Tytuł oryginału: Thomas Metzinger, The Ego Tunnel. The Science of The Mind and The Myth of The Self

Rada Naukowa serii W Poszukiwaniu Idei XXI Wieku

Tomasz Sieczkowski, Paweł Grabarczyk, Katarzyna de Lazari-Radek Marcin Kafar, Michał Wróblewski

Redaktorzy inicjujący serii W Poszukiwaniu Idei XXI Wieku

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska, Beata Koźniewska, Damian Rusek

Recenzent

Marcin Miłkowski

Tłumaczenie

Paweł Grabarczyk

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Tomasz Baudysz

KOREKTA

Paweł M. Sobczak

SKŁAD i Łamanie

Munda – Maciej Torz

Projekt okładki

Katarzyna Turkowska

Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/justdd/Hasenonkel

Copyright © 2009 by Thomas Metzinger. All rights reserved

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019

© Copyright for Polish translation by Paweł Grabarczyk, 2018

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

ISBN 978-83-8142-528-5

e-ISBN 978-83-8142-563-6

Paweł Grabarczyk – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Instytut Filozofii, Katedra Filozofii Współczesnej, 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3/5

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie II poprawione. W.09197.19.0.M

Ark. wyd. 16,0; ark. druk. 28,5

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Dla Anji i mojej rodziny

Każda teoria, która przyczynia się do postępu, skazana jest na to by być początkowo nieintuicyjna.

—Daniel C. Dennett, The Intentional Stance

[Ludwig Wittgenstein] powitał mnie kiedyś pytaniem: „Dlaczego ludzie mówią, że naturalnym było myślenie, że słońce wędruje wokół ziemi, ale nie, że ziemia kręci się wokół swojej osi?”.

Odpowiedziałam: „Sądzę, że dlatego, że wygląda na to, jakby słońce kręciło się wokół ziemi”. „Cóż – odparł, – a jak miałoby wyglądać to, że ziemia kręci się wokół swojej własnej osi?”

—Elisabeth Anscombe, An Introduction to Wittgenstein’s Tractatus, London 1959.

Spis treści

Wstęp

Część pierwsza. Problem ze świadomością

1. Obraz świata

2. Wycieczka po Tunelu

Dodatek: Jedność świadomości. Rozmowa z Wolfem Singerem

Część druga. Koncepcje i odkrycia

3. Z ciała do umysłu. Obraz ciała, eksterioryzacja

i jaźń wirtualna

4. Od własności przez sprawstwo do wolnej woli

5. Filozoficzna psychonautyka

Dodatek: Śnienie. Rozmowa z Allanem Hobsonem

6. Ego empatyczne

Dodatek: Współdzielony kolektor. Rozmowa z Vittoriem Gallese

Część trzecia. Rewolucja świadomości

7. Sztuczne Maszyny Ego

Dodatek: Rozmowa z pierwszym filozofem postbiotycznym

8. Technologie świadomości a obraz ludzkości

9. Nowy rodzaj etyki

Epilog

Podziękowania

Bibliografia

Indeks

Wstęp

W książce tej będę starał się przekonać was, że coś takiego jak jaźń nie istnieje. Przeciwnie do tego, co sądzi większość ludzi, nikt nigdy nie był jaźnią ani nie miał jaźni. I nie chodzi tylko o to, że współczesna filozofia umysłu i neurobiologia kognitywna miałyby obalić mit jaźni. Obecnie staje się jasne, że nigdy nie rozwiążemy filozoficznej zagadki świadomości – tego, w jaki sposób powstaje ona w mózgu, który jest czysto fizycznym obiektem – jeśli nie pogodzimy się z prostą tezą mówiącą, że według naszej najlepszej wiedzy nie istnieje nic takiego, żadna niepodzielna istota, która jest nami: ani w mózgu, ani w jakiejś metafizycznej rzeczywistości poza naszym światem. Czym zatem, gdy mówimy o doświadczeniach świadomych jako o zjawiskach subiektywnych, jest istota, która ma te doświadczenia?

Na drodze poszukiwań wewnętrznej natury człowieka jest jeszcze wiele innych nie mniej ważnych tematów – nowe ekscytujące teorie dotyczące emocji, empatii, snów, racjonalności, najnowsze odkrycia w kwestii wolnej woli i świadomej kontroli naszych działań, a nawet problematyka świadomości maszyn. Wszystkie one są wartościowymi elementami na drodze do naszego lepszego zrozumienia siebie. Wiele z nich poruszę w tej książce. Jednak to, czego nam obecnie brakuje, to szerszy obraz – ogólniejsza teoria, według której moglibyśmy pracować. Nowe nauki poświęcone umysłowi wygenerowały zalew istotnych danych, ale nie wypracowały modelu, który pozwoliłby je ze sobą powiązać, choćby w podstawowy sposób. Istnieje jedno centralne pytanie, z którym musimy skonfrontować się wprost: czemu zawsze istnieje ktoś mający te doświadczenia? Kto odczuwa wasze odczucia i śni wasze sny? Kim jest agent, który działa, gdy działacie, i kim jest istota, która myśli wasze myśli? Czemu wasz świadomy świat to wasz świadomy świat?

Oto istota zagadki. Jeżeli zależy nam nie tylko na podstawowych elementach, ale i na jednolitej całości, to te pytania są kluczowe. Tej zagadce poświęcona jest nowa, prowokacyjna, być może nawet szokująca historia. To historia o Tunelu Ego.

Mimo że człowiek, który opowie wam tę historię, jest filozofem, to przez wiele lat blisko współpracował on z neurobiologami, kognitywistami i badaczami sztucznej inteligencji. W przeciwieństwie do wielu moich kolegów filozofów sądzę, że dane empiryczne mają często bezpośrednie znaczenie dla kwestii filozoficznych i że były one zbyt długo ignorowane przez znaczącą część filozofii akademickiej. Najlepsi myśliciele zajmujący się tą dziedziną to bez wątpienia filozofowie analityczni wywodzący się z tradycji Gottloba Fregego i Ludwiga Wittgensteina; w ciągu ostatnich 50 lat największy wkład w tę dziedzinę wnieśli analityczni filozofowie umysłu. Jednakże zbyt długo zaniedbywano drugi aspekt – fenomenologię, dokładny i drobiazgowy opis doświadczenia wewnętrznego. W szczególności odmienne stany świadomości (takie jak medytacja, świadome śnienie czy eksterioryzacja), a także zaburzenia psychiatryczne (takie jak schizofrenia czy syndrom Cotarda – dotknięci nim pacjenci mogą wprost uznawać, że nie istnieją) nie powinny stanowić filozoficznego tabu. Wręcz przeciwnie: jeżeli bardziej skupimy się na bogactwie i głębi świadomych doświadczeń, jeżeli bez obaw będziemy traktować świadomość poważnie, ze wszystkimi jej subtelnymi wariacjami i przypadkami granicznymi – to może da nam to szansę uzyskać wgląd pojęciowy, którego właśnie brakuje nam do nakreślenia szerszego obrazu.

W kolejnych rozdziałach poprowadzę was przez trwającą właśnie Rewolucję Świadomości. Rozdziały pierwszy i drugi przedstawiają podstawowe założenia badań nad świadomością i wewnętrzny obraz Tunelu Ego. Rozdział trzeci poświęcony jest doświadczeniu eksterioryzacji, ciałom wirtualnym oraz kończynom fantomowym. Rozdział czwarty dotyczy poczucia własności, działania i wolnej woli. Z kolei rozdział piąty mówi o snach (w tym snach świadomych), rozdział szósty o empatii i neuronach lustrzanych, a rozdział siódmy o sztucznej świadomości i możliwości istnienia postbiotycznego Tunelu Ego. Wszystkie te rozważania pozwolą nam na dokładniejsze poznanie Tunelu Ego. Dwa ostatnie rozdziały podejmują problem jednych z wielu konsekwencji nowych odkryć naukowych dotyczących natury świadomego umysłu/mózgu. Mowa w nich o wyzwaniach etycznych, jakie stawiają przed człowiekiem te odkrycia, oraz o zmianach społecznych i kulturowych, jakie mogą one wywołać (i to szybciej, niż moglibyśmy sądzić) ze względu na naturalistyczny zwrot w postrzeganiu ludzkości. Książkę kończę argumentami za tym, że ostatecznie będziemy potrzebować nowej „etyki świadomości”. Jeśli sformułujemy kompleksową teorię świadomości i wypracujemy jeszcze bardziej wyszukane środki do zmiany subiektywnych doświadczeń, będziemy musieli dobrze zastanowić się nad tym, czym są dobre stany świadomości. Pilnie potrzebujemy nowych, przekonujących odpowiedzi na następujące pytania: Jakie stany świadomości mają mieć nasze dzieci? Które ze stanów świadomości chcemy wspierać, a których mielibyśmy z powodów etycznych zabraniać? Jakie stany świadomości możemy przypisać zwierzętom albo maszynom? Rzecz jasna nie jestem w stanie dać ostatecznych odpowiedzi na te pytania; celem ostatnich rozdziałów jest raczej zwrócenie uwagi na nową, istotną dyscyplinę, jaką jest neuroetyka, i równolegle – poszerzenie naszej perspektywy.

Fenomenalny model jaźni

Zanim przedstawię Tunel Ego, centralną metaforę, która ułatwi nam prowadzenie dalszej dyskusji, proponuję poświęcić chwilę eksperymentowi sugerującemu czysto wrażeniową naturę jaźni. W roku 1998 Matthew Botvinick i Jonathan Cohen, psychiatrzy z Uniwersytetu w Pittsburghu, przeprowadzili klasyczny już dziś eksperyment, w którym zdrowi uczestnicy doświadczyli sztucznej części ciała jako własnej[1]. Badani obserwowali leżącą przed nimi na biurku gumową rękę, podczas gdy ich własną przesłonięto ekranem. Pozostająca na widoku gumowa ręka oraz przesłonięta rzeczywista ręka badanego były następnie synchronicznie dotykane. Eksperyment ten łatwo odtworzyć: po pewnym czasie (w moim przypadku było to 60 do 90 sekund) wywołuje on słynną iluzję gumowej ręki. Nagle zaczynacie odczuwać gumową rękę jako swoją i doznajecie w niej kolejnych dotknięć. Co więcej, odczuwacie całe „wirtualne ramię” – czyli połączenie pomiędzy ramieniem a fałszywą ręką leżącą przed wami na biurku.

Najciekawszym odczuciem, na które zwróciłem uwagę, gdy poddawałem się temu eksperymentowi, było dziwne wrażenie mrowienia w ramieniu, pojawiające się krótko przed nastąpieniem iluzji – jak gdyby „ramię mojej duszy”, czy też „ramię astralne”, zsunęło się z niewidzialnego ramienia fizycznego prosto w gumową rękę. Oczywiście nie ma czegoś takiego jak duchowe ramię, tak jak najprawdopodobniej nie ma czegoś takiego jak ciało astralne. To coś, co czujecie, doznając iluzji gumowej ręki, ja nazywam treścią automodelu fenomenalnego (AMF) – świadomego całościowego modelu organizmu, który jest aktywowany przez mózg. („Fenomenalny” jest tu i w innych miejscach tej książki używany w sensie filozoficznym, jako taki, który możemy poznać jedynie wrażeniowo, poprzez sposób, w jaki rzeczy nam się zjawiają). Treścią AMF jest ego.

Rysunek 1. Iluzja gumowej ręki. Zdrowy uczestnik eksperymentu odczuwa sztuczną część ciała jako swoją. Badany obserwuje podobiznę ludzkiej ręki, podczas gdy jego własna ręka pozostaje zakryta (szary kwadrat). Sztuczna gumowa ręka oraz ręka zakryta są następnie wielokrotnie synchronicznie głaskane pędzelkiem. Jasne obszary naokoło ręki i ciemny obszar na palcu wskazującym oznaczają odpowiednie wzrokowe i dotykowe pola recepcyjne neuronów kory przedruchowej. Ilustracja po prawej stronie pokazuje iluzję, której ulega badany, gdy dotknięcia odczuwane pokrywają się z widzianymi (obszary ciemne wskazują na wzmożoną aktywność mózgu; stanowiąca iluzję doświadczona fenomenalnie pozycja ręki zaznaczona jest jasnym okręgiem). Wywołana w ten sposób aktywacja neuronów w korze przedruchowej została potwierdzona doświadczalnie (M. Botvinick, J. Cohen, (1998), Rubber Hand ‘Feels’ Touch That Eye See, „Nature”, 391, 756). Ilustracja za zgodą dr. Wanji Wiese, MIND Group, Frankfurt am Main.

Fenomenalny automodel[2] Homo sapiens to prawdopodobnie jeden z najlepszych wynalazków natury. Stanowi on efektywny sposób, w jaki organizm może świadomie pojmować siebie (i innych) jako jedną całość, i umożliwia mu inteligentną, holistyczną interakcję zarówno ze swym wewnętrznym światem, jak i ze środowiskiem zewnętrznym.

Większość zwierząt jest w jakimś stopniu świadoma, ale ich AMF nie jest taki sam jak nasz. Wytworzony w drodze ewolucji typ świadomego modelu jaźni jest specyficzny dla ludzkich mózgów w tym sensie, że dokonując reprezentacji samego procesu reprezentacji, możemy przyłapać się – jak powiedziałby Antonio Damasio – na akcie poznawania. W fenomenologicznym czasie rzeczywistym mentalnie reprezentujemy sobie siebie samych jako systemy reprezentacyjne. Ta zdolność przekształciła nas tak, że możemy być podmiotami myślącymi i czytać myśli. Sprawiła też, że ewolucja biologiczna z impetem przeszła w ewolucję kulturową. Ego to niezwykle użyteczne narzędzie, które pozwoliło nam rozumieć się wzajemnie poprzez empatię i odczytywanie myśli. Wreszcie, pozwalając nam na uzewnętrznienie naszych umysłów poprzez kooperację i kulturę, ego pozwoliło nam na stworzenie złożonych społeczeństw.

Czego możemy nauczyć się z iluzji gumowej ręki? Pierwszą lekcję łatwo zrozumieć: cokolwiek stanowi część waszego automodelu fenomenalnego, cokolwiek jest częścią waszego świadomego ego, uzyskuje poczucie „mojości”, świadomego poczucia własności. Jest doświadczane jako wasze członki, wasze doznania dotykowe, wasze odczucia, wasze ciało, wasze myśli. Ale można zapytać: Czy istnieje coś jeszcze, coś ponad subiektywne odczucie własności ciała czy stanów mentalnych, coś, co cechowałoby świadomą jaźń? Czy nie istnieje jakiegoś rodzaju „globalna własność”, głębszy sens tożsamości związany z posiadaniem i kontrolowaniem ciała jako całości? A co z uczuciem identyfikacji z tym ciałem? Czy tym głębokim poczuciem tożsamości też dałoby się manipulować eksperymentalnie? Gdy po raz pierwszy doświadczyłem iluzji gumowej ręki, od razu pomyślałem, że warto byłoby sprawdzić, czy coś takiego zadziałałoby również z całym gumowym ciałem albo z obrazem ciała. Czy można stworzyć całościowy odpowiednik iluzji gumowej ręki? Czy cała jaźń mogłaby zostać przeniesiona do jakiegoś miejsca poza ciałem?

Tak się składa, że istnieją stany fenomenalne, w których ludzie mają dojmujące wrażenie przebywania poza swoim fizycznym ciałem – są to tak zwane doświadczenia eksterioryzacji [out-of-body experiences]. Eksterioryzacje to dobrze znane stany, w których ulega się bardzo realistycznej iluzji opuszczania swojego fizycznego ciała, zazwyczaj w postaci eterycznego duplikatu, i poruszania się poza nim. Z punktu widzenia fenomenologii doświadczający tej iluzji ulokowany jest wewnątrz duplikatu. Rzecz jasna doświadczenia te są niezwykle istotne filozoficznie, jeżeli tylko na serio chce się zrozumieć, czym świadoma jaźń jest. Czy można wywołać je w laboratorium?

Jednym z naukowców, z którymi z dumą współpracuję, jest Olaf Blanke, genialny młody neurolog ze Swiss Federal Institute of Technology w Lozannie, pierwszy badacz, który wywołał eksterioryzację poprzez bezpośrednią stymulację mózgu pacjenta elektrodą. Doświadczeniom tym towarzyszą zazwyczaj dwie reprezentacje ciała: wzrokowa (widok waszego własnego ciała leżącego na łóżku albo np. na stole operacyjnym) i czuciowa, dzięki której czujecie, że unosicie się w górze lub latacie w powietrzu. Co ciekawe, drugi z modeli ciała to treść AMF. To tam właśnie jest ego. W serii eksperymentów z wirtualną rzeczywistością Olaf, jego doktorantka Bigna Lenggenhager i ja próbowaliśmy wytworzyć sztuczne poczucie eksterioryzacji oraz pełne iluzje ciała (zobacz: rozdział trzeci)[3]. W trakcie tych iluzji pacjenci umiejscawiali się poza ciałem i na krótko identyfikowali z wygenerowanym komputerowo jego zewnętrznym obrazem. Eksperymenty te pokazują, że głębsze, holistyczne poczucie siebie nie jest zagadką odporną na badanie naukowe – to rodzaj świadomej treści reprezentacyjnej, którą można selektywnie manipulować w kontrolowanych warunkach eksperymentalnych.

W książce tej używam jednej kluczowej metafory świadomych doświadczeń – Tunelu Ego. Świadome doświadczenie jest jak tunel. Współczesna neurobiologia pokazała, że treść naszych świadomych doświadczeń to nie tylko wewnętrzny konstrukt, ale i niezwykle selektywna forma reprezentowania informacji. Właśnie dlatego jest ona jak tunel: to, co widzimy i słyszymy, to, co czujemy lub czego smakujemy, to jedynie niewielki ułamek tego, co istnieje na zewnątrz. Nasz świadomy model rzeczywistości to małowymiarowa projekcja niepojmowalnie bogatszej rzeczywistości fizycznej, która nas otacza i utrzymuje przy życiu. Nasze organy zmysłowe są ograniczone. Wyewoluowały, by pomóc nam przetrwać, nie by odwzorować niezwykłą złożoność i bogactwo rzeczywistości w całej jej niewyobrażalnej głębi. Dlatego proces świadomego doświadczania to nie tyle obraz rzeczywistości, co tunel przez rzeczywistość.

Gdy tylko naszemu mózgowi powiedzie się genialna strategia, jaką jest stworzenie jednolitego, dynamicznego wewnętrznego obrazu rzeczywistości, stajemy się świadomi. Na początku nasz mózg wytwarza symulację świata, która jest tak doskonała, że nie rozpoznajemy jej jako obraz w umyśle. Następnie produkuje wewnętrzny całościowy obraz nas samych, który obejmuje nie tylko nasze ciało i nasze stany psychiczne, ale także nasz stosunek do przeszłości i przyszłości oraz do innych istot świadomych. Wewnętrzny obraz osoby jako całości, to nasze ego fenomenalne, nasza „jaźń” – „ja”, które sobie uświadamiamy. Dlatego też używam wyrażeń „ego fenomenalne” i „jaźń fenomenalna” zamiennie. Ego fenomenalne to nie jakiś tajemniczy przedmiot albo mały człowieczek w naszej głowie, ale treść obrazu wewnętrznego – ściślej, osobisty automodel, czyli OAM. Umieszczenie modelu nas samych wewnątrz modelu świata tworzy punkt centralny. Centrum to doświadczamy jako samych siebie, ego. Jest ono źródłem tego, co filozofowie nazywają perspektywą pierwszoosobową. Nie mamy bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością ani z samymi sobą, mamy jednakże perspektywę wewnętrzną; możemy używać słowa „ja”. Przeżywamy swoje świadome życie w Tunelu Ego.

W zwyczajnych stanach świadomości zawsze jest ktoś, kto ma dane przeżycie – ktoś, kto świadomie doświadcza siebie jako nakierowanego na świat, jako jaźń w akcie zwracania uwagi, poznawania, pragnienia, zamierzania i działania. Istnieją ku temu dwa istotne powody. Po pierwsze, posiadamy zintegrowany wewnętrzny obraz siebie, który jest silnie zakorzeniony w naszych wrażeniach i odczuciach zmysłowych. Stworzona przez nasze mózgi symulacja świata zawiera doświadczenie punktu widzenia. Po drugie, nie jesteśmy w stanie doświadczyć i rozpoznać w akcie introspekcji modeli siebie jako modeli. Większość modelu siebie jest, jak powiedzieliby filozofowie, transparentna[4]. Transparentność oznacza po prostu, że nie jesteśmy świadomi nośnika, za pomocą którego informacja do nas dociera. Nie widzimy okna, a jedynie ptaka, który za nim przelatuje. Nie widzimy neuronów, które odpalają się w naszych mózgach, a jedynie to, co nam one reprezentują. Zaktywizowany w mózgu świadomy model świata jest transparentny, gdy mózg nie jest w stanie wykryć, że jest to model – patrzymy przez niego nakierowani bezpośrednio na świat. Główna teza tej książki, a także teoria, która za nią stoi – teoria subiektywności oparta na automodelu[5] – głosi, że świadome doświadczenie bycia sobą powstaje w nas, ponieważ znaczna część OAM, osobistego automodelu, jest transparentna.

Jak wspomnieliśmy, ego to po prostu treść naszego OAM w danym momencie (nasze doświadczenia zmysłowe, stany emocjonalne, akty percepcji, wspomnienia, akty woli, myśli). Ale treści te mogą stać się ego tylko dlatego, że jesteśmy z natury niezdolni, by zorientować się, że wszystko to jest jedynie treścią symulacji w naszym mózgu. To nie rzeczywistość, a obraz rzeczywistości – i to bardzo wyjątkowy. Ego to transparentny obraz w umyśle: my – istoty fizyczne – patrzymy przez ten obraz. Nie widzimy go. Ego to narzędzie do kontroli i planowania naszego zachowania i do zrozumienia zachowania innych. Gdy tylko organizm potrzebuje tego narzędzia, mózg uruchamia OAM. Gdy narzędzie to nie jest potrzebne, na przykład w trybie głębokiego, pozbawionego marzeń snu, jest dezaktywowane.

Należy podkreślić, że choć nasz mózg stwarza Tunel Ego, to nikt w tunelu tym nie mieszka. Żyjemy z nim i w nim, ale w naszych głowach nie ma małego ludzika, który wszystkim zarządza. Ego i tunel są wytworzonymi w procesie ewolucji zjawiskami reprezentacyjnymi, rezultatem wielopoziomowej samoorganizacji. Ostatecznie doświadczenie subiektywne to biologiczny format danych, sposób prezentowania informacji o świecie wyspecjalizowany tak, aby przedstawiała się ona jako wiedza ego. Ale w świecie nie istnieją żadne jaźnie. Organizm biologiczny to nie jaźń. Ego też nie jest jaźnią, a jedynie formą treści reprezentacyjnej – ściślej, treścią transparentnego automodelu aktywowanego w mózgu organizmu.

Różne wariacje na temat metafory tunelu pozwalają zobrazować inne koncepcje powstające na łonie nauk o umyśle. W jaki sposób Tunel Ego mógłby rozszerzyć się, tak aby objąć inne Tunele Ego? Co dzieje się z Tunelem Ego podczas snów? Czy maszyny mogą posiadać sztuczną świadomość i wytworzyć prawdziwy Tunel Ego? W jaki sposób działa empatia i poznanie społeczne? W jaki sposób jeden może skomunikować się z drugim? Wreszcie musimy też zapytać: Czy można opuścić Tunel Ego?

Idea Tunelu Ego bazuje na starszym pomyśle, znanym już od jakiegoś czasu. To idea „tunelu rzeczywistości”, z którą spotkać się można w badaniach nad rzeczywistością wirtualną i programowaniem zaawansowanych gier wideo, a także w popularnych, nieakademickich pracach filozofów takich jak Robert Anton Wilson czy Timothy Leary. Najogólniej rzecz biorąc, można tę ideę zarysować następująco: owszem, świat zewnętrzny istnieje; owszem, istnieje rzeczywistość obiektywna, ale poruszając się w świecie non stop, nakładamy na niego nieświadome filtry. Robiąc to, bezwiednie tworzymy nasz własny świat, nasz „tunel rzeczywistości”. Nigdy nie jesteśmy bezpośrednio w kontakcie z rzeczywistością jako taką, ponieważ filtry te nie pozwalają nam widzieć świata takim, jaki jest. Te mechanizmy filtracyjne to nasze zmysły i mózg, których architekturę odziedziczyliśmy po biologicznych przodkach, a także nasze wcześniejsze założenia i przekonania. Proces tworzenia tego świata jest w dużej części niewidoczny. Ostatecznie widzimy tylko to, co nasz tunel rzeczywistości pozwala nam widzieć, i większość z nas jest kompletnie nieświadoma tego faktu.

Z punktu widzenia filozofa sporo w tym popularnym poglądzie nonsensu. Nie tworzymy sobie własnego indywidualnego świata, a jedynie jego model. Co więcej, cała ta idea możliwego bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością to niejako romantyczny folklor. Znamy świat jedynie dzięki używaniu reprezentacji, ponieważ wiedza polega na (właściwym) reprezentowaniu rzeczywistości. Na dodatek Tunel Ego nie sprowadza się do tego, co psychologowie nazywają „błędem potwierdzenia” – czyli naszej tendencji do zauważania i uznawania za istotne jedynie tych obserwacji, które potwierdzają nasze przekonania i oczekiwania, przy jednoczesnym filtrowaniu i ignorowaniu obserwacji, które ich nie potwierdzają. Nie jest również prawdą, że nie możemy nigdy wyjść poza tunel, by dowiedzieć się czegokolwiek o świecie zewnętrznym. Taka wiedza jest możliwa na przykład poprzez kooperację i komunikację w dużych grupach ludzi – społecznościach naukowych, które tworzą i testują teorie, wciąż wzajemnie się krytykując i wymieniając nowe dane empiryczne i hipotezy. Wreszcie popularne pojęcie tunelu rzeczywistości jest w luźny sposób używane na zbyt wiele sposobów i w zbyt wielu różnych kontekstach, co sprawia, że jest zatrważająco mętne.

Rozdział pierwszy poświęcam dyskusji nad fenomenem przeżyć świadomych i przedstawiam lepsze, bogatsze wyjaśnienie, dlaczego są one całkowicie wewnętrzne. Pytanie, które wymaga odpowiedzi, brzmi: W jaki sposób wszystko to może dziać się wewnątrz mózgu i jednocześnie tworzyć dojmujące wrażenie życia w rzeczywistości, która jest doświadczana jako rzeczywistość zewnętrzna? Chcemy zrozumieć, jak możliwe jest to, co fiński filozof i neurobiolog Antti Revonsuo nazywa „doświadczeniem pozamózgowym”, czyli doświadczeniem, które przeżywacie przez cały czas – chociażby teraz, gdy czytacie tę książkę. Dojmujące uczucie niebycia w tunelu i jednocześnie bycia w bezpośrednim i natychmiastowym kontakcie z rzeczywistością zewnętrzną jest jedną z najbardziej zaskakujących cech ludzkiej świadomości. Doznajemy go nawet w trakcie doświadczenia eksterioryzacji.

Badacz, który chce poświęcić się studiowaniu świadomości jako takiej, musi zająć się fenomenalną treścią swoich reprezentacji mentalnych – czyli tym, jak odczuwa je z perspektywy pierwszoosobowej, tym, jak to jest je mieć (subiektywnie, prywatnie, wewnętrznie). Dla przykładu: dominantą fenomenalnej treści doświadczenia, jakim jest oglądanie czerwonej róży, jest sama jakość czerwieni. W doświadczeniu wąchania mikstury bursztynu i drzewa sandałowego treścią fenomenalną jest czysta subiektywna jakość „bursztynowości” i „drzewosandałowości”. Wydają się one proste i niemożliwe do opisania. W trakcie przeżywania emocji, na przykład uczucia szczęśliwości i odprężenia, treścią fenomenalną jest samo to odczucie, a nie to, do czego się ono odnosi.

Wszystko, co obecnie wiemy, prowadzi do konkluzji, że treść fenomenalna determinowana jest lokalnie – nie przez środowisko, ale przez wewnętrzne własności samego mózgu. Co więcej, istotne własności pozostają te same, niezależnie czy czerwona róża znajduje się przed wami, czy też jest jedynie wyobrażona, czy śniona. Subiektywne wrażenie bursztynu i drzewa sandałowego nie wymaga kadzidełka, nie wymaga nawet nosa. W zasadzie mogłoby również zostać wywołane poprzez stymulację właściwej kombinacji kłębuszków węchowych w waszej opuszce węchowej. Kłębuszki węchowe (są ich jakieś dwa tysiące) odbierają sygnały od tych czy innych receptorów węchowych. Jeżeli wrażenie wąchania drzewa sandałowego i bursztynu aktywuje zazwyczaj w waszym nosie komórki receptorów węchowych typu 18, 93, 143 i 211, to można spodziewać się, że uzyskamy te same świadome doświadczenia – identyczny zapach – poprzez stymulację odpowiednich kłębuszków elektrodą. Pytanie jednak brzmi: Jaki jest minimalny wystarczający zestaw własności neuronalnych? Czy moglibyśmy wywołać dokładnie to samo zjawisko, robiąc jeszcze mniej, być może w innym miejscu mózgu? Większość przedstawicieli neurobiologii, a zapewne również większość filozofów, odpowiedziałaby, że tak. Aktywuj minimalny korelat neuronalny danego świadomego doświadczenia, a uzyskasz samo to doświadczenie.

Identyczne rozumowanie sprawdza się również w przypadku bardziej złożonych stanów. Ich treść fenomenalna to dokładnie ten aspekt danego stanu (na przykład szczęśliwości plus odprężenia), który nie tylko pojawia się w sposób naturalny w codziennych sytuacjach, ale może być równie dobrze wywołany przez substancję psychoaktywną jak i, przynajmniej z zasady, przez złośliwego neurologa eksperymentującego na żywym mózgu w naczyniu. Problem świadomości sprowadza się do doświadczenia subiektywnego, do struktury naszego życia wewnętrznego, a nie do naszej wiedzy o świecie zewnętrznym.

Jeden ze sposobów patrzenia na Tunel Ego polega na rozumieniu go jako cechy globalnego neuronalnego korelatu świadomości (NKŚ). Korelat ten to zestaw neurofunkcjonalnych cech naszego mózgu wystarczających do powstania świadomości. Istnieje specyficzny NKŚ czerwieni róży, której doświadczacie, inny dla danego w percepcji przedmiotu (czyli róży jako całości), a jeszcze inny dla waszego odczucia szczęśliwości i odprężenia. Ale istnieje również globalny NKŚ – znacznie większy zbiór cech neuronalnych, który leży u podstaw świadomości jako takiej i podbudowuje wasz wrażeniowy model świata, całość waszych subiektywnych odczuć. Nieprzerwany przepływ informacji w NKŚ tworzy tunel – świat, w którym przeżywacie swoje świadome życie.

Ale czym jesteście „wy”? Jak stwierdziłem na początku, nigdy nie uzyskamy pełnej, satysfakcjonującej naukowej teorii umysłu ludzkiego, jeżeli nie uporamy się z jądrem tego problemu. Jeśli chcemy, żeby wszystko ułożyło się w logiczną całość – jeśli chcemy uchwycić ogólny obraz – na tym polega nasze wyzwanie. Czemu świadomość jest subiektywna? Najważniejsze pytanie, które chcę rozstrzygnąć, brzmi: Dlaczego świadomy model świata niemal zawsze posiada centrum – mnie, ego, doświadczającą jaźń? Czym dokładnie jest jaźń, która ulega iluzji gumowej ręki? Co dokładnie opuszcza fizyczne ciało w trakcie doświadczenia eksterioryzacji? Czym dokładnie jest to, co czyta teraz ten tekst?

Tunel Ego to tunel świadomości, który w drodze ewolucji uzyskał dodatkową cechę, jaką jest wyrazista perspektywa pierwszoosobowa, subiektywne spojrzenie na świat. To tunel świadomości plus wyrazista jaźń. Jeśli chcemy uchwycić ogólny obraz, musimy zrozumieć, w jaki sposób powstaje autentyczne poczucie bycia sobą – oto wyzwanie. Musimy wyjaśnić wasze odczucie bycia wami, gdy odczuwacie dotykowe wrażenie w gumowej ręce, bycia wami, gdy rozumiecie zdania, które właśnie czytacie. To autentyczne świadome odczucie bycia sobą jest najgłębszą formą odczucia wewnętrznego, głębszą niż bycie po prostu „w mózgu” albo „w symulowanym świecie w mózgu”. Właśnie o tym niebagatelnym odczuciu wewnętrznym opowiada ta książka.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Problem ze świadomością

1.

Obraz świata

Świadomość jest obrazem świata. Istotą fenomenu przeżyć świadomych jest obecność jednej, zwartej rzeczywistości: jeśli jesteście świadomi, świat wam się objawia. Jest to prawda zarówno w odniesieniu do snu, jak i do jawy, choć w pozbawionym marzeń śnie nie pojawia się nic. To, że gdzieś tam istnieje rzeczywistość i że jesteście w niej obecni, nie jest wam dostępne; nie wiecie nawet o tym, że istniejecie.

Świadomość to wyjątkowe zjawisko, ponieważ jest ona zarówno częścią świata, jak i ten świat obejmuje. Nasza obecna wiedza wskazuje na to, że świadomość jest częścią świata fizycznego i podlegającym ewolucji zjawiskiem biologicznym. Przeżycia świadome to jednakże coś więcej niż jedynie biologia i fizyka – coś więcej niż niezwykle skomplikowany układ neuronów odpalających się w waszych mózgach. Ludzką świadomość od innych biologicznych fenomenów powstałych w drodze ewolucji odróżnia to, że pozwala ona rzeczywistości objawić się wewnątrz samej siebie. Stwarza to wewnętrzną perspektywę, proces życiowy staje się świadomy samego siebie.

Biorąc pod uwagę dostępne dane dotyczące mózgów zwierząt, a także ciągłość ewolucyjną, objawianie się świata obecne w biologicznych systemach nerwowych to dość nowy fenomen, prawdopodobnie mający zaledwie parę milionów lat. Jak wskazuje darwinowska teoria ewolucji, wczesne formy świadomości mogły powstać około 200 milionów lat temu w prymitywnych płatach czołowych ssaków, dając im odczucie ciała i wrażenie otaczającego świata, a także przejmując kontrolę nad ich zachowaniem. Moja intuicja podpowiada mi, że ptaki, gady i ryby od dawna miały już jakąś formę świadomości. Tak czy inaczej, zwierzę, które nie potrafi rozumować lub posługiwać się językiem, z całą pewnością może doświadczać transparentnych stanów fenomenowych – a tylko tego trzeba, by świat zjawił się w świadomości. Znani badacze świadomości i teoretycy neurobiologii tacy jak Anil Seth, Bernard Baars i D.B. Edelman opracowali siedemnaście kryteriów decydujących o tym, czy dane struktury mózgu są miejscem występowania świadomości i dowody na ich istnienie, nie tylko u ssaków, ale i u ptaków, a prawdopodobnie nawet i u ośmiornic, są przytłaczające. Empiryczne dowody na rzecz istnienia świadomości zwierząt są niepodważalne[6]. Tak jak my zwierzęta są naiwnymi realistami i jeśli mają, na przykład, wrażenie koloru, to można założyć, że jawi się im ono z tą samą charakterystyczną bezpośredniością, pewnością i natychmiastowością jak nam. Jednak z punktu widzenia filozofii nie wiemy, jak jest naprawdę. Tego rodzaju pytania możemy rozważać jedynie wtedy, gdy już będziemy dysponować satysfakcjonującą teorią świadomości.

Zaledwie parę tysięcy lat temu miała początek nowa umiejętność – świadome tworzenie teorii w ludzkich umysłach filozofów i naukowców. W ten sposób proces życia zaczął być poddawany refleksji nie tylko na poziomie pojedynczych świadomych organizmów, ale i na poziomie grup ludzi, którzy próbują zrozumieć, w jaki sposób powstał samoświadomy umysł jako taki, a zatem jak to jest możliwe, że coś pojawiło się w samym sobie. Prawdopodobnie najbardziej fascynującą cechą ludzkiego umysłu nie jest ani to, że niekiedy potrafi on być świadomy, ani nawet to, że umożliwia wytworzenie się osobistego automodelu. Naprawdę niezwykłe jest to, że możemy zwrócić uwagę na treść OAM i ją skonceptualizować. Możemy informować się o niej nawzajem i możemy doświadczać jej jako naszej własnej aktywności. Proces zwracania uwagi na nasze myśli i emocje, na nasze percepcje i poczucie ciała, sam jest zintegrowany z naszym automodelem. Jak wskazaliśmy, właściwość ta – zdolność zwrócenia doświadczenia pierwszoosobowego do wewnątrz – najprawdopodobniej odróżnia nas od pozostałych zwierząt na naszej planecie. Jak powiedzieliby filozofowie, jest to OAM „wyższego rzędu”; pozwala on nam uświadomić sobie, że jesteśmy systemami reprezentacyjnymi.

Teorie, które tworzyliśmy przez stulecia, stopniowo zmieniały nasz obraz samych siebie, a poprzez to subtelnie odmieniły treść naszej świadomości. To prawda, że świadomość jest silnym doświadczeniem – nie zmienia się po prostu pod wpływem opinii, jakie o niej mamy. Ale zmienia się poprzez praktykę (pomyślcie o koneserach wina, projektantach perfum czy geniuszach muzycznych). Ludzie innych epok historycznych – na przykład w okresie wedyjskim w starożytnych Indiach albo w czasie europejskiego średniowiecza, gdy Bóg był wciąż postrzegany jako rzeczywista, ciągła obecność – z pewnością znali takie doświadczenia wewnętrzne, które dziś są już niemal niedostępne. Wiele głębokich form świadomego doświadczenia siebie w wyniku filozoficznego oświecenia oraz rozwoju nauki i techniki stało się praktycznie niemożliwe – przynajmniej dla wielu dobrze wykształconych, zaznajomionych z nauką ludzi. Teorie zmieniają praktyki społeczne, a praktyki społeczne zmieniają ostatecznie mózgi, sposób, w jaki postrzegamy świat. Dzięki teorii sieci neuronowych dowiedzieliśmy się, że różnica pomiędzy strukturą a treścią, między nośnikiem stanu mentalnego i jego sensem, nie jest aż tak wyraźna, jak się często zakłada. Sens zmienia strukturę, choć robi to powoli. Z drugiej zaś strony, struktura determinuje nasze życie wewnętrzne, przepływ świadomych doświadczeń.

We wczesnych latach 70. ubiegłego wieku, po okresie triumfu behawioryzmu, zainteresowanie świadomością jako poważnym tematem badawczym zaczęło się zwiększać. W wielu dyscyplinach naukowych temat doświadczeń subiektywnych powoli zaczął stawać się nieprzekraczalną granicą badań. Nagle w ostatniej dekadzie dwudziestego wieku część eminentnych przedstawicieli neurobiologii zaakceptowała świadomość jako przedmiot ścisłych badań naukowych. To zapoczątkowało szybki rozwój. W roku 1994 po konferencji badaczy świadomości, która odbyła się w Tucson w Arizonie, pomogłem w założeniu nowej organizacji (Association for the Scientific Study of Consciousness, ASSC), której zadaniem jest zbliżenie do siebie filozofów i naukowców o nastawieniu empirycznym. Liczba konferencji i artykułów naukowych znacznie się zwiększyła[7]. Rok później zredagowałem zbiór artykułów filozoficznych pod wspólnym tytułem Conscious Experience (Przeżycie świadome)[8]. Gdy wraz z jednym ze współzałożycieli ASSC, australijskim filozofem Davidem Chalmersem, skompilowałem bibliografię pokrywającą lata 1970–1995, zawierała ona około tysiąca pozycji. Dziesięć lat później, gdy zaktualizowałem tę bibliografię na potrzeby piątej edycji niemieckiej, zawierała już niemal dwa tysiące siedemset publikacji. Od tego momentu zrezygnowałem z prób odwoływania się do całej literatury dotyczącej świadomości; to po prostu przestało być możliwe. Dziedzina dobrze już okrzepła i szybko się rozwija.

W międzyczasie wiele się nauczyliśmy. Zrozumieliśmy, jak bardzo nauki humanistyczne i opinia publiczna boją się redukcjonizmu i jak duży popyt cechuje misterianizm. Najprostsza filozoficzna odpowiedź wobec rozpowszechnionego lęku o to, że filozofowie bądź naukowcy „zredukują świadomość”, zakłada, że redukcja jest relacją pomiędzy teoriami, a nie zjawiskami. Żaden poważny badacz stosujący metody empiryczne ani żaden filozof nie chce „zredukować świadomości”; co najwyżej jedna teoria mówiąca o tym, w jaki sposób powstała świadomość, może zostać zredukowana do drugiej. Nasze teorie dotyczące zjawisk zmieniają się, ale zjawiska pozostają takie same. Piękna tęcza jest wciąż piękną tęczą nawet wtedy, gdy zostanie wyjaśniona z punktu widzenia promieniowania elektromagnetycznego. Przyjęcie prymitywnej ideologii scjentystycznej byłoby tak samo złe jak oddanie się misterianizmowi. Większość osób zgodzi się ze stwierdzeniem, że metoda naukowa nie jest jedynym sposobem zdobywania wiedzy.

Ale to nie wszystko. Często jest tak, że za naszymi oporami wobec redukcyjnych podejść do umysłu skrywa się głębsza, niewysłowiona intuicja. Wiemy, że nasze przekonania o świadomości mogą subtelnie zmienić naszą percepcję, wpływając na treść i schemat funkcjonalny naszych subiektywnych doświadczeń. Odczuwamy lęk, że materialistyczne odczarowanie świadomości i postęp nauk kognitywnych mogą mieć niechciane konsekwencje społeczne i kulturowe. Jak zauważam w ostatnim rozdziale, te głosy są zupełnie słuszne. To bardzo ważny aspekt rozwoju nauk o umyśle. Zrozumieliśmy, że świadomość – jak i sama nauka – to fenomen osadzony kulturowo.

Zrozumieliśmy też w końcu błąd w myśleniu, że świadomość to zagadnienie zero-jedynkowe, że albo istnieje, albo nie istnieje. To zjawisko stopniowalne, które występuje w różnych odcieniach. Świadomość nie jest też zjawiskiem jednolitym, da się w niej wyróżnić wiele aspektów: pamięć, uwagę, odczucia, doświadczenie koloru, samoświadomość i myśli wyższego rzędu. Wydaje się jednak, że istota tego zjawiska – to, co nazywam obrazem świata – zostaje zachowana w każdym z nich. Jedną z najważniejszych cech świadomości jest to, że sytuuje nas ona w świecie. Gdy budzicie się rano, doświadczacie siebie jako istniejących w określonym czasie, w konkretnym miejscu, osadzonych w otoczeniu: w ten sposób tworzy się konkretna, jednolita sytuacja. Tak samo jest w snach i halucynacjach, w których nie tylko doświadczamy siebie, ale też doświadczamy siebie w kontekście określonej sytuacji, jako części świata, który właśnie nam się jawi. Zrozumieliśmy, że świadomość rozciąga się na całe królestwo zwierząt[9]. Dowiedzieliśmy się wiele o zaburzeniach psychicznych, uszkodzeniach mózgu, śpiączce, stanach minimalnej świadomości, snach, snach świadomych i różnych innych odmiennych stanach świadomości. Wszystko to nakreśla nam obraz złożonego fenomenu występującego w różnych odmianach i różnym natężeniu. Nie ma pojedynczego włącznika świadomości. Fakt, że świadomość jest zjawiskiem stopniowalnym, prowadzi często do trudności pojęciowych. Równolegle zaczynamy odkrywać pierwsze neuronalne korelaty poszczególnych treści świadomych[10]. Ostatecznie powinniśmy być w stanie wyróżnić minimalny zestaw cech mózgu, który wymagany jest do aktywacji doświadczeń o określonej jakości, takich jak morelowy kolor wieczornego nieba albo zapach żywicy drzewa sandałowego.

Nie wiemy jednak tego, jak bardzo odkrycie takich korelatów neuronalnych przybliży nas do wyjaśnienia świadomości. Korelacja to nie związek przyczynowo-skutkowy. Nie jest to też wyjaśnienie. Jeżeli pewne aspekty świadomości okażą się niewysławialne, to z całą pewnością nie uda nam się skorelować ich ze stanami mózgu. Nie umiemy dobrze wyjaśnić, co to znaczy, że świadomość jest „subiektywnym”, „prywatnym” zjawiskiem związanym z naszym indywidualnym „ja”. Niemniej jednak wykrycie neuronalnych korelatów określonych treści świadomości stworzy podwaliny dla przyszłych neurotechnologii. Gdy tylko poznamy wystarczające fizyczne korelaty koloru morelowego lub żywicy drzewa sandałowego, będziemy w stanie aktywować je, stymulując mózg w odpowiedni sposób. Będziemy w stanie modulować nasze wrażenia koloru czy zapachu, wzmacniać je lub tłumić poprzez stymulację lub inhibicję odpowiednich grup neuronów. To może okazać się prawdą również w przypadku stanów emocjonalnych takich jak empatia, wdzięczność czy ekstaza religijna.

Ale nie wybiegajmy zanadto naprzód. Zanim zrozumiemy, czym jest jaźń, musimy zapoznać się z obecnym stanem nauk o świadomości, pokrótce przyglądając się specyficznemu zestawowi związanych z nimi problemów. Choć dokonał się znaczący postęp, to jeśli chodzi o nasz świadomy umysł, nadal żyjemy w epoce prehistorycznej. Nasze teorie świadomości są prawdopodobnie tak naiwne jak idee, które jaskiniowcy wiązali z gwiazdami. Z punktu widzenia nauki znajdujemy się na samym początku prawdziwej wiedzy o świadomości.

Świadomy mózg to maszyna biologiczna – silnik rzeczywistości, który przekonuje nas o tym, co istnieje, a co nie. Odkrycie, że przed naszymi oczami nie ma kolorów, jest niepokojące. Morelowy kolor zachodzącego nieba nie jest cechą nieba. To cecha wewnętrznego modelu wieczornego nieba, modelu stworzonego przez nasz mózg. Wieczorne niebo nie ma koloru. Świat w ogóle nie jest wypełniony kolorowymi przedmiotami. Jest dokładnie tak, jak powiedział wam nauczyciel fizyki w szkole średniej: przed naszymi oczami rozpościera się jedynie ocean promieniowania elektromagnetycznego, szalejąca mieszanka fal o różnej długości. Większość z nich jest dla was niewidoczna i nie może nigdy stać się częścią waszego świadomego modelu rzeczywistości. To, co postrzegacie, jest zasługą systemu wzrokowego w waszych mózgach, który drąży tunel przez to niewyobrażalne bogactwo fizycznego otoczenia i maluje jego ściany rozmaitymi odcieniami kolorów. Kolorem fenomenalnym. Obrazem dostępnym tylko dla waszych świadomych oczu.

Ale to tylko początek. Nie ma jasnego odwzorowania jeden do jednego pomiędzy świadomie doświadczanymi kolorami a znajdującymi się „gdzieś tam” zjawiskami fizycznymi. Wiele różnych kombinacji fal może wywołać to samo wrażenie koloru morelowego (naukowcy nazywają je metamerami). Warto też zauważyć, jak doświadczane kolory przedmiotów pozostają względnie niezmienne przy różnym oświetleniu. Na przykład jabłko, które w środku dnia, przy białym oświetleniu słońca wydaje się nam zielone, nie zmienia się podczas zachodu słońca, gdy oświetlenie ma czerwono-żółty odcień. Subiektywna stałość kolorów to fantastyczna cecha ludzkiej percepcji, znaczące osiągnięcie neurologiczno-obliczeniowe. Zarazem możemy świadomie doświadczyć tej samej własności fizycznej, na przykład znajdującego się naprzeciw gorącego pieca, za pomocą dwóch różnych jakości. Możemy odczuć go jako wrażenie ciepła i jako wrażenie żarzenia się. Jako coś, co odczuwamy na skórze, i jako projekcję w przestrzeni przed naszymi oczami.

Do przeżywania koloru nie musicie nawet otwierać oczu. Możecie, rzecz jasna, śnić o morelowym wieczornym niebie albo może ono być wam dane w halucynacji. Pod wpływem halucynogenu wasze odczucie koloru może być jeszcze bardziej dojmujące, nawet jeśli naprawdę wpatrujecie się jedynie w pustkę rozciągającą się za waszymi zamkniętymi powiekami. Wiele zbieżnych danych dostarczanych przez współczesne badania nad świadomością pokazuje, że to, co jest wspólne wszystkim możliwym doznaniom koloru morelowego, to nie tyle istnienie określonego przedmiotu „po drugiej stronie”, lecz raczej wysoko wyspecjalizowany wzorzec aktywacji w waszych mózgach. W zasadzie moglibyście doświadczyć koloru, nie mając oczu, a nawet jako odłączony od ciała mózg w naczyniu. Dlaczego jesteście tak pewni, że właśnie teraz, czytając tę książkę, nim nie jesteście? Jak możecie dowieść, że książka w waszej ręce – a nawet i sama wasza ręka – naprawdę istnieje? (W filozofii nazywamy tę grę epistemologią – teorią wiedzy. Gramy w nią od stuleci).

Wrażenia świadome jako takie to sprawa wewnętrzna. Bez względu na wszystko inne, co może i nie może być prawdą o świadomości, jeśli tylko wszystkie mechanizmy wewnętrzne waszych systemów nerwowych będą na swoim miejscu, to wszystkie cechy waszych wrażeń świadomych – ich subiektywna treść i to, jak je odczuwacie – zostaną całkowicie zdeterminowane. Mówiąc o „wewnętrzności”, mam na myśli nie tylko wewnętrzność przestrzenną, ale i czasową – to, co wydarza się teraz, właśnie w tej chwili. Jeśli tylko odpowiednie parametry waszych mózgów zostaną ustawione, wszystko, czego w danym momencie doświadczacie, również będzie już ustawione.

Z punktu widzenia filozofii nie oznacza to, że świadomość może być wyjaśniona w sposób redukcyjny. W rzeczy samej, nie jest jasne, co rozumie się przez pełne doświadczenie. Czy doświadczenia są oddzielnymi, policzalnymi bytami? Bez wątpienia istnieje coś takiego jak strumień świadomości i nauki neuronalne pokazały, że proces świadomego doświadczenia to po prostu idiosynkratyczna ścieżka przez rzeczywistość, która jest tak złożona i niewiarygodnie bogata w informacje, że wciąż trudno nam uchwycić, jak ograniczone jest subiektywne doświadczenie.

Kiedy chłoniemy wszystkie kolory, dźwięki i barwy – całą różnorodność naszych emocji i wrażeń zmysłowych – trudno nam uwierzyć, że wszystko to jest jedynie wewnętrznym cieniem czegoś niewyobrażalnie bogatszego. Ale tak właśnie jest.

Cienie nie istnieją w sposób autonomiczny. Książka, którą właśnie trzymacie – a ściślej powiązane ze sobą wrażenia jej koloru, wagi i tekstury – to jedynie cień, niskowymiarowa projekcja wysokowymiarowego przedmiotu „gdzieś tam”. To obraz, reprezentacja, którą można opisać jako rejon waszej neuronalnej przestrzeni stanów. Ta przestrzeń stanów sama w sobie może mieć milion wymiarów; niemniej jednak – przestrzeń fizyczna, po której się dzięki niej poruszamy, ma tych wymiarów niewyobrażalnie więcej.

Metaforę cienia przywołuje VII księga Państwa Platona. Ta piękna przypowieść opowiada o niewolnikach skutych kajdanami w jaskini. Mogą oni jedynie patrzeć przed siebie – ich głowy są unieruchomione od urodzenia. Wszystko, co kiedykolwiek widzieli, czy to u siebie, czy u innych, to cienie rzucane na przeciwległą ścianę przez rozpalony za nimi ogień. Wierzą, że cienie to prawdziwe przedmioty. Tak samo jest z cieniami przedmiotów które przenoszone są ponad ścianą za ich głowami. Czy jesteśmy niczym owi niewolnicy, skoro przedmioty z jakiegoś zewnętrznego świata rzucają cienie na ścianę przed nami? A może sami jesteśmy cieniami? W rzeczy samej, filozoficzna wersja naszego stanowiska wobec rzeczywistości rozwinęła się z mitu Platona – tyle że nasza wersja nie odbiera realności światu materialnemu ani nie zakłada istnienia wiecznych form będących prawdziwą wersją cieni z platońskiej jaskini. Zakłada jednak, że obrazy pojawiające się w Tunelu Ego są dynamiczną projekcją czegoś znacznie większego i bogatszego.

Ale czym jest ta jaskinia i czym są owe cienie? Cienie fenomenalne są niskowymiarowymi projekcjami w centralnym układzie nerwowym organizmów biologicznych. Załóżmy, że książka, którą trzymacie, taka, jakiej świadomie teraz doświadczacie, jest dynamicznym, niskowymiarowym cieniem rzeczywistego fizycznego obiektu w rzeczywistej fizycznej ręce, cieniem tańczącym w centralnym układzie nerwowym. Możemy zapytać: Czym w takim razie ma być ogień, który tworzy projekcję migotliwych cieni świadomości tańczących jako wzorce aktywności na ścianach waszej neuronalnej jaskini? Ogniem jest dynamika neuronalna. Ogień to nieprzerwany, samoregulujący przepływ informacji neuronalnej, nieprzerwanie zaburzany i modulowany przez bodźce zmysłowe i procesy poznawcze. Ściana nie jest przestrzenią dwuwymiarową, ale wysokowymiarową fenomenalną przestrzenią stanów ludzkiej fenomenologii[11]. Doświadczenia świadome to rozbudowane umysłowe modele w przestrzeni reprezentacyjnej, dostępne dzięki gigantycznej sieci neuronowej w naszych głowach. Ponieważ przestrzeń ta wytwarzana jest przez osobę, która posiada pamięć i porusza się do przodu w czasie, to jest ona tunelem. Kluczowe pytanie brzmi: Jeśli coś takiego dzieje się przez cały czas, to czemu w ogóle tego nie zauważamy?

Antti Revonsuo nawiązywał do fenomenu eksterioryzacji, gdy porównywał świadome doświadczenie do ciągłego, pozbawionego wysiłku doświadczenia-poza-mózgiem[12]. Tak jak ja przywołuje on model symulacji świata, by wyjaśnić, dlaczego doświadczenie obecności, które teraz przeżywacie, to jedynie wewnętrzna, subiektywna obecność. Pomysł zasadza się na tym, że treść świadomości to treść symulowanego w naszych mózgach świata, a poczucie „bycia tutaj” samo w sobie jest symulacją. Nasze świadome doświadczenie świata jest systematycznie eksternalizowane, ponieważ mózg wciąż wytwarza wrażenie, że jestem obecny w świecie poza moim mózgiem. Wszystko, co dziś wiemy o ludzkim mózgu, wskazuje, że bycie poza nim, a nie w tunelu, wytworzone jest przez system nerwowy osadzony głęboko w mózgu. Świat zewnętrzny, rzecz jasna, istnieje, a wiedza i działania wiążą nas z nim przyczynowo – ale świadome doświadczenie rozumienia, działania i bycia powiązanym z otoczeniem to kwestia wyłącznie wewnętrzna.

Każda przekonująca teoria świadomości musi wyjaśnić, dlaczego wydaje się nam, że jest inaczej. Wyruszmy zatem na krótką wycieczkę po Tunelu Ego, podczas której zbadamy niektóre z najistotniejszych problemów, z jakimi borykają się filozoficzne i neurologiczne teorie świadomości. Przedyskutujemy szczegółowo sześć z nich: problem jedności świata (albo inaczej problem jedności świadomości), problem teraźniejszości (albo inaczej problem zjawiska przeżywanej chwili), problem rzeczywistości (czyli to, dlaczego urodziliście się naiwnymi realistami), problem niewysławialności (czyli problem tego, o czym nigdy nie będziemy mogli mówić), problem ewolucji (czyli pytanie o to, do czego przydaje się nam świadomość) i w końcu problem osoby (czyli pytanie o to, kim jest istota, która ma doświadczenia świadome). Zaczniemy od najprostszego problemu, a skończymy na najtrudniejszym. Gdy to zrobimy, położenie fundamentów będziemy już mieć za sobą.

1 M. Botvinick, J. Cohen, (1998), Rubber Hand ‘Feels’ Touch That Eyes See, „Nature”, 391, 756.

2 W wydaniu anglojęzycznym pojawia się w tym i w dalszych miejscach wyrażenie self-model, które można równie dobrze tłumaczyć na język polski jako „model siebie” albo „model ja”. Uznałem, że określenie „automodel” będzie najtrafniejsze, ponieważ nie sugeruje ono istnienia jakiegoś dodatkowego obiektu, który jest modelowany (jakiegoś ja), a o to właśnie autorowi książki chodzi. Z czysto translatorskiego punktu widzenia tłumaczenie to wydaje się trafne, choćby przez analogię do słowa „autorefleksja”, które może funkcjonować jako przekład wyrażenia „self-reflection” (przyp. tłum.).

3 B. Lenggenhager i in., (2007), Video Ergo Sum: Manipulating Bodily Self-Consciousness, „Science”, 317, 1096–1099. Krótkie podsumowanie artykułu można znaleźć w: O. Blanke, T. Metzinger, (2009), Full-body Illusions and Minimal Phenomenal Selfhood, „Trends in Cognitive Science”, 13(1), 7–13.

4 „Transparentność” to we współczesnej filozofii umysłu termin techniczny; świadoma reprezentacja jest transparentna, gdy używający jej system nie może, za pomocą samej tylko introspekcji, rozpoznać jej jako reprezentacji. Jak mogliby powiedzieć filozofowie, widzimy tylko treść, nigdy nośnik; jedynie „własności intencjonalne” są dostępne w introspekcji. Pod względem subiektywnym stwarza to wrażenie bycia w bezpośrednim kontakcie z rzeczywistością.

5 T. Metzinger, (2003), Being No One: The Self-Model Theory of Subjectivity, MIT Press, Cambridge, MA. Najkrótsze dostępne nieodpłatnie podsumowanie znaleźć można pod adresem: www.scholarpedia.org/article/Self_Models. Inne ogólne opracowania: T. Metzinger, (2004), Précis of Being No One, „Psyche”, 11(5), 1–35, online: http://psyche.cs.monash.edu.au/symposia/metzinger/precis.pdf; T. Metzinger, (2008), Empirical Perspectives from the Self-Model Theory of Subjectivity, „Progress in Brain Research”, 168, 215–246.

6 T. Metzinger, (2006), Beweislast für Fleischesser, „Gehirn&Geist”, 5, 70–75, przedruk w: C. Könneker, (2006), Wer erklärt den Menschen? Hirnforscher, Psychologen und Philosophen im Dialog, Fischer, Frankfurt am Main; A.K. Seth i in., (2005), Criteria for Consciousness in Humans and Other Mammals, „Consciousness and Cognition”, 14, 119–139; D.B. Edelman i in., (2005), Identifying Hallmarks of Consciousness in Non-Mammalian Species, „Consciousness and Cognition”, 14, 169–187. Ośmiornice są szczególnie interesujące, ponieważ architektura ich mózgu jest zupełnie inna niż mózgu ssaków, ale okazują się one znacznie sprytniejsze, niż wydawało się to na początku. Choć złożoność kognitywna nie jest argumentem za istnieniem świadomości per se, to mamy teraz dowody, które każą uznać przynajmniej istnienie świadomości pierwotnej u ośmiornic za bardzo prawdopodobne. Zobacz: J.A. Mather, (2008), Celaphod Consciousness: Behavioural Evidence, „Consciousness and Cognition”, 17, 37–48.

7 Zobacz: P. Wilken, (2006), ASSC-10 Welcoming address, [w:] 10th Annual Meeting of the Association for the Scientific Study of Consciousness, 23–26 czerwca 2006, Oxford.

8 T. Metzinger (red.), (1995), Conscious Experience, Thorverton–Paderborn, Imprint Academic.

9 Zobacz: „Consciousness and Cognition”, (2005), 14(1), w szczególności: A.K. Seth i in., (2005), Criteria for Consciousness… Numer specjalny poświęcony problemom neurobiologii i świadomości zwierząt.

10 T. Metzinger (red.), (2000), Neural Correlates of Consciousness: Empirical and Conceptual Questions, MIT Press, Cambridge, MA.

11 Zobacz: C. McGinn, (1989), Can We Solve the Mind-Body Problem?, „Mind”, 98, 349–366. Przedruk w: N. Block i in. (red.), (1997), The Nature of Consciousness: Philosophical Debates, MIT Press, Cambridge, MA; T. Metzinger, (2000), Introduction: Consciousness Research at the End of the Twentieth Century, [w:] T. Metzinger (red.), Neural Correlates of Consciousness…

12 A. Revonsuo, (2006), Inner Presence: Consciousness as a Biological Phenomenon, MIT Press, Cambridge, MA.