Spis treści

Karta redakcyjna

Antoni Libera, Trzy tragedie i farsa

KRAWIEC

Akt I

Słowo wstępne: ANTONI LIBERA

Wydanie opracowane na podstawie tekstu sztuki opublikowanego w miesięczniku „Dialog”, w lutym 2013 r.

Opieka redakcyjna: MARIA RACZKIEWICZ-ŚLEDZIEWSKA

Korekta: BEATA WYRZYKOWSKA, JULIA MŁODZIŃSKA

Projekt okładki: WITOLD SIEMASZKIEWICZ

Copyright © 2023 by Diogenes Verlag AG, Zürich
All rights reserved
Copyright© 2024 by Noir sur Blanc, Warszawa
For all Polish language editions
All rights reserved

ISBN 978-83-7392-959-3

Oficyna Literacka Noir sur Blanc Sp. z o.o.
ul. Frascati 18, 00-483 Warszawa

Zamówienia prosimy kierować:
– telefonicznie: 800 42 10 40 (linia bezpłatna)
– e-mailem: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
– księgarnia internetowa: www.noir.pl

Konwersja: eLitera s.c.

KRAWIEC

(1965)

UTWÓR SCENICZNY W TRZECH AKTACH

.

OSOBY

KRAWIEC

KLIENT EKSCELENCJA (KLIENT MNICH, KLIENT CZELADNIK)

CZELADNIK

KARLOS

NANA

ONUCY

BARBARZYŃCA I

BARBARZYŃCA II

AKT I

Przy proscenium barokowa, złota, ogromna i pusta rama lustra, tak ustawiona, że kto będzie się w tym niby-lustrze przeglądał, ten stanie twarzą wprost do widowni. Nad lustrem kopuła namiotu z tkanin drogich i ozdobnych, jak owe ciężkie i ozdobne tkaniny polowych kwater dla królów i wodzów w dawnych wiekach. Wszystko to na tle wielkiej zastawki przedstawiającej geometryczne ogrody wersalskie.

Obok lustra manekin z głową i kończynami, ale bez twarzy. Na nim kaftan ze złota i białe spodnie do kolan, spinane u dołu.

Przed lustrem stoi Ekscelencja, tęgawy mężczyzna w wieku zdrowych lat pięćdziesięciu, bez zarostu. Na głowie srebrna, ondulowana peruka, spadająca na ramiona. Odziany jest tylko w długą koszulę.

Obok Ekscelencji Krawiec, rówieśnik Ekscelencji, o witalnej, dyrektorskiej twarzy. Koszula, kamizelka i zwyczajne, współczesne spodnie. Przepasany płóciennym fartuszkiem z kieszenią, z której wystają wielkie krawieckie nożyce. Wnętrze namiotu silnie oświetlone. Reszta ciemna. W namiocie stolik, a na stoliku stos żurnali.

KRAWIEC (kłaniając się)

Jeszcze peruka, Wasza Dostojność.

KLIENT EKSCELENCJA
(zdejmuje perukę i podaje Krawcowi, który układa ją na manekinie. Następnie Krawiec rozwija sztukę purpury i zarzuca ją Klientowi Ekscelencji na ramiona)

Więc powiada mistrz, że Barbarzyńcy są blisko?

KRAWIEC

Są tu, w przedpokoju.

KLIENT EKSCELENCJA

Od kiedyż to? Zawsze mniemałem, że dzieli nas od nich co najmniej sto lat i parę oceanów.

KRAWIEC

Czas szybko leci, z oceanami także jest krucho.

KLIENT EKSCELENCJA

Nieprzyjemna wiadomość. Jak oni wyglądają?

KRAWIEC

Strasznie. Są prawie nadzy.

KLIENT EKSCELENCJA

Jak się zachowują?

KRAWIEC

Nad podziw spokojnie. Oglądają tapety, nieufnie obwąchują krzesła. Jeden z nich zjadł bukiet róż.

KLIENT EKSCELENCJA

Razem z kolcami?

KRAWIEC

Nie, przedtem oddzielił kolce od łodygi za pomocą scyzoryka.

KLIENT EKSCELENCJA

Więc jednak nie jest zupełnym Barbarzyńcą.

KRAWIEC

Owszem. Ekscelencja ma nieścisłe wyobrażenie o barbarzyństwie.

KLIENT EKSCELENCJA

Mistrz ich broni?

KRAWIEC

Nie, skądże! Ekscelencja wie dobrze, że cywilizacja to ja.

KLIENT EKSCELENCJA

O, nie! Cywilizacja to ja i wszystko, co reprezentuję, wszystko, co mnie wydało: nauka, sztuka, humanizm...

KRAWIEC

O ile się nie mylę, Ekscelencja nie jest ani uczonym, ani artystą, ani nawet nauczycielem szkoły powszechnej. Ekscelencja jest tylko Ekscelencją, czyli samą doskonałością.

KLIENT EKSCELENCJA

Właśnie.

KRAWIEC

Tak, ale Ekscelencją odzianym. Ekscelencja nagi nie jest Ekscelencją. Tutaj, w mojej pracowni... (wskazuje na manekin) Oto doskonałość Waszej Ekscelencji.

KLIENT EKSCELENCJA

Ale moja istota...

KRAWIEC

Istota to powierzchnia, przynajmniej taka istota, którą możemy pojąć i rozróżnić. Reszta to nic albo ciemność, w najlepszym wypadku. W tej chwili istota Waszej Ekscelencji jest obok Waszej Ekscelencji.

KLIENT EKSCELENCJA

Niemniej ja sam...

KRAWIEC

Muszę przyznać, że z przykrością patrzę na ciało Waszej Ekscelencji... Ale czy wobec tego: Ekscelencji? Te łydki, ten tułów... Barbarzyństwo to właśnie nagość i obecnie Wasza Ekscelencja... ale czy obecnie Ekscelencja nie różni się od tych w przedpokoju? Gdyby nie przykra konieczność zawodowa, nie odsłaniałbym Waszej... nienawidzę nagości. Z ulgą witam uwieńczenie każdego mojego dzieła. Nagość to nicość, natura, chaos, barbarzyństwo. Kiedy już osiągnę mój cel, kto wie, czy nie zabiorę się wtedy do szycia odzieży dla zwierząt, a nawet dla roślin i minerałów. Zasłonię wszystko. Czyli nadam wszystkiemu sens.

KLIENT EKSCELENCJA

Imponujące przedsięwzięcie.

KRAWIEC

Jeszcze odległe, bardzo odległe. Najpierw cel, marzenie mojego życia...

KLIENT EKSCELENCJA

Cóż to takiego?

KRAWIEC

Czy Ekscelencja wie, co to jest kamień filozoficzny?

KLIENT EKSCELENCJA

Coś niemożliwego.

KRAWIEC

Coś, czego wszyscy szukają, ale znajdę tylko ja. Szukam wielkiego sekretu krawiectwa, czyli, inaczej mówiąc, cywilizacji.

KLIENT EKSCELENCJA

Zadziwia mnie mistrz.

KRAWIEC

Tak. Moda rządzi nami. Ale co to jest moda? Każdy chce nosić na sobie coś takiego, co noszą wszyscy, ale jednocześnie czego nie ma nikt inny. Paradoks? Tylko pozornie. Moda wyraża tęsknotę cywilizacji. Połączyć doskonałą wspólność z doskonałym wyodrębnieniem. Pierwszy, kto tego dokona, będzie wielkim krawcem.

KLIENT EKSCELENCJA

Życzę powodzenia.

Odgłos piszczałek i bębnów oraz nieartykułowana wrzawa. Wpada prowadzony światłem Czeladnik, w kamizelce jak i mistrz, ale skromniejszej, i w takim samym fartuszku. Zatrzymuje się przed namiotem.

CZELADNIK

Panie!

KRAWIEC (wychodzi przed namiot)

Co to za tumulty?

CZELADNIK

To oni, ci ludzie...

KRAWIEC

Czego chcą?

CZELADNIK

Chcą zostać wpuszczeni!

KRAWIEC

Niech poczekają.

CZELADNIK

Dobrze, panie. (wybiega na prawo)

KRAWIEC (wraca do namiotu)

Niedobre wiadomości.

KLIENT EKSCELENCJA

Kto tam?

KRAWIEC

Oni, Barbarzyńcy.

KLIENT EKSCELENCJA

Śmią hałasować, kiedy mam przymiarkę?

KRAWIEC

Gorzej, chcą tu wtargnąć.

KLIENT EKSCELENCJA

Po moją głowę!

KRAWIEC

Tego nie mówili.

KLIENT EKSCELENCJA

A po cóż by. Nie pytali o mnie?

KRAWIEC

Ani słowem.

KLIENT EKSCELENCJA

To dobrze. Nie, to źle! Jak to! Hordy barbarzyńskie z gór północnych schodzą, z lasów wypadają i ciągną od stepów jak burza, szarańcza, jak groźna lawina, i nawet do głowy dzikusom nie przyjdzie, żeby o mnie spytać? Ja w to nie wierzę.

KRAWIEC

Uwierzyć w to trudno.

KLIENT EKSCELENCJA

Na pewno chcą mnie zgładzić. Chyba że to jacyś nieprawdziwi są Barbarzyńcy.

KRAWIEC

Wyglądają całkiem barbarzyńsko.

KLIENT EKSCELENCJA

Po co więc przyszli?

KRAWIEC

Zaraz się dowiemy.

KLIENT EKSCELENCJA

Może nie wiedzą, że ja tutaj jestem...

KRAWIEC

Zaraz im powiem.

KLIENT EKSCELENCJA

Nie, stójże, człeku! Cóż to, mistrz chce mnie zgubić?

KRAWIEC

Niech Bóg uchowa!

KLIENT EKSCELENCJA

Pośpieszmy się lepiej, niech mistrz bierze miarę.

KRAWIEC

Miarę, ale na co?

KLIENT EKSCELENCJA

Na płaszcz z purpury.

KRAWIEC

Znowu? To już było.

KLIENT EKSCELENCJA

Powtórzyć nie zaszkodzi.

KRAWIEC

W kółko to samo.

KLIENT EKSCELENCJA

Więc co mistrz radzi?

KRAWIEC

Szyliśmy już wszystko.

KLIENT EKSCELENCJA

Szyjmy od początku.

KRAWIEC

Od początku bez końca, jałowa zabawa.

KLIENT EKSCELENCJA

Więc niech mistrz wymyśli jakieś nowe dzieło.

KRAWIEC

Łatwo powiedzieć. Czy mogę być szczery?

KLIENT EKSCELENCJA

Ja mistrzowi ufam, byle mistrz nie zwlekał. Chciałbym stąd odejść. Nie podoba mi się to dzikie sąsiedztwo.

KRAWIEC

Więc powiem szczerze: nic nie uszyję.

KLIENT EKSCELENCJA

Jak to nic?

KRAWIEC

Nic więcej.

KLIENT EKSCELENCJA

Co to ma znaczyć?

KRAWIEC

To znaczy, że nie da się już uszyć Waszej Ekscelencji nic takiego, co by uszyć warto.

KLIENT EKSCELENCJA

Czy dobrze słyszę?

KRAWIEC

Nic, co by mi się śmiertelnie nie znudziło...

KLIENT EKSCELENCJA

Zuchwałość czy lenistwo?

KRAWIEC

...a pewnie i waszej Ekscelencji. Siedzimy na wspólnym stołku.

KLIENT EKSCELENCJA

Jaka poufałość! Czy chcesz, żebym zawołał straż, bezczelny rzemieślniku?

KRAWIEC

Jaką straż? Niech się Ekscelencja nie ośmiesza. Straż Waszej Ekscelencji tak się styła od żarcia i bezczynności, że już od dawna nie może wyjść z koszar, bo jej się brzuchy w bramie nie mieszczą.

KLIENT EKSCELENCJA

To prawda. Jestem bezsilny. Zapomnijmy o tym.

KRAWIEC

Pozwoliłem się porównać z Waszą Ekscelencją, bo jesteśmy sprzęgnięci wspólnym losem. Jak orzeł i reszka na jednej monecie. Nie możemy się bez siebie obejść. Mój Boże, ileż to strojów uszyłem już Waszej Ekscelencji. Mundury galowe i polowe, szaty tronowe i koronacyjne, myśliwskie, stroje balowe, wszystko! Ja wyraziłem cały majestat i chwałę naszej epoki. I właśnie dlatego teraz powiadam: koniec. Nic więcej nie da się zrobić w tym zakresie. Chyba że... Mam myśl!

KLIENT EKSCELENCJA

Mistrzu, zaczynam się bać twoich myśli.

KRAWIEC

Myśl jasna jak dzień! Ekscelencjo, proszę mnie wysłuchać: budowałem symbole ludzkości na Waszej Ekscelencji jak na fundamencie, na jej brzuchu, lędźwiach i kończynach... Wzniosłem Waszą Ekscelencję wysoko, ale wciąż jeszcze nie do szczytu, a cała budowla chwieje się w posadach. Dlaczego, w czym przyczyna? Czy robota niesolidna, czy brak mi pilności? Nie, skaza jest w samych podwalinach.

KLIENT EKSCELENCJA

Jaśniej, mistrzu, jaśniej!

KRAWIEC

Od wielu lat dziełem mych rąk usiłuję wyrazić najpełniej godność urzędów, majestat władzy, szlachectwo urodzenia, głębię wiedzy, powagę prawa, uduchowienie sztuki, metafizykę kapłaństwa i chwałę oręża. A jednak coś mnie wciąż ogranicza, coś mnie pęta. A wie Ekscelencja, co to takiego?

KLIENT EKSCELENCJA

Nie.

KRAWIEC

Płeć! Płeć waszej Ekscelencji! O, gdybym nie musiał budować idei na trykach i kogutach. Sprawiedliwości wyrażać przez sędziego samca, Boga przez prałata, a historii przez capiość generała. Te spodnie mnie duszą!

KLIENT EKSCELENCJA

Jestem cielesny. Nie ma na to rady.

KRAWIEC

Jest rada! Niech Ekscelencja zatrze, złagodzi swoją męskość! Wystarczy mały zabieg.

KLIENT EKSCELENCJA (odsuwając się)

Potworze!

KRAWIEC (padając na kolana)

Ja proszę!

KLIENT EKSCELENCJA

Szalony krawcze, ty nie wiesz, co mówisz!

KRAWIEC

Szalony? Nie, tylko pełniący swoją powinność. Ekscelencja nawet nie przypuszcza, jakie możliwości we mnie drzemią, jak czystym blaskiem rozjaśniłbym nasze ideały, gdyby nie płeć wasza! Ta pozostałość zamierzchłego barbarzyństwa, sedno nagości, ostatni bastion natury w moim rzemiośle. Ekscelencjo, ja błagam w imię cywilizacji.

KLIENT EKSCELENCJA

Odmawiam.

KRAWIEC (podnosząc się z klęczek)

Spodziewałem się tego.

KLIENT EKSCELENCJA

Nie porywajmy się na prawa natury, nie bluźnijmy i nie rzucajmy się w objęcia rewolucji.

KRAWIEC

Jakiej rewolucji? Przeciwnie, chodzi o utrwalenie naszego porządku. I Ekscelencja jeszcze śmie uważać siebie za ostoję cywilizacji? A kto tu mówi o naturze, komu są drogie zwierzęce wsteczności? To Ekscelencja nie chce się zdecydować na krok ostateczny.

KLIENT EKSCELENCJA

Róbmy, co się da, ale nie przekraczajmy granic. Wierzę w mistrza. Szukajmy nowych tkanin i nowych barw, ale nie tykajmy świętości.

KRAWIEC

Świętości! Te trochę anatomii... Ekscelencjo, po co to panu?

KLIENT EKSCELENCJA

Niechże mnie mistrz zrozumie...

KRAWIEC

O, małoduszności!

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki