczne. Wywoływanie ich nie będzie miało nic ze skuteczności przeraźliwego dzwonka recepcjonistki z drugiego domu studenckiego Uniwersytetu Łódzkiego w pierwszych latach 80. dwudziestego wieku. Za dużo było delikatności w przywoływaniu wymienionych, za mało przerażenia. Człowiek ery 9G popadł w zadumę.

Pokój niepokój nr 28

Bielecki żyje – jutro wymiana pościeli

Jędrzejak bardzo – jutro wymiana pościeli

Łuszczykiewicz bardzo – jutro wymiana pościeli

Siemko żyje – jutro wymiana pościeli

Stanisławski nie – nie dotyczy

Stasinowski pod pruskim zaborem – nie dotyczy

Żmuda żyje – jutro wymiana pościeli

Kto jeszcze przeszedł

Przez dziurkę od klucza

Niedobrze jest być kobietą. Również spadochroniarzem. I grabarzem niezbyt. Potem góralem – bo trzeba śpiewać góralskie piosenki. Łodzią podwodną nie jest też dobrze być. Krzyżem nie. Rakietą tenisową.

Rzeką jest być dobrze. Drzewem mniej, ale też nieźle. Rafą koralową nie za bardzo, choć nie najgorzej. Bo najgorzej jest być kobietą. Już „jest być” samo w sobie zastanawia i czegoś się obawia. A gdy „dochodzi do tego” kobieta, to wiadomo. Kobiecie, w przeciwieństwie do mężczyzny, od urodzenia grozi bycie kobietą. I matką.

Muszę tu powiedzieć o tej matce, akurat nie swojej, która przyjechała zobaczyć syna wczesną wiosną (może był marzec) 1986 roku. Tej matki, akurat nie swojej, nie zapomnę. Jej syn czekał na nią w jednostce wojskowej w Sklęczkach koło Kutna, gdzie odbywałem praktyki. Ot, praktykowanie w formie podchorążego, w formie niezapomnianej i przewrotnej, nie miejsce tu na to. Syn czekał na tę matkę, akurat nie moją. I ja tym synem nie byłem. To i dobrze. Choć patrząc na nich przez moment, nie zapomnę, tak pomyślałem: że nie moja matka mogła być moja, a ja mogłem być tym synem, którym nie byłem. Zatem syn czekał na matkę w dość dużym pokoju. Akurat uprzątniętym, surowym, treściwym. Najwłaściwsze słowo: „treściwym”. Dla tego wszystkiego, co widziałem. Co widok czekającego na matkę syna mówił. I ściany tamtego pomieszczenia mówiły. Z pasem lamperii na olejno jak pas wojskowy, brązowy, zły. I my wszyscy, kilku podchorążych i ze dwudziestu żołnierzy, którzy z tym synem, którym nie byłem, czekaliśmy na matkę, akurat nie moją. Dobrze, że czekaliśmy z tym synem. Że nie musiałem czekać sam. I dobrze, że nie było mnie w tym miejscu, w którym był ten syn – zupełnie dobrze; szczęśliwie. Zatem – i to po pierwsze – dobrze, że nie leżałem teraz w tym pokoju z zabandażowaną głową. I po drugie – dobrze, że trzy dni wcześniej nie przechodziłem pustym placem, z kałużą pośrodku, koło jednego magazynu, skąd dobiegający dźwięk szlifierki przeszył ciszę, tę wczesnowiosenną, osobliwą, ranną, i kamień szlifierki rozłupał czyjąś głowę. I trzy dni później nie trzeba mi było tej głowy bandażować i kłaść mnie całego na prostej ławce, sosnowej, polakierowanej, w trumnie. Ech, już bym o tym nie mógł napisać. To znaczy, i to ma znaczenie śmiertelne, już niczego bym od tamtej wczesnej wiosny 1986 roku nie mógł napisać. Ugrzązłbym w Sklęczkach. Nie byłoby ślubu i wesela w Padwie Północy, Paweł szczęśliwy wróciłby do Oli, a ja nie zająknąłbym się słowem: mówionym, pisanym. Tak, tym pisanym zwłaszcza, tym w życiu ważniejszym. O, o ile ważniejszym! Nie napisałbym, gdybym był tym synem, kilku powieści i kilkunastu opowiadań, kilkudziesięciu esejów – i to aż do teraz, kiedy piszę to, co piszę, a czego bym nie napisał. A jest wieczór czwartego czerwca 2020 roku. Nie napisałbym wielu słów, gdybym tam, martwy, czekał na mamę. Ale to była inna mama i inny syn. Nie moje to było, a jednak nie do zapomnienia. O, znów to „nie do zapomnienia”! Pisałem już o tragedii terminu „nie do zapomnienia”. O tym imperatywie. Syn czekał w chłodnym pomieszczeniu, jasnożółtym i odmytym, z jasną głową, świętą, w połowie owiniętą bandażem, na zawsze owiniętą bandażem, czekał blady, przygotowany. A gdy weszła jego matka, matka nie moja, niczym się nie zdziwił. Cicho załkała. Nie mogła głośniej. Było wielu żołnierzy i kilku oficerów, w wojsku nie wolno płakać, a ona przyjechała kawał drogi z dalekiej wioski. Takiej na pewno z brzozami. Tak pomyślałem, że ta głowa na zawsze owinięta białym bandażem i tamte brzozy, które już tego chłopaka nie zobaczą – to tak powinno być; to ze sobą korespondowało, to „do siebie pisało”. Przynajmniej to – na pocieszenie, skoro już tak musiało być: że ten chłopiec kilka dni wcześniej przechodził obok tamtego magazynu w chwili, gdy kamień szlifierski rozłupał się i popędził, by za sekundę rozłupać jego głowę. I gdy tak pędził jak pocisk w jego stronę, to nikt tego rozłupanego kamienia nie mógł powstrzymać. Stało się. Sekunda, wieczność. Potem paskudne dochodzenie, czemu ten kamień rozłupał czyjeś życie, i to niejedno. I na koniec, że kamień niechcący, wyjątkowo niechcący, popędził w stronę ofiary. I wezwał jego matkę. Że ten kamień tego nie chciał. Stało się. Matka weszła i nie mogła wybuchnąć płaczem. Tylko załkać. Syn leżał. Ona stała. Martwa. Nikt nie żył. Chwilę staliśmy martwi. Nie było wojny. Nie było nic. Tylko trochę wojska. Coraz mniej. Trochę syna. Coraz więcej. Trochę matki. Coraz więcej. Potem był apel. Twarda epoka. Twarde śledztwo. Twarde niebo. O dorastaniu do piekła nawet nie marzyłem. Kamień był niewinny. Żadnej premedytacji. Gdyby kamień szlifierski był, jak grób mojej mamy, z bochusa, to nic by się nie stało. Medytacja nad tamtą Polską zawsze prowadzi mnie do tamtego zdarzenia. Do tamtego placu z kałużą, do tysięcy placów z kałużami, do tysięcy zniechęceń, do tysięcy ponurych obłoków uciekających z Polski, do bohaterstwa brudu.

Dlatego nigdy bym nie chciał być tamtą Polską. Dziwnie mówiąc. Dlatego nigdy bym nie chciał być matką. Czyjąś, nie czyjąś, ale matką. Matką bardzo nie. Więc i kobietą nie. Kimś, kim jestem, też nie do końca chętnie, ale już lepiej niż kobietą. Tak. Wiem, głupio, ale tak.

Jak to dobrze, że zagadka, czyja jest moja mama, rozstrzyga się na moją korzyść. Że ta mama, której troszkę w ostatnich trzech latach jest więcej, jest moja. I zagadka, czyj ja jestem, przynosi zbawienne rozwiązanie: że jestem synem swojej mamy. Że być synem tamtej mamy – która to myśl wtedy w Sklęczkach na moment mnie przeraziła – byłoby gorzej. Że splot okoliczności postawił mnie obok tamtej sprawy, a nie położył martwego w środku sprawy, na ławce, w trumnie. Z mamą stojącą obok. Jak to dobrze.

Książka Krzysztofa Bieleckiego Zsunęła się z krzesła. Ciennik zostanie wydana przez Państwowy Instytut Wydawniczy na początku 2023 roku.

Zbigniew Chojnowski

Potrafisz wierzyć?

M.

Mogę wierzyć w co chcę,

W siebie, w reklamy boga,

Byle tylko zrobiło się błogo.

Mogę wierzyć w przeminione,

W to, co się nigdy nie wydarzy.

Ale to Ty jesteś obok.

Twoje pracowite słowo i ciało

Są jak bilety do boskości,

Która podnosi mnie, a nie Ciebie.

Oto moje codzienne wyznanie:

Bezkrwawe, ciągłe, ciemne

Zakłócenia na łączach bez wyjaśnień.

30 maja 2021

Kacper Płusa

ręce pianisty

literaturę trzeba komponować jak muzykę

– pisał milan kundera w zdradzonych testamentach.

poeci zdradzą żonę, ale nigdy nie zdradzą tajemnic warsztatu.

jeśli ktoś nakryje cię na pisaniu, zakryj wiersz ręką i powiedz,

że to nie twoja ręka. biegnij palcami po klawiaturze. jak klawisz

bądź twardy i niepokorny. język to więzienie o zaostrzonym rygorze.

i czytaj umowy o dzieło

zniszczenia, które ci podsuną z szampanem i kawiorem

na rautach i bankietach organizatorzy imprez literackich,

gdzie siedzisz i odgarniasz włosy, myślisz jak zwiać, by

zapalić papierosa. zadbaj o głos i przemywaj gardło spirytusem,

najlepsza w twoich papierach i tak jest klauzula,

zwrot kosztów, nocleg z widokiem na plac budowy.

ty nigdy porządnie nie zabrudzisz rączek.

siedzisz na sali, oglądasz paznokcie. są czyste i równe, jak u pianisty.

Adam Komorowski

Aniołowie nie piszą wierszy

Bertolt Brecht: Elegie bukowskie i inne wiersze. Wybór i tłumaczenie Ryszard Krynicki, Wydawnictwo a5, Kraków 2022, s. 176.

„Otwieram wielką, ośmiusetstronicową księgę poświęconą Bertoltowi Brechtowi, Jej autor, profesor literatury porównawczej na uniwersytecie w Marylandzie, dowiódłszy szczegółowo nędzy Brechtowskiej duszy (skrywany homoseksualizm, erotomania, wykorzystywanie kochanek będących prawdziwymi autorami jego sztuk, antysemityzm, skłonność do kłamstwa, chłód serca), dociera wreszcie (rozdział 45) do jego ciała, a zwłaszcza nieprzyjemnego oddechu” (przeł. Marek Bieńczyk) – tak, nieco złośliwie, streścił Milan Kundera kanoniczną biografię Brechta autorstwa Johna Fuegi.

Jej tytuł: Brecht & Co. Sex, Politics, and Making of Modern Drama podyktowała strategia marketingu. O związkach Brechta z licznymi kobietami jest sporo. Inaczej w przypadku człowieka teatru być nie mogło. Wbrew tytułowi seksu jest tyle, co kot napłakał. Relacje Brechta z kobietami są związane z pracą i twórczością. Seks jest marginesem. Odniosłem wrażenie, że jeśli czuły się wykorzystywane (jak pani wskazująca na „nieprzyjemny oddech”), to dlatego, że nakazując im grać w swoich sztukach, robić korekty, przepisywać i redagować maszynopisy, troszczyć się o porządek i opierunek, o seksie zapominał.

Książkę mam w bibliotece. Jest to tzw. uncorrected proof, czyli egzemplarz rozsyłany do redakcji z pieczęcią NOT FOR SALE. Nie wolno nimi handlować, ale przy Rondzie Laffayeta w Waszyngtonie jest (był?) wielki antykwariat SECOND HAND BOOK STORY, gdzie na wydzielonej półce wystawiano do sprzedaży takie wynoszone ze stołecznych redakcji egzemplarze. Najnowsze tytuły, które kosztowały dolarów kilkadziesiąt, można było nabyć za kilka. Zaglądałem tam w czasach, gdy zdarzało mi się bywać w Waszyngtonie. Należało zjawiać się rano, po południu półka pustoszała, a na drugi dzień pojawiały się nowe książki. Sytuacja brechtowska; gdyby wszyscy byli fundamentalistami praworządności i aniołami, te książki powinny zostać zmakulaturyzowane. Czy to byłoby dobre?

Fuegi, który jest germanistą i slawistą, napracował się sporo. Jako slawista miał dostęp do archiwów rosyjskich i udało mu się przedstawić powikłane związki pisarza ze stalinowskim establishmentem. Sprawa oddechu jest poza dyskusją, tak mamy wszyscy nałogowi palacze cygar. O pozostałych skazach biografii pisarza można dyskutować. Ale czy Fuegi jest wyjątkowo przeczulony?

Krzysztof Pomian we wspomnieniu o Krzysztofie Wolickim napisał: „Wyrażał się w liczącej kilkaset stron książce o Brechcie, którą Krzysztof dał mi do przeczytania latem 1972, jeśli dobrze pamiętam, co spowodowało między nami burzliwą dyskusję, gdyż uważałem, że jest on dla Brechta stanowczo zbyt wyrozumiały. Krzysztof książki nie opublikował”. Cała sprawa doskonale przypomina powtarzające się w korespondencji Gershona Sholema z Walterem Benjaminem przestrogi pod adresem zażyłości Waltera Benjamina z Brechtem i „złego wpływu” tego ostatniego.

Na szczęście ani Benjamin, ani Wolicki nie dali się zastraszyć. Są autorami najlepszych tekstów o Brechcie. Wolicki osobnej książki o nim nie wydał, ale napisał o nim sporo. Warto podkreślić, że z reguły cytując Brechta we własnych przekładach, czyni wyjątek dla wierszy przełożonych przez Ryszarda Krynickiego. Zważywszy na translatorskie kompetencje Wolickiego, trudno o lepszą rekomendację.

Wracając do biografii Fuegi, należy pokreślić, że autor przytacza przekonujące dowody jeśli nie autorstwa, to współautorstwa współpracowników (głównie kobiet) Brechta w pisaniu dramatów. Takie sytuacje w teatrze nie należą do wyjątkowych w przypadku dramaturgów nie zatrzymujących się na pisaniu, ale współtworzących spektakl. Zapewne Brecht nie był wyłącznym autorem jego wystawianych sztuk. Nie ma w tym nic nagannego. Sztuka teatru nie jest wyłącznym dziełem jednej osoby, ale jedna osoba jest najważniejsza.

Jakkolwiek by było w przypadku dramatów, w kwestii wierszy Fuegi, przeczulony na kwestię wyłączności autorstwa, nie ma wątpliwości: wiersze Brechta są tylko jego. Z pasją detektywa śledząc współautorstwo Bess Hauptmann przy pisaniu dramatów, konkluduje: „Pisanie poezji przychodziło mu w sposób naturalny, ale sztuki rodziły się bardzo powoli i zazwyczaj potrzebowały sporej pomocy przyjaciół. Po latach wyzna Ericowi Bentleyowi i Jamesowi Schevillowi, że w rzeczywistości był poetą, a nie dramaturgiem”.

Czas zdaje się to potwierdzać. Wielkie inscenizacje sztuk Brechta Idy Kamińskiej, Erwina Axera, Lidii Zamkow i Giorgio Stehlera należą do historii teatru. Ostatnie premiery Matki Courage i jej dzieci Michała Zadary (Teatr Narodowy, 2016) i Opery za trzy grosze J.J. Połońskiego (Teatr Variete, 2019) spotkały się, łagodnie określając, z obojętnością krytyki i publiczności. Być może jest to zjawisko przejściowe. Ale na jego tle tym bardziej widoczny jest wzrost zainteresowania poezją Brechta, poświadczony publikacją nowych przekładów w czasopismach i wyborów wierszy: Ten cały Brecht (Jacek St. Buras, Jakub Ekier, Andrzej Kopacki, Piotr Sommer) i omawiane Elegie bukowskie i inne wiersze w wyborze i przekładzie Krynickiego.

Z poezją Brechta próbują mierzyć się wciąż nowi polscy poeci. Wymienienie wszystkich dawniejszych tłumaczy zajęłoby zbyt dużo miejsca, warto jedynie wspomnieć o tych największych: Władysław Broniewski, Stanisław Jerzy Lec, Witold Wirpsza i Krzysztof Karasek. Trudno byłoby wskazać drugiego niemieckiego poetę XX wieku tak fascynującego polskich poetów. Ale to efekt obcości, a nie bliskości czy duchowego pokrewieństwa.

Krynicki przekłada wiersze Brechta od półwiecza. Do dzisiaj pamiętam, jak w 1972 roku zaproponował w „Studencie” druk wiersza Rozwiązanie i jacy byliśmy dumni, że udało się go przepchnąć przez cenzurę. Ta co prawda skreśliła nazwisko Stalina (o czym w przypisie wspomina tłumacz), ale ostatnie słowa: „Czy nie byłoby jednak prościej, gdyby rząd rozwiązał naród i wybrał inny?” powtarzali wszyscy w redakcji. Tym bardziej że był to czas gierkowskiego narodowego wypindrzenia. Natrętnie wciskane hasła „Partia z narodem, naród z partią” i „Polak potrafi” w środowisku „Studenta” i Nowej Fali przyjmowano sceptycznie.

Piszę o tym, ponieważ w komentarzu Sommera do jego przekładów Brechta można przeczytać: „Czytając Brechta po angielsku – Brecht nie kojarzył mi się wąsko-politycznie, jako współtwórca pewnego typu języka «nowofalowego», skądinąd dziarsko oswojonego w polszczyźnie przez Kornhausera (z jego pogodnie przejętą od Brechta figurą «państwa» jako «najwybitniejszego polskiego poety»), przez Lipską (w trawestującym Brechtowe Rozwiązanie wierszu Egzamin, gdzie królowi «wręcza się» naród «oprawiony w skórę»”) czy też niemal całą «po-lingwistyczną» twórczość Krynickiego (który chyba nie docenił niebezpieczeństwa i tak sobie Brechtem skrócił oddech, że pozostało mu niewiele więcej, jak tylko zrewanżować się Niemcowi wierszem Ad hominem)”.

Sommer zdecydowanie przecenia wpływ Brechta na Nową Falę, zwłaszcza jednego wiersza, owego Rozwiązania. W krakowskim kręgu Nowej Fali znajomość niemieckiego, w porównaniu z innymi językami, była znikoma. Powstałe w latach stalinowskich dawne wybiórcze przekłady czytane nie były. Krynicki był wyjątkiem, ale on czytał po niemiecku. Zachęcony przez Wita Jaworskiego i Adama Zagajewskiego zjechał do Krakowa w 1971 roku, gdy „pewien typ języka nowofalowego” był ukształtowany.

Nowofalowcy starali się uważnie śledzić, chociaż było to o wiele trudniejsze aniżeli dzisiaj, poezję tworzoną poza granicami Polski. Ale punktem archimedesowym była poezja polska, zwłaszcza zmarginalizowana przez hegemoniczną dykcję romantyków (Norwid był wyjątkiem) i skamandrycki glamour. Inspirujące impulsy z poezji obcej nie szły od Brechta, ale od Allena Ginsberga i Lawrence’a Ferlinghettiego, poetów słoweńskich, serbskich i chorwackich (przypadek Kornhausera), latynoamerykańskich, chińskich (Jaworski), a nawet hebrajskich. Roman Pytel, ze stypendium w Jerozolimie w 1967 roku przywiózł, z toną książek w kilku językach, tomiki Davida Rokeaha i Yehudy Amichaya, i tłumaczył, często a vista, w gronie „terazowców” ich wiersze. Niestety, to nie był czas na publikacje przekładów „syjonistycznych” poetów.

O poezji gadało się nieustannie, ale nie przypominam sobie, by (poza Rozwiązaniem) były to wiersze Brechta. Ewa Lipska bodajże pierwszy wieczór autorski miała w nieistniejącym już klubie TSKŻ im. Mordechaja Gebirtiga w Krakowie. Pieśni i piosenek Gebirtiga nikt wtedy nie nazywał songami, ale moim zdaniem niektóre nieudawanym plebejskim dramatyzmem przewyższają songi Brechta. Ani Lipskiej, ani Leszkowi Aleksandrowi Moczulskiemu Brecht nie był do niczego potrzebny.

Nie piszę tego przeciw Brechtowi. Jestem przekonany, że Krynicki początkowo filtrował przekłady jego wierszy przez Norwida i Peipera. Poeci Nowej Fali do Brechta dochodzili, a nie inspirowali się nim. Kariera Rozwiązania jest najlepszym przykładem.

Szymon Wróbel

Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej

Quentin Meillassoux: Metafizyka i fikcja światów spoza nauki, przeł. Piotr Herbich, seria Miniatury filozoficzne, Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, Warszawa 2020, s. 138.

Światy możliwe

Czy istnieją światy niedostępne dla nauki choć dostępne dla literatury? Czy możliwa jest nowa triangulacja świata, świadomości i nauki, która pozwoliłaby na eksplorowanie prawdy czystej świadomości, tj. prawdy czystej jaźni bez świata? Czy też może destrukcja przyczynowości w świecie jest równoznaczna z destrukcją wszystkich możliwych syntez dokonywanych w obrębie świadomości? I wreszcie, czy literatura jest powołana do tego, aby stać się rodzajem peryskopu, satelity śledzącego dzieje czystej świadomości wyzwolonej z niewoli świata? Jednym słowem: czy istnieją światy niedostępne dla nauki, ale dostępne dla literatury? Oto pytania, które stanowią treść wykładu wygłoszonego w École normale supérieure 18 maja 2006 roku w ramach konferencji Metafizyka i science fiction, przekształconego w książeczkę zatytułowaną Metafizyka i fikcja światów spoza nauki Quentina Meillassoux.

Esej Meillassoux jest na temat granic wyobraźni. Pytanie brzmi jednak: czyjej wyobraźni? Czy to nauce nie starcza wyobrażeń i pojęć, aby zobrazować inny świat niż tylko ten ujęty przez klasyczną mechanikę przyczynową, której prototypem stał się stół bilardowy? Czy też może chodzi tu o słabość wyobraźni literackiej, która eksplorując światy spoza nauki, stale nauką się jednak posiłkuje i stale klasyczną przyczynowość reanimuje? Wreszcie, być może, chodzi o słabość wyobraźni samego Quentina Meillassoux, który nie umie sobie wytworzyć wyobrażenia świata innego niż ten, który został poddany opisowi przez Izaaka Newtona i Immanuela Kanta, który to świat nie widzi możliwości dla światów z lokalnie zorganizowaną przyczynowością, a tym bardziej z globalnym chaosem?

Meillassoux czyta opowiadanie Isaaca Asimova zatytułowane Kula bilardowa, które jest rodzajem opowieści science fiction powiązanej z kryminałem. Geniusz nauk przyrodniczych o imieniu James Priss jest podejrzany o zabójstwo Edwarda Blooma, swojego kolegi ze studiów, pozbawionego talentu teoretycznego, ale niepozbawionego talentu biznesowego pozwalającego na szybkie zastosowania formuł matematycznych w praktyce. Priss udowodnił „w teorii” możliwość zniesienia pola grawitacyjnego poprzez „skontrowanie go” polem elektromagnetycznym. Problem w tym, że znoszące grawitacje pole elektromagnetyczne musi być nieskończone, a zatem „praktycznie” zniesienie grawitacji jest niewykonalne. Jego rywal Bloom twierdzi jednak, że udało mu się stworzyć urządzenie, które „działa”, tj. znosi pole grawitacyjne. Kiedy publicznie dokonuje pierwszej demonstracji swego wynalazku, Bloom wspaniałomyślnie przekazuje prawo pierwszego uderzenia kuli Prissowi, który wprowadza ją w stan nieważkości. Priss uderza kulę w taki sposób, że doprowadza do śmierci Blooma; kula ląduje w samym sercu ciała znienawidzonego przeciwnika.

Opisywane zdarzenie jest aberracyjne, tj. na skutek uderzenia został uruchomiony proces nieprzewidywalny nie tylko dla fizyki Newtona. Priss jednak dostarcza racjonalnego wyjaśnienia: wybuch spowodowany był tym, że przedmiot uwolniony od grawitacji przemieszczał się z prędkością przedmiotu uwolnionego od masy, z prędkością fotonu, czyli prędkością światła. Gdyby opowiadanie rzeczywiście należało do fikcji spoza nauki, to nie byłoby już nic do powiedzenia o tym aberracyjnym wydarzeniu. Byłaby to anomalia. Jednak jest to opowiadanie science fiction, zatem fabuła znajduje błyskotliwe, ale racjonalne, tj. „przyczynowe” rozwiązanie. Pozostaje jeszcze psychologia komputacyjna, tj. pytanie, czy to możliwe, że Priss obliczył trajektorię potrzebną do tego, aby kula bilardowa pomściła go, trafiając w rywala? Krótko: czy Priss zabił Blooma?

Aberracja, tj. zdarzenie nieprzewidziane, nie było jednak „z zasady” nieprzewidywalne. To sprawa zupełnie kluczowa. Źródłem napięcia i intrygi jest to, czy Priss rzeczywiście mógł przewidzieć to, co nastąpi. W klasycznej literaturze typu science fiction zamieszkujemy w świecie, w którym fizyka jest ograniczona, lecz w którym prawa nie są zniesione. Opowieści wciąż mogą być tworzone, albowiem stale mamy do czynienia ze spójnymi światami. Czy zniesienie wymogu spójności i prawidłowości, a tym bardziej prawdopodobieństwa, byłoby zniesieniem możliwości tworzenia samej intrygi?

Powtarzam zatem swoje pytanie: czym jest metafizyka światów spoza nauki? Czy życie bez prawa jest w ogóle możliwe? I czy ta niemożność wyobrażenia sobie życia poza stołem bilardowym, poza odpowiedzialnością, poza przyczynowością i sprawczością nie ujawnia przypadkiem nie tylko granic teorii fizycznej, lecz także granic naszej wyobraźni? To więcej niż intrygujące, że podczas dalszej lektury wykładu obserwujemy wyobraźnię Meillassoux, który poszukuje literackich przykładów fikcji takich uwolnionych od prawa i przyczynowości światów. To więcej niż zastanawiające, jakie problemy ma Meillassoux ze znalezieniem światów spoza nauki. Czy aż tak uboga jest jego wyobraźnia literacka, czy też może tak uboga jest literatura, która rzeczywiście zawsze pozostaje pasożytnicza wobec znanych nauce światów?

Fikcja w science fiction to pomyślenie „dla nauki” i „w ramach nauki” fikcyjnej przyszłości, która modyfikuje lub poszerza naukowe rozumienie rzeczywistości. Modyfikacja wiedzy naukowej otwiera przed człowiekiem nieobecne wcześniej możliwości. Jednak ta fikcja stale zachowuje kluczowy aksjomat: w antycypowanej przyszłości wciąż będzie możliwe poddanie świata poznaniu naukowemu. Jak uwolnić się zatem od nauki? I czy wolność od nauki nie jest jedynie przeskokiem w zniewolenie inną nauką, np. fizyką kwantową?

Meillassoux mówi coś nieoczywistego, tj. twierdzi, że fikcja świata spoza nauki nie jest fikcją bez nauki. Przez światy spoza nauki Meillassoux rozumie światy, w których nauka doświadczalna jest z zasady niemożliwa, a nie faktycznie nieznana. Chodzi o pomyślenie światów ustrukturowanych lub rozstrojonych w ten sposób, że nauka doświadczalna nie możne z nich rozwinąć swoich teorii ani określić swoich przedmiotów. To nie jest oczywiste, jaka nauka w tych światach, w których nie jest możliwe ustalenie granic przedmiotów ani jakichkolwiek regularności, jest możliwa. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że skazani jesteśmy raczej na alternatywę: albo nauka z prawami, albo chaotyczne światy bez nauki. Wydaje się zatem, że chcąc zachować możliwość nauki w światach spoza nauki, Meillassoux musi poszukiwać „innej nauki”. Czy jednak to robi? Otóż nie robi tego, nawet nie próbując przemyśleć problemu stołu bilardowego oraz przyczynowości, tym bardziej – możliwości zniesienia grawitacji w obrębie fizyki kwantowej. W wykładzie Meillassoux nie ma ani jednego słowa na temat fizyki nie-newtonowskiej. To co najmniej dziwne. Co w zamian zatem robi Meillassoux?

12/2022

KSIĄŻKA MIESIĄCA

Leszek Bugajski

Inna przemiana

Olga Tokarczuk: Empuzjon. Horror przyrodoleczniczy. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2022, s. 400.

Zaczyna się ta powieść – zgodnie z podtytułem – jak horror. Na stacji kolejowej Dittersbach (dzisiaj to dzielnica Wałbrzycha) stoi pociąg, z którego wysiadł młody podróżny. „Widok przesłaniają kłęby pary z parowozu, które teraz snują się po peronie. Trzeba spod niego wyjrzeć, by zobaczyć wszystko, pozwolić się na chwilę oślepić przez szarą mgłę, aż wzrok, który wyłoni się po tej próbie, będzie ostry, przenikliwy i wszystkowiedzący”.

Tak zaczyna się nowa powieść Olgi Tokarczuk, pierwsza, jaką opublikowała po Noblu, a więc i oczekiwana z wielkim zainteresowaniem, i obserwowana z uwagą, choć z góry było wiadomo, że nie będzie to utwór napisany z takim rozmachem jak Księgi Jakubowe. To powieść wyraźnie „wypoczynkowa”, rodzaj wyrafinowanego żartu literackiego, napisanego może nawet bardziej dla własnej uciechy z samego jej pisania, a może dla czytelników, którzy oczekiwali kolejnego dzieła. Zresztą Tokarczuk lubi zmieniać powieściowe gatunki i prowadzić swoich czytelników po rozmaitych obszarach literatury, ale – to trzeba jej przyznać – zawsze te zmiany wykorzystuje do mówienia o sprawach istotnych dla siebie i innych. Kiedy na przykład pisała kryminał Prowadź swój pług przez kości umarłych, chodziło jej – ogólnie rzecz biorąc – o stosunek ludzi do zwierząt, teraz pisząc Empuzjon, zajęła się uciskiem kobiet w dawnych latach, co jest tematem jej bliskim, bo przecież w barwach feminizmu boksuje od lat. Ale też powieść ma jeszcze inny wątek, już nie tak zabawowy i prowadzony delikatniej, aż do finałowego ujawnienia. Też jest ono dyskretne.

Mamy więc horror, gatunek z założenia rozrywkowy, który Tokarczuk zręcznie imituje i wykorzystuje do swoich celów. Już pierwsza scena zacytowana na wstępie prowadzi do tego, że z ciemności wyłania się pojazd przypominający bryczkę, którym powozi mrukliwy chłopak „w dziwnym stroju”. I rozpoczyna się podróż w głąb tej mgły, przez ciemny las, aż do doliny, w której jest uzdrowisko i wioska dość tajemnicza i ponura. Miejsce akcji w miarę jej rozwoju i mimo pozornie spokojnego życia prowadzonego przez kuracjuszy budzi coraz większą grozę, podobną do tej z konwencjonalnego horroru. Jakaś wycieczka do dziwnego miejsca w lesie, jakieś niepokojące opowieści na początku tylko przemykające wśród powieściowych zdarzeń, podejrzane zachowania tubylców. Ostatecznie okazuje się, że w okolicznych lasach żyją złe czarownice – używam tego określenia, bo jest najwygodniejsze. Tokarczuk podsuwa je zresztą, włączając do powieści ten fragment Żab Arystofanesa, w którym Dionizos przestraszył się Empuzy, która – jak wiadomo – żywiła się ludzkim mięsem. Zresztą i menady z orszaku Dionizosa też podobno rozszarpywały ofiary, piły ich krew i zjadały mięso.

Kuracyjna miejscowość otoczona jest przez wściekłe czarownice. Wściekłe, bo są dzikimi potomkiniami miejscowych kobiet, które w XVII wieku przerażone zamęczaniem i zabijaniem kobiet podejrzanych o czary, ukryły się w lesie i już nie wróciły do dawnego życia. I te czarownice raz do roku porywają mężczyznę i rozszarpują w lesie jego ciało. Udręczona przez miejscowych inkwizytorów kobiecość bierze odwet na potomkach tamtych sędziów i innych mężczyzn z XVII wieku. Okazuje się, że nie bez powodu miejscowość robi groźne wrażenie na przybyszach.

Oczywiście zgodnie z zasadami gatunku, który Tokarczuk wykorzystuje, jest w tej społeczności ktoś, kto próbuje tę grozę zracjonalizować. To sanatoryjny lekarz, który sądzi, że wszystko to są wytwory fantazji miejscowych mężczyzn, którzy są „spragnieni kobiet, ale i boją się kobiet”, i jak tłumaczy bohaterowi powieści: „nic dziwnego, że w ich głowach roją się takie opowieści”. I tak oto narasta w Empuzjonie widmo ukrytej wojny żeńskiego z męskim trwającej na bazie dawnych zaszłości. Wojny w sensie nie dosłownym sprawiedliwej, a z punktu widzenia feministki wręcz koniecznej.

Męskie postaci pojawiające się w Empuzjonie, świadomie czy podświadomie, zdają sobie z tego sprawę. I czują strach, choć ukrywają go gdzieś głęboko w sobie. Wypełza on jednak w ich rozmowach, które pewnie w zamierzeniu Tokarczuk miały przypominać debaty z Czarodziejskiej góry, a jeśli nie miały, to skojarzyły się w taki sposób recenzentom powieści. Ale to mylny trop – tu nie chodzi o domorosłe filozofowanie, tylko o parodię męskiego gadania, w którym wyładowuje się mizoginizm, który przez lata był stałym elementem męskiego świata. W powieści Tokarczuk utkane są te rozmowy ze sparafrazowanych cytatów z pism autorów, których listę znaleźć można w Nocie autorskiej. Ta lista zajmuje pół stronicy i zawiera nazwiska od Aureliusza Augustyna do Williama Butlera Yeatsa. Imponująca, zwłaszcza że można na niej spotkać Freuda, Kerouaca, Platona, Sartre’a i na przykład Szekspira. W tekście oczywiście nie wymienianych z nazwiska. Czy Tokarczuk, robiąc taki „przegląd”, chciała uświadomić rozmaitość i siłę zjawiska? Z pewnością – bez tego istnienie krwiożerczych czarownic byłoby dysonansem.

Wojnicz, bohater powieści, który słuchał tych rozmów sąsiadów z pensjonatu, „już zauważył, że każda dyskusja, czy szło o demokrację, czy o piąty wymiar, czy o rolę religii, socjalizm, Europę, wreszcie sztukę nowoczesną, wszystko sprowadzało się do kobiet”. Zauważył, że męski świat, z jakiejkolwiek strony na niego spojrzeć – przynajmniej tak ustawia sprawę Tokarczuk – zawsze jest nakierowany na kobiety, zawsze jest nimi zafascynowany i przerażony. I chyba o to przerażenie (wokół przecież dzikie czarownice z lasu) chodzi. Wyjęci ze swojej codzienności panowie w kuracyjnych okolicznościach myślą o kobietach i się ich boją, a ględzeniem mizoginistycznych banałów starają się odgrodzić od niebezpieczeństwa, które wyczuwają. Jeden z nich wręcz pyta retorycznie Wojnicza, jakby był Wiesławem Myśliwskim: „czy zgodzi się pan ze mną, że człowiek istnieje tylko w języku?”. I dodaje już w innej tonacji: „Wszystko poza językiem jest zwierzęce i niezróżnicowane”. Trzeba zauważyć, że kobiety pojawiające się w ich gadaniu, też nie są zróżnicowane, to jakiś byt ogólny. Jeśli za jego symbol przyjmiemy na przykład Monę Lizę, to jeden z rozmówców, wychodząc od niepochlebnego opisu jej urody, dochodzi do konkluzji, że kobiety z natury udają, a robią to głównie po to, by ukryć pustkę umysłową. To stwierdzenie uspokoiło wszystkich rozmówców „i wyglądało na to, że przynajmniej w tej kwestii wszyscy się ze sobą zgodzili”.

Można cytować wiele smakowitych wypowiedzi z tej rewii mizoginizmu, która rozciągnięta jest na co najmniej połowę powieści Tokarczuk, ale nie ma to większego sensu. Bo cóż wynika z takich stwierdzeń jak to, że biologiczność kobiet była „czynnikiem destabilizującym porządek społeczny” albo że są one niższe rasowo czy znajomo brzmiącego, że „ciało kobiety należy nie tylko do niej, ale do ludzkości”, bo „jej zdolność nie może być traktowana jako jej cecha pry-wa-tna”? Nic z tego nie wynika poza poczuciem wstydu współczesnego czytelnika za głupstwa wygadywane w przeszłości. Pytanie zasadnicze jest natomiast takie: po co w tej powieści, w takim miejscu i czasie, jaki opisuje, są one przywoływane?

Odpowiedzi są co najmniej dwie. Pierwsza już tu się przewinęła: mężczyźni bronią się nimi przed zagrożeniem, jakie wyczuwają wokół siebie. Przecież nie wiedzą, na kogo rzucą się na początku listopada czarownice, nikt nie jest pewny dnia ani godziny. I chronią się za tymi poglądami, chcą nimi ogrodzić swój świat, który dobrze znają i w którym wiele spraw ich różni, ale komunały na temat natury kobiet godzą wszystkich. Bo te komunały siedzą głęboko w nich, wręcz organizują ich świat wewnętrzny, podpowiadają im, co jest dobre i bezpieczne, a co złe i niebezpieczne. Wszystko tu pasuje i w tej konkretnej, powieściowej sytuacji tylko to mają na swoją obronę przed słabo rozpoznawalnym niebezpieczeństwem. Budują mur ze słów.

Druga odpowiedź jest taka: całe to mizoginiczne gadanie starszych panów jest katalizatorem przemiany bohatera powieści. To jest jej główny wątek. Ów Wojnicz – jak go przedstawia autorka – „student inżynierii wodno-kanalizacyjnej ze Lwowa”, zachorował na płuca i został wysłany w 1913 roku na leczenie. To właśnie on na początku powieści jedzie przez ciemny las ze stacji kolejowej do lekko niesamowitej miejscowości kuracyjnej. I od początku czytelnik widzi, że jego życie kryje jakąś tajemnicę. Już kiedy wchodzi do swojego pokoju w pensjonacie, zatyka dziurkę od klucza, by nikt go nie podglądał. Stopniowo autorka powieści „wrzuca” coraz więcej scen, które sugerują, że bohater ukrywa w sobie jakąś dwoistość. Już w jego wspomnieniu z dzieciństwa pojawia się wątek czegoś „wewnętrznego”, które ukrywa się za tym, co „zewnętrzne” „i odtąd tak było postrzegane przez świat”.

Jest w nim dwoistość, którą autorka ogrywa na początku delikatnie, ale stopniowo wysuwa ją coraz bardziej na pierwszy plan. Prawdopodobnie im dłużej nie kontaktuje się ze swoim supermęskim ojcem i im dłużej słucha tyrad swoich współlokatorów z pensjonatu, tym mocniej odzywa się w nim jego kobieca natura („niewiele miał do powiedzenia także o popędach, jako że – prawdę mówiąc – jakoś do tej pory niewiele go seks interesował”). Narasta fascynacja zmarłą w tajemniczych okolicznościach żoną właściciela pensjonatu – potajemnie odwiedza jej pokój, przymierza jej buty (pasują idealnie) i inne części garderoby i wtedy czuje się świetnie. W czasie leczniczych kąpieli kategorycznie odmawia całkowitego rozebrania się. Myśli o sobie, że „jest czymś sfałszowanym, tanią podróbką”. W innej sytuacji, gdy zdjął koszulę, zasłania przede wszystkim piersi. Młody Wojnicz jest z medycznego punku widzenia najprawdopodobniej osobą interpłciową – to, co jest względem siebie w opozycji w świecie, w którym żyje „zewnętrznie”, „wewnętrznie” spotyka się w nim i jakoś współistnieje. I dopiero w okresie jego życia opisanym przez powieść rodzi się konflikt wewnętrzny. Stąd przekonanie, że te rozmowy kuracjuszy zadziałały jak katalizator. Młodzieniec znalazł się niespodziewanie dla siebie w sytuacji „frontowej”, zobaczył, jak męskie ściera się z żeńskim i jak żeńskie ukryte w lasach grozi męskiemu.

W dramatycznym zakończeniu tubylcy – którzy, jak się okazuje, corocznie podsuwają krwiożerczym czarownicom kuracjusza, by ratować siebie – właśnie Wojnicza przeznaczyli na ofiarę. Ale nic z tego. Czarownice nie rozszarpują ciała młodego Wojnicza, bo wyczuwają w nim kobietę, więc nie przeciwko niemu/niej skierowany jest ich gniew. Znikają, a on wraca do wsi i już ma jasność co do swojej tożsamości – zakłada ubranie zmarłej wieśniaczki, wykorzystywanej zresztą i upokarzanej za życia przez despotycznego męża, i znika. Wojnicz nie został inżynierem, co miało według ojca zrobić z niego mężczyznę, tylko staje się szpitalną kucharką, a po wojnie znika bez śladu w Berlinie. I tak właśnie okazuje się, że nowa powieść Tokarczuk jest opowieścią o wielkiej przemianie bohatera, radykalnej i konsekwentnej. To, co męskie, uległo w nim temu, co kobiece, i wybrał los kobiety, by czuć się sobą i znaleźć wewnętrzny spokój. Prawdopodobnie.

12/2022

PRZEGLĄD ZAGRANICZNY

Finlandia

Katarzyna Szal

Nieczęsto nadarza się w Polsce okazja, żeby zaprezentować fińskie wiersze. Na szczęście są konkursy translatorskie promujące poezję mniej znanych literacko obszarów językowych. Kiedy do tłumacza trafia wiadomość zachęcająca do spróbowania swoich sił w jednym z nich – już nie ma odwrotu. Takiej informacji oprzeć się nie można. Zepchnięta w najdalsze zakamarki podświadomości, będzie uwierać tak długo, aż jej adresat usiądzie, przeczyta, wybierze i przełoży wiersze. A jak się już zdobędzie na taki wysiłek – będzie przecież musiał gdzieś zaprezentować jego efekty. Na konkurs, wiadomo, liczyć nie można, bo kto zagwarantuje, że jury spojrzy łaskawym okiem na właśnie tę propozycję. Tymczasem gotowe wiersze czekają. Znów coś ciąży, drąży i uwiera. Na dodatek tłumacz wie o nich teraz więcej niż inni. To on oglądał z uwagą każde słowo i znak interpunkcyjny, doszukując się wszelkich możliwych sensów i kierunków interpretacji, które mogły umknąć „zwykłemu czytelnikowi”.

O „przeoczenia” w wierszach Anji Erämai (ur. 1963) z jej debiutanckiego tomiku Laulajan paperit (Zapiski śpiewaczki, WSOY 2005) nietrudno. Zanim artystka zajęła się poezją, występowała z grupami muzycznymi, w których śpiewała i dla których pisała teksty. Recenzenci widzą więc często w Zapiskach… rytm i lekkość właściwe piosenkom. Choć wpływu kariery muzycznej Erämai na kształt tomiku nie można zanegować (wszak już tytuł wyraźnie się do niej odnosi, podobnie jak przedstawiane w wierszach sytuacje z życia piosenkarki na scenie i poza nią), Zapiski… oferują uważnemu obserwatorowi dużo więcej.

Sama artystka przyznaje, że ku poezji pchnęło ją zmęczenie rygorystyczną formą piosenek; poszukiwała w niej swobody rodem z wiersza prozatorskiego i techniki strumienia świadomości. Znakiem rozpoznawczym Zapisków… uczyniła zabawę abstrakcyjnymi skojarzeniami na granicy absurdu. Wykorzystanie nieoczywistych asocjacji pozwoliło poetce połączyć walor rozrywkowy tekstów z poszerzeniem ich pojemności znaczeniowej. Abstrakcyjne skojarzenia jednocześnie bawią bowiem czytelnika nagłymi zwrotami sensu i zmuszają do wysiłku intelektualnego w celu ciągłej korekty kursu interpretacyjnego. Pozostający w stanie czujności i niepewności odczytań odbiorca jest subtelnie zachęcany do zagłębienia się pod ludyczną formę i dość banalną na pierwszy rzut oka treść wierszy – pod którymi kryje się to, co dla Zapisków… najistotniejsze: problematyka wolności wyboru, uwolnienia się od społecznych oczekiwań, ról i stereotypów.

Życie piosenkarki staje się pretekstem do rozważań o „make-upach” i „perukach” noszonych także poza sceną, nie tyle z własnej woli, ile z „przymusu społecznego” – konieczności wpasowania się w nadaną nam przez innych kategorię. Jak w wierszu Bimber, sztuczne rzęsy, kończącym się przewrotnym wyznaniem: „W ciągu dnia odpuszczam sobie. Idę wybrać pieniądze z odkrytą twarzą, / jest w tym ryzyko. Raz pijak przystanął i zapytał, kim jestem. / Ja? Wróciłam do domu i rozłożyłam karty: szóstka trefl”.

Albo jak w utworze W peruce i bez, gdzie osoba mówiąca w wierszu zdaje sobie sprawę z ciągłego obserwowania przez „publiczność”, która ma swoje wyobrażenia i wymagania co do wyglądu kobiety: „Leppänen śpiewa: nie żałuję, nie. Włączam się, kłamię. Byłam zbyt leniwa, \ żeby się umalować. Byłam zbyt leniwa, żeby chodzić w spódnicach. Ryzykowałam: / te brudne włosy, w których szłam do sklepu, naprzeciw którym / szedł znajomy, który pytał, jak się masz, którego nie mogłam zapytać, jaka jest różnica / między rewolwerem a pistoletem. Czuję, jak biorą mnie na muszkę. Decydują / za mnie. Vironperä pozostaje niezauważona, i Bali, i Jowisz. Fenomen nie czeka. / Publika się gapi”.

Nawet w tekstach, w których nie ma mowy o perukach, makijażach czy widowni, społeczne oczekiwania i naciski nie dają o sobie zapomnieć. Na przykład w Kolei rzeczy, stanowiącej genialny w swojej lakoniczności opis zawarcia i rozpadu małżeństwa. Głos wydobywający się z konchy od matki każe dziewczynie kroczyć drogą przewidzianą dla jej poprzedniczek i następczyń, na której ślubna wiązanka wyznacza najważniejszy przystanek: „Nie wiem, może tak to idzie. Jadę autobusem ulicą Hämeentie, wysiadam / przy konserwatorium. Inni wychodzą zza rogu, ja / za mąż. Idę na plażę. Kawałek płozy na linii wody / lśni na niebiesko jak bukiet niezapominajek. Na terenie budowy / jest kilka gotowych domków, wchodzę do jednego. Dochodzę do trzeciego / piętra i dzwonię do drzwi, otwierają mi. / Zdejmuję buty, płaszcz, bluzę, jestem w związku małżeńskim. Zróbmy sos / do spaghetti, zamówmy sobie zdjęcie w folii bąbelkowej. Fajnie / się strzela folią bąbelkową / W sierpniu spostrzegam, że siedzę w kuchni na środku podłogi. Z kranu / leci woda, z kury jajko. Owinęłam konchę od matki w ręcznik, / tę, z której wydobywa się głos. Wkładam sandały, wychodzę / z małżeństwa. Mówię, że idę na basen.”

Anja Erämaja zdaje sobie sprawę z determinantów – społecznych, kulturowych, historycznych i wszelkich innych – które ograniczają wolność wyborów życiowych jednostki. Bunt przeciw tym ograniczeniom jest wyczuwalny w całym tomiku, także w niepozornym utworze o wymownym tytule Życie jest od małego zależne: „Złoto jest ładne, błoto brzydkie. Dziewczynka to dziewczynka lub chłopiec. Raz / skręciłam w prawo, choć na lewo, za zakrętem, ciężarówka / właśnie wjechała do rowu, kontener spadł i pomidory potoczyły się w śnieg, / wszędzie leżały kartony pomidorów czereśniowych. Pomidory są cenne / w początkach wiosny, małe rubiny. Ludzie je zbierali, były też ogórki. / Ludzie dzwonili do znajomych, dawali cynk, nie wiem, czy ktoś dzwonił / do mnie, nie było mnie w domu, skręciłam w prawo, szłam zbierać chrust”.

Drobiazg ma kolosalne znaczenie. „Złoto” różni się od „błota” jedną literką – a konotacyjnie właściwie wszystkim. Przypadek decyduje o tym, czy potrąci nas samochód, czy znajdziemy stuzłotowy banknot – albo rozsypane w wypadku ciężarówki pomidory tylko dlatego, że skręciliśmy w tę, a nie inną stronę. Ten sam przypadek sprawia, że przychodzimy na świat w danych realiach społeczno-kulturowych jako reprezentanci danej płci – i np. jako dziewczynki mamy odtąd nosić różowe sukienki, słodko się uśmiechać i marzyć o zamążpójściu.

Stereotypy pojawiają się w Zapiskach… w dużych ilościach, zwłaszcza te dotyczące płci. Erämaja rozprawia się z nimi humorem i ironią, której nie waha się użyć nawet wobec swojego lirycznego odbicia, jak w utworze Bimber, sztuczne rzęsy: „Biorą mnie za mężczyznę, kiedy się szykuję, przebieram i robię make-up / z twarzą przed lustrem. Gdy przeczesuję i układam włosy, / mają mnie za transa. Że facet tak rozkwita. Niech będzie, / że sięgam półki na kapelusze, a mój rozmiar buta to 43 (Jezusowy zresztą, / zbadano to), kobieta szykuje się tu do pracy, śpiewania zapożyczonych / kawałków, krążenia z garczkiem między stolikami. Niech będzie, / że slow-fox idealnie pasuje do mojego ciała. Do moich oczu. Klej schnie, czekam”.

Nie tylko rozmiary i sceniczne przeobrażenia utrudniają zakwalifikowanie podmiotu lirycznego jako mężczyzny, transseksualisty albo kobiety. Autorka zbiorku wynajduje wciąż nowe sposoby na sabotaż klasyfikacji swojej poetyckiej odpowiedniczki. „Jestem / psiarą i kociarą, noszę spodnie i spódnice” – wyznaje prowokacyjnie w Monologu, który nie bez powodu otwiera Zapiski… Z właściwą sobie żartobliwością Erämaja mówi w nim o dualizmie człowieka i świata, a w każdym razie o dużo większym ich skomplikowaniu, niż chcieliby to przyznać ci, którzy usiłują zamknąć rzeczywistość w upraszczających świat kategoriach: „W gniazdku są dwie dziurki. Chcę dwóch mężów, karierę i dzieci. / I szynkę, i indyka, i na Boże Narodzenie, i w Nowy Rok, / i z rodziną, i z przyjaciółmi. Widelcem i palcami. Dwie / dziury. Nie ma nic pośrodku, nie ma jednego oka, oczu jest dwoje. / Komórki dzielą się na dwie, człowiek się dzieli. Półkule mózgu i / komory serca, budzenie się do życia dzieli się na dwie części. / Satysfakcja, niezadowolenie, tonika, dominanta. I wkrótce radość, smutek, / wilcza wiśnia nienawiści i czerwona wiśnia, erotyczna zatyczka do ust”.

„Fin sprząta 54 dni w roku. Znałam kobietę, która prasowała / gazety. Ja nie muszę, jestem wyrozumiała / dla mikrobów. Leżę na łóżku i inwestuję w siebie” – poetka dodaje w wierszu Spoczynek. W Zapiskach… pobrzmiewa coś więcej niż kpina ze stereotypowych wyobrażeń i ról kobiety – noszącej makijaż i spódnice gospodyni domowej. Słychać w nich też „recepty na życie” powtarzane do znudzenia przez współczesnych trenerów personalnych, jak „inwestowanie w siebie” czy „łączenie kariery z życiem rodzinnym”. I one – wplecione w humorystyczne całości tekstowe – zostają przez artystkę potraktowane z drwiącym uśmiechem. „Cudowne przepisy” stanowią bowiem tylko kolejne schematy podsuwane spragnionym szczęścia i sukcesu ludziom; nie odpowiadają bynajmniej na odwieczne pytanie bez odpowiedzi: jak żyć?

„Mam / wrodzoną tendencję do zawieszania wzroku na rzeczach. Jako dziecko / wgapiałam się w tapetę i abażur. Człowiek musi na coś patrzeć, / przywiązywać się do świata. // Rzucić kotwicę. Leżę na łóżku i czekam na cud” – autorka opisuje w Spoczynku słodkie chwile bezczynności. Coś jednak te błogie momenty „nicnierobienia” wypełnia: obserwacja i refleksja. Czytając Zapiski…, nie mamy wątpliwości, że oddająca się z lubością obu tym zajęciom poetka nie pasuje do ustandaryzowanego świata rodem z korporacji, który karmi ludzi schematami i sloganami, skazując na niebyt wszystko, co indywidualne, nietypowe i bardziej skomplikowane. Choć Anja Erämaja wyśmiewa powierzchowność i nieadekwatność takiego postrzegania rzeczywistości, dobrze bawiąc przy tym siebie i czytelnika, humor tomiku nie jest do końca beztroski. Towarzyszy mu gorzka świadomość tego, że dostosowanie się do uproszczonego świata uprościłoby również życie w nim: „Bądź symetryczna. Symetria utrzymuje koszulę / w formie. Symetria pomaga funkcjonować. Symetryczni ludzie zawiązują / trwałe związki, mają się dobrze, piją mniej wódki, więcej herbaty, całkiem / zdają się na siebie, nie żałują, rzadko się potykają. Usta / symetrycznego człowieka równo się rozwierają i zamykają” (z wiersza W peruce i bez).

Anja Erämaja została finalistką Nagrody Literackiej Miasta Gdańska Europejski Poeta Wolności 2024. Niebawem zostanie wydany tom wierszy poetki w tłumaczeniu Katarzyny Szal. Europejskiego Poetę Wolności poznamy wiosną 2024 roku.

12/2022

COKOLWIEK DALÉJ

Przemysław Dakowicz

Ottla, siostra Kafki

W liście z 14 sierpnia 1913 roku Franz Kafka przekonywał Felice Bauer, że nie jest ani „stanowczy w postępowaniu”, ani „nadzwyczaj zmysłowy”, ani „bardzo szczodry”. Odrzucał również tezę o charakterystycznym dlań, a widocznym rzekomo w kroju stawianych jego ręką liter, zainteresowaniu sztuką i literaturą. „Ja nie mam żadnych zainteresowań literackich, lecz literaturą jestem, niczym innym nie jestem i niczym innym być nie mogę” (przekład Ireny Krońskiej). Jak wiadomo, formuła ta („jestem literaturą” czy, precyzyjniej, „jestem zrobiony z literatury”) – dająca się zestawić może jedynie z przypisywanym Flaubertowi słynnym stwierdzeniem „Madame Bovary c’est moi” – to samospełniająca się przepowiednia: Kafka stał się mitem, wspólną własnością czytelników i egzegetów jego prozy, zbanalizowanym znakiem tajemnicy.

Więcej – częścią Kafkowskiego mitu wydają się także obie kobiety, z którymi autor Procesu wytrwale korespondował (Felice Bauer i Milena Jesenská), oraz członkowie jego rodziny, przede wszystkim ojciec i ukochana siostra Ottilie, zwana Ottlą. Jakby nigdy nie umarli, lecz razem z Franzem zostali przeniesieni w illud tempus, w którym nie obowiązuje reguła przemijania.

A przecież prawda mitu jest tu rażąco sprzeczna z prawdą życia. Zaczęło się – niejako symbolicznie – w roku 1933, gdy Hitler przejął władzę w Niemczech. Nazistowskie władze aresztowały wtedy Ludwiga Laska, męża Dory Diamant, z którą Franz Kafka spędził ostatnie miesiące życia i której przekazał swoje bruliony, notatki i listy – papiery te zostały skonfiskowane, zaginął po nich wszelki ślad. Niespełna dekadę później znikać zaczęli ludzie. Starsze z trzech sióstr Kafki – Elli (Gabriele, ur. 1889), po mężu Hermann, wraz z córką Hanne (ur. 1920), jej mężem Arnoštem Seidnerem i jego rodzicami Marie i Ottem, oraz Valli (Valerie, ur. 1890), wraz z mężem Josefem Pollakiem – zostały zamordowane w obozie zagłady Kulmhof am Nehr. Syn Elli, Felix Hermann (ur. 1911), zmarł na tyfus w niemieckim obozie w Belgii. Kiedy w marcu 1942 roku doręczono wezwanie na „transport” Siegfriedowi Löwy’emu – ów ulubiony wuj Kafki, pierwowzór tytułowego bohatera opowiadania Lekarz wiejski, popełnił samobójstwo, wstrzykując sobie truciznę. Druga po Felice Bauer narzeczona Kafki, pochodząca z rodziny praskich Żydów Julie Wohryzek, zginęła w Auschwitz jesienią 1944 roku. Nawet Czeszka Milena Jesenská trafiła do obozu – zmarła w Ravensbrück w maju roku 1944.

Przez pewien czas mogło się wydawać, że najmłodsza siostra Franza Kafki uniknie losu swoich krewnych. W roku 1920 Ottla wyszła za Czecha, Josefa Davida, z którym miała dwie córki, Věrę (ur. 1921) i Helene (ur. 1923). Jako osoba z rodziny mieszanej, czesko-żydowskiej, była, przynajmniej teoretycznie, chroniona prawem Protektoratu Czech i Moraw. Chcąc mieć pewność, że najbliżsi nie podzielą jej żydowskiego losu, zdecydowała się na przeprowadzenie formalnej separacji małżeńskiej.

Zawsze martwiła się raczej o cały świat niż o samą siebie. Starsza z jej córek wspominała po latach (jej słowa przepisuję z tomu Petra Balajki Ottla, z którego czerpię wiedzę o wojennych losach rodziny Davidów): „Mama była niesłychanie skromna i pokorna. Nie znosiła, gdy ktoś krzywdził zwierzęta. Miała numer do organizacji zajmującej się ochroną zwierząt i gdy pewnego razu zobaczyła na ulicy Pařižskiej woźnicę znęcającego się nad koniem, który nie mógł uciągnąć wozu z węglem, najpierw go napominała, prosiła, a ponieważ wciąż okładał zwierzę biczem, poszła zadzwonić. Nie mogła się bezczynnie przyglądać bezprawiu [...]”. Czytając tę wypowiedź Věry, pomyślałem o bliźniaczym geście Friedricha Nietzschego. 3 stycznia 1889 roku, wyszedłszy przed dom numer 6 przy via Carlo Alberto w Turynie, autor Ecce Homo ujrzał dorożkarza kopiącego i okładającego batem zaprzęgowego konia. Mówi się, że Nietzsche przypadł do nich z krzykiem, objął zwierzę i zaniósł się płaczem. Od tej chwili zaczął osuwać się w obłęd.

Turyński płacz nad katowanym koniem to węzłowy punkt biografii jednego z najgłośniejszych filozofów nowoczesności. Jako taki niemal natychmiast staje się elementem zbiorowej wyobraźni, wspólną własnością wszystkich uczestników kulturowego dialogu – jakby wydarzenia z życia Nietzschego rozgrywały się na scenie skąpanej w ostrym blasku reflektorów, niemożliwe do przemilczenia, pominięcia, zapomnienia.

Całkiem inaczej rzecz ma się z kolejami losu tak zwanych szarych ludzi. Tu na polecenie wulgaryzatorów myśli Nietzschego, samozwańczych Übermenschen, miażdżenie między młyńskimi kołami historii odbywa się w ciszy i w ciemności. Ci, którzy otrzymali wezwanie do stawienia się w pobliżu stacji kolejowej Praga-Bubny, skąd zostaną przewiezieni do gett przejściowych, przemierzają ulice miasta przed świtem – mają pozostać niewidzialni dla oczu przypadkowych świadków.

Swój bilet wyjazdowy Ottla otrzymała w sierpniu 1942 roku. Jej transport oznaczono symbolem „AAw”. Pociąg odjechał do Terezina 3 sierpnia. W okupowanej przez Niemców Warszawie od niemal dwóch tygodni trwała już tzw. Grossaktion – mieszkańców getta wywożono do obozu zagłady w Treblince. Wielką operację ludobójczą hitlerowcy nazwali imieniem „kata Pragi” Reinharda Heydricha, zmarłego w wyniku zamachu przeprowadzonego przez czeskie podziemie.

W sierpniu 1943 roku do Terezina trafiło przeszło tysiąc dwieście dzieci z „opróżnionego” po antyniemieckim powstaniu getta w Białymstoku. Ottla zgłosiła się na opiekunkę. Czy po raz pierwszy w życiu usłyszała wtedy brzmienie języka polskiego? 5 października 1943 roku z Terezina ruszyły dwa pociągi – „Dn/a” i „Dn/b” – z białostockimi dziećmi i pięćdziesięciorgiem trojgiem opiekunów. W grypsie przeszmuglowanym do Pragi Ottla zawiadamiała swoje córki, że w radosnym nastroju szykuje się do podróży do Szwajcarii lub Szwecji. 7 października wszystkie osoby z terezińskiego transportu zapędzono do komór gazowych Birkenau. „Skromna i pokorna” Ottilie David, z domu Kafka, podzieliła los innego opiekuna sierot – Janusza Korczaka. I choć w najmniejszym stopniu nie była „zrobiona z literatury”, ona także – jak jej starszy brat – weszła w sferę mitu.

12/2022

W POPRZEDNIM NUMERZE

Zbigniew Machej Piosenki z widowiska Labirynt świata i lusthauz serca według Jana Amosa Komeńskiego i Ludvika Kundery

Krzysztof Bielecki Zsunęła się z krzesła. Ciennik (1)

Miloš Doležal Dzwon; Kołysanka dla Antonina; Sen o zatopionej wsi; Rodzina w przeddzień święta; O.II.; Wnet Zaduszki; Jerzy Liebert; ⁂(Założyłeś mi podwójnego nelsona, Panie); Psalm przełożył Przemysław Dakowicz

Marta Kot Alojzy Szpajza ma się już lepiej

Katarzyna Boruń-Jagodzińska Świecenie; Kolega Ból; Cudze wiersze o kałużach; Pod lodem z gór; Z wody z gliny

Jan Čep Wesoły kondukt; Podwójny dom; Droga na pasterkę przełożył Andrzej Babuchowski

BYŁO I BYŁO

Antoni Kroh W Pradze przed sześćdziesięciu laty

Josef Kroutvor Dzieje Europy Środkowej a literatura przełożył Przemysław Dakowicz

Magdalena Brodacka-Dwojak Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami

Anna Maślanka Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach

Andrzej Babuchowski Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej

Zbigniew Machej Žižkov

Wiesław Ratajczak Hańba niezatarta. O ważnej książce i o powrotach

KSIĄŻKA MIESIĄCA

Adam Komorowski Orbita Krzysztofa Karaska

[Artur Nowaczewski Challenger. Metamorfozy poety w twórczości Krzysztofa Karaska]

WŚRÓD KSIĄŻEK

Marta Tomczok Zastyganie

[Piotr Szewc Miejsce]

Małgorzata Ślarzyńska O tu i tu. Wiersze taktylne

[Małgorzata Lebda Mer de Glace]

Tymoteusz Milas Jak być nikim w bezpieczny sposób?

[Rafał Wojasiński Tefil]

Alicja M. Kubiak Kryminał czy literatura faktu?

[Olga Mildyn Podłość. Powieść]

Łukasz Saturczak Archeologia moje hobby

[Andrzej Muszyński Dom ojców]

NA WIDNOKRĘGU

Tomasz Dostatni OP Libertynizm, ateizm, duchowość płochliwa

O wydawaniu literatury czeskiej w Polsce. Z Julią Różewicz rozmawia Przemysław Dakowicz

Andrzej Sznajder Śmierć w Wiedniu

PRZEGLĄD ZAGRANICZNY

Lucie Zakopalová Czechy

NOTY

Lenka Kuhar-Daňhelová Z zapisków tłumaczki przełożył Przemysław Dakowicz

Marcin Bałczewski Kim jesteś, Upiorze?

Paweł Kozłowski Fotograficzne obrazy i ich wystawa

Paweł Zawadzki Get

KSIĄŻKI NADESŁANE

COKOLWIEK DALÉJ

Przemysław Dakowicz Josef K., praski perypatetyk

DZIENNIK 2022

Zbigniew Mentzel No future?

12/2022

Czasopismo patronackie Instytutu Książki wydawane na zlecenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

REDAGUJĄ:

Mateusz Werner (redaktor naczelny),

Leszek Bugajski (książki pozapoetyckie),

Przemysław Dakowicz (poezja, książki poetyckie),

Izabela Korybut‐Daszkiewicz (na widnokręgu, noty),

Wojciech Kudyba (zastępca redaktora naczelnego, eseje),

Wojciech Łysek (korekta),

Aneta Wiatr (sekretarz redakcji).

Antoni Winch (proza).

SEKRETARIAT:

Małgorzata Brodacka

ADRES REDAKCJI:
00-490 Warszawa, ul. Wiejska 16,
tel./faks +48 22 628 95 07, tel.+48 22 627 15 52,
e-mail: tworczosc@instytutksiazki.pl
www.tworczosc.com.pl

WYDAWCA:
Instytut Książki, 31-148 Kraków, ul. Z. Wróblewskiego 6,

DZIAŁ WYDAWNICTW: 01-699 Warszawa, ul. Parandowskiego 19,

tel. +48 22 697 05 32, +48 22 697 05 34,

e-mail: czaspatron@instytutksiazki.pl

PL ISSN 0041-4727
Copyright 2022 by „Twórczość”

Projekt typograficzny: PiotR eL

PRENUMERATA „Twórczości”
ZA POŚREDNICTWEM REDAKCJI: Informacje: tel./faks +48 22 628 95 07, tel. +48 22 627 15 52, tworczosc@instytutksiazki.pl
Ceny na rok 2023:
numer pojedynczy – 13 zł;
numer łączony 7/8 – 20 zł;
prenumerata półroczna – 75 zł;
prenumerata roczna – 150 zł.
Wpłaty na konto Instytutu Książki: 81 1130 1150 0012 1269 2720 0001 Prenumerata zagraniczna (roczna): 60€ lub 80$. Wpłaty dokonywane z zagranicy na konto: PL 81 1130 1150 0012 1269 2720 0001 SWIFT CODE: GOSKPLPW
Prenumeratorzy są zwolnieni z kosztów wysyłki, która realizowana jest Pocztą Polską. za pośrednictwem RUCH S.A.: Zamówienia prenumeraty krajowej przyjmują zespoły właściwe dla miejsca zamieszkania klienta: www.prenumerata.ruch.com.pl, e-mail: prenumerata@ruch.com.pl
WYDANIA ELEKTRONICZNE "TWÓRCZOŚCI"
są dostępne na Virtualo.pl (epub, mobi) oraz nexto.pl i e-kiosk.pl (pdf).

Instytut Książki z siedzibą w Krakowie przy ul. Z. Wróblewskiego 6 jako administrator danych informuje, że Państwa dane osobowe będą przetwarzane wyłącznie w celu realizacji prenumeraty czasopism patronackich. W związku z przetwarzaniem Administrator może powierzyć dane osobowe podmiotom zewnętrznym. Przysługuje państwu prawo dostępu do treści swoich danych, ich poprawiania, cofnięcia zgody na dalsze przetwarzanie, prawo do bycia zapomnianym oraz wniesienia skargi na zasady przetwarzania danych do organu nadzorczego, tj. Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Podanie danych jest dobrowolne, lecz niezbędne do złożenia zamówienia na prenumeratę. W sprawach związanych z danymi osobowymi można kontaktować się z inspektorem ochrony danych: iod@instytutksiazki.pl

CENY OGŁOSZEŃ: cała kolumna – 800 złotych, pół kolumny – 500 złotych z doliczeniem VAT. Ogłoszenia wewnątrz numeru i na trzeciej stronie okładki; za treść ogłoszeń redakcja nie przyjmuje odpowiedzialności.

Wszystkie teksty
– zamówione i propozycje własne –
prosimy przysyłać na adres:
tworczosc@instytutksiazki.pl

Tekstów nie zamówionych redakcja nie zwraca i nie przechowuje. Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów i zmiany tytułów.

12/2022

DODATEK

Bibliografia osobowa i rzeczowa

2022

Bibliografia obejmuje prace autorów, tłumaczy i ważniejszych osób oraz prace o nich. Gwiazdka (*) przed tytułem oznacza pozycję o danym autorze lub dziele. Cyfry rzymskie oznaczają numer „Twórczości”, w którym pozycja się ukazała. Stałe działy podano kapitalikami. Wewnątrz haseł zachowano układ chronologiczny.

Skróty używane w bibliografii:

fot. – fotografia, fotografie

oprac. – opracował(a)

przeł. – przełożył(a)

w. – wiersz, wiersze, poemat

A

Adams Douglas

– * Autostopem przez Galaktykę. patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Agamben Gorgio

– * Che cos’è reale? La scomparsa di Majorana. patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Alichnowicz Karol

– Wiersze młodzieńcze (Müldner-Nieckowski Piotr. Żywica). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

– „Gdzie to wtedy teraz?” (Titkow Andrzej. Popiół i popiół). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– „Garść śniegu”, „szkielet liścia”. W 10. rocznicę śmierci Macieja Niemca. NOTY. X.

Altan Ahmet

– * Pani Hayat. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Amelczikowa Sonia

– patrz: Dakowicz Przemysław. C.S. Lewis w Mariupolu. COKOLWIEK DALÉJ. V.

Amiel Irit

– patrz: Dakowicz Przemysław Po (tam)tej stronie. COKOLWIEK DALÉJ. I.

Andersen Hans Christian

– patrz: Świderski Bronisław. Nowa sytuacja literatury. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

Andino Velez Marcel

– * Świeccy (Stanisławski Wojciech. Zwierzoświeckoupiór). WŚRÓD KSIĄŻEK. IX.

Andruchowycz Jurij

– * Radio Noc. patrz: PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. II.

Andruchowycz Sofija

– * Amadoka. patrz: PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. II.

Antkowiak Włodzimierz

– Sted. Obrazki. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

Antolski Zdzisław

– Papierowy żołnierzyk. NOTY. II.

– Zmilczenia. NA WIDNOKRĘGU. VI.

Apostołowa Antonia

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. X.

ARCHIWUM: I, II, III, IV, V, VII–VIII.

Arto Aurélia

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Arystofanes

– * Chmury, przeł. Olga Śmiechowicz (Mejor Mieczysław. Ach, ta wykształcona młodzież). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Asimov Isaac

– * Kula bilardowa. patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Augustyniak Anna

– Numer; Wylęgarnia; Iks; Znak. w. III.

Axer Erwin

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

B

Babuchowski Andrzej

– przeł. opowiadania Jana Čepa. XI.

– Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Balbierz Zofia

– Ulice. NOTY. VII–VIII.

Bałczewski Marcin

– Kim jesteś, Upiorze? (Kozak Łukasz. Upiór). NOTY. XI.

Barankiewicz-Tyc Nina

– Łysy sąsiad. NOTY. III.

Bardijewski Henryk

– Fakt jako taki; Nic nowego; Groza czasu przyszłego. proza. I.

Barjavel René

– * Ravagé. patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Baudouin de Courtenay Jan

– * Mentzel Zbigniew. Spór. DZIENNIK 2022. IV.

Bawołek Waldemar

– * Skrawki dla Iriny (Boczkowska Magdalena. Waldek i Pisarz w jednej wsi mieszkali). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Bażant Zofia

– * Stachura Edward. „Chce się pisać dla takich ludzi…” Listy do Zofii Bażant. oprac. i podał do druku Jakub Beczek. wspomnienie Krzysztofa Burka. fot. ARCHIWUM. VII–VIII.

Beczek Jakub

– Zrobić próbę (Kopkiewicz Aldona. Na próbę). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

– oprac. i podał do druku Listy do Zofii Bażant Edwarda Stachury. ARCHIWUM. VII–VIII.

Bednarek Joanna

– * Próba (Jasnowski Paweł. Zamek jest w nas). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

Bednarek Marian Lech

– Małe prozy. NOTY. VI.

Belcik Jan

– Urodziny; Fatamorgana nad Cergową; Łupina; Do S…; Wielka Sobota. w. V.

Bellová Bianca

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Benjamin Walter

– patrz: Dziadek Martyna. Walter Benjamin, czyli inter esse. NA WIDNOKRĘGU. II.

Bereza Henryk

– * Zelwan Marta, Strumyk Grzegorz. Próba (fragmenty). esej. VI.

Bereżko-Kamińska Julia

– Tramwaj Kraków–Bucza. przeł. Paulina Ciucka. proza. VI.

Bernatowicz Joanna

– przeł. Kołysankę z kindżałem Andreja Chadanowicza. NA WIDNOKRĘGU. X.

Bertram Christoph

– patrz: Krzemiński Adam. Mosty nad rozpadliną. esej. IX.

Bieszczad Maciej

– Odtąd watr będzie gnał czaszki i gałęzie. proza. IX.

Bielecki Krzysztof

– Zsunęła się z krzesła. Ciennik (1, 2). proza. XI, XII.

Bílek Petr A.

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Bitner Dariusz

– Spisek (38, 39). NA WIDNOKRĘGU. IV, XII.

Bocheński Tomasz

– Dwa odgrody Rymkiewicza. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

Boczkowska Magdalena

– Z mchu i paproci (Słowik Dominika. Samosiejki). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

– Kiedy dziecko było dzieckiem (Papużanka Zośka. Kąkol). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

– Ucieczka z „Kina Powinność” (Drzazgowska Monika. Szalej). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

– Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o śmierci, ale boicie się zapytać (Klimko-Dobrzaniecki Hubert. Niech żyje śmierć!). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

– Waldek i Pisarz w jednej wsi mieszkali (Bawołek Waldemar. Skrawki dla Iriny). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Bondariew Aleksander

– Rosyjska kultura czy ruski mir?. NA WIDNOKRĘGU. X.

Boniecki Edward

– Dekadent jako ostatni z rodu. Historia Marii Komornickiej vel Piotra Własta. esej. I.

Bonowicz Wojciech

– patrz: Solecki Mariusz. Bełżec wpleciony w warkoczyk z Oświęcimia. Świadectwo poezji o niemieckich obozach śmierci. esej. IV.

Borisow Jan

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. X.

Boruń-Jagodzińska Katarzyna

– Świecenie; Kolega Ból; Cudze wiersze o kałużach; Pod lodem z gór; Z wody z gliny. w. XI.

Bossart Ałła

– 20 kwietnia 2022. przeł. Tomasz Mróz. w. X.

Brakoniecki Kazimierz

– * Maliszewski Karol Do Krainy Metaksy. Tokarczuk a Brakoniecki. esej. V.

Brecht Bertolt

– * Elegie bukowskie i inne wiersze, przeł. Ryszard Krynicki (Komorowski Adam. Aniołowie nie piszą wierszy). esej. XII.

Březina Otokar

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Brodacka Małgorzata

– oprac. KSIĄŻKI NADESŁANE. I–XII.

Brodacka-Dwojak Magdalena

– Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

Brodski Josif

– patrz: Chruślińska Iza. Zechciejmy wysłuchać głosu Ukrainy…. esej. VI.

– patrz: Chadanowicz Andrej. Kołysanka z kindżałem. przeł. Joanna Bernatowicz. NA WIDNOKRĘGU. X.

Brycht Andrzej

– * Mentzel Zbigniew. Doktoraty, których nie napisałem. DZIENNIK 2022. X.

Bryll Ernest

– * Mentzel Zbigniew. Doktoraty, których nie napisałem. DZIENNIK 2022. X.

Brzoska Wojciech

– ⁂(ma taki młody język); ⁂(dzisiaj cierpki język); niskie loty; ból krzyża; ⁂(na jesiennych wczasach); na łuku (nauka pisania); ⁂(po roku spotykamy się); ⁂(biały piesek „snowy”…). w. II.

Buczkowska Katarzyna

– Miniatury. NOTY. VI.

Budzyński Marek

– * Przekształcanie przestrzeni dla trwania życia (Kozłowski Paweł. O twórczości Marka Budzyńskiego – antropocentryczny panteizm). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Bugajski Leszek

– Krytyka jako powieść (Burek Tomasz. Pamięć głęboka). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

– Siedem debiutów Wiesława Myśliwskiego (Myśliwski Wiesław. W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy). KSIĄŻKA MIESIĄCA. III.

– Małe i duże apokalipsy według Głowackiego. esej. VII–VIII.

– W rodzinie (Kudyba Wojciech. Pułascy. tom 2. Non alius regit). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– * Opowieści o powieści (Gleń Adrian. Pochwała prostoty). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

– Inna przemiana (Tokarczuk Olga. Empuzjon. Horror przyrodoleczniczy). KSIĄŻKA MIESIĄCA. XII.

Bujnicki Tadeusz

– O poezji Lwowa (Galicja w krainie czarów. Antologia poezji polskiej międzywojennego Lwowa, wybór i oprac. Katarzyna Sadkowska). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

Burek Krzysztof

– patrz: Stachura Edward. „Chce się pisać dla takich ludzi…” Listy do Zofii Bażant oprac. i podał do druku Jakub Beczek. wspomnienie Krzysztofa Burka. fot. ARCHIWUM. VII–VIII.

Burek Tomasz

– * Pamięć głęboka (Bugajski Leszek. Krytyka jako powieść). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Buryła Sławomir

– Delikatnie po nitce (Szewc Piotr. Po nitce). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

– Dwa razy o Warszawie. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

– patrz: Madejski Jerzy. Chronologia i tematologia (Getto warszawskie w literaturze polskiej. Antologia). WŚRÓD KSIĄŻEK. IX.

BYŁO I BYŁO: III, IV, VI, XI, XII.

C

Carlier Margot

– patrz: Kępiński Piotr. Śmierciorysy na widnokręgu (o Wiesławie Myśliwskim). esej. III.

Castorf Frank

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Čep Jan

– Wesoły kondukt; Podwójny dom; Droga na pasterkę. przeł. Andrzej Babuchowski. proza. XI.

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Češka Jakub

– * Bohumil Hrabal – autor w liczbie mnogiej. patrz: Zakopalová Lucie. Czechy. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Chadanowicz Andrej

– Kołysanka z kindżałem. przeł. Joanna Bernatowicz. NA WIDNOKRĘGU. X.

Chajtlina Ala

– Dzień pięćdziesiąty dziewiąty: Za Kirę. przeł. Tomasz Mróz. w. X.

Chitkowa Iwana

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. X.

Chmielewski Wojciech

– Powinien się powiesić. proza. VII–VIII.

Chojnacki Paweł

– Poeta z Londynu, czyli sezon na obrazoburstwo (Sułkowski Tadeusz. Modlitwa w złej chwili). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

– Amunicja Józefa Mackiewicza (Mackiewicz Józef. Wrzaski i bomby). KSIĄŻKA MIESIĄCA. VI.

– Krytyka i historia. O Scenie w kaplicy Zygmunta Nowakowskiego. ARCHIWUM. VII–VIII.

– podał do druku tekst Zygmunta Nowakowskiego. ARCHIWUM. VII–VIII.

– Podróżny między narodami. Fragment większej całości (o Józefie Mackiewiczu). NOTY. X.

Chojnowski Zbigniew

– Nie tylko poetycka wiara Jarosława Iwaszkiewicza. NA WIDNOKRĘGU. II.

– Zamiejscowy; Tyle razy nie wiem; Marzec 1968; Grudzień 1970; Podrywa mnie z pościeli; Potrafisz wierzyć?; Spieszmy się modlić; „W lupie niepamięci”; Błąd stylistyczny. w. XII.

Chopin Fryderyk

– patrz: Wiatr Aneta. Um graue Stunde. NOTY. IX.

Choromański Michał

– * Majcherczyk Paweł. W sprawie literackiej i prywatnej − intymizm u Choromańskiego. NOTY. I.

Chruślińska Iza

– Zechciejmy wysłuchać głosu Ukrainy…. esej. VI.

Ciećkiewicz Jakub

– Nocny maraton tańca (fragment). proza. X.

Cielecki Marcin

– Miasto wisielców. esej. IX.

Cima Anna

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Ciucka Paulina

– przeł. prozę Julii Bereżko-Kamińskiej. VI.

– przeł. wiersze Hałyny Petrosaniak. VI.

Clayssen Guillaume

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Cohen-Solal Annie

– * Obcy zwany Picasso. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

COKOLWIEK DALÉJ: I–XII.

Cusk Rachel

– * Miecznicka Magdalena. Wielka Brytania. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VII–VIII.

Czapski Józef

– patrz: Stanisławski Wojciech. Kosmos Czapskiego (Mitzner Piotr. Ludzie z nieludzkiej ziemi. Rosyjski krąg Józefa Czapskiego). KSIĄŻKA MIESIĄCA. I.

Czarny Bogusław

– Kto potrafi, niech zrobi lepiej (Gajewska Agnieszka. Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Czech Artem

– * Punkt zerowy. patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Czechow Antoni

– * Czarny mnich. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Czuang-tsy

– * Zieliński Jacek Antoni. Rozmowa umarłych. NA WIDNOKRĘGU. I.

Czuku Marek

– Autobusy i tramwaje; Wypalenie zawodowe; Czego nie mogę powiedzieć. w. I.

Ć

Ćwierczakiewiczowa Lucyna

– patrz: Kępiński Piotr. Dania i zdania (Gretkowska Manuela. Mistrzyni). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– * Szczepaniak Czesław Mirosław. Dieta literacka. NOTY. VII–VIII.

Ćwikliński Krzysztof

– patrz: Chojnacki Paweł. Poeta z Londynu, czyli sezon na obrazoburstwo (Sułkowski Tadeusz. Modlitwa w złej chwili). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

D

Dakowicz Przemysław

– COKOLWIEK DALÉJ:

– Po (tam)tej stronie. I;

– Iwaszkiewicz w „czerwonej” Łodzi. II;

– Ostatni skok Bohumila Hrabala. III;

– Pierwszy „oświęcimski” tekst Różewicza. IV;

– C.S. Lewis w Mariupolu. V;

– Moja prababka Ukrainka. VI;

– Nie desperuj!. VII–VIII;

– Wielka Szpera. IX;

– Czarna lezginka albo animula russica. X;

– Josef K., praski perypatetyk. XI;

– Ottla, siostra Kafki. XII.

– Sodalisi do piór! Kilka uwag o wczesnych tekstach Tadeusza Różewicza. esej. IV.

– Jakby miłość. O dialogach Miłosza i Różewicza (Miłosz Czesław, Różewicz Tadeusz. Braterstwo poezji. Korespondencja, wiersze i inne dialogi. 1947–2013). KSIĄŻKA MIESIĄCA. IV.

– patrz: Suwiński Bartosz. Odzyskany Różewicz (Różewicz Tadeusz. Wiersze odzyskane). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

– Dorastanie do Apokalipsy. Notatki na marginesie Planety Piołun Oksany Zabużko. esej. VI.

– Ostatni poeta. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

– fot. Jarosława Marka Rymkiewicza. VII–VIII.

– przeł. wiersze Miloša Doležala. XI.

– przeł. esej Josefa Kroutvora Dzieje Europy Środkowej a literatura. XI.

– O wydawaniu literatury czeskiej w Polsce. rozmowa z Julią Różewicz. NA WIDNOKRĘGU. XI.

– przeł. Z zapisków tłumaczki Lenki Kuhar-Daňhelovej. XI.

Darska Bernadetta

– Śmierć jako pretekst do rozmowy o życiu (Kuźniak Angelika. Soroczka). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Dąbkowska Paulina

– Dobrze jest myśleć literaturą (Miłkowski Maciej. Trzeci dzień świąt). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Dąbrowski Tadeusz

– Na pożegnanie czasopism literackich; Bukiet; Odwlekania; Taka miłość; Getto online; Pierwsze przymrozki; Szmata. w. III.

– W gnieździe momentu. rozmowa z Adamem Zagajewskim. BYŁO I BYŁO. III.

– Bezsiła poezji. O dwóch wierszach Adama Zagajewskiego. NA WIDNOKRĘGU. III.

Dąbrówka Andrzej

– Sól (początek autobiografii). BYŁO I BYŁO. XII.

Dedecius Karl

– * Kudyba Wojciech. Niemieckie przygody Pana Cogito. esej. IX.

Dejmek Kazimierz

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Reformatorzy teatru postaciami z dramatów (Słobodzianek Tadeusz. Kwartety otwockie). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Deleuze Gilles

– patrz: Szydlowska Valeri. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Denemarková Radka

– patrz: Brodacka-Dwojak Magdalena. Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Désérable François-Henri

– * Mój mistrz i mój zwycięzca. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Dick Philip K.

– * Ubik. patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Dłuski Stanisław

– Topole z Dębowca; O Beatrycze, bądź mi kamieniem; Gorąca herbata; Który Jest; Pocałuj w usta Murzynka; Kartka z nowoczesnego Piekła; Powitanie Dębowca. w. V.

– Aktualność Leszka Kołakowskiego. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

– „Cywilizacje są śmiertelne”, czyli kilka uwag o poezji Władysława Sebyły. NOTY. X.

– Romantyzm wiecznie żywy. NOTY. XII.

Dobieszewski Janusz

– Dostojewski na kwarantannę? Czy do usunięcia?. esej. X.

Doležal Miloš

– Dzwon; Kołysanka dla Antonina; Sen o zatopionej wsi; Rodzina w przeddzień święta; O.II.; Wnet Zaduszki; Jerzy Liebert; ⁂(Założyłeś mi podwójnego nelsona, Panie); Psalm. przeł. Przemysław Dakowicz. w. XI.

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Dosse François

– * Szydlowska Valeri. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Dostatni Tomasz, OP

– Libertynizm, ateizm, duchowość płochliwa. NA WIDNOKRĘGU. XI.

Dostojewski Fiodor

– patrz: Dobieszewski Janusz. Dostojewski na kwarantannę? Czy do usunięcia?. esej. X.

– patrz: Temkin Aleksander. O związku Oświecenia i Objawienia. esej. X.

Doucet Guillaume

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Drożdżyński Andrzej

– patrz: Mentzel Zbigniew. Siła i bezsiła śmiechu. DZIENNIK 2022. II.

Drzazgowska Monika

– * Szalej (Boczkowska Magdalena. Ucieczka z „Kina Powinność”). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

Duda Tamara

– * Córeczka. patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Duffield Hurtle

– * Zieliński Jacek Antoni. Rozmowa umarłych. NA WIDNOKRĘGU. I.

Dupont-Monod Clara

– * Przystosować się. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Durych Jaroslav

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Dymarski Lech

– Młoda kultura (fragment większej całości). fot. NA WIDNOKRĘGU. III.

– Żyliśmy w „określonej epoce”. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

Dziadek Martyna

– Walter Benjamin, czyli inter esse (Mayer Hans. Świadek epoki. Walter Benjamin). NA WIDNOKRĘGU. II.

Dziedzic Tomasz

– Ona i On. proza. X.

DZIENNIK 2022: I–XII.

Dzika-Jurek Kamila

– Nieloty (Odija Daniel. Pusty przelot). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

– A potem „budził się świat” (Orzeł Paweł. Przedświty). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

– Płacz Nico, płacz (Wolski Maks. Nicuś). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– Obrzeża literatury (Kołodziejczyk Marcin. Wolnoć). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Dziurawiec Andrzej

– Historia o naszym do nieba wstąpieniu. proza. IV.

E

Ełmi Joanna

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Engelking Leszek

– zmarł 22 października 2022 roku. NEKROLOG. XI.

Erämaja Anja

– * Zapiski śpiewaczki (Szal Katarzyna. Finlandia). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. XII.

F

Femina, nagroda

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Ficowski Jerzy

– patrz: Solecki Mariusz. Bełżec wpleciony w warkoczyk z Oświęcimia. Świadectwo poezji o niemieckich obozach śmierci. esej. IV.

Florian Josef

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Franaszek Andrzej

– „Inne życie”. O trudnej przyjaźni Czesława Miłosza i Jarosława Iwaszkiewicza. esej. II.

Franczak Jerzy

– Kartki na wietrze NOTY. IV.

Frank Manfred

– Po co poeci w podłych czasach? przeł. Tadeusz Zatorski. esej. IX.

– * Zatorski Tadeusz. Czasy boskie, czasy podłe. esej. IX.

Franzen Jonathan

– * Crossroads (Obrąpalska Grażyna. Stany Zjednoczone). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Frączek Ewa

– * Niedoskonałości (Tomicki Grzegorz. Wojna światów Ewy Frączek). NOTY. III.

G

Gajewska Agnieszka

– * Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia (Niewiadowski Andrzej. Lem opisany). esej. V.

– * Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia (Czarny Bogusław. Kto potrafi, niech zrobi lepiej). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Garbol Tomasz

– Święte wiosny – nie „święto wiosny”(Koehler Krzysztof. Święte wiosny). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

García-Máiquez Enrique

– Hiszpania. przeł. Małgorzata Wołczyk. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Get-Stankiewicz Eugeniusz

– * Zawadzki Paweł. Get. NOTY. XI.

Giroud Guy

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Gleń Adrian

– Enigma przemiany (Różycki Tomasz. Ręka pszczelarza). KSIĄŻKA MIESIĄCA. V.

– Z tej latarni… (Kass Wojciech. Ręka pisząca). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

– Pochwała prostoty (Bugajski Leszek. Opowieści o powieści). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

Głażewski Jacek

– Wędrowiec i jego cień (Kramarz Andrzej, Podsiadło Jacek. Człowiek, który odjechał). KSIĄŻKA MIESIĄCA. X.

Głowacki Janusz

– * Bugajski Leszek. Małe i duże apokalipsy według Głowackiego. esej. VII–VIII.

Głowiński Michał

– * Tęgie głowy (Stanisławski Wojciech. Terminalne sprawy). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

Goethe Johann Wolfgang

– patrz: Zatorski Tadeusz. Czasy boskie, czasy podłe. esej. IX.

Gogol Mikołaj

– * Martwe dusze. patrz: Mentzel Zbigniew. Moje Martwe dusze. Esej dla wnuków (fragmenty). DZIENNIK 2022. V.

Golka Marian

– Bezwzględność arcydzieł. NOTY. VII–VIII.

Gołubiew Antoni, Stryjkowski Julian

– * Piekarski Ireneusz. Uwagi o pewnej korekcie. Nad listami Gołubiewa i Stryjkowskiego. esej. ARCHIWUM. IV.

– Korespondencja. oprac. Ireneusz Piekarski. ARCHIWUM. IV.

Gombrowicz Witold

– * Ferdydurke. patrz: Wróbel Szymon. Ferdydurke albo porwanie. esej. I.

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Le Louët jako anty-Gonzalo. esej. XII.

Goncourtów nagroda

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Goworski Andrzej

– Mariupol. proza. VI.

Grabiński Stefan

– * Demon ruchu. patrz: Sulikowski Rafał. Et lux perpetua (rzecz o Stefanie Grabińskim 1887–1936). NA WIDNOKRĘGU. I.

Grabowski Artur

– Chorąży Orfeusz; Tutaj, gdzie; Teologia apofatyczna; Ikona; Natura rzeczy; Pejzaż śródziemnomorski; Pójdziemy na rezurekcję; Układ ciała. w. XII.

Gretkowska Manuela

– * Mistrzyni (Kępiński Piotr. Dania i zdania). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Gromek-Illg Joanna

– * Szymborska. Znaki szczególne. Biografia wewnętrzna (Wiatr Aneta. Notatki na marginesie życia). NA WIDNOKRĘGU. II.

Grupiński Jerzy

– Historia o chłopcu; Pełnia; Wiersz młodopolski; Memoriał fechmistrza; Społem – przekora z panem Teofilem. w. IX.

Grzymała-Siedlecki Adam

– patrz: Mentzel Zbigniew. Spór. DZIENNIK 2022. IV.

Guze Joanna

– patrz: Komorowski Adam. Koronkowa robota (Umiński Krzysztof. Trzy tłumaczki). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

H

Halik Tomáš

– patrz: Dostatni Tomasz, OP. Libertynizm, ateizm, duchowość płochliwa. NA WIDNOKRĘGU. XI.

Harasymowicz Jerzy

– patrz: Necio Łukasz. Książę i sługa poezji (Weiss Alan. Tak jak księżyc. Poetycki żywot Jerzego Harasymowicza). NA WIDNOKRĘGU. VI.

Hašek Jaroslav

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Hauptmann Gerhart

– * Sznajder Andrzej. Wiesenstein. Łąkowy Kamień. NA WIDNOKRĘGU. IX.

Havel Václav

– patrz: Brodacka-Dwojak Magdalena. Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

– patrz: Dostatni Tomasz, OP. Libertynizm, ateizm, duchowość płochliwa. NA WIDNOKRĘGU. XI.

Hegel Friedrich Wilhelm

– patrz: Frank Manfred. Po co poeci w podłych czasach?. przeł. Tadeusz Zatorski. esej. IX.

Herbert Zbigniew

– Raport z oblężonego miasta. na ukraiński przeł. Maksym Stricha. w. VI.

– * Kudyba Wojciech. Niemieckie przygody Pana Cogito. esej. IX.

Herzmanovsky-Orlando Fritz von

– * Maskarada geniuszy. patrz: Plutowicz Jerzy. Pamięć i źródło. NOTY. VII–VIII.

Higgs John

– *Osaczyłem Amerykę. patrz: Paźniewski Włodzimierz. „Podłącz się, dostrój, odpadnij”. NOTY. V.

Hille Rafał

– hiszpańskie schody; ostatnia paczka żelków; pytanie; park imienia Wszystkich; wódka nie chce być passé; wiersz przeznaczony do zapomnienia. w. IX.

Hładun Daryna

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Hölderlin Friedrich

– patrz: Frank Manfred. Po co poeci w podłych czasach? przeł. Tadeusz Zatorski. esej. IX.

– patrz: Zatorski Tadeusz. Czasy boskie, czasy podłe. esej. IX.

Holewiński Wacław

– Cieniem będąc, cieniem zostałem (fragment powieści). proza. II.

Honek Urszula

– * Białe noce (Saturczak Łukasz. Opowieści [post]galicyjskie). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

Horáková Pavla

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Hořava Matěj

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Horzyca Wilam

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Hrabal Bohumil

– * Dakowicz Przemysław. Ostatni skok Bohumila Hrabala. COKOLWIEK DALÉJ. III.

– * Zakopalová Lucie. Czechy. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

– patrz: Dakowicz Przemysław. Josef K., praski perypatetyk. COKOLWIEK DALEJ. XI.

Hrycak Jarosław

– * Pokonać przeszłość. Globalna historia Ukrainy. patrz: PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. II.

Hrynacz Tomasz

– Ene due; Na dobry dzień, na dobrą noc; Grona; Kinemy; Zajawka; Zdarte daty; Poręka; Żeś sam; Kucki; Tracht; U wrót ognia. w. IV.

Hůlová Petra

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Hume David

– patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Humeniuk Borys

– * Wiersze z wojny; Blok. patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Hunia Fryderyk

– List do Rajmunda Kalickiego. NOTY. II.

– Od cierpienia na historię do transhistorycznej głębi. NA WIDNOKRĘGU. V.

I

Interallié, nagroda

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Iwanowa Ina

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Iwanowa-Girginowa Marieta

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Iwaszkiewicz Jarosław

– * Franaszek Andrzej. „Inne życie”. O trudnej przyjaźni Czesława Miłosza i Jarosława Iwaszkiewicza. esej. II.

– W pierwszą rocznicę powstania. podał do druku Robert Papieski. ARCHIWUM. II.

– Z listów do Szymona Piotrowskiego 1968–1969. oprac. Robert Papieski. ARCHIWUM. II.

– * Chojnowski Zbigniew. Nie tylko poetycka wiara Jarosława Iwaszkiewicza. NA WIDNOKRĘGU. II.

– * Dakowicz Przemysław. Iwaszkiewicz w „czerwonej” Łodzi. COKOLWIEK DALÉJ. II.

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Le Louët jako anty-Gonzalo. esej. XII.

J

Jakubowski Jarosław

– Miejsce Obsługi Podróżnych. proza. IX.

Jakymczuk Lubow

– * Morele Donbasu. patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Janko Anna

– * Finalistka (Kubiak Alicja M. Świat się kurczy). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

Jankowski Sławomir

– Pole. NOTY. II.

– Sabinov. NA WIDNOKRĘGU. XII.

Jasnowski Paweł

– Zamek jest w nas (Bednarek Joanna. Próba). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

Jastrun Mieczysław

– patrz: Solecki Mariusz. Bełżec wpleciony w warkoczyk z Oświęcimia. Świadectwo poezji o niemieckich obozach śmierci. esej. IV.

Jaźniewicz Wiktor, Płaza Maciej

– przeł. teksty Stanisława Lema. ARCHIWUM. V.

Juzyszyn Wojciech

– Sędzimir umiłowany; Mistrzowski brąz. proza. VII–VIII.

K

Kalicki Rajmund

– * Hunia Fryderyk. List do Rajmunda Kalickiego. NOTY. II.

Kaliszewski Wojciech

– „Odezwę się po powrocie”. Antologia wierszy Janusza Szubera (Szuber Janusz. Próbuję być. Wybór wierszy z lat 1969–2020). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

– Okno z zielonymi roletami (Szymańska Adriana. Zielone rolety). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

– Ciężar metafizycznego kamienia (Kass Wojciech. Kamyk metafizyczny. Wiersze i poematy z lat 1996–2021). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

Kamińska Aneta

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Kania Ireneusz

– * Dług metafizyczny. Eseje i rozmowy (Komorowski Adam. Znalezione w tłumaczeniu). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

Kaniecki Mirosław R.

– Małe miasta; Do Mariusza Bojara; 2 for You; Morza słów; Rachel; Kwitełe; List do Irit Amiel. w. IV.

Kapusta Paweł

– * Agonia. Lekarze i pacjenci w stanie krytycznym. patrz: Mentzel Zbigniew. Stan krytyczny. DZIENNIK 2022. I.

Karasek Krzysztof

– * Komorowski Adam. Orbita Krzysztofa Karaska (Nowaczewski Artur. Challenger. Metamorfozy poety w twórczości Krzysztofa Karaska). KSIĄŻKA MIESIĄCA. XI.

Karczmarczyk Andrzej

– fot. Jarosława Marka Rymkiewicza. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

Karpińska Hanna

– Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V, X.

Karpowicz Ignacy

– * Cicho, cichutko (Szkaradnik Katarzyna. „Umieranie przestało reagować na słowo”). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

Kass Wojciech

– * Ręka pisząca (Gleń Adrian. Z tej latarni…). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

– Zwiadowcy; Na przejściu; Żeby; Dzień Kancjoneli; Miasteczko; Kmin i kapary. w. X.

– * Kamyk metafizyczny. Wiersze i poematy z lat 1996–2021 (Kaliszewski Wojciech. Ciężar metafizycznego kamienia). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

Kaźmierowski Tomasz

– Dwie Rusie. esej. X.

Kessler Jolanta

– Biblioteka i „karnawał”. NOTY. XII.

Kępiński Piotr

– Niecały czas (Melecki Maciej. Trasa progu. Wybór wierszy [1995–2020]). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

– Poezja podwójnej ekspozycji (Pawlak Antoni. Ale bez rozgrzeszenia). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

– * Szczury z via Veneto. (Saturczak Łukasz. Z daleka widok jest piękny) WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

– Śmierciorysy na widnokręgu (o Wiesławie Myśliwskim). esej. III.

– Konstanty (fragment powieści Śmierciorysy). proza. VII–VIII.

– Dania i zdania (Gretkowska Manuela. Mistrzyni). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– * Nieoczy (Stempel Karina. Ruch, który nie jest ruchem). WŚRÓD KSIĄŻEK. IX.

Kidruk Max

– * Ja, Ukrainiec. patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Kierkegaard Søren

– patrz: Świderski Bronisław. Nowa sytuacja literatury. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

Kijowska Marta

– patrz: Krzemiński Adam. Mosty nad rozpadliną. esej. IX.

Kijowski Andrzej

– * Kronika Dedala. patrz: Mentzel Zbigniew. Sceny pomnikowe. DZIENNIK 2022. III.

Kiwa Ija

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Klata Jan

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Klíčová Eva

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Klimko-Dobrzaniecki Hubert

– * Niech żyje śmierć! (Boczkowska Magdalena. Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o śmierci, ale boicie się zapytać). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

Knop Bogdan

– Apokryf? (Pestka Wojciech. Bezsenne). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

Kochanowski Jerzy

– * „Wolne miasto” Zakopane 1956–1970 (Zawadzki Paweł. Wielkie żarcie). NOTY. I.

Kociuba Maciej Teodor

– Mur; Z cyklu Homo viator: Efekt Dopplera; Końcowa stacja; Genius loci; Niespełnione; Ślady. w. V.

Koehler Krzysztof

– * Święte wiosny (Garbol Tomasz. Święte wiosny – nie „święto wiosny”). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

Kołakowski Leszek

– patrz: Mentzel Zbigniew. Siła i bezsiła śmiechu. DZIENNIK 2022. II.

– patrz: Mentzel Zbigniew. Spór. DZIENNIK 2022. IV.

– * Dłuski Stanisław. Aktualność Leszka Kołakowskiego. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

Kołodziejczyk Marcin

– * Wolnoć (Dzika-Jurek Kamila. Obrzeża literatury). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Kołytko Kateryna

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Komornicka Maria

– * Boniecki Edward. Dekadent jako ostatni z rodu. Historia Marii Komornickiej vel Piotra Własta. esej. I.

Komorowski Adam

– Punkt archimedesowy Wiesława Myśliwskiego. esej. III.

– Dać przykład grozy (Pobłocki Kacper. Chamstwo). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

– Znalezione w tłumaczeniu (Kania Ireneusz. Dług metafizyczny. Eseje i rozmowy). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

– Koronkowa robota (Umiński Krzysztof. Trzy tłumaczki). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– Orbita Krzysztofa Karaska (Nowaczewski Artur. Challenger. Metamorfozy poety w twórczości Krzysztofa Karaska). KSIĄŻKA MIESIĄCA. XI.

– Aniołowie nie piszą wierszy (Brecht Bertolt. Elegie bukowskie i inne wiersze, przeł. Ryszard Krynicki). esej. XII.

Konopnicka Maria

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. X.

– * Sznajder Andrzej. Śmierć w Wiedniu. NA WIDNOKRĘGU. XI.

Konwicki Tadeusz

– * Mała Apokalipsa. patrz: Mentzel Zbigniew. No future?. DZIENNIK 2022. XI.

Koohestani Amir Reza

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Kopacki Andrzej

– * Dwadzieścia jeden wierszy w przekładach i szkicach (Lorkowski Piotr Wiktor. Skonstruowane w przekładzie). KSIĄŻKA MIESIĄCA. IX.

Kopkiewicz Aldona

– * Na próbę (Beczek Jakub. Zrobić próbę). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

Kostenko Lina

– * Zapiski ukraińskiego szaleńca. patrz: Sływynski Ostap. Ukraina. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. II.

Kostuch Agnieszka

– * O literaturze. Otwarcie (Niewiadowski Andrzej. Pęknięte okno świata). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Kot Marta

– Alojzy Szpajza ma się już lepiej. proza. XI.

Kotkowski Ignacy

– Człowiek-pies. NOTY. I.

Kowalczyk Rafał Dominik

– Podlwowskie wieczory. proza. VI.

Kowalczykowa Alina

– zmarła 13 sierpnia 2022 roku. NEKROLOG. IX.

Kozak Łukasz

– * Upiór (Bałczewski Marcin. Kim jesteś, Upiorze). NOTY. XI.

Kozłowski Paweł

– O twórczości Marka Budzyńskiego – antropocentryczny panteizm (Budzyński Marek. Przekształcanie przestrzeni dla trwania życia). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

– Fantazyzm – bez walki, bez akceptacji. NOTY. VII–VIII.

– Fotograficzne obrazy i ich wystawa (o wystawie Zbigniewa Libery Synczyzna). NOTY. XI.

Kramarz Andrzej, Podsiadło Jacek

– * Człowiek, który odjechał (Głażewski Jacek. Wędrowiec i jego cień). KSIĄŻKA MIESIĄCA. X.

Kratochvíl Antonín

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Kroh Antoni

– W Pradze przed sześćdziesięciu laty. BYŁO I BYŁO. XI.

Kronhold Jerzy

– zmarł 13 listopada 2022 roku. NEKROLOG. XII.

Kroutvor Josef

– Dzieje Europy Środkowej a literatura. przeł. Przemysław Dakowicz. esej. XI.

– patrz: Brodacka-Dwojak Magdalena. Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

– * Dakowicz Przemysław. Josef K., praski perypatetyk.COKOLWIEK DALÉJ. XI.

Król Marcin

– * Pakuję walizkę (Kuisz Jarosław. Papierosy i szkoła myślenia). KSIĄŻKA MIESIĄCA. VII–VIII.

Król Robert

– * Dixiland. Widzenia beskidzko-nowojorskie (Maliszewski Karol. „Wszelkie definicje i takie widzenia”). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Kruk Hałyna

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Krynicki Ryszard

– patrz: Adam Komorowski. Aniołowie nie piszą wierszy (Brecht Bertolt. Elegie bukowskie i inne wiersze). esej. XII.

Krzemiński Adam

– Mosty nad rozpadliną. esej. IX.

KSIĄŻKA MIESIĄCA:

– Stanisławski Wojciech. Kosmos Czapskiego (Mitzner Piotr. Ludzie z nieludzkiej ziemi. Rosyjski krąg Józefa Czapskiego). I.

– Saganiak Magdalena. Polityczność jako autonomia jednostki (Waśko Andrzej. Literatura i polityczność). II.

– Bugajski Leszek. Siedem debiutów Wiesława Myśliwskiego (Myśliwski Wiesław. W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy). III.

– Dakowicz Przemysław. Jakby miłość. O dialogach Miłosza i Różewicza (Miłosz Czesław, Różewicz Tadeusz. Braterstwo poezji. Korespondencja, wiersze i inne dialogi. 1947–2013). IV.

– Gleń Adrian. Enigma przemiany (Różycki Tomasz. Ręka pszczelarza). V.

– Chojnacki Paweł. Amunicja Józefa Mackiewicza (Mackiewicz Józef. Wrzaski i bomby). VI.

– Kuisz Jarosław. Papierosy i szkoła myślenia (Król Marcin. Pakuję walizkę). VII–VIII.

– Lorkowski Piotr Wiktor. Skonstruowane w przekładzie (Kopacki Andrzej. Dwadzieścia jeden wierszy w przekładach i szkicach). IX.

– Głażewski Jacek. Wędrowiec i jego cień (Kramarz Andrzej, Podsiadło Jacek. Człowiek, który odjechał). X.

– Komorowski Adam. Orbita Krzysztofa Karaska (Nowaczewski Artur. Challenger. Metamorfozy poety w twórczości Krzysztofa Karaska). XI.

– Bugajski Leszek. Inna przemiana; Stanisławski Wojciech. Albo binarne, albo bizarne (Tokarczuk Olga. Empuzjon. Horror przyrodoleczniczy). XII.

KSIĄŻKI NADESŁANE: I–XII.

Kubiak Alicja M.

– Świat się kurczy (Janko Anna. Finalistka). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

– Kryminał czy literatura faktu? (Mildyn Olga. Podłość. Powieść). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

– Własnymi drogami (Nowak Sebastian. Powszednia historia). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Kucharczyk Grzegorz

– Czytajmy Naumanna (Naumann Friedrich. Mitteleuropa). NA WIDNOKRĘGU. IX.

Kucharczyk Łukasz

– Chaos jako podstawa działania (Orliński Wojciech. Lem w PRL-u, czyli nieco prawdy w zwiększonej objętości). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Kuczkowski Krzysztof

– wybór i red. ranek/mane. eseje – szkice – przyczynki krytyczne; południe/meridies. proza; wieczór/ vespera. poezja; północ/media nox. zapiski z pamięci. antologie „toposu” (Subocz-Białek Paulina, Staroń Ireneusz. Jasne strony czteroksięgu). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Kudyba Wojciech

– * Pułascy. tom 2 Non alius regit (Bugajski Leszek. W rodzinie). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– Niemieckie przygody Pana Cogito. esej. IX.

Kuhar-Daňhelová Lenka

– Z zapisków tłumaczki. przeł. Przemysław Dakowicz. NOTY. XI.

Kuisz Jarosław

– Papierosy i szkoła myślenia (Król Marcin. Pakuję walizkę). KSIĄŻKA MIESIĄCA. VII–VIII.

– Wiedeńskie. proza. IX.

Kulesza Dariusz

– Nagi sad i Pałac albo inicjacja i konfrontacja. O dwóch pierwszych powieściach Wiesława Myśliwskiego. esej. III.

Kułaj Marta

– Sinusoida pamięci NOTY. IV.

– Drugi wiatr; Druga strona dyptychu; Szósty grzech główny. proza. V.

Kumor Agnieszka

– Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I, IX.

– Nad nami noc (1, 2). proza. V, VI.

Kundera Milan

– patrz: Brodacka-Dwojak Magdalena. Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

Kuźniak Angelika

– * Soroczka (Darska Bernadetta. Śmierć jako pretekst do rozmowy o życiu). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

L

Laruelle François

– patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Laverdon Jacques

– * Zieliński Jacek Antoni. Rozmowa umarłych. NA WIDNOKRĘGU. I.

Le Louët Jean

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Le Louët jako anty-Gonzalo. esej. XII.

Le Tellier Hervé

– * Anomalia. patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Leary Timothy

– * Paźniewski Włodzimierz. „Podłącz się, dostrój, odpadnij”. NOTY. V.

Lebda Małgorzata

– * Mer de Glace (Ślarzyńska Małgorzata. O tu i tu. Wiersze taktylne). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Lebiediew Siergiej

– patrz: Dobieszewski Janusz. Dostojewski na kwarantannę? Czy do usunięcia?. esej. X.

– * Stanisławski Wojciech. Złom odznaczeń, strach pokoleń. Pochwała Siergieja Lebiediewa. NA WIDNOKRĘGU. X.

Lem Stanisław

– patrz: Niewiadowski Andrzej. Lem opisany (Gajewska Agnieszka. Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia). esej. V.

– Jak osiągnąć syntezę; Tysiąc i jeden głos powieści z rosyjskiego przeł. Wiktor Jaźniewicz i Maciej Płaza. ARCHIWUM. V.

– List do Jakuba Lichańskiego. ARCHIWUM. V.

– patrz: Lichański Jakub Z. Król Grobomił i Maszyna, czyli Tajna wyprawa Klapaucjusza. proza. ARCHIWUM. V.

– patrz: Czarny Bogusław. Kto potrafi, niech zrobi lepiej (Gajewska Agnieszka. Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

– patrz: Kucharczyk Łukasz. Chaos jako podstawa działania (Orliński Wojciech. Lem w PRL-u, czyli nieco prawdy w zwiększonej objętości). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Lermontow Michaił

– patrz: Chadanowicz Andrej. Kołysanka z kindżałem. przeł. Joanna Bernatowicz. NA WIDNOKRĘGU. X.

Leszczyński Adam

– * Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania. patrz: Wołodźko Krzysztof. Krzywda ludu, transformacje i książki. esej. III.

Lévy Deborah

– * Miecznicka Magdalena. Wielka Brytania. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VII–VIII.

Lewis Clive Staples

– patrz: Dakowicz Przemysław. C.S. Lewis w Mariupolu. COKOLWIEK DALÉJ. V.

Libera Antoni

– przeł. wiersze Williama Butlera Yeatsa. VII–VIII.

Libera Zbigniew

– * Synczyzna. wystawa. patrz: Kozłowski Paweł. Fotograficzne obrazy i ich wystawa. NOTY. XI.

Lichański Jakub Z.

– Król Grobomił i Maszyna, czyli Tajna wyprawa Klapaucjusza. proza. ARCHIWUM. V.

– * Lem Stanisław. List do Jakuba Lichańskiego. ARCHIWUM. V.

Liczewa Amelia

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. X.

Liskowacki Artur Daniel

– * Szkliwo (Solecki Mariusz. Ciemne „Szkliwo”). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

„Literaturen Westnik”

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V, X.

Lorkowski Piotr Wiktor

– Skonstruowane w przekładzie (Kopacki Andrzej. Dwadzieścia jeden wierszy w przekładach i szkicach). KSIĄŻKA MIESIĄCA. IX.

Lupa Krystian

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Ł

Łucyszyna Oksana

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

M

Machej Zbigniew

– Piosenki z widowiska Labirynt świata i lusthauz serca według Jana Amosa Komeńskiego i Ludvika Kundery. w. XI.

– Žižkov. esej. XI.

Mackiewicz Józef

– * Wrzaski i bomby (Chojnacki Paweł. Amunicja Józefa Mackiewicza). KSIĄŻKA MIESIĄCA. VI.

– * Chojnacki Paweł. Podróżny między narodami. Fragment większej całości. NOTY. X.

Macron Emmanuel

– patrz: Szydlowska Valeri. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Madejski Jerzy

– Chronologia i tematologia (Getto warszawskie w literaturze polskiej. Antologia). WŚRÓD KSIĄŻEK. IX.

Majcherczyk Paweł

– W sprawie literackiej i prywatnej − intymizm u Choromańskiego. NOTY. I.

– W stronę miejsc nieatrakcyjnych (Marecki Piotr. Romantika). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

– Pato czy na wesoło? (Zbroja Aleksandra. Mireczek. Patoopowieść o moim ojcu). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

– Zjedzmy siebie (Shuty Sławomir. Nowy wspaniały smak). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

– Sexy Doll Kokoschki. NOTY. V.

Majewski Adam

– Sześć tysięcy; Hipocentrum; Knock-down; Ugryzienie psa. w. I.

Maliszewski Karol

– Do Krainy Metaksy. Tokarczuk a Brakoniecki. esej. V.

– Tam u was; Świat się nie; W imieniu; Wiersz o rybach; Pan; Wersy z opakowania po galaretce; Przypomnij, po co; W dniu kobiet; Ćwiczenie piąte, dokończ wiersz, nie korzystając z niczyjej pomocy:. w. VI.

– „Wszystkiemu żywemu” (Szychowiak Mirka. Kup mi las). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– „Wszelkie definicje i takie widzenia” (Król Robert. Dixiland. Widzenia beskidzko-nowojorskie). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Marecki Piotr

– * Romantika (Majcherczyk Paweł. W stronę miejsc nieatrakcyjnych). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

Marszałek Rafał

– Przystanek. proza. I.

Masaryk Tomáš Garrigue

– patrz: Brodacka-Dwojak Magdalena. Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

Masłowska Dorota

– * Bowie w Warszawie (Winch Antoni. The Bowie Hill Show w Warszawie). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

Maślanka Anna

– Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Mayer Hans

– * Świadek epoki. Walter Benjamin (Dziadek Martyna. Walter Benjamin, czyli inter esse). NA WIDNOKRĘGU. II.

Mazurek Wojciech

– Schulz po Odcięciu (Rosiek Stanisław. Odcięcie. Szkice wokół Brunona Schulza). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Med Jaroslav

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Meillassoux Quentin

– * Metafizyka i fikcja światów spoza nauki (Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej). esej. XII.

Mejor Mieczysław

– Ach, ta wykształcona młodzież (Arystofanes. Chmury, przeł. Olga Śmiechowicz). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Melecki Maciej

– Uchył tropu; Nowy zaciąg piołunowego dna; Namuł. w. I.

– * Trasa progu. Wybór wierszy (1995–2020) (Kępiński Piotr. Niecały czas). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Mencwel Andrzej

– A na tym kamieniu jeszcze jeden kamień (o Wiesławie Myśliwskim). esej. III.

Menzel Jiří

– patrz: Zakopalová Lucie. Czechy. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Mentzel Zbigniew

– DZIENNIK 2022:

– Stan krytyczny. I;

– Siła i bezsiła śmiechu. II;

– Sceny pomnikowe. III;

– Spór IV;

– Moje Martwe dusze. Esej dla wnuków (fragmenty). V;

– Wszystkie książki. VI;

– Fałszywe węzły. VII–VIII;

– Oś czasu. IX;

– Doktoraty, których nie napisałem. X;

– No future?. XI;

– Fortepiany z ulicy Mandelsztama. XII.

– * Krzycz! Teraz! (Tchorek-Bentall Samuel. Kronika klęsk elementarnych). esej. V.

Mich Zbigniew

– Trzy teatry. NA WIDNOKRĘGU. VI.

Mickiewicz Adam

– patrz: Wiatr Aneta. Um graue Stunde. NOTY. IX.

Miecznicka Magdalena

– Wielka Brytania. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VII–VIII.

Mielcarek Marcin

– Najsmutniejsza dziewczyna w mieście. proza. II.

Mikiciuk Elżbieta, OPs

– Wschodnie i zachodnie „patrzenie obrazem”. Ikona jako klucz do prawosławia. esej. X.

Milas Tymoteusz

– Jak być nikim w bezpieczny sposób? (Wojasiński Rafał. Tefil). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Milczarek Monika

– październik; robaki nie jedzą poziomek; chabrooka; nie zabieraj mnie do parku; nie skruszę lodu; ciąg dalszy nastąpi; bólu pełna; listopad. w. III.

Mildyn Olga

– * Podłość. Powieść (Kubiak Alicja M. Kryminał czy literatura faktu?). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Mlejnek Josef

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Miłobędzka Krystyna

– * jest/jestem (wiersze wybrane 1960/2020) (Suwiński Bartosz. Nieprzerwane otwarcie. Poezja Krystyny Miłobędzkiej). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Miłkowski Maciej

– * Trzeci dzień świąt (Dąbkowska Paulina. Dobrze jest myśleć literaturą). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Miłosz Czesław

– * Franaszek Andrzej. „Inne życie”. O trudnej przyjaźni Czesława Miłosza i Jarosława Iwaszkiewicza. esej. II.

– patrz: Mentzel Zbigniew. Moje Martwe dusze. Esej dla wnuków (fragmenty). DZIENNIK 2022. V.

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Le Louët jako anty-Gonzalo. esej. XII.

Miłosz Czesław, Różewicz Tadeusz

– * Braterstwo poezji. Korespondencja, wiersze i inne dialogi. 1947–2013 (Dakowicz Przemysław. Jakby miłość. O dialogach Miłosza i Różewicza). KSIĄŻKA MIESIĄCA. IV.

Miśkiewicz Paweł

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Mitzner Piotr

– * Ludzie z nieludzkiej ziemi. Rosyjski krąg Józefa Czapskiego (Stanisławski Wojciech. Kosmos Czapskiego). KSIĄŻKA MIESIĄCA. I.

„Le Monde”

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Mora-Figueroa y Williams Santiago de

– * García-Máiquez Enrique. Hiszpania. przeł. Małgorzata Wołczyk. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Mornštajnová Alena

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Mott Jason

– * Hell of a Book (Obrąpalska Grażyna. Stany Zjednoczone). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IV.

Mróz Tomasz

– przeł. wiersze Ałły Bossart, Ali Chajtliny, Wiery Pawłowej, Dmitrija Strocewa. X.

Müldner-Nieckowski Piotr

– * Żywica (Alichnowicz Karol. Wiersze młodzieńcze). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

Murkus Baszar

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Musakowska Julia

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Muszyński Andrzej

– * Dom ojców (Saturczak Łukasz. Archeologia moje hobby). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Myśliwski Wiesław

– * Komorowski Adam. Punkt archimedesowy Wiesława Myśliwskiego. esej. III.

– * Nagi sad, Pałac. patrz: Kulesza Dariusz. Nagi sad i Pałac albo inicjacja i konfrontacja. O dwóch pierwszych powieściach Wiesława Myśliwskiego. esej. III.

– * Kamień na kamieniu. patrz: Mencwel Andrzej. A na tym kamieniu jeszcze jeden kamień. esej. III.

– * Wojtaszek Piotr. Wielka Wojna Cywilizacyjna (w Kamieniu na kamieniu). esej. III.

– * Widnokrąg. patrz: Kępiński Piotr. Śmierciorysy na widnokręgu. esej. III.

– Fragmenty krytyczne. ARCHIWUM. III.

– * W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy (Bugajski Leszek. Siedem debiutów Wiesława Myśliwskiego). KSIĄŻKA MIESIĄCA. III.

N

NA WIDNOKRĘGU: I–XII.

Nabokov Vladimir

– patrz: Mentzel Zbigniew. Moje Martwe dusze. Esej dla wnuków (fragmenty). DZIENNIK 2022. V.

Napiecek Jędrzej

– Uchodźcy i ekrany. NA WIDNOKRĘGU. IV.

Naumann Friedrich

– * Mitteleuropa (Kucharczyk Grzegorz. Czytajmy Naumanna). NA WIDNOKRĘGU. IX.

Necio Łukasz

– Książę i sługa poezji (Weiss Alan. Tak jak księżyc. Poetycki żywot Jerzego Harasymowicza). NA WIDNOKRĘGU. VI.

NEKROLOG: I–III, VI, IX, XI, XII.

Němec Jan

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Nezbeda Ondřej

– patrz: Zakopalová Lucie. Czechy. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Niemiec Maciej

– * Alichnowicz Karol. „Garść śniegu”, „szkielet liścia”. W 10. rocznicę śmierci Macieja Niemca. NOTY. X.

Niewiadomski Andrzej

– Szkice; Stacja. Maj. Spokój; Statki; Popołudnie; Podgląd; No bo co; Arteria. w. II.

– Materia kamienia, materia ciała. esej. VII–VIII.

Niewiadowski Andrzej

– Lem opisany (Gajewska Agnieszka. Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia). esej. V.

– Pęknięte okno świata (Kostuch Agnieszka. O literaturze. Otwarcie). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Nothomb Amélie

– * Pierwsza krew. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

NOTY: I–XII.

„Нова Польща”

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Nowaczewski Artur

– * Challenger. Metamorfozy poety w twórczości Krzysztofa Karaska (Komorowski Adam. Orbita Krzysztofa Karaska). KSIĄŻKA MIESIĄCA. XI.

Nowak Andrzej

– Nie zapominajmy. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

Nowak Katarzyna

– Tysiąc. proza. XII.

Nowak Sebastian

– * Powszednia historia (Kubiak Alicja M. Własnymi drogami). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Nowakowski Zygmunt

– Scena w kaplicy. podał do druku Paweł Chojnacki. ARCHIWUM. VII–VIII.

– * Chojnacki Paweł. Krytyka i historia. O Scenie w kaplicy Zygmunta Nowakowskiego. ARCHIWUM. VII–VIII.

O

Obara Karina

– Neurotyczne życie Roberta ze stolicy z tendencją do nieznacznej poprawy. proza. II.

Obrąpalska Grażyna

– Stany Zjednoczone (Franzen Jonathan. Crossroads). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

– Stany Zjednoczone (Mott Jason. Hell of a Book). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IV.

– Stany Zjednoczone (Towles Amor. The Lincoln Highway). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

„L’Obs”

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Oczkur Jelizawieta

– patrz: Dakowicz Przemysław. C.S. Lewis w Mariupolu. COKOLWIEK DALÉJ. V.

Odija Daniel

– * Pusty przelot (Dzika-Jurek Kamila. Nieloty). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

Olek Jerzy

– * Nie tylko o fotografii (Sternak Wojciech. Multiokna, multilustra). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

– Na progu z T.R.. fot. BYŁO I BYŁO. IV.

Oparek Joanna

– * mocne skóry białe płótna (Płatek Karol. Zatroskane siostry, ostrożne matki, podejrzliwe ciotki). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Orliński Wojciech

– * Lem w PRL-u, czyli nieco prawdy w zwiększonej objętości (Kucharczyk Łukasz. Chaos jako podstawa działania). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Orwell George

– * Tchorek-Bentall Samuel. Nikt nie spodziewa się hiszpańskiej rewolucji!. esej. IV.

Orzeł Paweł

– * Przedświty (Dzika-Jurek Kamila. A potem „budził się świat”). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

Osewska Janina

– Dziennik wojny. w. VI.

Osinski Jacques

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Otorowski Michał

– * Jak zgubiono Rękopis znaleziony w Saragossie i czy warto go odnaleźć? Fragmenty egzegetyczne (Ziontek Artur. „To istny labirynt”…). NA WIDNOKRĘGU. III.

Owerczuk Aleksandr

– Skażony apokryf. esej. X.

P

Palain Mathieu

– * Biegnij dalej. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Pánek Josef

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Pankiewicz Martyna

– płonica; asymetria; suka; gruch; negatyw. w. IX.

Papieski Robert

– podał do druku W pierwszą rocznicę powstania Jarosława Iwaszkiewicza. ARCHIWUM. II.

– oprac. Z listów do Szymona Piotrowskiego 1968–1969 Jarosława Iwaszkiewicza. ARCHIWUM. II.

Papużanka Zośka

– * Kąkol (Boczkowska Magdalena. Kiedy dziecko było dzieckiem). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

Patočka Jan

– patrz: Brodacka-Dwojak Magdalena. Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

Pawlak Antoni

– * Ale bez rozgrzeszenia (Kępiński Piotr. Poezja podwójnej ekspozycji). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

Pawłow Oleg

– * Dziennik szpitalnego ochroniarza. patrz: Mentzel Zbigniew. Stan krytyczny. DZIENNIK 2022. I.

Pawłowa Wiera

– ⁂(Jedyny syn – źródło moich trwóg). przeł. Tomasz Mróz. w. X.

Paźniewski Włodzimierz

– „Podłącz się, dostrój, odpadnij”. NOTY. V.

Pessoa Fernando

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Pestka Wojciech

– * Bezsenne (Knop Bogdan. Apokryf?). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

Petrosaniak Hałyna

– Kariatyda; Wiara; ⁂(Lepiej się nie broń); Epigenetyka; Straty wojenne; ⁂(Dziś). przeł. Paulina Ciucka. w. VI.

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Petrowicz Jarosław

– Kartki z Jeseníka. esej. XII.

Piekarski Ireneusz

– Uwagi o pewnej korekcie. Nad listami Gołubiewa i Stryjkowskiego. esej. ARCHIWUM. IV.

– oprac. Korespondencję Antoniego Gołubiewa i Juliana Stryjkowskiego. ARCHIWUM. IV.

Piętniewicz Michał

– W oczekiwaniu na Paruzję nie da się trwać nieustannie (o twórczości Stanisława Vincenza). NA WIDNOKRĘGU. I.

Piotrowski Szymon

– * Iwaszkiewicz Jarosław. Z listów do Szymona Piotrowskiego 1968–1969. oprac. Robert Papieski. ARCHIWUM. II.

Plutowicz Jerzy

– Pamięć i źródło. NOTY. VII–VIII.

– Refren; Oczekiwanie; Sen Europy; Inwazja; Przebudzenie; Wołacz II; Paradoks metafory; Chwila poetyki; Etiuda ciszy; Opowieść. w. IX.

Płatek Karol

– Zatroskane siostry, ostrożne matki, podejrzliwe ciotki (Oparek Joanna. mocne skóry białe płótna). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Płaza Maciej, Jaźniewicz Wiktor

– przeł. teksty Stanisława Lema. ARCHIWUM. V.

Płusa Kacper

– ręce pianisty; bałuty, beauty; źródło piękna; źródło energii; źródło ciepła; źródło światła. w. XII.

Pobłocki Kacper

– * Chamstwo. patrz: Wołodźko Krzysztof. Krzywda ludu, transformacje i książki. esej. III.

– * Chamstwo (Komorowski Adam. Dać przykład grozy). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

Podsiadło Jacek, Kramarz Andrzej

– * Człowiek, który odjechał (Głażewski Jacek. Wędrowiec i jego cień). KSIĄŻKA MIESIĄCA. X.

Pollesch René

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Popowa Antoaneta

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Poprawa Adam

– Od wersu do zdania. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

Potocki Jan

– * Rękopis znaleziony w Saragossie. patrz: Ziontek Artur. „To istny labirynt”… (Otorowski Michał. Jak zgubiono Rękopis znaleziony w Saragossie i czy warto go odnaleźć? Fragmenty egzegetyczne). NA WIDNOKRĘGU. III.

Przedpełska-Trzeciakowska Anna

– patrz: Komorowski Adam. Koronkowa robota (Umiński Krzysztof. Trzy tłumaczki). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

PRZEGLĄD ZAGRANICZNY: I, II, IV–XII.

Putowski Marek G.

– Stan Wojenny WRON i mojego psa. PROZA. XII.

Py Olivier

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

R

Rafiejenko Wołodymyr

– * Najdłuższe czasy. patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Raszewski Zbigniew

– patrz: Mentzel Zbigniew. Oś czasu. DZIENNIK 2022. IX.

Ratajczak Wiesław

– Hańba niezatarta. O ważnej książce i o powrotach (o Jacku Trznadlu). esej. XI.

Reder Rudolf

– patrz: Solecki Mariusz. Bełżec wpleciony w warkoczyk z Oświęcimia. Świadectwo poezji o niemieckich obozach śmierci. esej. IV.

Reinhardt Max

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Renaudot, nagroda

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

„Respekt”

– patrz: Zakopalová Lucie. Czechy. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Reynek Bohuslav

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Ricœur Paul

– patrz: Szydlowska Valeri. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Romaniuk Radosław

– Niedyskrecje pocztowe. Pożegnanie Tołstoja. NOTY. X.

Romanowski Andrzej

– patrz: Dobieszewski Janusz. Dostojewski na kwarantannę? Czy do usunięcia?. esej. X.

Rosiek Stanisław

– * Odcięcie. Szkice wokół Brunona Schulza (Mazurek Wojciech. Schulz po Odcięciu). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Roth Philip

– patrz: Mentzel Zbigniew. Siła i bezsiła śmiechu. DZIENNIK 2022. II.

ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM: VII–VIII.

Różewicz Julia

– O wydawaniu literatury czeskiej w Polsce. Z Julią Różewicz rozmawia Przemysław Dakowicz. NA WIDNOKRĘGU. XI.

Różewicz Tadeusz

– * Dakowicz Przemysław. Sodalisi do piór! Kilka uwag o wczesnych tekstach Tadeusza Różewicza. esej. IV.

– patrz: Solecki Mariusz. Bełżec wpleciony w warkoczyk z Oświęcimia. Świadectwo poezji o niemieckich obozach śmierci. esej. IV.

– * Olek Jerzy. Na progu z T.R.. fot. BYŁO I BYŁO. IV.

– * Wiersze odzyskane (Suwiński Bartosz. Odzyskany Różewicz). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

– * Dakowicz Przemysław. Pierwszy „oświęcimski” tekst Różewicza. COKOLWIEK DALÉJ. IV.

Różewicz Tadeusz, Miłosz Czesław

– * Braterstwo poezji. Korespondencja, wiersze i inne dialogi. 1947–2013 (Dakowicz Przemysław. Jakby miłość. O dialogach Miłosza i Różewicza). KSIĄŻKA MIESIĄCA. IV.

Różycki Tomasz

– * Ręka pszczelarza (Gleń Adrian. Enigma przemiany). KSIĄŻKA MIESIĄCA. V.

Rudiš Jaroslav

– patrz: Brodacka-Dwojak Magdalena. Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

R.U.T.A.

– * Gore. patrz: Wołodźko Krzysztof. Krzywda ludu, transformacje i książki. esej. III.

Rymkiewicz Jarosław Marek

– zmarł 3 lutego 2022 roku. NEKROLOG. III.

– Jedenaście ostatnich oktostychów. w. VII–VIII.

– * ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII:

– * Woźniak-Łabieniec Marzena. Pantofelek wojewodzianki Morsztynówny;

– * Sokołowski Mikołaj. Profesora Jarosława Marka Rymkiewicza spotkania z romantykami;

– * Bocheński Tomasz. Dwa odgrody Rymkiewicza;

– * Urbanowski Maciej. Jarosław Marek Rymkiewicz – garść wspomnień;

– * Poprawa Adam. Od wersu do zdania;

– * Waśko Andrzej. Moje spotkania z Rymkiewiczem;

– * Buryła Sławomir. Dwa razy o Warszawie;

– * Nowak Andrzej. Nie zapominajmy;

– * Dakowicz Przemysław. Ostatni poeta.

– patrz: Dakowicz Przemysław. Nie desperuj!.COKOLWIEK DALÉJ. VII–VIII.

Ryšavý Martin

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

S

Sadkowska Katarzyna

– patrz: Bujnicki Tadeusz. O poezji Lwowa (Galicja w krainie czarów. Antologia poezji polskiej międzywojennego Lwowa, wybór i oprac. Katarzyna Sadkowska). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

Saganiak Magdalena

– Polityczność jako autonomia jednostki (Waśko Andrzej. Literatura i polityczność). KSIĄŻKA MIESIĄCA. II.

Saignes Anna

– patrz: Kępiński Piotr. Śmierciorysy na widnokręgu (o Wiesławie Myśliwskim). esej. III.

Sarr Mohamed Mbougar

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. I.

Saturczak Łukasz

– Z daleka widok jest piękny (Kępiński Piotr. Szczury z via Veneto). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

– Opowieści (post)galicyjskie (Honek Urszula. Białe noce). WŚRÓD KSIĄŻEK. X.

– Archeologia moje hobby (Muszyński Andrzej. Dom ojców). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Sawicki Ryszard

– Tajemnica. NOTY. I.

– Zbieranie orzechów. NOTY. III.

– Kadet. NA WIDNOKRĘGU. IV.

– Przez gałęzie drzew. NA WIDNOKRĘGU. XII.

Schelling Friedrich

– patrz: Frank Manfred. Po co poeci w podłych czasach? przeł. Tadeusz Zatorski. esej. IX.

– patrz: Zatorski Tadeusz. Czasy boskie, czasy podłe. esej. IX.

Schuller Konrad

– patrz: Krzemiński Adam. Mosty nad rozpadliną. esej. IX.

Schulz Bruno

– * Owerczuk Aleksandr. Skażony apokryf. esej. X.

– patrz: Mazurek Wojciech. Schulz po Odcięciu (Rosiek Stanisław. Odcięcie. Szkice wokół Brunona Schulza). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Sebyła Władysław

– * Dłuski Stanisław. „Cywilizacje są śmiertelne”, czyli kilka uwag o poezji Władysława Sebyły. NOTY. X.

Seghers Anna

– *Tranzyt. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Shuty Sławomir

– * Nowy wspaniały smak (Majcherczyk Paweł. Zjedzmy siebie). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Sieriebriennikow Kiriłł

– patrz: Kumor Agnieszka. Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. IX.

Šindelka Marek

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Sinkowski Adrian

– Cynfolia; Maniowy; Dzień trzeci: Radio; Dzień trzynasty: Aporia; Turnia; Gałganek. w. III.

Siwak Ilona

– Pusto wszędzie (Słowińska Jaga. Czarnolas). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Siwiec Magdalena

– * Sytuacja Norwida – sytuacja Baudelaire’a. Paralele nowoczesności (Sokół Lech. Norwid i Baudelaire, poeci nowoczesności). NA WIDNOKRĘGU. XII.

Skibniewska Maria

– patrz: Komorowski Adam. Koronkowa robota (Umiński Krzysztof. Trzy tłumaczki). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Slavík Ivan

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Słobodzianek Tadeusz

– * Kwartety otwockie (Węgrzyniak Rafał. Reformatorzy teatru postaciami z dramatów). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Słonimski Antoni

– * Załatwione odmownie. patrz: Mentzel Zbigniew. Siła i bezsiła śmiechu. DZIENNIK 2022. II.

Słowik Dominika

– * Samosiejki (Boczkowska Magdalena. Z mchu i paproci). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Słowińska Jaga

– * Czarnolas (Siwak Ilona. Pusto wszędzie). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Sływynski Ostap

– Ukraina. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. II.

Sokołowski Mikołaj

– Profesora Jarosława Marka Rymkiewicza spotkania z romantykami. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

Sokół Lech

– Norwid i Baudelaire, poeci nowoczesności (Siwiec Magdalena. Sytuacja Norwida – sytuacja Baudelaire’a. Paralele nowoczesności). NA WIDNOKRĘGU. XII.

Solecki Mariusz

– Bełżec wpleciony w warkoczyk z Oświęcimia. Świadectwo poezji o niemieckich obozach śmierci. esej. IV.

– Ciemne „Szkliwo” (Liskowacki Artur Daniel. Szkliwo). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

Sołtysik Marek

– Bezwstydne (fragment powieści). proza. IV.

Soukupová Petra

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Stachura Edward

– „Chce się pisać dla takich ludzi…” Listy do Zofii Bażant. oprac. i podał do druku Jakub Beczek. wspomnienie Krzysztofa Burka. fot. ARCHIWUM. VII–VIII.

– * Antkowiak Włodzimierz. Sted. Obrazki. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

Stanisławski Jan

– patrz: Sawicki Ryszard. Zbieranie orzechów. NOTY. III.

Stanisławski Wojciech

– Kosmos Czapskiego (Mitzner Piotr. Ludzie z nieludzkiej ziemi. Rosyjski krąg Józefa Czapskiego). KSIĄŻKA MIESIĄCA. I.

– Terminalne sprawy (Głowiński Michał. Tęgie głowy). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

– Zdania urwane w połowie (Surmiak-Domańska Katarzyna. Czystka). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

– Zwierzoświeckoupiór (Andino Velez Marcel. Świeccy). WŚRÓD KSIĄŻEK. IX.

– Złom odznaczeń, strach pokoleń. Pochwała Siergieja Lebiediewa. NA WIDNOKRĘGU. X.

– Albo binarne, albo bizarne (Tokarczuk Olga. Empuzjon. Horror przyrodoleczniczy). KSIĄŻKA MIESIĄCA. XII.

Staroń Ireneusz

– Jeszcze o Wenclowym czytaniu Wierzyńskiego (Wencel Wojciech. Wierzyński. Sens ponad klęską. Biografia poety). NA WIDNOKRĘGU. II.

Staroń Ireneusz, Subocz-Białek Paulina

– Jasne strony czteroksięgu (ranek/mane. eseje – szkice – przyczynki krytyczne; południe/meridies. proza; wieczór/vespera. poezja; północ/media nox. zapiski z pamięci. antologie „toposu”. wybór i red. Krzysztof Kuczkowski). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Stasiuk Andrzej

– * Dojczland. patrz: Krzemiński Adam. Mosty nad rozpadliną. esej. IX.

Stempel Karina

– Ruch, który nie jest ruchem (Kępiński Piotr. Nieoczy). WŚRÓD KSIĄŻEK. IX.

Sternak Wojciech

– Multiokna, multilustra (Olek Jerzy. Nie tylko o fotografii). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Stricha Maksym

– przeł. wiersz Zbigniewa Herberta. VI.

Strocew Dmitrij

– ⁂(rzecze Chrystus), ⁂(kapitan armii). przeł. Tomasz Mróz. w. X.

Strumyk Grzegorz, Zelwan Marta

– Próba (fragment). esej. VI.

Stryjkowski Julian, Gołubiew Antoni

– * Piekarski Ireneusz. Uwagi o pewnej korekcie. Nad listami Gołubiewa i Stryjkowskiego. esej. ARCHIWUM. IV.

– Korespondencja. oprac. Ireneusz Piekarski. ARCHIWUM. IV.

Subocz-Białek Paulina, Staroń Ireneusz

– Jasne strony czteroksięgu (ranek/mane. eseje – szkice – przyczynki krytyczne; południe/meridies. proza; wieczór/vespera. poezja; północ/media nox. zapiski z pamięci. antologie „toposu”. wybór i red. Krzysztof Kuczkowski). WŚRÓD KSIĄŻEK. I.

Sujczyński Jarosław

– Most. NOTY. II.

– Coming out: byłem agentem Megapolu. NOTY. V.

– Bez drzwi ani okien. NOTY. VI.

Sulikowski Andrzej

– Święto wiosny Adama Zagajewskiego. NA WIDNOKRĘGU. III.

Sulikowski Rafał

– Et lux perpetua (rzecz o Stefanie Grabińskim 1887–1936). NA WIDNOKRĘGU. I.

– Warkocz komety. NA WIDNOKRĘGU. V.

– W kafejce „Pod Złotym Lwem”. NA WIDNOKRĘGU. VI.

Sułkowski Tadeusz

– * Modlitwa w złej chwili (Chojnacki Paweł. Poeta z Londynu, czyli sezon na obrazoburstwo). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Surmiak-Domańska Katarzyna

– * Czystka (Stanisławski Wojciech. Zdania urwane w połowie). WŚRÓD KSIĄŻEK. VI.

Suska Dariusz

– patrz: Solecki Mariusz. Bełżec wpleciony w warkoczyk z Oświęcimia. Świadectwo poezji o niemieckich obozach śmierci. esej. IV.

Suwiński Bartosz

– Odzyskany Różewicz (Różewicz Tadeusz. Wiersze odzyskane). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

– Nieprzerwane otwarcie. Poezja Krystyny Miłobędzkiej (Miłobędzka Krystyna. jest/jestem (wiersze wybrane 1960/2020)). WŚRÓD KSIĄŻEK. V.

Švec Štefan

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Swinarski Konrad

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Szal Katarzyna

– Finlandia (Erämaja Anja. Zapiski śpiewaczki). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. XII.

Szczepaniak Czesław Mirosław

– Psuj. NOTY. III.

– Glosa o kłótni. NOTY. VI.

– Dieta literacka (o Lucynie Ćwierczakiewiczowej). NOTY. VII–VIII.

– zmarł 9 września 2022 roku. NEKROLOG. XII.

– ⁂(Nie jestem delikatny…); ⁂(W chmurze internetowej…); ⁂(Są słowa jak ziarna); ⁂(Wszystko, co ostateczne…); ⁂(Jestem jak nieśmiałek zdrowia…); ⁂(Wszelkie urazy i animozje…). w. XII.

Szczerek Ziemowit

– * Siódemka. patrz: Krzemiński Adam. Mosty nad rozpadliną. esej. IX.

Szewc Piotr

– Kto by pomyślał; Kawki; Przydomowy leśmian; Kocie królestwo; Pismo klinowe; Kwaśne jabłko; Znikamy; Nie zdziwię się. w. II.

– * Po nitce (Buryła Sławomir. Delikatnie po nitce). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

– * Miejsce (Tomczok Marta. Zastyganie). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Szkaradnik Katarzyna

– „Umieranie przestało reagować na słowo” (Karpowicz Ignacy. Cicho, cichutko). WŚRÓD KSIĄŻEK. II.

Sznajder Andrzej

– Wiesenstein. Łąkowy Kamień (o Gerharcie Hauptmannie). NA WIDNOKRĘGU. IX.

– Śmierć w Wiedniu (o Marii Konopnickiej). NA WIDNOKRĘGU. XI.

Szuber Janusz

– * Próbuję być. Wybór wierszy z lat 1969–2020 (Kaliszewski Wojciech. „Odezwę się po powrocie”. Antologia wierszy Janusza Szubera). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

Szuwałowa Iryna

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Szychowiak Mirka

– * Kup mi las (Maliszewski Karol. „Wszystkiemu żywemu”). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Szydlowska Valeri

– Francja. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Szymańska Adriana

– * Zielone rolety (Kaliszewski Wojciech. Okno z zielonymi roletami). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

– Codzienność; Sikorka celebrytka; Żarty, żarciki; Epilog z gwiazdą; Dar poranka. w. V.

Szymborska Wisława

– * Wiatr Aneta. Notatki na marginesie życia (Gromek-Illg Joanna. Szymborska. Znaki szczególne. Biografia wewnętrzna). NA WIDNOKRĘGU. II.

Szyszkowska Natalia

– Tłustym drukiem. proza. I.

Ś

Ślarzyńska Małgorzata

– O tu i tu. Wiersze taktylne (Lebda Małgorzata. Mer de Glace). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Śmiechowicz Olga

– patrz: Mejor Mieczysław. Ach, ta wykształcona młodzież (Arystofanes. Chmury). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Świderski Bronisław

– Nowa sytuacja literatury. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

T

Tagore Rabindranath

– * Zieliński Jacek Antoni. Rozmowa umarłych. NA WIDNOKRĘGU. I.

Tchorek-Bentall Samuel

– Nikt nie spodziewa się hiszpańskiej rewolucji!. esej. IV.

– Kronika klęsk elementarnych (Mentzel Zbigniew. Krzycz! Teraz!). esej. V.

– patrz: Mentzel Zbigniew. Fałszywe węzły. DZIENNIK 2022. VII–VIII.

Temkin Aleksander

– O związku Oświecenia i Objawienia. esej. X.

Timoszewicz Jerzy

– patrz: Mentzel Zbigniew. Oś czasu. DZIENNIK 2022. IX.

Titkow Andrzej

– * Popiół i popiół (Alichnowicz Karol. „Gdzie to wtedy teraz?”). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Tkaczyk Natalia

– Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Tkaczyszn-Dycki Eugeniusz

– Wiercińscy. Fragment lamentacji; Niepokólczyccy. Fragment lamentacji; Szczyradłowscy. Fragment lamentacji; Zawalidroga; Urwipołcie; Fragment instalacji; Owieczki; Instalacja. w. IV.

Tobey Mark

– * Zieliński Jacek Antoni. Rozmowa umarłych. NA WIDNOKRĘGU. I.

Tokarczuk Olga

– * Maliszewski Karol. Do Krainy Metaksy. Tokarczuk a Brakoniecki. esej. V.

– * Księgi Jakubowe. (patrz: Krzemiński Adam. Mosty nad rozpadliną). esej. IX.

– * Empuzjon. Horror przyrodoleczniczy (Bugajski Leszek. Inna przemiana; Stanisławski Wojciech. Albo binarne, albo bizarne). KSIĄŻKA MIESIĄCA. XII.

Tołstoj Lew

– * Romaniuk Radosław. Niedyskrecje pocztowe. Pożegnanie Tołstoja. NOTY. X.

Tołstojowa Zofia

– * Romaniuk Radosław. Niedyskrecje pocztowe. Pożegnanie Tołstoja. NOTY. X.

Tomczok Marta

– Zastyganie (Szewc Piotr. Miejsce). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Tomczyk Adam

– Bunt w bibliotece. proza. I.

Tomicki Grzegorz

– Wojna światów Ewy Frączek (Frączek Ewa Niedoskonałości). NOTY. III.

– Jak nie zostać Czesławem Miłoszem. NOTY. VII–VIII.

Tomsia Teresa

– Szkic do portretu; Lepszej pogody nie będzie; Pozostań przy wierszu; I było tak; Wiosenny deszcz. w. X.

– patrz: Alichnowicz Karol. „Garść śniegu”, „szkielet liścia”. W 10. rocznicę śmierci Macieja Niemca. NOTY. X.

Topol Jáchym

– patrz: Brodacka-Dwojak Magdalena. Europa (Środkowa) a sprawa czeska. W poszukiwaniu gruntu pod nogami. esej. XI.

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Toszew Georgi

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. X.

Towles Amor

– * The Lincoln Highway (Obrąpalska Grażyna. Stany Zjednoczone). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Travníček Mojmír

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Trznadel Jacek

– zmarł 23 stycznia 2022 roku. NEKROLOG. II.

– * Hańba domowa. (patrz: Ratajczak Wiesław. Hańba niezatarta. O ważnej książce i o powrotach). esej. XI.

Tučková Kateřina

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

– * Biała Woda (Zakopalová Lucie. Czechy). PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. XI.

Tulik Jan

– Siódmy palec anioła. proza. V.

Turant Witold

– Józek. NOTY. XII.

Tuwim Julian

– List do Adama Tarna. oprac. Magdalena Wasąg. ARCHIWUM. I.

– * Wasąg Magdalena. Tuwim i Tarn w oparach absurdu. Konteksty nieznanego listu. esej. I.

– patrz: Wiatr Aneta. Um graue Stunde. NOTY. IX.

Twardoch Szczepan

– * Byk (Winch Antoni. Ocielony byk). WŚRÓD KSIĄŻEK. IX.

U

Umiński Krzysztof

– * Trzy tłumaczki (Komorowski Adam. Koronkowa robota). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Urbanec Jiři

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Urbaniak Janusz

– Wiersz; Książki na stosie; Co wiesz; Słowa; Dokąd idą; Grafit grudnia. w. II.

Urbaniak Michał Paweł

– Rezydentka. proza. III.

Urbankowski Bohdan

– patrz: Solecki Mariusz. Bełżec wpleciony w warkoczyk z Oświęcimia. Świadectwo poezji o niemieckich obozach śmierci. esej. IV.

Urbanowski Maciej

– Jarosław Marek Rymkiewicz – garść wspomnień. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

V

Varga Krzysztof

– patrz: Mentzel Zbigniew. Siła i bezsiła śmiechu. DZIENNIK 2022. II.

Vinci Leonardo da

– * Wieczorek Karol. Zielonousty (Leonardo w pięciu odsłonach). NA WIDNOKRĘGU. I.

Vincenz Stanisław

– * Piętniewicz Michał. W oczekiwaniu na Paruzję nie da się trwać nieustannie (o twórczości Stanisława Vincenza). NA WIDNOKRĘGU. I.

Vrána Karel

– * Teologia humoru. patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Vražić Małgorzata

– Archiwum Thánatosa. Apokryf genealogiczny. proza. VII–VIII.

W

Walicki Andrzej

– patrz: Dobieszewski Janusz. Dostojewski na kwarantannę? Czy do usunięcia?. esej. X.

Walser Robert

– * Zbój. patrz: Plutowicz Jerzy. Pamięć i źródło. NOTY. VII–VIII.

Wasąg Magdalena

– oprac. List do Adama Tarna Juliana Tuwima. ARCHIWUM. I.

– Tuwim i Tarn w oparach absurdu. Konteksty nieznanego listu. esej. I.

Waśko Andrzej

– * Literatura i polityczność (Saganiak Magdalena. Polityczność jako autonomia jednostki). KSIĄŻKA MIESIĄCA. II.

– Moje spotkania z Rymkiewiczem. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

Weiss Alan

– * Tak jak księżyc. Poetycki żywot Jerzego Harasymowicza (Necio Łukasz. Książę i sługa poezji). NA WIDNOKRĘGU. VI.

Wencel Wojciech

– * Wierzyński. Sens ponad klęską. Biografia poety (Staroń Ireneusz. Jeszcze o Wenclowym czytaniu Wierzyńskiego). NA WIDNOKRĘGU. II.

Werner Mateusz

– Ty kto?. NA WIDNOKRĘGU. VII–VIII.

– Parszywieńki Zachód, ruski mir i biedni Polacy. edytorial. X.

Węgrzyniak Rafał

– Reformatorzy teatru postaciami z dramatów (Słobodzianek Tadeusz. Kwartety otwockie). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

– Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

– Le Louët jako anty-Gonzalo. esej. XII.

Whiteford William

– Ponowne wygnanie z raju (o Tadeuszu Wojnickim). NOTY. V.

Wiatr Aneta

– Notatki na marginesie życia (Gromek-Illg Joanna. Szymborska. Znaki szczególne. Biografia wewnętrzna). NA WIDNOKRĘGU. II.

– Um graue Stunde. NOTY. IX.

Wieczorek Karol

– Zielonousty (Leonardo w pięciu odsłonach). NA WIDNOKRĘGU. I.

Wierny Aleksander

– * małe nowe ciała (Wiewióra Olga A. Echolalie, algorytmy, repetycje). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Wierzyński Kazimierz

– patrz: Staroń Ireneusz. Jeszcze o Wenclowym czytaniu Wierzyńskiego (Wencel Wojciech. Wierzyński. Sens ponad klęską. Biografia poety). NA WIDNOKRĘGU. II.

Wiewióra Olga A.

– Echolalie, algorytmy, repetycje (Wierny Aleksander. małe nowe ciała). WŚRÓD KSIĄŻEK. XII.

Wilson Robert Charles

– * Darwinia. patrz: Wróbel Szymon. Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

Winch Antoni

– The Bowie Hill Show w Warszawie (Masłowska Dorota. Bowie w Warszawie). WŚRÓD KSIĄŻEK. IV.

– Ocielony byk (Twardoch Szczepan. Byk). WŚRÓD KSIĄŻEK. IX.

Wiwulski Antoni

– patrz: Mentzel Zbigniew. Sceny pomnikowe. DZIENNIK 2022. III.

Włast Piotr Odmieniec

– patrz: Komornicka Maria

Wojasiński Rafał

– * Tefil (Milas Tymoteusz. Jak być nikim w bezpieczny sposób?). WŚRÓD KSIĄŻEK. XI.

Wojnicki Tadeusz

– * Whiteford William. Ponowne wygnanie z raju. NOTY. V.

Wojtaszek Piotr

– Wielka Wojna Cywilizacyjna (w Kamieniu na kamieniu). esej. III.

Wojtkiewicz Witold

– patrz: Sawicki Ryszard. Zbieranie orzechów. NOTY. III.

Wolski Maks

– * Nicuś (Dzika-Jurek Kamila. Płacz Nico, płacz). WŚRÓD KSIĄŻEK. VII–VIII.

Wołczyk Małgorzata

– przeł. Hiszpanię Enrique Garcíi-Máiqueza. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. VI.

Wołodźko Krzysztof

– Krzywda ludu, transformacje i książki. esej. III.

Woś Maria

– Wojna. BYŁO I BYŁO. VI.

Woźniak-Łabieniec Marzena

– Pantofelek wojewodzianki Morsztynówny. ROZMOWY Z RYMKIEWICZEM. VII–VIII.

Wróbel Szymon

– Ferdydurke albo porwanie. esej. I.

– Od stołu bilardowego do gorączki kwantowej. esej. XII.

WŚRÓD KSIĄŻEK: I–XII.

Wynnyczuk Jurij

– * Tango śmierci. patrz: Sływynski Ostap. Ukraina. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. II.

Wysogląd Roman

– Latarka; Dom z powietrza. proza. I.

Wyspiański Stanisław

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Y

Yeats William Butler

– Płynąć do Bizancjum; Wieża. przeł. Antoni Libera. w. VII–VIII.

Z

Zabużko Oksana

– * Muzeum porzuconych sekretów. patrz: Sływynski Ostap. Ukraina. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. II.

– patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

– patrz: Chruślińska Iza. Zechciejmy wysłuchać głosu Ukrainy…. esej. VI.

– * Planeta Piołun. patrz: Dakowicz Przemysław. Dorastanie do Apokalipsy. Notatki na marginesie Planety Piołun Oksany Zabużko. esej. VI.

– patrz: Dobieszewski Janusz. Dostojewski na kwarantannę? Czy do usunięcia?. esej. X.

Zadara Michał

– patrz: Węgrzyniak Rafał. Dziady na Fauście pisane. esej. IX.

Zagajewski Adam

– W gnieździe momentu. Z Adamem Zagajewskim rozmawia Tadeusz Dąbrowski. BYŁO I BYŁO. III.

– * Dąbrowski Tadeusz. Bezsiła poezji. O dwóch wierszach Adama Zagajewskiego. NA WIDNOKRĘGU. III.

– * Sulikowski Andrzej. Święto wiosny Adama Zagajewskiego. NA WIDNOKRĘGU. III.

– patrz: Dymarski Lech. Młoda kultura (fragment większej całości). fot. NA WIDNOKRĘGU. III.

Zahradníček Jan

– patrz: Babuchowski Andrzej. Między nagą egzystencją a Nadzieją. O znanym i mniej znanym obliczu literatury czeskiej. esej. XI.

Zakopalová Lucie

– Czechy. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V, XI.

– patrz: Maślanka Anna. Pusta mapa. O czym Czesi (nie) piszą w swoich książkach. esej. XI.

Zalewski Janusz

– Poezja i proza polskich Amerykanów (Antologia poezji i prozy autorów polsko-amerykańskich. Koncert w Domu Chopina). NOTY. IV.

Zatorski Tadeusz

– przeł. esej Manfreda Franka. IX.

– Czasy boskie, czasy podłe. esej. IX.

Zawadzki Paweł

– Wielkie żarcie (Kochanowski Jerzy. „Wolne miasto” Zakopane 1956–1970) . NOTY. I.

– Get (o Eugeniuszu Gecie-Stankiewiczu). NOTY. XI.

– zmarł 23 sierpnia 2022 roku. NEKROLOG. XII.

Zbikowski Zbigniew

– Strażnik z Beauregard (fragment powieści). proza. III.

Zbroja Aleksandra

– * Mireczek. Patoopowieść o moim ojcu (Majcherczyk Paweł. Pato czy na wesoło?). WŚRÓD KSIĄŻEK. III.

Zdanowicz Katarzyna Ewa

– ⁂(tyle razy to widziałaś); ⁂(to miejsce w którym cię porzuciłam); drobiazg; ⁂(znam takich); kinder niespodzianka; paper girl; ⁂(był ogień). w. I.

Zdanowska Renata

– zmarła 26 listopada 2021 roku. NEKROLOG. I.

Zdziechowski Marian

– * Mentzel Zbigniew. Spór. DZIENNIK 2022. IV.

Zelwan Marta, Strumyk Grzegorz

– Próba (fragment). esej. VI.

Zembaty Wojciech

– Bramy Lasu. proza. V.

Zieliński Jacek Antoni

– Rozmowa umarłych. NA WIDNOKRĘGU. I.

Ziontek Artur

– „To istny labirynt”… (Otorowski Michał. Jak zgubiono Rękopis znaleziony w Saragossie i czy warto go odnaleźć? Fragmenty egzegetyczne). NA WIDNOKRĘGU. III.

Ż

Żadan Serhij

– * Internat. patrz: Tkaczyk Natalia. Literatura ukraińska wobec wojny. esej. VI.

Żelew Nediałko

– patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. PRZEGLĄD ZAGRANICZNY. V.

Żuliński Leszek

– zmarł 5 czerwca 2022 roku. NEKROLOG. VI.