Tytuł: Trzy odbicia w lustrze. Tom pierwszy

Copyright © Zbigniew Zborowski, 2025

This edition: © Word Audio Publishing International/Gyldendal A/S, Copenhagen 2025

Projekt okładki: Monika Drobnik-Słocińska

Redakcja: Joanna Brodniewicz

Korekta: Anna Nowak

ISBN 978-91-8076-920-4

Konwersja i produkcja e-booka: www.monikaimarcin.com

Wszelkie podobieństwo do osób i zdarzeń jest przypadkowe.

Word Audio Publishing International/Gyldendal A/S

Klareboderne 3 | DK-1115 Copenhagen K

www.gyldendal.dk

www.wordaudio.se

PROLOG

Człowiek w białym kitlu wprowadził mnie do ogromnej sali. W wysokie okna umieszczone na jednej ze ścian zacinał idący od morza deszcz, wnętrze rozświetlały umieszczone pod wysokim sufitem świetlówki.

– To tutaj – powiedział lekarz.

Rozejrzałam się wokół. Sala przypominała raczej pomieszczenie fabryczne niż klinikę. Na wyczyszczonej na błysk posadzce spoczywały potężne, stalowe cielska najeżone rurkami, przewodami, tarczami manometrów i pokrętłami. Wielkie cylindry, w których – przykręcone masywnymi śrubami – połyskiwały okrągłe okienka z grubego na kilkanaście centymetrów hartowanego szkła. Nie licząc lekkiego szmeru kilku porozstawianych na masywnych biurkach komputerów i migotania ich monitorów, otaczała mnie cisza i bezruch. Aż trudno uwierzyć, że zaledwie parę kroków ode mnie, za grubą stalową ścianą jednego z cylindrów, toczy się walka o ludzkie życie.

– Czy on… Czy Bartek jest… – wydukałam.

– Tak. Jest w tej komorze hiperbarycznej – lekarz wskazał potężny walec na wprost. – Musieliśmy go sprężyć razem z jednym z naszych lekarzy. Pacjent jest wciąż niestabilny…

„Pacjent jest wciąż niestabilny” – powtórzyło echo w mojej głowie, gdy podchodziłam do okrągłego jak w batyskafie okienka. Pierwsze, co w nim ujrzałam, to… siebie. Dość szczupła twarz okolona blond włosami. Wyraźnie zarysowane kości policzkowe, trochę zbyt szerokie, ciut za wąskie usta. Duże oczy, które były zawsze moim największym atutem we wszelkich biznesowych negocjacjach, teraz wydały mi się zmęczone i puste. Puste… Tak samo, jak ja. Jak mój brzuch, którego już nigdy nie ma zaokrąglić rozpychające się w środku dziecko…

– W środku panuje w tej chwili większe ciśnienie niż w oponie ciężarówki – jakby z oddali dobiegł mnie głos człowieka w białym kitlu.

Bezwiednie położyłam dłoń na swoim pępku. Dobrą sekundę trwało, zanim dotarło do mnie, że lekarz mówi o wnętrzu tego przytłaczającego cylindra.

– Pani mąż ma…

– To nie jest mój mąż – powiedziałam szybko, zanim zdążyłam ugryźć się w język.

– Nie? No to w ogóle nie powinno tu pani być – żachnął się głos w kitlu. – Tylko członkowie najbliższej rodziny mogą…

– Jeszcze chwila – smagnęłam go swoim zahartowanym przez lata kierowania dużą firmą głosem.

Zamilkł natychmiast. A ja przeniknęłam w końcu wzrokiem przez odbicie smutnej, pozbawionej nadziei, zaciśniętej jak pięść twarzy i zajrzałam do środka. Bartek leżał na wąskiej kozetce z maską Venturiego na twarzy. Miał zamknięte oczy i popielatą cerę. W skórze nadgarstka tkwił wenflon, do którego podłączona była kroplówka. Nie ruszał się. Wyglądał jak trup. W dole brzucha poczułam ten przeklęty, dobrze mi znany, ostry jak ciachnięcie brzytwą, ból.

– Choroba dekompresyjna typu drugiego – recytował za mną monotonny głos. – Objawy rdzeniowe i mózgowe. Porażenie kończyn dolnych, kłopoty z oddychaniem, sporadycznie drgawki. W komorze panuje ciśnienie sześciu atmosfer, takie jak na głębokości pięćdziesięciu metrów. Stopniowo je teraz zmniejszamy. Kiedy dojdziemy do dwóch i pół, pacjent dostanie do oddychania czysty tlen. Potem go, mówiąc w cudzysłowie, wynurzymy i zobaczymy, czy objawy neurologiczne choć trochę się cofnęły. Ale jeśli nawet, i tak czeka go jeszcze co najmniej kilka takich sprężeń. Musimy pozbyć się z jego tkanek azotowych złogów, żeby…

– Jak to się stało? – przerwałam mu. Chwila ciszy.

– Nie jestem uprawniony do analizowania jego nurkowania, ale…

– Ale? – ponagliłam go zdecydowanym tonem.

– Z zapisu w komputerze nurkowym pani, hm, partnera wynika, że zszedł na siedemdziesiąt metrów i przebywał na tej głębokości ponad czterdzieści minut. Przy takim czasie dennym wynurzenie się ze wszystkimi przystankami dekompresyjnymi powinno trwać około półtorej godziny. Tymczasem on wystrzelił z dna do głębokości dwudziestu jeden metrów w niecałe dwie minuty! Dopiero tam zaczął oddychać nitroksem, czyli wzbogaconą w tlen mieszaniną. Próbował się ratować, ale było za późno…

Kolejna chwila ciszy.

– Mówiąc kolokwialnie, zupełnie spieprzył to nurkowanie.

– Będzie żył? – spytałam, siląc się na spokojny ton.

– To zależy, do jakich uszkodzeń mózgu i rdzenia kręgowego doszło. Dopiero będzie miał robioną tomografię. Ale nawet jeśli przeżyje, może już nigdy nie wstać z inwalidzkiego wózka.

Przełknęłam ślinę, starając się powstrzymać łzy. Bartek. Mój Bartek. Nie. Już nie mój. Przecież się rozstaliśmy. Przecież powiedzieliśmy sobie te wszystkie słowa, po których nic już nie może być nigdy takie jak wcześniej. Staliśmy się dla siebie obcymi ludźmi. Może nawet wrogami? Po jaką więc cholerę na wieść o jego wypadku, i to w czasie, gdy najpoważniejszemu w mojej karierze przedsięwzięciu biznesowemu groziło niebezpieczeństwo, wsiadłam na warszawskim Okęciu w pierwszy samolot do Gdańska, a potem taksówką pognałam do Krajowego Ośrodka Medycyny Hiperbarycznej w Gdyni? Co tutaj robię? Po co? Dla kogo? Bartek zawsze za bardzo ryzykował pod wodą. Wiele razy mu się upiekło. Tym razem się nie wywinął.

– Naprawdę musimy już iść.

Lekko skinęłam głową, odwracając się od ciężkiej, pomalowanej na biało komory. Szybkim, niezauważalnym dla lekarza, ruchem musnęłam opuszkami palców jej stalową ścianę. W taki sam sposób kiedyś budziłam go każdego ranka. Dotknięcie było lekkie niczym tchnienie oddechu, ale on zawsze natychmiast otwierał oczy. I szczerzył w uśmiechu te swoje białe jak u wilka zębiska. I mrużył te jasnoniebieskie ślepia. Tym razem jednak za grubym szkłem nie wydarzyło się nic…

***

– Pani… – zaczął doktor, kiedy zasiedliśmy w jego gabinecie.

– Anna – przypomniałam mu. – Anna Czeplińska.

– Pani Anno, dla odmiany to ja chciałbym teraz zadać pani pytanie.

– Tak?

– Głupia sprawa.

– Sprawa? Jaka sprawa? – próbowałam dostroić się do jego myśli.

– Pewien drobiazg. A raczej przedmiot.

– Przedmiot należący do Bartka? – usiłowałam naprowadzić go na odpowiednie tory.

– Przedmiot podniesiony przez niego z dna. Z tego wraku, do którego nurkował.

– Aha… – starałam się, żeby w moim głosie nie było słychać rozczarowania. Co mnie, u diabła, obchodził jakiś wyciągnięty z dołu, porośnięty omułkami talerz czy widelec?

– Na pewno nic pani ten, hm, artefakt nie powie, ale…

Następna chwila ciszy. Czekałam cierpliwie. Zupełnie nie wiedziałam, do czego facet zmierza, musiał się więc sam z tą kwestią uporać.

– … ale pani przyjaciel ani na chwilę nie chciał wypuścić go z ręki – brnął dalej doktor. – Nawet jeszcze pod wodą, w czasie tej swojej żałośnie okrojonej dekompresji… Kiedy zapewne poczuł, że traci przytomność… Zdjął rękawicę i schował do niej tę rzecz. Tym samym zalał sobie rękę do łokcia, a przecież woda miała tylko cztery stopnie! Miał to w dłoni, kiedy wieziono go ratunkowym śmigłowcem do szpitala, nie pozwolił sobie tego odebrać na izbie przyjęć. I dopiero tutaj, kiedy stracił przytomność, wysunęło mu się to z palców.

– I cóż to takiego? Muszelka? – nie mogłam powstrzymać się od sarkazmu. Bo – do cholery! – Bartek balansuje na skraju życia i śmierci, a ten tu zawraca mi głowę jakąś duperelą znalezioną na zatopionym przed wielu laty okręcie!

Lekarz pochylił się nad swoim biurkiem, otworzył szufladę. Przez irytująco długich kilkanaście sekund wpatrywał się w jej zawartość. Po czym, jakby podjął wreszcie ostateczną decyzję, energicznym ruchem sięgnął do środka.

– Nie, to nie muszelka – powiedział, pokazując mi znalezisko. Zamarłam z wrażenia. Omal nie padłam pod biurko. To przecież niemożliwe…

Minutę później, kiedy wychyliłam trzy kubeczki wody, nareszcie poczułam się na tyle silna, by samodzielnie usiedzieć na krześle.

– A więc przeczucie mnie nie myliło – pokiwał głową doktor. – Pani wie, co to jest.

– Tak, wiem.

– Powie mi pani?

– Żeby to wyjaśnić, musiałabym opowiedzieć historię swojej rodziny.

– Mamy czas – uśmiechnął się lekko. – Wynurzamy Bartka dopiero za półtorej godziny.

CZĘŚĆ PIERWSZA

ZOSIA

LATO 1939

1

Wzrok Zosi bezwiednie uleciał przez wielkie okno ku skąpanym w lipcowym słońcu drzewom. Stare kasztany, dęby i platany otaczały dwór. Na trawniku pomiędzy ich grubymi pniami wiele się działo. Mała Marcysia pod czujnym okiem piastunki stawiała pierwsze kroczki. Wielki owczarek podhalański Baca radośnie hasał obok nich, ujadając takim basem, że w oknach podzwaniały szyby. Pięcioletni Henio kłusował na karym kucyku, przez co twarz biegnącego obok Macieja – dworskiego kamerdynera, rzeźnika, woźnicy, palacza, a jak trzeba, to i felczera – przybrała odcień ceglanej czerwieni. Co tu się dziwić. Maciejowi przecież stuknęła już pięćdziesiątka. Nieco dalej, w cieniu stuletniego platana, na rozścielonym na trawie kocu siedziała pogrążona w lekturze romansu siedemnastoletnia Natalia. Natomiast tam, gdzie kończyły się drzewa, a zaczynała kręta, piaszczysta droga wiodąca do Wierzbowa, a potem dalej aż do stacji kolejowej we Włodzimierzu Wołyńskim, dwóch chłopców stajennych – Saszka i Alek, uwijało się przy nowiutkim fiacie – automobilu pana dziedzica. Polerowali lakierowane na czarno blachy i chromowane zderzaki, pucowali szyby. Panicz Adam, najstarszy z dzieci państwa dziedziców, miał wprawdzie zjechać do majątku dopiero za tydzień, ale samochód już teraz miał lśnić jak perła.

Za drzewami, wzdłuż sadu, płynęła rzeczka. Wystarczyłoby ubrać się w kąpielowy strój, chwycić ręcznik i przebiec boso po trawie w dół łagodnego zbocza, żeby znaleźć się w jej chłodnym nurcie. Wystarczyłoby… Ale Zosi przecież nie wypada tutaj świecić golizną. Do tego zagubionego wśród wołyńskich łąk dworu i majątku Załugi przyjechała przecież do pracy. Dawać korepetycje.

Staś. Mały Staś Hryniewicz był dla niej zakałą tego wyjątkowo pięknego lata. Jakim cudem to dziecko ukończyło powszechną szkołę? Kto wpuścił je w gimnazjalne mury? Przecież to tuman skończony, bałwan, który rzeczownika od przymiotnika nie odróżnia! Co jej powiedział podczas ich pierwszej lekcji, gdy go spytała o Sienkiewicza? Że nie zna. Nie wie. Ale to z pewnością żaden z sąsiadów papy. Bo na północ stąd jest dwór Lipowiczów, na zachód stoją Nagórscy-Szyc, a za Wierzbowem to już ziemie hrabiego Lipczyca. O żadnych Sienkiewiczach tu nie słyszano.

Trudno więc się dziwić, że ich lekcje polskiego to dla Zosi orka na ugorze. Co tam, na ugorze! Za piastowskich czasów rolnik musiał najpierw puszczę wytrzebić toporem i ogniem, a potem wołami rwać karpy po drzewach, żeby wreszcie móc zacząć orać. I właśnie jak ten pradawny rolnik patrzący na zwartą ścianę puszczy, tak czuła się przy tym rozwydrzonym bachorze Zosia. Nic więc dziwnego, że wzrok ucieka przez okno…

W ogóle ten stuletni dwór – ostoja sarmacji, katolicyzmu i polskości na Kresach, jego sielskość, wiejskość, tradycyjność – to wszystko razem wzięte trochę ją już drażniło. Robiła sobie z tego powodu wyrzuty. Przecież Hanna i Jan Hryniewiczowie byli ludźmi ciepłymi i gościnnymi, którzy słowem ani gestem nie dawali jej do zrozumienia, że jest z niższego stanu. Przecież po obowiązkowych dwóch lekcjach polskiego rano i dwóch matematyki po podwieczorku mogła do woli korzystać z uroków wiejskiego życia. Tak naprawdę, nie licząc zmagań z ciężkim niczym kotwica umysłem Stasia, mogła się czuć tutaj jak na wakacjach. Jak na wywczasie, na który ubogiej studentki polonistyki, która na swoją naukę musi zarabiać dawanymi latem korepetycjami, nigdy nie byłoby stać. Tak, miała do siebie żal, że taka z niej niewdzięcznica. Ale cóż. Chciała tego czy nie – tęskniła za Warszawą. Za robotniczym, cuchnącym rynsztokami Powiślem, na którym urodziła się i mieszkała. Za chłopakami z jej bramy. W bufiastych spodniach, czapkach maciejówkach, z zaczepnym spojrzeniem i nożami sprężynowymi w kieszeniach. Za Dworcem Głównym przy Marszałkowskiej, pod którym spacerowali dżentelmeni w angielskim stylu. Za gwarną i tłoczną Krochmalną, na której tydzień temu kupiła od pani Salci Cukierowej sukienkę na lato. Za placem Trzech Krzyży, przy którym mieściło się jej ukochane gimnazjum Królowej Jadwigi i równie uwielbiane kino Napoleon. Za mostem Kierbedzia, na którego kratowane przęsła jeszcze całkiem niedawno wspinała się na wyścigi z chłopakami. Za Nowym Światem, na którym trzeba było bardzo uważać, żeby nie wpaść pod rozpędzony automobil. A także za „piętnastką”, tramwajem, którym można było dojechać od ulicy Wiejskiej, przez rozedrganą codziennym handlem Gęsią, aż na Młociny. I za górką na Agrykoli, gdzie zimą otwierano tor saneczkowy. I oczywiście za Wisłą, po której – już jako studentka – żeglowała i pływała kajakiem. Tęskniła nawet za lodami po pięć groszy porcja wraz z waflem, obwarzankami pięć sztuk za pięćdziesiątaka i ostatnim rzędem w Teatrze Narodowym, w którym miejsce kosztowało osiemdziesiąt groszy.

W tej jej trochę naiwnej tęsknocie był tylko jeden nieprzyjemny zgrzyt – Sabina Stychło. Królowa Saba, Gruba Sabcia, albo Mama-Saba – jak ją nazywano na Powiślu. Zresztą, nie tylko tam. Mamę Sabę znali wszędzie: na Gęsiej i Krochmalnej, na praskich Szmulkach czy Wspólnej. W środowisku złodziei, prostytutek i łobuzów, którzy za pięć złotych byli gotowi połamać komuś ręce, rzeczywiście była królową. Szanowali ją żydowscy kieszonkowcy, soleckie kiziory i ferajna ze Szmulek. Nikt nie rozumiał, jak to się stało, że ta monstrualnie gruba, czterdziestoparoletnia kobieta o zachrypniętym głosie i bezczelnym spojrzeniu żabich oczu, która mieszkała tylko dwa domy dalej od kamienicy Zosi, trzęsła warszawskim półświatkiem. Może dlatego, że nigdy nie wybaczała? Bo gdy na kogoś zagięła parol, ten prędzej czy później płakał gorzkimi (albo krwawymi) łzami. Do licha, że też akurat ona, Gruba Sabcia z Powiśla, musiała ją przekląć i poprzysiąc jej zemstę. Przecież Zosia zawsze była porządną i stroniącą od mrocznych typków dziewczyną. Paradoksalnie, właśnie to ją zgubiło…

– Czy możemy już kończyć? – z zamyślenia wyrwał ją senny głos Stasia.

Rzut oka na wiszący na ścianie wahadłowy zegar. Jeszcze piętnaście minut. Rany!

– Skończymy, gdy wykujesz odmiany przez przypadki – odpowiedziała, za wszelką cenę usiłując powrócić myślami do wlokącej się lekcji. – Zacznijmy od słowa „koń”.

– Mianownik: kto? co? – zaczęła.

– Koń.

– Dopełniacz: kogo? czego?

– Konia.

Trzeba przyznać, że dwór zrobił na niej wrażenie. Pierwszy raz w życiu mieszkała w takim miejscu. Długa na trzydzieści metrów i wysoka na cztery metry fasada. Po bokach efektowne wieżyczki. Nad wejściem, do którego prowadziły trzy stopnie, obszerny, wsparty na czterech filarach wykusz z balkonem. Wysoki, spadzisty dach kryty gontem. Bielone mury, wysokie na prawie dwa metry okna. I dzikie wino pnące się po ścianach oraz kwitnące pod oknami róże.

– Celownik: komu? czemu?

– Koniu.

– Koniowi – poprawia.

Dostała pokój z oknem wychodzącym na wschód. Co rano budziło ją słońce przeświecające przez liście owocowych drzewek i śpiew ptaków buszujących w ich gałązkach. Wygodne łóżko, poduszka wypełniona gęsim pierzem, skrzypiąca szafa. Pod ścianą lustro i komoda, na której stała miednica i dzban z wodą. Nieduży stół, dwa krzesła. Na stole naftowa lampa i świecznik. Po wyjściu z pokoju, na lewo był salon, a za nim biblioteka, w której wypatrzyła nawet oprawione w cielęcą skórę XIX-wieczne wydania Mickiewicza i Krasińskiego. Na prawo pokoje dzieci i łazienka z prawdziwą wodną ubikacją. Ta ubikacja to zresztą niejedyna oznaka nowoczesności we dworze. Pan Hryniewicz wierzył w technikę. Kupił samochód, traktor oraz młockarnię. I wyposażył gospodarstwo w spalinowy agregat prądotwórczy, który może oświetlić – w zależności od potrzeb – albo oborę, albo salon wraz z biblioteką.

W porównaniu z warszawskim mieszkaniem jej rodziców były to niesłychane luksusy. Na Powiślu gnieździli się w sześcioro (miała młodszą siostrę i trzech braci, z których jeden już się wyprowadził) w dwóch pokoikach i kuchni. A tak naprawdę, to w jednym pokoju z kuchnią, bo drugi rodzice wynajmowali pewnemu młodemu małżeństwu, które przyjechało do stolicy za pracą aż z Wileńszczyzny. Wychodek był wspólny dla całego domu – wykopany na podwórku obramowanym murami ich kamienicy. Nieczystości wylewali do płynącego ulicą rynsztoka. Elektryfikacja do nich nie dotarła. Na taką ekstrawagancję jak zapalanie świec nie było ich stać.

– Biernik: kogo? co?

– Konia.

Ojciec Zosi pracował w fabryce leków i chemikaliów Ludwika Spiessa przy Daniłowiczowskiej 16. Był tam ślusarzem. Mama prowadziła dom, od czasu do czasu dorabiając tylko – dzięki długim i pięknym włosom – jako modelka czy raczej manekin w szkole fryzjerskiej. Jej rodzina miała dach nad głową, węglową kuchnię, głodu nie było. Dzieciaki posiadały buty, bawełniane pończochy lub spodnie oraz kapoty. Myły się codziennie w nagotowanej na żeliwnej płycie wodzie, spały po trzy w jednym łóżku pod prawdziwą kołdrą, a na święta jadły słodycze, pomarańcze, kiełbasę. I tyle.

– Narzędnik: kim? czym?

– Koniem.

Na naukę w gimnazjum, nie mówiąc o studiach, Zosia musiała już zarobić sama. Od dwunastego roku życia dawała więc korepetycje. Najpierw dostawała pięćdziesiąt groszy za godzinę, potem złotówkę, a odkąd poszła na studia – dwa pięćdziesiąt. Jako jedyna w rodzinie wyszła poza szkołę powszechną. Co nie znaczy, że inni z rodzeństwa nie poradzili sobie w życiu. Wręcz przeciwnie! Najstarszy brat Kazik pracował w piekarni obwarzanków na Konopackiej. Wraz z żoną Elzą, gdańską Niemką, i roczną córcią, mieszkał w facjatce na Pradze, przy Ząbkowskiej. Zygmunt był dozorcą w Elektrowni Miejskiej na Śniadeckich. Jako kawaler wciąż mieszkał z rodzicami na Powiślu. Tak samo najmłodszy Janek, który załapał się na czeladnika do szewskiej manufaktury i uczył się robić damskie prunelki. Przy rodzicach mieszkała też młodsza od Zosi Roma – dumna pomywaczka w barze Satyr przy Marszałkowskiej.

„Po co ty się tak męczysz?” – często przepytywała ją mama. – „Biegasz z korepetycji na korepetycje, ślęczysz w bibliotece albo na wykładach i grosza z tego dla siebie nie odkładasz. W końcu starą panną zostaniesz”.

„Porzuć te mrzonki o studiach” – strofował ją tata. – „Nasza rodzina, choć przecież herbowa, od pokoleń jest robotnicza. Twój dziadunio, jeszcze za cara, robił jako kowal przy młocie parowym. I wyprowadził mnie na człowieka. Po co ci nabijać sobie głowę tymi fantazjami z książek? Arystokratką od tego nie zostaniesz, a tylko wzrok sobie popsujesz”.

„A co panienka Zofia tak do tych szkół biega?” – zaczepiali ją chłopcy w bramie. – „Lepsza chce od nas być? Kolegów z podwórka przestać poznawać?”.

Nie umiała sensownie odpowiedzieć na te pytania. Nie umiała, bo… sama nie wiedziała, co ją tak gna do przodu, poza granice tego, co na Powiślu uznane i szanowane. Wiedziała tylko, że pragnie od życia czegoś więcej. Nie, nie. Nie więcej, tylko inaczej. Ucząc się, zdając maturę, a potem idąc na studia, czuła się jak Kolumb pierwszy raz stawiający stopę na Hispanioli, jak Aleksander Wielki przedzierający się przez Persję ku tajemniczym Indiom. Nie potrafiłaby już tego zatrzymać…

– Miejscownik: o kim? o czym?

– O koniu.

– Wołacz: O!

– Iiiihaha! – z pełną powagą i zaangażowaniem odpowiedział jej Stasio.

Dobywające się z jego ust donośne końskie rżenie sprawiło, że aż podskoczyła, do reszty otrząsając się z rozmyślań. Przez chwilę patrzyła na niego w osłupieniu, po czym z rezygnacją w głosie oznajmiła:

– Koń.

– Co, koń? – zapytał ubrany w marynarski mundurek chłopiec.

– Wołacz: O! Koń – wyjaśniła.

– Aha… – bez przekonania, a nawet z nutą rozczarowania w głosie skwitował jej uczeń.

– No dobrze – westchnęła. – Koniec lekcji.

Zapowiadało się długie i przeraźliwie nudne lato.

2

Coraz lepiej rozumiała mowę ciała swojego srokacza. Wyczuwała już, kiedy ma ochotę sięgnąć łbem w dół, ku zielonej trawie, co groziło mu zapoprężeniem. Umiała odczytać z jego ruchów, że szykuje się do nagłego i niekontrolowanego galopu. Rozpoznawała po kuleniu uszu, że czegoś się przestraszył. A pomyśleć, że jeszcze miesiąc temu z okładem, pod koniec czerwca, koń kojarzył się jej jedynie ze zmęczoną i osowiałą dorożkarską szkapą, która dowiozła ją do Dworca Głównego, skąd odjeżdżał pociąg do Włodzimierza.

Adam to zmienił. To i jeszcze parę innych rzeczy…

– Adam Hryniewicz – przedstawił się na początku lipca. Wyciągnął do niej rękę wkrótce po tym, jak wysiadł z samochodu swojego ojca, wyściskał mamę, wycałował Marcysię, przytulił Natalię, zmierzwił czuprynę Heniowi i strzelił łokciem sójkę w bok gamoniowatego Stasia. Był… pięknym mężczyzną. Onieśmielająco przystojnym. Wysoki. Wyprostowany jak ułan. Twarz niczym z antycznej rzeźby. Kruczoczarne włosy, orli nos. Z każdego jego gestu, spojrzenia, słowa emanowała spokojna pewność siebie.

„Na pewno jest snobem” – pomyślała czym prędzej, zanim jej serce zatrzepotało z zachwytu. – „Nadętym, bogatym bufonem”.

– Bardzo mi miło panią poznać – odezwał się, zanim słowo „bufon” na dobre przebrzmiało w jej głowie, obdarzając ją przy tym szerokim i szczerym uśmiechem. – Mam nadzieję, że lekcje z moim nieocenionym młodszym bratem za bardzo nie dają się pani we znaki? Ponoć wyjątkowo z niego oporna materia do formowania.

„Nie, nie jest snobem” – uznała. A potem, w ostatniej chwili powstrzymując się od grzecznego dygnięcia, odważnie spojrzała mu w oczy i odpowiedziała:

– Zofia Czeplińska. Cała przyjemność po mojej stronie.

– Czeplińska? To, jak mniemam, szlacheckie nazwisko?

„A jednak jest snobem”. Przyjazd załudzkiego panicza z uniwersytetu we Lwowie zburzył spokój statecznego ziemiańskiego dworu. Teraz był początek sierpnia, a Zosia zastanawiała się, gdzie się podziały te trzydzieści trzy dni dzielące ją od tamtego spotkania? Minęły, jak jedna chwila…

– Proszę wybaczyć, że spytam… – zaczepił ją już pierwszego dnia podczas uroczystego obiadu. – Ale czy jeździ pani konno?

– Preferuję tramwaj elektryczny – odparła z wyszukaną powagą. – Mniej rzuca.

Kiedy przy stole, na którym panoszyły się pieczone przepiórki, duszona dziczyzna oraz domowej roboty wędliny, przebrzmiał już uprzejmy, choć nieco wymuszony śmiech, Adam niestrudzenie wrócił do tematu.

– Pytam, bo mój drogi tatko – tu, z teatralną przesadą, skłonił się siedzącemu u szczytu stołu dziedzicowi. – No więc mój papa posiada niewielką hodowlę koni. Czystej krwi araby, wprost z Zamojszczyzny.

– Proszę wybaczyć ignorancję – odparła z dobrze udawaną powagą – ale Araby kojarzą mi się raczej z Bliskim Wschodem: Aleksandrią, Bagdadem, Chartumem, a nie poczciwym Zamościem.

Tym razem nikt się już nie zaśmiał. W ziemiańskim dworze nie wolno kpić z trzech rzeczy: Boga, Ojczyzny oraz rodowodowych koni i psów myśliwskich… Zosia poczuła się głupio. Po co uderzała w te sarkastyczne nuty? Bo się wkurzyła na widok suto, przesadnie, marnotrawnie wręcz zastawionego stołu? Widząc te wszystkie mięsa, pszenne bułeczki, konfitury, butelki węgrzyna, ciasta, lukry i truskawki w ubitej śmietanie, chcąc nie chcąc, przypomniała sobie czasy swojej szkoły przygotowawczej. Każdego ranka przynoszono tam dla nich śniadanie. Kajzerki z masłem przełożone szynką ufundowane „dla biedoty z Powiśla” przez uczennice i pedagogów szkoły powszechnej z ulicy Wiejskiej numer 5. Szkoły, do której uczęszczały głównie córeczki magistrackich urzędników, oficerów policji, kupców, fabrykantów oraz wojskowych. Miły gest. Kanapki pachniały tak, że ciekła ślinka. Bardzo różniły się od tych, które dostawała w domu – kruchych kromek razowego przełożonych cieniutką warstwą margaryny. Nic dziwnego, że wszyscy ustawiali się po nie w kolejkę. Wszyscy – ale nie ona. Stała z boku i gniewnie zaciskała piąstki. Bez sensu.

– Ma pani rację – ratował sytuację Adam. – Konie arabskie czy angielskie… pal to sześć! Ważne, żeby dawały przyjemność z jazdy. A zatem… czy wybierze się pani ze mną na przejażdżkę?

Już miała grzecznie podziękować temu pięknisiowi. Niech sobie nie myśli, że znalazł łatwy temat do niezobowiązującego, letniego flirtu. A poza tym… przecież nigdy w życiu nie siedziała na końskim grzbiecie! Wtedy jednak do rozmowy wtrąciła się pani domu:

– Adasiu, nie dręcz panienki Zosi! – skarciła syna. – W jej sferach, to znaczy eee… w mieście, nie ceni się koni tak wysoko, jak u nas.

„Panienki Zosi”? „W jej sferach”? Te dwie krótkie frazy zapiekły ją do żywego. I choć zdawała sobie sprawę, że jej złość i urażona duma to nic innego jak tylko kompleks niższości… naciągnęła na twarz szeroki uśmiech i patrząc twardo w oczy młodego pana dziedzica, odparła:

– Tak, bardzo chętnie. Może jutro? Po porannych lekcjach Stasia?

Nazajutrz bardzo żałowała tych słów. Wybrany dla niej srokacz – w sumie, konik niewielki, niemłody (a więc ułożony i nieskory do harców), a do tego wałach – nie wyglądał na zwierzę, które mogłoby zrobić komukolwiek krzywdę. Ale jej i tak wydał się krwiożerczą bestią. Kiedy stanęła obok, patrzył na nią z góry wielkimi ciemnymi oczami, parskał, parzył oddechem, dudnił kopytami. A gdy Maciej chwycił ją za lewe kolano i podrzucił na siodło, poczuła się, jakby miała zaraz runąć z powrotem na ziemię. To, na czym siedziała, ruszało się, wzdragało, przestępowało z nogi na nogę. Było niestabilne, nieprzewidywalne i – o czym bardzo szybko się przekonała – zupełnie niepodporządkowane jej rozkazom.

– Robi się to trochę inaczej – uśmiechnął się Adam, widząc, jak Zosia podskakuje w siodle, cedząc przez zęby: „No rusz się, koniu. Jedziemy!”.

– Spróbuj poluzować mu cugle, ściskając równocześnie boki łydkami.

Spojrzała na niego z furią w oczach. Pewnie dobrze się bawi, widząc jej upokorzenie. Już niemal słyszała, jak podczas podwieczorku, przy placku truskawkowym i kawie, opowiada swojej herbowej rodzince: „Panna Zosia skakała po koniu niczym rozeźlona pchła wykrzykująca piskliwe komendy. Cud, że nie zaczęła szukać między jego uszami kierownicy, a w strzemionach pedału gazu”. Adam jednak przyjaźnie się do niej uśmiechnął.

– Początki zawsze są trudne. Ale po pani sylwetce widzę, że ma pani predyspozycje do konnej jazdy: plecy proste, broda w górze no i ta sprężystość w nogach…

Zawstydzona, z jednej strony, tym przeglądem jej anatomii, mile połechtana – z drugiej – komplementem, ścisnęła łydkami końskie boki. Ruszył!

– Brawo – jeszcze szerzej uśmiechnął się Adam. – A teraz poproszę o skręt w lewo: prawe kolano naciska bok, lewa pięta brzuch. Do tego lekkie ściągnięcie wodzy z lewej… O! Dobrze!

Wałach posłusznie obrócił się we właściwym kierunku. Jego brązowe ślepia nadal zdradzały bezbrzeżne znudzenie i zdystansowanie, ale cała reszta podporządkowywała się rozkazom.

– Pysznie! – krzyknęła.

– W takim razie ruszamy! – zawtórował jej Adam. – Idziemy stępa do końca padoku, a potem kłusem w stronę lasu.

– Kłusem? – zaniepokoiła się.

– Proszę skręcić w prawo i podjechać do mnie – polecił.

Posłusznie wykonała skręt, ale koń, który wciąż wyczuwał niewprawioną rękę, zrobił to trochę niedbale, za szeroko. Brzdęk! Zadzwoniły ich strzemiona, kiedy boki wierzchowców niemal obtarły się o siebie.

– O ho, ho! Kiedy sczepiają się dwa strzemiona, pewnikiem będzie gorące lato! – zaśmiał się gromko przyglądający się całej scenie Maciej, a stojący nieopodal Saszka zarżał sprośnym śmiechem.

– O co mu chodzi? – szepnęła do Adama.

– Ee, takie tam zabobony – odpowiedział wymijająco.

***

Kilka godzin później, zziajana, podniecona, roztaczając wokół siebie woń końskiego potu, wpadła z hukiem do pokoju, w którym Staś już czekał na lekcje matematyki.

– Przepraszam za spóźnienie – powiedziała, uświadamiając sobie, że nie zdążyła się przebrać, więc będzie musiała poprowadzić korepetycje w stroju do konnej jazdy.

– Ależ nic nie szkodzi! – szczerze i z entuzjazmem zapewnił ją chłopak.

Rozwiązując zadania z jedną niewiadomą, myślami była wciąż na szerokich wołyńskich łąkach. Poiła konia w leśnych strumykach, tętniła kopytami po mrocznych duktach. Ciągle smakowała nowe terminy: anglezowanie, dosiad, popręg, wędzidło. Adam nie mógł się jej nachwalić. Zapewniał, że robi błyskawiczne postępy. Dlatego, oprócz stępa i kłusa, pozwolił jej na krótki galop, a nawet wzięcie niskiej przeszkody. Ha! Po takim dniu czuć, że się żyje. Od tamtej pory jej pobyt w Załugach zdecydowanie nabrał tempa. Tym bardziej że pojawiło się tu mnóstwo ciekawych ludzi. Na przykład Konrad Krantz, kolega Adama ze studiów, który w pobliskim Włodzimierzu robił kurs pilotażu. Pewnego dnia przyjechał na obiad, spojrzał w oczy najstarszej siostrze swojego druha i… już codziennie przelatywał swoim RWD nad dworem. Czasem lądował na pastwisku obok parku, wprawiając w popłoch bydło i konie, a Natalię – w niemy zachwyt. Innymi razy machał skrzydłami, ryczał silnikiem i zrzucał dla niej na maleńkich spadochronach romanse i zabawne liściki.

– Ułańska fantazja! – chwalił pan Jan. – Wiadomo, Krantzowie to stary polski ród!

Była też Łucja Wigerska, daleka sąsiadka Hryniewiczów, która przyjechała na wakacje z jakiejś szkoły w Kowlu. I Romcio Sław-Rączy z okolic Grodna. A także Alfred Żaboklicki – student politechniki, przedstawiciel znamienitego, choć zubożałego szlacheckiego rodu aż z Wielkopolski. Nie było dnia, żeby nie przyjechało też jakieś towarzystwo z sąsiedniego majątku – rozkrzyczane, wesołe, żądne draki. Hryniewiczowie przyglądali się temu chaosowi z życzliwym pobłażaniem. Podejmowali młodych obiadami, pan domu częstował chłopców cygarami, pani domu leczyła drobne urazy oraz infekcje. Bo pani Hanna na Załugach miała skłonności dobroczynne. W jej domu stała wielka, pomalowana na czarno szafa, do której tylko ona miała klucz. W środku trzymała medykamenty: szwajcarską aspirynę na przeziębienia i grypę, jodynę na zabrudzone rany, kali hipermanganicum do odkażania i całą skrzynkę mydła Jeleń-Schicht. Pani dziedziczka pasjonowała się współczesną medycyną. Była gotowa nieść tę pochodnię nowoczesności do chłopskich chat – leczyć, uświadamiać, poprawiać higienę. Tyle że „ciemny lud” tego nie doceniał. „Wolą iść po ratunek do tej jędzy szeptuchy” – wielokrotnie powtarzała z odrazą, wskazując ręką na odległą ścianę lasu porastającego mokradła, gdzie ponoć stał dom wiejskiej znachorki.

Zosia, mimo początkowej wstrzemięźliwości – bo przecież nie była z ich sfery – szybko dała się namówić na wspólne konne eskapady, lekcje tenisa, kąpiele w rzeczce i najazdy na sąsiednie dwory. Zawsze była raczej odważną dziewczyną, więc i tym razem nie pozwoliła dojść do głosu swoim kompleksom. Śmiała się, żartowała i sprzeczała z nimi jak równy z równym. Imponowało jej, że mimo robotniczego pochodzenia, towarzystwo najwyraźniej ją zaakceptowało. Czasem tylko… – a może jej się zdawało? – podchwytywała szybkie, badawcze, niosące jakby przyganę czy nutę pogardy, spojrzenie Hanny lub Jana Hryniewiczów. Ale jej rówieśnicy uznali ją za swoją. Oczywiście, spora w tym zasługa Adama. Właśnie, Adam… W całym tym chaosie i zamieszaniu wciąż szukał jej towarzystwa. Wpadali na siebie przypadkiem, gdy była akurat sama. W najdzikszej zabawie zdarzało się jej poczuć na sobie jego wzrok.

– Czy w tej Warszawie… – zagaił ją kiedyś, gdy rankiem, na chwilę, zostali sami na werandzie. – Czy czeka tam na panią narzeczony?

– Dlaczego pan pyta?

– Bo jeśli tak, wyzwę go na pojedynek i usiekę – zażartował, ale jego oczy pozostały poważne.

Wtedy, niczym niespodziewane ukłucie igłą, oparzenie iskrą z ogniska, potknięcie na równej drodze, przypomniał się jej Zdzisiek Stychło. Syn Grubej Sabci. Duży, zwalisty, o obrzydliwie owłosionych dłoniach i kwaśnym oddechu. Przez całą wiosnę snuł się za nią po całym Powiślu, wystawał pod bramą uczelni, napierał na nią swoim brzuszyskiem w tramwaju. „Pójdzie panienka ze mną do kina? A może do Ogrodu Saskiego, na spacer? Już wiem! Wybierzmy się na pączki do Bliklego!” – zasypywał ją propozycjami. Odmawiała mu oczywiście. Facet budził w niej lekkie obrzydzenie i chęć natychmiastowej ucieczki. Przytłaczał swoją nachalną obecnością. Nie wyrąbała mu jednak między oczy, jak to się na Powiślu mawiało: „Spadaj pan na Berdyczów, jedź wzdychać do Kołomyi”. Dlaczego? Było jej faceta żal. Pocieszny w tych swoich nieudolnych staraniach, żałosny w słoniowatych umizgach. Zupełnie pozbawiony męskiego wdzięku, bezbronny jak monstrualnie przerośnięty chłopczyk. Budził w niej litość. Zamiast więc spławić go krótkim i treściwym komunikatem, próbowała osłodzić gorzką tabletkę: „Dziś nie mam czasu, może innym razem. Jestem zmęczona. Mam już inne zobowiązania”.

Popełniła błąd. Przekonała się o tym w czerwcu, tuż przed wakacjami, kiedy po wyjściu z domu ogłuszyła ją cygańska orkiestra. Kiedy już przebrzmiały gitary, bębny i trąbki, przed szereg wysunął się Zdzisław. Czarny garnitur trzeszczał na jego brzuszysku, z czoła kapał perlisty pot, w ręku usychały róże. „Czy zostanie pani moją żoną?” – zapytał, opadając grubym kolanem wprost w zwilżony czyimś porannym praniem rynsztok.

***

– Nie – zdecydowanie odpowiedziała Adamowi. – Żaden narzeczony w Warszawie na mnie nie czeka.

Aż podskoczyła, gdy Adam jednym susem przypadł do jej dłoni i wycisnął na niej pocałunek. Potem odwrócił się i pobiegł do stajni.

– Cóż to za przesąd z tymi strzemionami? – spytała tamtego dnia podczas lekcji Stasia.

– Z jakimi strzemionami? – Chłopak jak zwykle zaskakiwał wolniej niż tłoki parowozu.

– No, z tym że gdy dwaj jeźdźcy się z nimi zetkną… – naprowadzała go, starając się mówić lekko, od niechcenia.

– A! – Oblicze chłopca rozjaśnił w końcu błysk zrozumienia. – To znaczy, że jeźdźcy, czyli ona i on, mają się ku sobie.

– A jeśli zetknął się strzemiona dwóch kawalerów? – zaśmiała się.

– Takie świństwa to nie u nas – zupełnie serio obruszył się Stachu. – Nie na Wołyniu. Prędzej na Mazowszu albo w Poznańskiem.

Wieczorem tamtego dnia szczelnie zaciągnęła zasłony swojego okna i zamknęła drzwi dwa razy na klucz. Potem rozebrała się i zupełnie naga, z rozpuszczonymi włosami, stanęła przed lustrem. Nogi, raczej zgrabne. Może trochę zbyt umięśnione. Talia wcięta, pupa… no niech będzie. Brzuch dosyć płaski, pępek jak pępek, nieco zbyt widoczne żebra. Piersi… za małe. Stanowczo mogłyby być większe. Ale symetryczne, jędrne, tyle że nieco zbyt spiczaste. Barki trochę za mocne, zbyt umięśnione. Efekt prania na tarze, maglowania i dźwigania koszy z węglem… Za to szyja smukła. Tak, smukła, bez dwóch zdań. Buzia natomiast trochę za bardzo owalna, jak u dziewczynki, a nie kobiety. Czarne oczy – wielkie, chyba ładne. Tylko pamiętać, żeby za często nie mrużyć ich w uśmiechu. Włosy grube, mocne, długie. Niemal czarne. Wzrost średni. Czy to ciało było ładne? Czy mogło budzić pożądanie? Przebiegł ją dreszcz. Rozkoszny, słodki, jakiego jeszcze nie znała. Bezwiednie opuściła spojrzenie na czarny trójkącik włosów w miejscu, w którym zbiega się linia nóg. Jak to jest, kiedy… Natychmiast skarciła się za takie myśli. Zawstydzona szepnęła do lustra:

– On jedynie żartuje. Flirciarz z niego i tyle.

***

A potem nadeszły żniwa. Dotychczasowe towarzystwo rozpierzchło się, rozjechało po majątkach, żeby doglądać prac. Pozostał tylko Konrad w swoim samolocie. Ale ten akurat bujał w obłokach. Nadal zrzucał te swoje spadochroniki i płoszył gęsi warkotem motoru. Natalia nadal patrzyła w niebo.

Adam codziennie objeżdżał żniwiarzy. Nie chciała mu przeszkadzać w pracy, ale nalegał na jej towarzystwo. Cwałowali więc razem po wołyńskich bezdrożach, wizytując ubranych na biało mężczyzn i kobiety uzbrojonych w kosy i grabie. Lato było piękne, słoneczne i gorące, tylko czasem nad bezkresnymi polami zagrzmiała przelotna burza. Rzepak był już zebrany. Zboże pięknie obrodziło. Zbiór szedł sprawnie – jęczmień, żyto – wszystko równiutko ustawiano w mendle, a po przeschnięciu w ogromne sterty nazywane brogami. Zazwyczaj więc tylko pozdrawiali żniwiarzy lub przysiadali z nimi na chwilę podczas przerwy. W takie gorąco wszyscy raczyli się przygotowanym we dworze słodem żytnim sporządzanym na piwnych drożdżach, przegryzając chlebem z kiełbasą.

Tamtego dnia pod koniec lipca, jak zwykle, zaraz po lekcjach, wybrali się na objazd. Pod kosy właśnie szło ostatnie żyto, na polach czekała już niemal dojrzała pszenica. Dobrą chwilę szli galopem przez ściernisko, potem wypadli na łąkę, zjechali do płytkiego jaru, którego dnem płynął strumyk i rozbryzgując kopytami wodę, pokłusowali w stronę pracujących. Konie szły równo obok siebie, kara klacz Adama ocierała się czasem pieszczotliwie o łeb srokacza.

– Przez tych parę tygodni wspólnych wypraw nasze konie żyć bez siebie nie mogą – zaśmiał się Adam.

Odpowiedziała uśmiechem.

– A my? – spytał.

– Co, my?

– Co z nami? – nieoczekiwanie spoważniał.

Zosia poczuła ucisk w gardle. Czy to pytanie oznacza, że on… traktuje ją poważnie? Domaga się deklaracji, sonduje przed jakimś głębszym wyznaniem? A może tylko żartuje? Podpuszcza? Drażni się?

Zwlekając z odpowiedzią, przeniosła wzrok w daleki horyzont. I natrafiła spojrzeniem na zbliżający się szybko, ciemnogranatowy wał chmur.

– Oho, będzie burza.

Oderwał od niej oczy i odwrócił głowę. Wtedy spadły na nich pierwsze, niesione wiatrem krople.

– Już nie zdążymy do dworu – zawyrokował.

Znów się rozejrzał, a potem gwałtownie obrócił konia.

– Tam! – wskazał ręką na wschód, gdzie w odległości kilometra piętrzył się wielki stóg zboża.

Ruszyli galopem.

– Ściągamy siodła i derki! – komenderował, kiedy zatrzymali się pod ogromnym stogiem. Deszcz już całkiem nieźle zacinał. – Zagrzebiemy się w środku.

– A konie?

– Poradzą sobie. A my możemy dostać zapalenia płuc.

Minutę później, z siodłami pod głowami, zakutani w derki, leżeli tuż obok siebie w pachnącym sianem wnętrzu. Deszcz został na zewnątrz. Tu było sucho, ciepło, ciasno i mroczno. Poczuła na twarzy jego oddech, owionął ją zapach jego mokrych włosów i rozgrzanej skóry. Leciutko zadrżała.

– Zosiu – westchnął, jeszcze bardziej się do niej zbliżając.

Nie dotykał jej jeszcze. Ale wyczuwała każdy centymetr jego sprężystego ciała. Parzyło ją jego gorąco, obezwładniała bliskość. Westchnęła, gdy objął ją ramieniem. Na wargach poczuła dotknięcie jego ust. Całował ją! Najpierw delikatnie, samym niemal tchnieniem. Potem, kiedy rozchyliła swoje, mocniej, namiętniej, goręcej. W końcu – zdyszani, nieprzytomni, z zaciśniętymi w mroku powiekami – miażdżyli swoje usta pocałunkami aż do krwi. Pulsowała w niej krew, podniecenie, życie.

– Adasiu – po raz pierwszy zwróciła się do niego po imieniu. – Powinniśmy to przerwać. Twoi rodzice chyba mnie…

– Oni nie mają nic do gadania – wysapał. – Nie dbam o nich. Ja… ja cię kocham.

To ostatnie słowo niemal ją ogłuszyło. A więc miłość! Tak, miłość wszystko tłumaczy. Objęła go mocniej, czując jego tors na swoich piersiach, uda na udach, a ręce… Rany! Jego palce błądziły już gdzieś pod jej bryczesami, rozpinały guziki, zwalniały haftki, paliły skórę bioder gorącem dotyku, żarem uścisków. Była już naga. A w każdym razie tam, właśnie tam nic już nie miała. Adam był na niej, na jej obnażone piersi kapał jego pot. A tam, poniżej, czuła twardy dotyk jego męskości. Czy to się działo naprawdę? Czy to w ogóle możliwe?

– Adam, nie… – próbowała, wbrew sobie, zaprotestować. Wbrew sobie, bo jej ciało już dopasowywało się do rytmu ciała Adama. Kolana obejmowały jego boki, piersi gorączkowo unosiły się i opadały, ramiona zagarniały go ku sobie.

– Kocham – jeszcze raz użył tego słowa, jakby wiedział, że dzisiaj, tego popołudnia, ma ono moc tarana kruszącego wszelkie bramy. A potem wszedł w nią jednym gwałtownym szarpnięciem. Zapiekło, ale zaraz po ciele Zosi rozlała się fala słodkiego bezwładu, narkotycznego niemal oszołomienia. Głośno jęcząc, drąc skórę jego pleców paznokciami, zapadała się w studnię zapomnienia. Czuła go. Czuła go w sobie. W tamtej chwili tylko to stanowiło esencję jej istnienia.

A potem było już po wszystkim. Jeszcze jeden pocałunek, jeszcze jakaś pieszczota i w końcu jej ciało odzyskało zdolność odbierania innych bodźców niż tylko te, przekazywane jej przez Adama. Poczuła więc, że słoma kłuje ją w pupę, że jest jej duszno, gorąco. Że zaczyna kiełkować w niej wstyd. Nie żałowała niczego. Ale, głupia sprawa, co ma teraz powiedzieć? Jak się zachować? Czego spodziewać? Pierwszy raz była w takiej sytuacji. Nigdy wcześniej nawet się z nikim nie całowała. Czy wolno jej teraz myśleć o Adamie jak o narzeczonym? A może jemu chodziło tylko o to? Może zaraz wstanie, otrząśnie się z jej zapachu i obojętnym głosem zarządzi powrót do domu?

– Kocham cię – sennym głosem powtórzył Adam, a ona uczepiła się jego słów. Skoro kocha, nie ma się co martwić.

***

Trzy tygodnie później były dożynki. We dworze szykowano się na tańce. Zosia też. Z Adamem ostatnio jakoś nieczęsto się widywała. Kilka dni po tym, jak się kochali w wielkim niczym dom stogu, musiał jechać aż do Warszawy, by dobić targu przy zakupie traktora marki Deering. Wiadomo, jesienna orka tuż-tuż. Chciała się wyrwać razem z nim. Ona i Staś powinni odpocząć od siebie. Ale Adam tylko rozkosznie zmrużył oczy, mrugnął, cmoknął w policzek… i oznajmił, że taki wyjazd w interesach jedynie by ją znużył. Zanim zdążyła zaprotestować, za prowadzonym przez niego fiatem pana Hryniewicza pozostał tylko siwy dym. Cóż, trudno. Czekała.

Wrócił w czwartek. Ledwo się przywitał, już z ojcem ruszyli do Włodzimierza, dokąd miał przyjechać pociągiem traktor. Wrócili w sobotę. Podekscytowani jak chłopcy, którym kupiono komplet ołowianych żołnierzyków. Oglądali swoje cacko, włączali i gasili silnik, perkotali, robiąc kółka wokół dworu, oliwili, pucowali, dokręcali, czyścili. Tydzień temu Adam pojechał znów. Do Włodzimierza po zapasowy komplet opon, siewnik i przyczepę. Pewnie pomyślałaby, że jej unika, że już się znudził. Ale przecież powiedział, że kocha.

No więc tego wieczora nie zamierzała już wypuścić Adama z rąk. Szykowały się tańce! A ona lubiła tańczyć. Dzisiejszej nocy planowała przyćmić swoją urodą nawet krągłe kształty traktora!

W stodole zgromadzono zapas wędlin, pieczywa i beczek piwa dla chłopów. W salonie dziczyznę, ciasta, węgrzyna oraz nalewki – dla państwa i ich gości. Uformowany z czterech słomianych warkoczy wieniec został już przyniesiony przez rozśpiewany, kolorowy tłum z kościoła i ustawiony na dziedzińcu. Pan Jan wygłaszał mowę. Było w niej dużo o Bogu, honorze polskiego ludu, sile tradycji, a także pojednaniu dwóch nacji: polskiej i ukraińskiej. Żniwiarze i ich rodziny stali w półokręgu, słuchali w nabożnym milczeniu, kiwali głowami. Skrzypkowie szykowali już instrumenty.

W tej właśnie podniosłej i przesiąkniętej tysiącletnią tradycją atmosferze, Zosia poczuła nagle, że dusi się w swojej odświętnej sukience od pani Cukierowej. Ku zgorszeniu gospodarzy musiała wycofać się do salonu, a potem dalej – przez bibliotekę do swojego pokoju. Czuła, że dzieje się z nią coś dziwnego. Ta słabość, duszności… Czyżby jakaś choroba? Grypa, bo chyba nie tyfus? Położyła się na chwilę na łóżku. Tylko na moment. Odpocząć.

Zbudził ją śpiew ptaków. I niskie promienie słońca wpadające przez okno. Był już niedzielny ranek. Przespała dwanaście godzin! Ale czuła się lepiej. Może już influenca minęła? Lekko zerwała się z łóżka, kierując się do komody, na której stał dzban z wodą. I wtedy zwymiotowała.

3

Wóz drabiniasty trząsł się i skrzypiał, luźno rzucone deski stanowiące jego podłogę podrygiwały i przesuwały się na każdej nierówności. Maciej prowadził powoli, starał się omijać najgłębsze koleiny, ale i tak Zosi dzwoniły zęby. Droga wiodąca do lasu była dzika i wyboista. Na srokaczu pokonałaby ją w kilkanaście minut. Ale pańskie wierzchowce były już nie dla niej… Wyciągnęła szyję, starając się dostrzec zza szerokich pleców woźnicy cel ich wyprawy. Widziała jednak tylko mroczną ścianę drzew. Gdzie, u licha, była ta chata? Nadal nie mogła uwierzyć, że to wszystko dzieje się naprawdę. Przecież zaledwie niespełna tydzień temu jej życie wyglądało krańcowo inaczej! Było radosną karuzelą, muzyką duszy. Jak to możliwe, że wszystko tak nagle się skończyło?

Kolejny wstrząs. Deski, na których siedziała, zsunęły się niczym wielkie nożyce. Cud, że zdążyła cofnąć palce, drewniany potrzask uszczypnął ją jednak w udo. Zabolało.

***

Tamtego dnia, kiedy przez falę mdłości zmieniła deseń swojej najlepszej sukienki, do jej pokoju przybiegła Martynka. Dworska służąca pomogła Zosi się przebrać, obmyć, przesłała jej łóżko. Kochana dziewczyna. Kiedy jednak skończyła sprzątać i wyszła, czyjaś ręka przekręciła klucz w drzwiach. Od zewnątrz.

– Pani Hryniewiczowa zarządziła kwarantannę! – na rozpaczliwe pukanie Zosi po dłuższej chwili odpowiedział dopiero głos kucharki, czterdziestoletniej Andźki.

No tak. Rzeczywiście. Trzeba chronić zdrowie innych mieszkańców majątku – Zosia w myślach przyznała pani Hannie rację. Poczuła się jednak strasznie samotna. Czy Adam, który już pewnie usłyszał o jej chorobie, nie mógłby chociaż położyć bukieciku polnych kwiatów na jej parapecie? Wróciła do łóżka, naciągnęła kołdrę na nos. Ale oczy jakoś nie chciały się jej zamykać. Zresztą, z każdą chwilą czuła się lepiej. W połowie dnia zrobiła się nawet głodna! Wstała więc, ubrała się, szerzej otworzyła okno. Czas wlókł się niemiłosiernie, a ją zaczęła roznosić energia. Po tych wszystkich dniach spędzonych na powietrzu, w galopie lub z rakietą tenisową w ręku ten bezruch był męką. Dlatego w porze obiadu znów zabębniła w drzwi.

– Otwórzcie! Otwórzcie, czuję się całkiem zdrowa!

Otworzyli. Obiad, który tym razem podano jej w kuchni, spałaszowała z dwiema dokładkami. Pochłonęła ciasto drożdżowe na deser. I kilka śliwek, trochę agrestu, garść porzeczek i jakieś kruche ciasteczka z blachy. Rany… Wytarła usta, otrzepała spódnicę i wyruszyła na poszukiwania państwa Hryniewiczów. Taka była przynajmniej jej oficjalna wersja, bo tak naprawdę to strasznie, przestrasznie tęskniła do widoku Adama.

– I jak się panienka czuje? – podejrzanie chłodnym głosem spytała ją w bibliotece Hanna.

– Już świetnie – odpowiedziała z entuzjazmem. – To była jakaś chwilowa niedyspozycja. Jestem gotowa do lekcji ze Stasiem.

– Chwilowa niedyspozycja… – powtórzyła dziedziczka. Jej oczy patrzyły na nią badawczo. Nie było w nich cienia uśmiechu. – Zo-ba-czymy. Wkrótce przyjedzie z Włodzimierza doktor.

– Ależ nie trzeba! – zaprotestowała Zosia. – Ja naprawdę…

– Do tego czasu proszę się spakować. Musi panienka zwolnić pokój. A dopóki cała ta sytuacja się nie wyjaśni, zakwateruję ją w domku obok sadu.

– No tak, rozumiem – speszyła się.

Obok sadu, przy drodze na Włodzimierz, dom miała służba. Nie, żeby Zosia traktowała tę przeprowadzkę jako ujmę. Nie miała nic przeciwko mieszkaniu pod jednym dachem z Martynką, kucharką Andźką, Maciejem i jeszcze kilkoma innymi osobami z obsługi dworu, ale ta nagła niełaska trochę ją zaskoczyła. Czym sobie na nią zasłużyła?

– Czy mogłabym porozmawiać z Adamem? – zmieniła temat.

– Nie! – odpowiedź pani Hryniewicz cięła niczym furmański bat, zanim jeszcze przebrzmiało jej pytanie.

Bibliotekę otuliła na moment głęboka, pełna napięcia cisza.

– To nie jest najwłaściwsza chwila – dodała pani Hanna już spokojniejszym głosem.

***

Doktor Malinowski przyjechał z Włodzimierza jednokonną linijką. Jego niewysoką, pękatą sylwetkę opinał nieco przykurzony po podróży i ciut przymały garnitur. Łysinę na czaszce przykrywała lekko zburzona pędem powietrza zaczeska. Na łańcuszku zwisającym z kieszonki dyndał staromodny zegarek „cebula”.

– Proszę się rozebrać, a potem włożyć koszulę – to były pierwsze słowa, które skierował do Zosi.

– Do naga?

– Do naga.

– Ale ja już się dobrze czuję.

– Świetnie. Czekam w bibliotece. Proszę zadzwonić, kiedy będzie pani gotowa.

– Doktorze? – zatrzymała go w drzwiach.

– Jakie to właściwie będzie badanie?

– Ginekologiczne.

– To znaczy, że…

– To znaczy, że od dołu.

– Ale ja jeszcze nigdy…

– Wygląda na to, że właśnie nadszedł ten czas, panienko.

Trzask zamykanych drzwi. Oddalający się tupot kroków. Potem jakieś ściszone głosy. Doktora i pani Hanny.

Zosia stała dalej jak wryta. „Nie, nie, nie! Nie zgadzam się!” – bezszelestnie poruszała ustami. O tym nie pomyślała. To jedno akurat nie przyszło jej do głowy. A przecież była dorosłą kobietą. Świadomą swojego ciała. „Nie zgadzam się”.

– Na tym etapie nie mogę orzec z całkowitą pewnością… – zaczął doktor Malinowski, kiedy już skończył badanie, Zosia zdążyła się ubrać, a do salonu weszła sztywna i pobladła Hanna Hryniewiczowa – ale z przekonaniem graniczącym z pewnością pozwolę sobie orzec, że pani, przepraszam, panienka Zosia jest we wczesnym etapie ciąży.

– Boże! – jęknęła pani domu.

– Jasna cholera! – krzyknęła Zosia.

– W istocie – spuentował doktor.

***

Pół godziny później był już z powrotem w drodze do Włodzimierza. Tłumacząc się nawałem zajęć i dużą liczbą pacjentek, wymigał się od poczęstunku, nie wspominając już o noclegu. Siedziały więc w zamkniętej na wszystkie zamki bibliotece same. Zosia płakała, Hanna milczała.

– Bardzo mnie zawiodłaś – odezwała się w końcu dziedziczka majątku Załugi. – Cynicznie wykorzystałaś sytuację, wbiłaś mi nóż w plecy pod moim własnym dachem – jej słowa były jak groty strzał. – Miałam cię za pannę z porządnego domu. Kogoś niemal z naszej sfery. A ty…

– Czy mógłby przyjść tutaj Adam? – wpadła jej w słowa Zosia, która poczuła, że zaczyna się chwiać pod tym gradem oskarżeń. Potrzebowała jego pomocy. Obecności. Dotyku dłoni. Niech przyjdzie, wyzna, jak było naprawdę. Przecież ją kocha, do jasnej cholery!

– Adam? – zdziwiła się pani Hanna. – Mój syn wyjechał.

– Wyjechał?

– Na dobre. Do Lwowa. Wrócił do szkoły.

– Ale rok akademicki zaczyna się dopiero…

– Wiem, kiedy ruszają studia! – przerwała ze złością. – Wezwały go niecierpiące zwłoki sprawy. Wróci dopiero na Boże Narodzenie.

– Jak to? – Zosia nie wierzyła własnym uszom. – Nic mi nie powiedział…

– Trudno, żeby żegnał się ze wszystkimi – głos dziedziczki mógłby zamrozić cały sad. – Tu jest naprawdę dużo służby.

– Ale to będzie jego dziecko!

Krzyk Zosi przetoczył się po bibliotece, odbił od ścian, a potem zniknął wchłonięty przez prastare woluminy, które widziały i słyszały już wszystko.

– Nie wiem. Być może – usta dziedziczki zacisnęły się w wąską kreskę. – Ale nawet jeśli, to cóż to ma do rzeczy?

– Co ma do rzeczy? – od dłuższej chwili Zosia czuła się, jakby grała w grę, której reguł nie zna, albo rozmawiała w nieznanym sobie języku. – Skoro to jego dziecko, to…

– Nie, nie, nie, moja panno – palec pani Hanny zatańczył w geście przeczenia przed samym nosem Zosi. – Jeśli tak sobie to wymyśliłaś… – z oburzenia zabrakło jej tchu. – Jeśli taki uknułaś plan… Żeby mojego syna zaciągnąć do ołtarza i wkupić się w naszą…

– Jak pani śmie! – wykrzyknęła. – To, co nas połączyło, było… było czyste jak… – Zosi zaczęło brakować słów. Nigdy w życiu, może pomijając spotkanie z Grubą Sabcią i jej siepaczami, nigdy w życiu nie była tak zdenerwowana.

– Dosyć! – głos matki Adama zawibrował w bibliotecznym powietrzu. – Nie zamierzam wysłuchiwać tych… sprośności!

Znowu zapadła cisza. Obie kobiety długo mierzyły się wzrokiem. Czoło Zosi przecięła głęboka bruzda. Próbowała pozbierać myśli, poskładać rozpryski tego, co jeszcze niedawno było jej życiem, szczęściem i nadzieją. Adam wyjechał. Bez pożegnania, bez słowa. Oczywiście, kazała mu mamusia. Ale ktoś, kto kocha, nie powinien zważać na mamine dąsy i nakazy. Ktoś taki bierze się pod boki i gromko oświadcza: „Chcę z tą kobietą spędzić resztę życia!”. A on podkulił ogon i się ulotnił. Nawet nie spojrzał jej w oczy…

Poczuła, że brakuje jej powietrza. Zakręciło się w głowie. Z cichym „brzdęk” świat pękł na dwie części. Tę „do teraz”. I tę „od teraz”. Wzięła głęboki wdech. Myśli, powoli, zaczęły wracać na swoje miejsca. Ale nie była już tą samą Zosią, która przed chwilą domagała się spotkania z Adamem.

– Chcę stąd wyjechać.

Powiedziała to stanowczo, spokojnie. Ale już sekundę później poczuła, że musi mówić dalej. Coraz szybciej, gwałtowniej, donośniej: – Ani chwili dłużej nie chcę zostać w tym domu! Pani syn okazał się zwyczajnym, ordynarnym łajdakiem, który żeruje na…

– Zastanów się, dziecko – przerwała jej Hryniewiczowa nadspodziewanie łagodnym głosem.

– Nad czym mam się zastanawiać, do diabła?! – do oczu napłynęły jej łzy. Gwałtownie zamrugała. Nie chciała płakać. Nie teraz. Wzbierała w niej wściekłość, furia. Wystawiono ją do wiatru, zakpiono z jej uczuć. To nie jest czas, żeby popłakiwać, tylko walić pięścią w stół!

– Zastanów się, czy chcesz w takim stanie wracać do Warszawy – pani na Załugach, wytrawna salonowa graczka, nadal mówiła cicho, ze spokojem, niemal dobrotliwie. – Z nieślubnym dzieckiem w brzuchu. Jak przyjmą cię w domu? Co powiedzą na studiach? Kto da ci pracę?

Zosia cofnęła się w krześle, jakby otrzymała niespodziewany cios. Kurczowo uczepiła się poręczy. Dom? Nawet po wyprowadzeniu się najstarszego brata, w ich mieszkaniu – a raczej w dwóch izbach – pokoju i kuchni – jest ich sześcioro. Nie byłoby nawet gdzie rozwiesić pieluch… Studia? To akurat jest jasne, jak słońce. Wyleją ją na zbity pysk, gdy tylko jej sukienka lekko się wybrzuszy w talii. Niektórzy profesorowie na Uniwersytecie Warszawskim z trudem akceptowali kobiety i Żydów. Panna w ciąży byłaby dla nich fermentem nie do zniesienia. No i praca. Jakie ona miała wykształcenie? Ukończony na pięć pierwszy rok polonistyki. Pierwszy rok. Polonistyki. To żaden zawód. Mogłaby co najwyżej być korepetytorką albo służącą. Nikt jednak „lafiryndy” ani do swojego domu, ani do swoich dzieci nie dopuści. Wniosek? Miała przekichane.

Pani Hanna spokojnie odczekała, pozwalając Zosi ogarnąć ogrom swojej porażki. A kiedy wyczytała w jej oczach, że to już nastąpiło, zadała ostatnie pchnięcie:

– My, oczywiście, tego dziecka nie zamierzamy uznać. Adam wszelkim insynuacjom dotyczącym jego ojcostwa zaprzeczy i jeszcze skieruje sprawę do sądu pod zarzutem oszczerstwa.

Zosia patrzyła na nią w milczeniu. Miała pobladłe, mocno zaciśnięte usta.

– Może to hipokryzja z naszej strony, może nawet okrucieństwo – pozwoliła sobie na drobną autokrytykę Hryniewiczowa – ale musimy bronić czystości rodu. Przetrwaliśmy tu, na tej ziemi, już trzysta lat. I przetrwamy następne trzysta. Bo umiemy zachować czystość naszej krwi. Bez urazy, panienko – dodała po kilkusekundowej pauzie. I zamarła w oczekiwaniu na reakcję Zosi. Jeśli spodziewała się potoku łez, dalszych wyrzutów czy rwania włosów z głowy – to się zawiodła. Dziewczyna wzięła głęboki wdech, wyprostowała się na krześle, wygładziła na kolanach spódnicę.

– Pani, zdaje się, ma już w zanadrzu jakieś rozwiązanie? – powiedziała powoli, choć głos jeszcze wibrował jej od emocji. – Cóż to za salomonowe wyjście? Ślub z Maciejem? Rzucenie się z kolejowego mostu? Wstąpienie do klasztoru?

– Spędzenie płodu.

– Co?!

– To. I bardzo proszę, zanim panna rzuci się na mnie z pazurami w zamiarze wydrapania mi oczu, dobrze tę propozycję przemyśleć.

– Zabić… To? – Zosia bezwiednie dotknęła brzucha.

– Oj zabić, zabić – żachnęła się pani domu, a jej wykrochmalone spódnice bagatelizująco zaszeleściły. – Na razie nie ma nawet czego zabijać. To coś jest mniejsze od kijanki. Co tam, kijanki. Od mrówki. Ot, grudka mięsa, smark jakiś, coś jak pieprzyk na ciele. Żadne tam zabijanie.

– Ale…

Pani Hanna, dotąd sztywna jak klozetowa szczotka, nagle nachyliła się ku Zosi, wyciągnęła rękę, dotknęła jej kolana. Jej oczy stały się ciepłe, współczujące, przyjazne.

– Pomyśl. Warto marnować sobie życie?

***

Powiał wiatr, jej ciałem wstrząsnął dreszcz. Łzy cieknące po twarzy zapiekły zimnem. Ostatnie dni sierpnia były wprawdzie nadal upalne, ale takie ranki jak owego dnia, kiedy nad łąkami kłębi się jeszcze mgła, powietrze jest ostre po nocy, a od lasu idzie tchnienie przenikliwego zimna, potrafią sprawić, że zęby zaczynają szczękać. Zosia opatuliła się mocniej chustą i znów wyciągnęła szyję, patrząc nad Maciejowym ramieniem. I wtedy go zobaczyła. Dom. Dom szeptuchy. Starej znachorki, wiedźmy pewnie nawet, która jako jedyna w okolicy umiała spędzać niechciane płody. No, może nie jedyna. Był jeszcze doktor Malinowski. Ale on jako człowiek nieskoligacony z Hryniewiczami, a zarazem bywały w towarzystwie, stanowił ryzyko. A gdyby wypaplał, co, komu i dlaczego usuwał? Jejku, jaki to byłby wstyd wśród sąsiadów! Nie, nie. Pani Hryniewiczowa stanowczo posłała Zosię do starej szeptuchy. Przeklętej raszpli hołdującej wiejskim zabobonom. Ale podobno skutecznej.

Zesztywniała z zimna i niewygodnej pozycji, zeskoczyła z wozu.

– To ja nie będę czekał – bąknął speszony Maciej. – Pani dziedziczka mówiła, że to trochę potrwa, a potem i tak parę godzin musi panienka poleżeć. Wrócę później – dodał i zaraz smagnął konia lejcami, jakby przed samym diabłem uciekał.

Spojrzała na dom. Domek raczej. E tam, domek. Chatkę. Drewniane, poczerniałe od starości bale, przegniła słoma w charakterze dachu. Małe okienka z grubymi szybkami, które przepuszczały jedynie nieco światła. Te zresztą raczej nie przepuszczały. Zalepione były brudem i pajęczynami. Koślawe drzwi bez zamka. Wysoki, wyrobiony pośrodku próg. Całość – jak z powieści Mniszkówny. Tylko czekać, gdy wejście otworzy się z przejmującym skrzypieniem i stanie w nich pomarszczona, garbata starucha z pypciem na krogulczym nosie i bielmem na oku.

Drzwi rzeczywiście przejmująco zaskrzypiały. I rzeczywiście w progu stanęła niemłoda już kobieta. Ale nie była garbata, ślepa ani oszpecona wiekiem. Niewysoka, pulchna, jowialna. Uśmiechnęła się i wyciągnęła dłoń na przywitanie.

– A więc jesteś – powiedziała, a jej oczy patrzyły na Zosię ciepło. Bez upokarzającego współczucia ani irytującej przygany. Po prostu ciepło.

– Jestem. Czy uprzedzono panią, że…

– Tak. Uprzedzili i powiedzieli, w jakiej sprawie. Jaśnie pani nawet już mi zapłaciła. Przez pośrednika, rzecz jasna. Całe pięć złotych. Ot i co.

– Pięć złotych? To raptem dwie godziny moich lekcji.

– Każdy orze, jak może – uśmiechnęła się szeptucha. Miała ładny uśmiech. Jej oczy zmrużyły się, zamigotały, spowiły w siateczkę zmarszczek. A potem dodała, przeciągając sylaby ze śpiewnym wschodnim akcentem: – Wejdź, dziecko. To nie potrwa długo.

Wnętrze chaty stanowiło zdecydowany kontrast z jej fasadą. Czyste, pachnące suszonymi ziołami: ślazem, szałwią, macierzanką, rumiankiem i lubczykiem. Podłoga z wyszorowanych do białego desek, łóżko obłożone wzdętymi poduchami i kolorowymi kocami, kilka szafek, jakieś półki. A także kuchnia z płytą, a na niej gar gotującej wody.

– To dla mnie? – Zosia wzdrygnęła się.

– Czystość jest ważna. Ot, co. Miastowa panienka a tego nie wie?

Zosia przeniosła wzrok na stojące na półkach słoje i butelki.

– Łój kozłowy, powidła z bzowych jagód, psie sadło… – zaczęła wyliczać podążająca za jej wzrokiem szeptucha – skrom zajęczy, piołun, ziarna jałowca…

– Które, proszę pani, z tych medykamentów są dla mnie? – wpadła jej w słowo.

Szeptucha przerwała wyliczankę i popatrzyła jej w oczy.

– Mów mi Jadźka, jak wszyscy. Ot i co – powiedziała po dłuższej chwili.

– No więc? – nalegała Zosia.

– Najpierw daj mi poszeptać. Spocznij – odpowiedziała, podsuwając jej taborecik.

Kiedy usiadła, Jadźka sięgnęła po spory kłąb lnu, jakieś nasiona, suszone listki i rzuciła to wszystko na blachę kuchni. Po chwili, aż pod niski strop, buchnął jasny płomień, który zaraz zamienił się w kłęby aromatycznego dymu. Zosia zamrugała, kaszlnęła i nagle zdała sobie sprawę, że znachorka stoi nad nią z kurczowo zaciśniętymi powiekami, jej usta poruszają się bezgłośnie, a całe ciało kiwa w przód i w tył.

– Co pani tam szepcze? – spytała zaczepnie.

Szeptucha nie odpowiedziała.

„Rany, gdzie ja jestem…” – westchnęła w myślach, tłumiąc nagłą chęć ucieczki. Komuś takiemu zawierzyć swoje ciało i zdrowie? Szaleństwo. Ale z drugiej strony… było jej już wszystko jedno. Czuła się pusta i niepotrzebna niczym pęknięte naczynie. Czuła się winna. I nic niewarta. Może to i lepiej by było. Wykrwawić się tutaj. Mieć to za sobą. Definitywnie.

– Nie mogę tego zrobić. Ot i co – głos szeptuchy wyrwał ją z otępienia.

– Czego?

– Tego. Nie mogę zabić twojego dziecka.

Dym ze spalonego lnu i suszonego ziela już się rozwiał. Znowu patrzyła na nią ta sama jowialna staruszka. Tyle że się już nie uśmiechała. Miała duże, wyraźnie powiększone źrenice. Jakby się czegoś przestraszyła. I wyraz napięcia na twarzy. Nie, nie napięcia. To było zdumienie.

– Dlaczego?

– Bo to nie jest zwykłe dziecko.

– No tak, wiem. To dziecko młodego pana dziedzica.

– A pies ryćkał młodego pana dziedzica! – bez złości, ale zdecydowanie obruszyła się znachorka. – Ja nie o tym mówię. Na twoim dziecku spoczęło błogosławieństwo, więc ja go nie zabiję. Nie zabija się takich dzieci. Ot i co.

Zosia patrzyła na nią w milczeniu. Nic, zupełnie nic, nie rozumiała z tych jej bajek o błogosławieństwie. Ale… Szczerze mówiąc, poczuła ulgę. A szlag by to wszystko… I tak nie miała ochoty tego zrobić, więc, tak czy inaczej, dobrze się stało. Jakoś to będzie. Da sobie radę. Podniosła się bez słowa i skierowała do wyjścia, gdy zatrzymały ją słowa:

– Zaparzę ci melisy. Przyda się. A ty opowiedz mi, jak to się stało.

– Jak zaszłam w ciążę?

– Nie, głuptasku – zaśmiała się staruszka. – Jak to się stało, że rzucono na ciebie czar.

– A pani znowu zaczyna z tym rzekomym błogosławieństwem…

– Jadźka.

– No, Jadźka, tak. Wybacz, ale nie wierzę w te dyrdymały.

– To lepiej uwierz, bo ktoś namieszał ci w życiu. Wzięłaś się ostatnio z kimś za łby? Krzywdę jakąś sprawiłaś? Ktoś cię znienawidził może?

Powoli odwróciła się od drzwi, cofnęła do zydla, usiadła. Jej myśli wróciły do Grubej Sabci i jej syna. Odmówiła mu wtedy, rzecz jasna. Przy tłumie gapiów, cygańskiej orkiestrze, przy jakichś tam jego przyjaciołach.

– Nie wyjdę za ciebie. Nigdy. Wybacz.

Straszne słowa, straszny wstyd. Ludzie zaczęli się śmiać. Tam, na środku ulicy. Nie chciała go skrzywdzić, ale co niby miała zrobić? Udawać, że się waha? Po co? Żeby narobić mu nadziei? Tydzień później Gruba Sabcia zaszczyciła ją osobistą wizytą. Tyle że nie była sama. Czekała na Zośkę w mroku bramy, a wraz z nią trzech praskich oprychów.

– Ty suko! – wymierzyła jej siarczysty policzek, a kiedy Zośka się zatoczyła od ciosu, szarpnęła ją za włosy i przewróciła na ziemię. Zosia próbowała wstać, ale kopnięcie w brzuch pozbawiło ją tchu. Półprzytomna, poczuła na szyi szarpnięcie. Saba zerwała jej srebrny, podarowany na osiemnaste urodziny medalion ze zdjęciami rodziców. Czując w ustach krew, a w piersi dławiące przerażenie, próbowała odczołgać się w stronę podwórka. Nic z tego. Saba przycisnęła ją grubą jak kolumna nogą do ziemi i raz za razem zaczęła walić w głowę medalionem.

– Nie chciałaś mojego chłopca? – darła się na całą okolicę. – To cię teraz oddam, kurwo, tym trzem obszczymurom. A jak z tobą skończą, to ci jeszcze pysk nożami tak skroją, że już cię nigdy nikt nie zechce!

I wtedy nadeszła pomoc. Chłopaki z jej kamienicy – chłopaczki właściwie, w porównaniu z tymi trzema ostrymi kiziorami, których przyprowadziła Królowa – nadbiegły, wywijając szuflami od węgla, młotkami, pogrzebaczami, nożami i co tam który jeszcze zdążył złapać.

– Zostawcie ją! – krzyczeli głosami, które dopiero niedawno przeszły mutację. – Bo łby porozwalamy!

Tamci spojrzeli po sobie. Zaprawione w bójkach na ostro typy, co to się gwizdka policyjnego nie boją. Ale było ich trzech. A tych nadbiegło pięciu, sześciu, siedmiu i zaraz jeszcze paru od strony ulicy. Z każdą sekundą w bramie robiło się tłoczniej. Kilkunastoletnie wyrostki, dziesięcioletnie kajtki, paroletnie smarkacze… Cała ta drobnica zaczęła wysypywać się z zatęchłych facjat i suteren. Niby nic, ale dużo się tego nagle zaroiło. No i była to młodzież z Powiśla, która mordobicie i drakę poznawała wcześniej od abecadła. Saba od razu zrozumiała, że kierunek wiatru się zmienił. Ta mała zdzira musiała być tutaj lubiana, skoro miała tylu obrońców. Nadal dyszała wściekłością, ale nie byłaby Królową, gdyby bezrozumnie się takiej furii poddawała. Osiągnęła w życiu, co osiągnęła, bo umiała kalkulować. A tu rachunek był prosty – nawet, gdyby jej zakapiory wygrały z tym tłumem chłoptasiów, to przelania dziecięcej krwi nigdy by jej nie wybaczono. Na Powiślu, a może i w całym mieście, byłaby skończona.

– Tfu! – splunęła na skuloną pod jej nogami Zosię. Między palcami jej pulchnej dłoni nadal tkwiły wyrwane z głowy dziewczyny włosy. Mocno zacisnęła je w pięści.

– Nigdy szczęścia nie zaznasz! – syknęła zdyszanym głosem. – Ani w życiu, ani w miłości. I twoje bachory też. Tfu, tfu, tfu! Pluję na ciebie trzy razy. Będziesz cierpieć zawsze, kiedy pokochasz.

***

Dlaczego opowiedziała jej tę historię? Przecież przez całe lato nie wracała do niej myślami ani razu. Wyparła ją z pamięci, przed samą sobą udawała, że się nie wydarzyła. To, co stało się w czerwcu, w jej bramie, było jak cierń, którego nie da się wprawdzie wyjąć, ale ciało już sobie z nim poradziło, otorbiając go grubą błoną. Tyle że on tam nadal był… Musiała więc w końcu to z siebie wyrzucić. Pewnie łatwiej było to zrobić przed kimś obcym, kogo więcej nie spotka.

– Ta cała Królowa… – odezwała się Jadźka. – To jakaś wiedźma, czy co?

– Jaka tam wiedźma – żachnęła się Zosia. – Paserka, która skupuje skradzione albo i zrabowane przedmioty od opryszków. A potem sprzedaje z zyskiem. Lichwiarka, która zdesperowanym ludziom pożycza na niemożliwy do oddania procent. Stręczycielka, która dziewczyny z Kresów sprowadza do stolicy niby na służbę, a potem… wiesz.

– Wiem.

– Robi interesy z każdym. Cyganem, Żydem, Polakiem. Nie wybrzydza – kontynuowała Zosia. – Dlatego jest taka mocna. Gdy podpadnie ferajnie ze Śródmieścia, to napuszcza na nich geszefciarzy z Nalewek. Gdy obrażą się na nią zakapiory z Pragi, skarży się Cyganom z Otwocka. Zawsze znajdzie sobie sojusznika.

Jadźka stała oparta o komin kuchni, patrzyła w powałę, ramiona zaplotła na obfitych, a sięgających pasa piersiach. Milczała, kiwała głową, myślała.

– Machorki chcesz? – spytała w końcu.

– Dziękuję, nie palę.

– A ja sobie zrobię.

Urwała kawałek starej gazety ze stosu przygotowanego do podpałki, wysypała na niego tytoń z zawieszonego na szyi woreczka, skrupulatnie skręciła i przytknęła koniuszek do rozgrzanej płyty. Buchnął smrodliwy dym. Szeptucha wciągnęła go w płuca z nieopisaną lubością, przytrzymała, wypuściła.

– Rzuciła na ciebie przekleństwo – wychrypiała.

– Przekleństwo? Sabina? Nie wierzę w takie…

– Nie wierzysz?

– Zabobony i tyle.

– To chyba ślepa jesteś, skowroneczku. Nie widzisz, co się wokół ciebie dzieje? Ledwo tamta na ciebie w gniewie trzy razy splunęła i zabrała ci włosy, a twoje życie już wali się w gruzy. Panicz oszukał, brzuch rośnie, a ty – taka oświecona i przemądrzała – siedzisz i prosisz o pomoc starą szeptuchę.

Zosia zwiesiła głowę. No cóż. Czy babuszka potrafi leczyć – nie wiadomo. Ale uświadomić człowiekowi w jak beznadziejnym położeniu się znalazł… o, to wychodziło jej doskonale.

– Czy… Zakładając, że to prawda. Czy jest na to antidotum?

– Wracaj do tej całej Warszawy, odbierz jej swoje wyrwane kudły, a potem zabij sukę. Ot i co.

– Że co proszę?!

– Takie przekleństwo zmyje jedynie krew. No i musisz odzyskać, co twoje. We włosach odkładają się myśli, oddech, radości i smutki. We włosach odciska się dusza. Musisz je mieć z powrotem. Bez tego to kiszka.

– Ale ja nie umiem! – płaczliwie obruszyła się Zosia.

– No to wybij se chłopów z głowy. W sumie, żadna strata. Wiem, co mówię.

Popatrzyła na zażywną, wtuloną w piec babuszkę. Stała tam obojętna, zapatrzona we własną przeszłość. Pewnie i przed nią życie nie ścieliło się różami. Samotna w rozpadającej się chacie na skraju mokradeł. Stara, opuszczona, budząca lęk jednych i niechęć drugich. Nie mówiąc już nic, sięgnęła do klamki.

– Nie martw się – dobiegły ją słowa zza kłębu smolistego dymu ze skręta. – Świat już tak jest skonstruowany, że pozostanie w równowadze. Nie zawali się tylko dlatego, że jakaś jędza rzuciła zły czar.

– Przepraszam, o czym pani…

– Jadźka.

– O czym, Jadziu, mówisz?

– O tym, że przekleństwo zawsze coś człowiekowi odbiera. Coś z czekającej go przyszłości. Wybija dziurę w przeznaczeniu. Ale wszechświat nie może opierać się na dziurach, więc puste miejsce zawsze zostaje zapełnione.

– Czym?

– Zło równoważy dobro. Przekleństwo przyciąga błogosławieństwo.

– Mówisz o moim dziecku?

– Dziecko to dziecko. Ma własne przeznaczenie. Nie. Nie o nim teraz gadam, ale o tobie. Coś ci zabrano, ale na pewno coś też dostałaś. Wsłuchuj się w siebie, patrz uważnie w lustro. Prędzej czy później uda ci się to odnaleźć. Ot i co.

– Obym tylko nie została szeptuchą – ponuro zażartowała Zosia. – Nie umiałabym zabić psa ani kota na sadło. Ot i co.

A potem naparła na przeraźliwie skrzypiące drzwi i wyszła na zewnątrz. Poranne powietrze było krystalicznie czyste, a nad lasem wznosiło się czerwone słońce.

4

Wracała polną drogą, starając się nie skręcić nogi w głębokich koleinach. Czekanie na Macieja nie miało sensu. Mógł po nią wrócić nawet i po południu. A poza tym czuła się lekko, jakby spadł jej z pleców ogromny ciężar. „Byle tylko nie myśleć o tym, co będzie” – powtarzała w myślach, słuchając jazgotu ptaków i patrząc, jak ziemia zasysa ostatnie kłęby mgły. Słońce przyjemnie grzało ją w plecy, prowadził ją ostry i długi cień. Jej cień. Dokąd ją zawiedzie? Uniosła głowę, żeby spojrzeć, jak przed nią wije się droga. I wtedy go zobaczyła. Grzywa blond włosów, lekko zapadnięte policzki, wystające kości policzkowe, mocna szczęka. Wysoki, wręcz strzelisty, ale chudy jak tyczka. Może nie chudy. Żylasty. Szedł z naprzeciwka, zwinnie tańcząc na nierównościach. Nawet nie patrzył pod nogi. Poruszał się jak kot. Ich spojrzenia spotkały się. Miał jasnobłękitne oczy marzyciela. Patrzył na nią uważnie, głęboko. I choć zarówno jego kanciastej twarzy, jak i krzepkiej sylwetki można było się bać, ona nie poczuła strachu. Skądś wiedziała, była pewna nawet, że nic jej z jego strony nie grozi. Minęli się, gdy lekkim susem w bok ustąpił jej drogi. Rozplątali jakoś spojrzenia, rozeszli się na dwie strony świata. On w kierunku lasu. Ona do dworu. Na krótką chwilę Zosine serce wyrwało się z piersi i poleciało za nim. Ale zaraz zganiła się w myślach. Tak nie można. Już raz się sparzyła. Nie obejrzała się więc. Szła dalej. Serce, z lekkim ociąganiem, wróciło na swoje miejsce.

5

Nazajutrz była środa, 30 sierpnia. Nie udało jej się tego dnia wyjechać. Maciej odwoził bryczką do internatu we Włodzimierzu Stasia, a pan Jan – swoim fiatem – Natalię na dworzec, skąd miała pociąg do Lwowa. Młodzież wracała do szkół. Dla Zosi nie było przy niej miejsca. Natalia nawet, dobra dziewczyna, poprosiła matkę, żeby pozwoliła „pani nauczycielce” jechać z nimi, przecież mieli jeszcze w aucie miejsce. Ale pani na Załugach kategorycznie odmówiła. Natalka podbiegła wtedy do Zosi i, ignorując gniewne syknięcie Hryniewiczowej, z powagą wyciągnęła do niej rękę.

– Powodzenia…

Zośka poprosiła w takim razie Macieja, żeby kupił jej miejsce w pociągu na czwartek. Z Włodzimierza codziennie odchodziły składy do Zamościa, Chełma i samej Warszawy.

– Dostałem miejscówkę dopiero na piątek – wręczył jej pod wieczór bilet. – Straszny tłok, wszyscy wracają z wywczasu do domów. Rząd ogłosił dziś powszechną mobilizację. Ludzie gadają, że wojna będzie.

A więc piątek. Z samego rana. Kolejny dzień we dworze był udręką. Hryniewiczowa patrzyła na nią z głuchą niechęcią. Pan Jan traktował jak powietrze. W ślad za jaśniepaństwem służba domowa, a nawet wozacy i stajenni, też zaczęli wytykać ją palcami. Najgorsze były jednak rzucane półgębkiem żarty: „O patrzcie, idzie ta, co naszą dziedziczką umyśliła sobie zostać”. W piątek, niemal o świcie, z ulgą wsiadła do Maciejowego wozu. Tym razem czekała ich dłuższa trasa. Zosia podesłała więc sobie parę wiązek słomy i przykryła je kocem. Nie chciała ryzykować kolejnych stłuczeń i przyszczypnięć. Ale i tak mocno rzucało. „Może te wertepy wytrzęsą ze mnie to… coś?” – pomyślała, skrzętnie omijając słowo „dziecko”. I choć zaraz się za swój cynizm zganiła, lekka nadzieja na proste rozwiązanie problemu w niej pozostała. Przez ostatnie dni narastała w niej niechęć do tej kijanki w brzuchu. Rosła sobie jakby nigdy nic, mając gdzieś, że wkrótce zrujnuje jej życie. Koło środy Zosia miała nawet pomysł, żeby zgłosić się na zabieg do doktora Malinowskiego. Ale zaraz się przestraszyła. Zresztą, nawet gdyby, i tak w ostatniej chwili by się wycofała. Tak, jak u tej Jadźki, szeptuchy. Niby poszła tam z własnej woli, zdecydowana, ale gdy kobiecina odmówiła, omal jej nie ucałowała. „Czego ja w końcu chcę? Dlaczego waham się i chwieję, jak trzcina?” – irytowała się na siebie. Brak zdecydowania, niekonsekwencja, zawsze tego nienawidziła. A jeszcze zauważyła z niesmakiem, że zrobiła się ostatnio płaczliwa i skłonna do użalania nad sobą. Rany! Przecież wszystko, co dotąd w życiu osiągnęła, zawdzięczała swojemu żelaznemu uporowi. Była z niego dumna. A tu masz. Potrafiła chlipać nawet nad losem kury przeznaczonej na rosół.

Dworzec we Włodzimierzu już z daleka przypominał twierdzę. Tyle że zdobytą. Taką, do której właśnie wdarli się barbarzyńcy. Rzym pokonany przez Wizygotów. Przed wejściem leżały jakieś porzucone pakunki, rozsypana mąka, kasza, wiatr unosił kurz, pierze i luźne kartki. Samochody i powozy były byle jak zaparkowane, konie rżały przerażone, woźnice klęli. Za to na peronie odbywały się prawdziwie dantejskie sceny. Tłum był tam tak gęsty, że nie było jak przecisnąć się przez zwarty mur pleców.

– Ja mam bilet! Mam bilet! – krzyczała w stronę sapiącej lokomotywy, do której podczepiono warszawskie wagony.

– I co z tego? – zirytował się jakiś facecik z wąsikiem à la Adolf Hitler i staroświeckim monoklu w oku. – Teraz bilety, z przeproszeniem, gówna warte.

– Ale dlaczego?

– A co panienka? Śpiąca królewna? Przebudzona akurat? Mamy wojnę!

Nie przepchnęła się do wagonu. Zresztą, i tak wszystkie miejsca siedzące, stojące oraz wiszące były już zajęte. Przez zmobilizowanych rezerwistów, których wpuszczano jako pierwszych, spanikowanych letników uciekających do domów w mieście, komiwojażerów, od których nagle nikt nie chciał już niczego kupować. Na szczęście Maciej na nią zaczekał. Wyszła z dworca w tłumie innych przegranych prawie-pasażerów. Przedarła i rzuciła w powietrze swój bilet, który poszybował w głąb ulicy w towarzystwie innych, podobnych. Dotelepali się do dworu wieczorem. Była zziębnięta, poobijana, zrezygnowana. Bolało ją całe ciało, ogarniało przygnębienie. Tylko kijanka czuła się wyśmienicie.

– No cóż, nie będę udawała, że cieszę się z twojego powrotu – pani Hryniewiczowa, jak zwykle, uznała za stosowne jeszcze bardziej jej dokopać. – Ale już trudno, prześpij się w służbówce. Za parę dni, jak nasi ułani pogonią Teutonów do Berlina, spróbujesz jeszcze raz. Nie spróbowała. Z tego, co mówili w radiu na kryształek ze słuchawkami (będącym chlubą pana Jana), wynikało jasno – to nasi ułani zbierali baty od „Teutonów” i cofali się w kierunku Warszawy. A gdyby ktoś uznał te wiadomości (przerywane dziwnymi komunikatami w stylu: „Halo, halo, uwaga. Koma 23 nadchodzi”. „Alarm dla miasta Warszawy”) za przesadnie pesymistyczne, jego obiekcje rozwialiby uchodźcy, którzy wkrótce zaczęli napływać od zachodu traktem z Hrubieszowa i Uściługu. Jechali furmankami, samochodami (często ciągniętymi przez konie), szli pieszo. Uciekinierzy. Mieli poszarzałe, zapadnięte twarze i beznamiętnym głosem opowiadali straszne rzeczy. O samolotach strzelających do nich na szosie. O zrównanych z ziemią miastach. O bombach, które spadły na Warszawę, Wilno, a nawet na pobliskie Grodno. O rozstrzeleniach, podpaleniach, plujących ogniem czołgach. Po wysłuchaniu kilku takich opowieści pan Jan od razu wsiadł w swojego fiata i ruszył do Lwowa po Natalię i Adama. Zosia zaraz musiała zbesztać się w myślach, bo imię „Adam” poruszyło w jej umyśle jakieś dzwoneczki, motylki i sielskie obrazki. Żenujące. Ale prawie natychmiast jej przeszło. Bo nie wiadomo skąd, w jej głowie zaraz wyświetlił się obraz żylastego blondasa o oczach poety spotkanego na drodze w stronę mokradeł. I od razu znów: motylki, dzwoneczki, radosne drżenia. Zupełne wariactwo.

Pani Hanna, trzeba jej to przyznać, z poświęceniem zajęła się uchodźcami, którzy zatrzymywali się we dworze. Dawała im miejsce do spania, kazała karmić i poić, opatrywać odparzone stopy. Zosia roznosiła więc zupę, kawę, zawijała bandaże i wreszcie czuła się potrzebna. Robiła coś z sensem. Można powiedzieć – dla ojczyzny. I nagle, w ciągu jednego sobotniego poranka, wszystko się zmieniło.

– Wojna! Hannibal ante portas! – z rozwianym włosem, niedopiętym kołnierzykiem i urwaną słuchawką zwisającą z ucha wybiegła na podwórze pani domu.

– Też mi nowina – burknęła Martynka. – Wojnę to mamy już od pół miesiąca. Zbzikowała…

– Sowieci na nas ruszyli! – rozpaczała dalej Hanna. – Nadchodzi czerwona zaraza!

Przygarbieni, apatyczni uchodźcy, którzy szwendali się po podwórku, od razu odżyli. Zaczęli energicznie się pakować, wsuwać sfatygowane buty, wiązać tobołki. W ciągu godziny dwór opustoszał. Wszyscy zawrócili na zachód. Zosia została. Nie czuła się na siłach, żeby iść kilkaset kilometrów piechotą do Warszawy. Uznała, że zaczeka na miejscu na rozwój wypadków. A te zaczęły toczyć się szybko. Najpierw, pod wieczór, na podjazd wtoczył się poszarzały od kurzu fiat pana Hryniewicza. Miał wgięty błotnik i przestrzeloną szybę.

– Lwów oblężony. Broni go trochę wojska, studenci i harcerze. Na drogach Niemcy. Podchodzą już nawet pod Włodzimierz – wyrzucił z siebie łamiącym się głosem, zanim Maciej odprowadził go do salonu.

Następnie z obory zaczęły znikać krowy, prosięta, a w końcu ktoś ukradł ze strzeżonej przez Saszkę stajni dwa konie i karego kuca. Srokacz, na szczęście, został. Pewnie za stary.

– Ukraińcy zaczynają podnosić łby – wycedził przez zęby pan domu.

A potem przyszli Ruscy. Pierwsi, których zobaczyli – kilkanaście czołgów i dwie ciężarówki – zatrzymali się we dworze jedynie na chwilę. Śpieszyli się, więc tylko napchali do tanków butelki węgrzyna z piwnicy i połcie szynki ze spiżarni, z wdzięcznością przyjęli kwiaty, chleb i sól od witającej ich kucharki Andźki, spoliczkowali panią Hannę i wrzucili granat do fiata. Następni jednak to byli piechurzy. Nadciągnęli w tumanie kurzu brudni, zziajani. W długich nieobrębionych i wystrzępionych szynelach, z karabinami na sznurkach. Ci zatrzymali się we dworze na dłużej. I od razu wprowadzili swoje rządy. Państwa Hryniewiczów wraz z Marcysią, Heniem i Stasiem zamknęli w pokoju. Tym samym, w którym za swoich lepszych czasów mieszkała Zosia. Potem wychlali resztę zawartości piwniczki, rozpalili w parku przed dworem ognisko z dziewiętnastowiecznych woluminów wyrzuconych z biblioteki, wybili wszystkie szyby i urżnęli kupę na schodach. Dla żartu zastrzelili Bacę, a potem próbowali zgwałcić Martynkę, ale byli tak uchlani, że dziewczynie udało się uciec w pola. Rozczarowani i wściekli zaciągnęli więc do salonu Andźkę. Długo słychać było stamtąd jej rozpaczliwe krzyki.

Zosia, na razie w miarę bezpieczna w domku dla służby, obserwowała te sceny ukryta za jednym z owocowych drzewek. Struchlała z przerażenia. Współczuła Hryniewiczom, płakała nad losem Andźki i psa, ale czuła się bezradna. Dotarło do niej, że nikt i nic nie będzie w stanie ocalić jej przed żołdakami. Pod wieczór wróciła do swojego domku. Była tam sama, nie licząc struchlałego ze strachu Macieja. Cała służba uciekła do swoich domów w pobliskiej wsi. Ona nie miała dokąd uciec. O północy, z czujnego letargu wyrwało ją łomotanie do drzwi.

– Otkrywaj dwieri! – ryczał na zewnątrz zachrypnięty głos. A potem znów łomotanie i… drzwi puściły. Choć trzęsła się ze strachu, postanowiła, że – pal licho, i tak będzie, co ma być – więc nie chce, żeby tamci dopadli ją skuloną pod łóżkiem. Jeśli umierać, to na stojąco. I wyszła do sieni. Stał w niej czerwonoarmista. Był pijany. Na ramieniu karabin z nadzianym bagnetem. Na jej widok rozbłysły mu oczy.

– Wot kakaja krasawica! – uśmiechnął się wyszczerbionymi przez szkorbut dziąsłami. I sięgnął do jej długich włosów. Cofnęła się o krok, a on podążył za nią. Cofała się więc dalej. Aż za plecami poczuła zamknięte przez Macieja drzwi kuchni. Tamten uśmiechnął się jeszcze szerzej. Karabin oparł o ścianę i zaczął odpinać guziki płaszcza. Zosię oblała fala gorąca. Umrzeć, dobrze. Ale nie tak! I wtedy drzwi za jej plecami drgnęły. W zamku zachrobotał klucz. Skrzypnięcie i już zaczęły się otwierać. Następny Rosjanin? Zosia przesunęła się w bok, do ściany. Przywarła do niej jak huba do drzewa. Tymczasem szpara w drzwiach powiększyła się i miękko wsunął się w nią… blondyn spotkany w drodze od szeptuchy! Jej serce załopotało. Może jeszcze była nadzieja? Nie. Chłopak nie miał ze sobą żadnej broni. Tylko to swoje spojrzenie. Melancholijne, naiwne. A Sowiet już zdążył chwycić karabin i wycelować mu w pierś. Wszystko na nic…

– Zostaw ją – niespodziewanie twardym głosem zwrócił się do bolszewika blondyn. – To moja żona.

– Żena? – prychnął żołdak, a po korytarzu rozeszła się woń czosnku i nieprzetrawionej wódki. – I szto eto takoje? Ja tibia ubiju, a etoj chaziajku…

– Nie! – przerwał mu, zasłaniając ją swoim długim i chudym ciałem. – Nie zrobisz tego!

– Niet? – Rosjanin uniósł nieco wyżej wycelowany karabin.

– Nie.

Przeładował.

– Nie.

Powoli przytknął czubek bagnetu do jego piersi. Blondyn jednak nawet nie drgnął. Tamten zaczął naciskać.

– Nie.

Widząc to, mózg Zosi nareszcie się odblokował. Musiała działać. Natychmiast!

– W komórce za domem są jeszcze trzy beczki piwa – wyrzuciła z siebie. – Zostały z dożynek. Niech pan sobie je weźmie.

Rosjanin łypnął na nią złym, przekrwionym spojrzeniem.

– Piwo? – upewnił się.

Szybko pokiwała głową.

– Trzy beczki.

Krasnoarmiejec nadal się wahał. Na jego twarzy można było niemal wyczytać cały tok myślenia: tutaj z dziewczyną nie pójdzie łatwo, a tam czeka schłodzone piwo. Co wybrać? Jeśli zastrzeli stojącego mu na drodze mużyka, a do tego jeszcze baba narobi wrzasku, zleci się tutaj cały pułk. I ani z chaziajką sobie nie poużywa, ani gęby w piwie nie umoczy.

– Lepiej się pospiesz – nadspodziewanie spokojnym głosem odezwał się blondyn. – Twoi towarzysze mogą tam dotrzeć przed tobą…

To były właściwe słowa. Żołnierz się cofnął, ostatni raz zmierzył ich wzrokiem, a potem opuścił karabin i ciężkim krokiem wyszedł na zewnątrz.

– Szybko! Do stajni! – blondyn doskoczył do niej, jednym susem chwytając ją za ramiona. – Mam nadzieję, że chociaż koni nie pozabijali.

Ruszyli truchtem, czujnie rozglądając się na boki. Tu i tam, pod dziurawymi kocami, spali radzieccy żołnierze. Pod oknem pokoju, w którym zamknięto Hryniewiczów, strażnik ćmił papierosa. Ale stajni nikt nie pilnował. W środku był przecież tylko stary srokacz. Radośnie zarżał na jej widok.

– Pojedziemy nim razem – zadecydowała Zosia.

– Nie. Ten koń nie poniesie dwóch osób.

– No to oboje uciekajmy na piechotę.

– Nonsens – powiedział, wrzucając na koński grzbiet siodło, a potem sprawnie dociskając popręgi. – Ty jedź. Ja sobie poradzę.

– Nie.

– Tak – w jego głosie zabrzmiała twarda nuta. – Wsiadaj i od razu galopem. Do domu szeptuchy. Tam cię nie będą szukać.

– A ty?

– Wracam do oddziału.

– Jesteś żołnierzem?

– Byłem. W Korpusie Ochrony Pogranicza. Ruscy nas rozbili. Ale nie powiedzieliśmy jeszcze ostatniego słowa.

– Chcę iść z wami.

– Nie – znowu ta twarda odmowa. – Ruszaj.

Chwycił ją za kolano i podsadził do siodła. Dopiero z wysokości końskiego grzbietu, w świetle dopalającego się przed dworem ogniska, zobaczyła na jego białej koszuli plamkę krwi. Na wysokości serca. Tam, gdzie naparł na niego rosyjski bagnet.

– Jesteś ranny.

– Daj spokój. Jedź.

– Zobaczymy się jeszcze?

– Szybciej niż myślisz – odpowiedział, a potem mocno klepnął srokacza w zad. Koń zarżał, stanął dęba, a potem poszedł! Cwałem w ciemną noc.

WIOSNA 1943

1

Rana wyglądała źle. A raczej dwie rany. Z przodu, tuż nad sutkiem. Wielkości groszowej monety. I z tyłu, zaraz poniżej łopatki, dwa razy większa. Nie trzeba było doktoratu z medycyny, żeby domyślić się, jak powstały. Kula karabinowa uderzyła w prawą pierś, przeszła przez tułów i wyszła plecami. Jedyna pociecha, że nie ugrzęzła w płucu. Wtedy nie obyłoby się bez operacji. A zabieg w szpitalu oznaczał dla Witka przesłuchanie i śmierć. Gestapo tylko czekało…

Zosia była przerażona. Nikt, nigdy nie przygotowywał jej do takiej sytuacji. Była z rannym sama (nie licząc, rzecz jasna, jej trzyletniej Wandzi), wokół pustkowie i śnieg po pas, znikąd pomocy. Partyzanci tylko przywieźli go do jej chaty na saniach, załomotali w drzwi, zostawili i poszli.

„Była wsypa” – rzucił na odchodnym jeden z nich.

Łacina, trochę greki i podstawy staro-cerkiewno-słowiańskiego, które poznała na studiach, nie na wiele mogły się jej przydać. Bardziej użyteczny był kurs PCK, który ukończyła jeszcze w liceum. No i znajomość ziół – to z kolei zasługa Jadźki, u której mieszkała od czasu ucieczki ze dworu przed trzema laty. Jadźka… Na wspomnienie staruszki Zosia poczuła ukłucie w sercu. Pokochała ją jak kogoś z najbliższej rodziny. Przydałaby się teraz. Wiedziałaby, co robić. Tyle że umarła zaraz po Nowym Roku, ponad miesiąc temu. Przez tyle lat przyjeżdżali do niej ludzie z Wierzbowa, Chotiaczowa, Nowosiółek, a nawet odległego Włodzimierza. Z guzami, suchotami, udarami i niedowładami. Niejednemu z nich pomogła. A sama zmarła na głupią, zbagatelizowaną grypę.

– To tylko modlitwy – wydyszała pod sam koniec, kiedy już oba płuca podeszły jej wodą i musiała walczyć o każdy wdech.

– Modlitwy? Jakie modlitwy? – nie zrozumiała Zosia.

– Pamiętasz? Jak się pierwszy raz spotkałyśmy. Spytałaś, co ja tam sobie szepczę – siatka zmarszczek na twarzy staruszki rozciągnęła się w słabym uśmiechu. – Myślałaś pewnie, że jakie bluźnierstwa. Zaklęcia. A to Ojcze nasz było.

– Marna z ciebie czarownica.

– Nie wierz w czary. Świat jest prosto zbudowany. Na górze Niebo, pod stopami Piekło. I tylko czasem z Nieba spadnie na Ziemię kilka okruszków albo z piekielnej otchłani powieje smrodem i sypnie parę iskier. Lepiej już wierzyć w siebie.

To były jej ostatnie słowa.

***

Ostrożnie dotknęła jego czoła. Gorące. Oczy półprzymknięte, nieprzytomne, wywrócone białkami do góry. Oddech płytki, urywany, szeleszczący. Odgarnęła kosmyk blond włosów, tak jak robiła to czasem, kiedy spotykali się na łące albo siadali pod dębem na „ich” polanie. Zwykle chwytał ją wtedy za rękę, wpatrywał się roześmianymi, migocącymi szczęściem oczami, delikatnie całował dłoń… Teraz leżał na łóżku jak kłoda. Witek…

Tamtego roku, kiedy wybuchła wojna, kiedy Zosia schroniła się u szeptuchy, a majątek Hryniewiczów przejęła spółdzielnia rolnicza pod przewodnictwem Andźki, Witek pojawił się w jej życiu po raz trzeci już w październiku. Jadźka wysłała ją akurat z dwiema kozami do lasu, na polanę, której nie było widać ani od strony dworu, ani z Wierzbowa. Gdyby ktoś doniósł radzieckiej władzy reprezentowanej przez dawnego stajennego Saszkę, że mają zwierzęta, zaraz milicja przyszłaby je zarekwirować. A Zosia i Jadźka, wiadomo, jako kułacy pojechałyby na Sybir. Tak jak Hryniewiczowie, których razem z maleńką Marcysią, kilkuletnim Heniem i poczciwym Stasiem, zapakowano do bydlęcych wagonów jeszcze we wrześniu… No więc tamtego dnia patrzyła, jak kozy skubią zbrązowiałą, jesienną trawę, kiedy wyszedł zza drzew. Wysoki, strzelisty, piękny jak nordycki bóg. Przestraszyła się – miał na sobie niemiecki mundur, a za pasem pistolet. Ale zaraz go poznała. Te jasne włosy, ta prosta sylwetka, te oczy…

– Wróciłeś…

Usiedli wtedy pod rozłożystym dębem na skraju polany. Otaczał ich ciemny, liściasty las. Witek rozścielił im swoją bluzę w kolorze feldgrau z oberwanymi dystynkcjami i naciągniętą na rękaw biało-czerwoną opaską z literami WP. Nie mieli zbyt wiele miejsca, musieli więc siedzieć blisko siebie. Dotykać się biodrami i ramionami. Od tego dotyku Zosia czuła rozlewające się po ciele, rozkoszne ciepło i leciutkie drżenie. Była małomówna i nieuważna, czuła za to każde jego poruszenie, każdy oddech. Opowiedział jej wtedy co nieco o sobie. Miał na imię Witold. Przed wojną był czeladnikiem u kowala na przedmieściach Włodzimierza. Mieszkał ze schorowaną matką. I właśnie z jej powodu spotkali się tamtego sierpniowego poranka na drodze do Jadźki. Witek szedł do niej po pomoc, bo lekarz bezradnie rozkładał ręce. Poratować mamę mogła tylko szeptucha.

– Doszedłeś do niej na piechotę? – zdziwiła się.

– Do Wierzbowa podrzucili mnie dzień wcześniej chłopi wracający z targu. Przenocowałem w stodole u znajomych, a o świcie ruszyłem spacerkiem.

– Ładny spacerek. Z piętnaście kilometrów.

– Kiedy cię zobaczyłem z daleka, pomyślałem, że to rusałka albo nimfa wyłania się z mgły. Tuż nad głową miałaś kulę ze słońca. Stąpałaś tak lekko. Uśmiechałaś się.

– Jadźka pomogła twojej mamie?

– Dała lekarstwo, ale nie zdążyłem na czas. Mama odeszła, zanim wróciłem.

– Przykro mi… – powiedziała, a potem zaraz spytała go, jakim cudem trzy tygodnie później znalazł się w domku dla służby, akurat wtedy, kiedy potrzebowała pomocy. Uśmiechnął się lekko i zapatrzył w drugi koniec polany. Długo nie odpowiadał. Podciągnął tyczkowate kolana pod brodę i objął je ramionami. Jak mały chłopiec.

– Wtedy, na drodze… – zaczął, gdy straciła już nadzieję, że w ogóle odpowie. – Kiedy na siebie spojrzeliśmy… Miałem wrażenie, jakbyśmy się w siebie zaplątali. Tak jak to się czasem dzieje z dwoma kłębkami włóczki w pudełku po czekoladkach. Wiesz, jak to jest – nitki okręcają się wokół siebie, tworzą supły. Poruszysz nitkę z jednego kłębka, to od razu zadrży drugi. Dlatego, kiedy się zaczęłaś bać, ja to poczułem i…

– Przestań się wygłupiać! – ofuknęła go.

– No więc niech ci będzie – nareszcie na nią spojrzał. – Uznajmy, że chciałem cię zobaczyć. Upewnić się, że nic ci nie grozi. Dowiedziałem się oczywiście we wsi, kim jesteś i gdzie mieszkasz. No i przyszedłem w odpowiednim momencie. Przypadek.

– Przypadek… – powtórzyła, czując, że wersja ze splecionymi włóczkami bardziej jej odpowiada.

2

Od tamtej pory spotykali się co kilka, kilkanaście tygodni. Zosia wypatrywała go jednak codziennie. Gdy zbierała zioła na łące pod lasem, kiedy szła po wodę do studni z żurawiem, gdy zapuszczała się w las w poszukiwaniu grzybów. Szukała go wzrokiem w jesiennych mgłach, wśród żółknących drzew, wypatrywała w czerwonej kuli toczącego się coraz niżej słońca, wsłuchiwała się w jego kroki w szmerze deszczu i zawodzeniu wiatru. Zawsze pojawiał się bez uprzedzenia. O różnych porach. Bywało, że pukał delikatnie w okienko, wywabiając ją z chaty wieczorem, albo zaskakiwał o świcie, gdy szła wydoić kozy.

– Mój oddział musi się stale przemieszczać – tłumaczył, gdy pytała go, kiedy zobaczą się znów. – NKWD tropi nas jak zwierzynę, przeczesuje puszczę, zastawia zasadzki. Nigdy nie wiemy, co czeka nas jutro. Ani gdzie wtedy będziemy. Wybacz…

Dziwiło ją trochę, że nigdy nie chciał wejść do chaty szeptuchy. Przecież Zosia wiedziała, że komu, jak komu, ale jej można zaufać. On jednak był czujny jak ścigany przez charty zając. Musiał mieć wokół przestrzeń do ewentualnej ucieczki. A w czterech ścianach poczułby się niczym w potrzasku… Tymczasem jej brzuch rósł. Stawał się coraz bardziej widoczny. Zosia zastanawiała się, jak mu o tym powiedzieć. Czy mu powiedzieć? W końcu, kim oni dla siebie byli? Siadywali na polanie albo wśród wysokich zeschłych traw na łące. Najpierw na jego bluzie, potem na kożuszku. Czasem obejmował ją ramieniem, innym razem bawił się jej dłonią, unosił ostrożne w swoich dużych łapskach jej palce do ust, całował ich opuszki. Zdarzało się, że kładła na jego ramieniu głowę, a on gładził jej włosy. Bywało, że całował jej kark, odsłonięte ramię. A może to nie były pocałunki? Może to tylko tchnienie jego oddechu? Nie była pewna. Zwłaszcza że sama jego obecność, ciepło ciała, najdelikatniejszy nawet dotyk doprowadzały ją na skraj ekstazy. Nigdy czegoś takiego nie czuła! Nawet tamtego dnia, kiedy zrobili to razem z Adamem… Witek doprowadzał jej ciało do wrzenia, w którym wszelki rozsądek i logiczne myślenie roztapiały się w słodką, zalewającą mózg melasę. Pragnęła więcej. Rozpaczliwie, drapieżnie. Jej usta domagały się jego pocałunków, jej piersi uścisku jego dłoni. Chciała być blisko niego, jak najbliżej. Chciała się stopić z tym jego szczupłym ciałem w jedno i tak trwać. Nie robiła jednak nic, by go bardziej ośmielić. Nie miała odwagi. Bo przecież nosiła w swoim brzuchu sekret, wstydliwą tajemnicę, która mogłaby go spłoszyć na zawsze. Uch, były chwile, że szczerze nienawidziła tego dziecka. No i milczała, choć od środka palił ją jasny płomień. Kim więc dla siebie byli? Parą kochanków czy bliskimi przyjaciółmi? Ludźmi, którzy idą ramię w ramię kawałek drogi przez życie, a potem skręcają w dwóch różnych kierunkach? A może parą, którą na zawsze połączyło przeznaczenie? Nie wiedziała.

Pewnej grudniowej nocy, tuż przed świętami Bożego Narodzenia, namówiła go jednak, żeby wszedł do środka. Jadźka już spała zwinięta w kłębek na murowanym piecu, a oni przysiedli w sieni. Nic nie mówiąc, ocierała jego twarz i włosy z tających drobinek śniegu – na zewnątrz szalała zamieć. Jej palce dotykały jego policzków, brwi, mokrych kosmyków włosów, ust. W pewnym momencie Witek dotknął jej brzucha. Wnętrzem dłoni przesunął po jego zarysowującej się krągłości. Spojrzał w oczy pytająco. Kiwnęła głową, czując, że brakuje jej tchu. A więc nadeszła ta chwila… Co dalej? Zamarła w oczekiwaniu. Uśmiechnął się wtedy. Tak jak to on – samymi kącikami ust i niebieskimi oczami. A potem schylił się i przywarł do jej talii, jakby tam czegoś nasłuchiwał. Powoli, stopniowo, przez grube sploty swetra, poczuła bijące od niego ciepło. I nagle… Tak, nie myliła się. Jej dziecko się poruszyło! Czy i on to poczuł? Nie spytała. Siedziała tylko nieruchomo, a po jej twarzy nieprzerwanie płynęły łzy. Chyba nigdy w życiu nie była taka szczęśliwa. Ta jedna chwila wyleczyła ją z nienawiści. Miała zostać matką, dać nowe życie bezbronnej kruszynie, która kopała ją po nerkach, kręgosłupie i pęcherzu. Żyła. Nagle Zosia poczuła, że to jednak jest coś warte. Że to nie tylko kłopot i wstyd, ale też powód do dumy. Patrzyła więc na swój podrygujący brzuch, zastanawiając się, jakie ono będzie? Kim będzie? Oddałaby wszystko, żeby wiejskie zabobony o „zapatrzeniu się” matki na innego mężczyznę niż ten, który dał życie, były prawdziwe. Żeby to maleństwo nie przypominało Adama, ale Witka.

Wandzia przyszła na świat zgodnie z planem – wiosną. Poród przyjęła Jadźka. Spokojnie, fachowo – dla niej to była normalka. Dziewczynka była zdrowa i odżywiona. Pięknie ssała pierś i przybierała na wadze. Wyglądała tak pięknie! Pokazała mu ją pod koniec maja. Na kwitnącej, zalanej słońcem łące, wypełnionej brzęczeniem pszczół i rozedrganej uderzeniami skrzydeł motyli. Ułożył ją na przedramieniu, pobujał. Pod bezkresną kopułą nieba długo wpatrywał się w maleńką twarzyczkę.

– Mógłbym mieć taką córeczkę – uśmiechnął się.

– Możesz mieć… – szepnęła, dziwiąc się swojej odwadze. Uniósł głowę, popatrzył na nią uważnie, a ona spłonęła rumieńcem. A potem, z dzieckiem wciąż trzymanym na ramieniu, nachylił się i po raz pierwszy ją pocałował. Nareszcie! Zadrżała z rozkoszy, rozchyliła usta. I wtedy maleńka zakwiliła. Odskoczyli od siebie, jak oparzeni. Wandzia ucichła.

– Niegrzeczna smarkula! – zażartował, udając, że się gniewa.

Sekundę później oboje wybuchli śmiechem. Niepohamowanym, głośnym, wyciskającym z oczu ostatnie łzy i ostatni dech z piersi. Zanosili się nim stąd aż do Wierzbowa. Jakby wyrzucali z siebie długo tłumione emocje, do których przez tyle miesięcy nie mieli odwagi przyznać się sami przed sobą. Od tego czasu Witek bywał u niej częściej. Już nie bał się wchodzić do domu, przestał ukrywać się przed Jadźką. Szeptucha zresztą zachowywała się wobec niego bardzo subtelnie. Pozostawiała im jak najwięcej swobody, niemal udawała, że ich nie dostrzega. Siadali więc sobie w kącie, cieszyli się swoją bliskością, na podłodze raczkowała Wandzia. Była taka pocieszna, bezbronna, nieświadoma tragedii rozgrywającej się zaraz za łąkami. Patrzyli na nią, śmiali się, znów patrzyli. Mogliby tak przesiedzieć cały dzień, ale prędzej czy później szeptucha zwracała się do Zosi słowami:

– No, dość już tego wariactwa, do jakiej roboty byś się wreszcie zabrała!

Witkowi nie trzeba było powtarzać dwa razy takiej aluzji. Od razu zrywał się na równe nogi, strzelał obcasami, brał czapkę z kołka i znikał. Czasami spotykali się też na ich polanie. Bywało, że Zosia przychodziła tam bez dziecka. Dotykali się wtedy drżącymi dłońmi, całowali do utraty tchu, błądzili palcami po zakamarkach swoich ciał. Kiedy Witek muskał ustami jej nagie piersi, kiedy przesuwał palcami po wnętrzu jej ud, albo przytulał rozgrzaną twarz do odsłoniętego brzucha, czuła, jak w jej głowie eksplodują gwiazdy. Nie mogła powstrzymać westchnień, bezwiednie wyginała się w łuk i już wiedziała, że zaraz nadejdzie ta chwila, kiedy rzeczywistość rozpadnie się na atomy, a wszystkim, co z niej zostanie, będzie jego dotyk, jego szept, jego oddech. I ta rozkoszna konwulsja. Tam, w środku niej. Nadchodząca powoli, narastająca, a potem gwałtowna, niszczycielska jak trzęsienie ziemi albo wybuch wulkanu. Nigdy, przenigdy wcześniej nie spodziewała się, że można coś takiego przeżywać.

Przeszła jesień i zima, nadeszła i skończyła się kolejna wiosna. Nastał czerwiec 1941 roku, gdy na niebie zobaczyła roje samolotów, a niedługo później, w oddali rozbrzmiał huk armat. Jeszcze później nadjechały czołgi z czarnymi krzyżami na pancerzach. Była wtedy akurat w Wierzbowie, Jadźka wysłała ją do Macieja, który tam teraz mieszkał, z jakimiś leczniczymi miksturami. Niemcy jechali w tumanach kurzu. Nieprzerwanie. Niektórzy mieszkańcy wsi patrzyli na nich w milczeniu, inni – na przykład Andźka – machali do nich i rzucali pod gąsienice kwiaty.

– Rozwiązujemy oddział. Na razie – oznajmił jej tego samego dnia po południu Witek. – Musimy się przyczaić, zobaczyć, jak będzie. Mnie przerzucają do Włodzimierza. Mam znowu pracować tam jako kowal. I obserwować. Liczyć. Ogarniać, ilu ich jest, jaki mają sprzęt, co robią.

– Po co? – spytała, czując, jak zamiera jej serce. Włodzimierz był oddalony o kilkadziesiąt kilometrów…

– Raporty będziemy składać drogą radiową do Londynu. Czekają tam na nie.

– My?

– Jest nas wielu. Naprawdę dużo. Więcej niż myślisz.

– Chcę się przyłączyć.

– Nie. Ty musisz zająć się naszym dzieckiem.

„Naszym dzieckiem”. Tak powiedział. Ze ściśniętym gardłem, mocno go uściskała za te słowa.

– Będziemy się teraz widywać dużo rzadziej.

Tylko pokiwała głową. O tym, żeby wrócić do Warszawy – teraz, gdy całą Polskę opanowali Niemcy – nawet nie pomyślała. Chciała być blisko niego. Czekała.

***

A teraz leżał w jej łóżku, z obu ran sączyła się krew. Przyłożyła ucho do jego piersi. Z lewej strony płuco wciąż pracowało. Biło serce. Z prawej – cisza. Płuco zapadło się i zamilkło. Witek był w ciężkim stanie. Przywołując z pamięci wszystko, czego nauczyła ją Jadźka, zaczęła go pielęgnować. Po pierwsze, opatrunki na rany. Wygotowała szmatki z serwetek, a później namoczyła je w schłodzonym i odcedzonym naparze z mieszaniny ziół: pokrzywy, szałwii, poziewnika i dziurawca. Takie kompresy przykładała mu do ran i bandażowała podartym w pasy prześcieradłem. Przeciw gorączce poiła go herbatką ze złotego rdestu. A kiedy jęczał z bólu – naparem z białej wierzby i złocienia.

Witek jakoś przeżył pierwszą noc. Rano odzyskał nawet na chwilę przytomność. Poznał ją, uśmiechnął się blado.

– To ty. Nareszcie… – wysapał. A potem temperatura skoczyła mu tak, że zaczął bredzić w malignie. Bełkotał coś o strzelaniu do konfidentów, podkładaniu ładunków wybuchowych pod kolejowe tory i ucieczkach przed Niemcami. Zosia słuchała tego struchlała. Zrozumiała, że jej kochanek, jej miłość życia, mężczyzna o oczach marzyciela – zabijał. Strzelał do ludzi. Oczywiście, byli to wrogowie. Ale i tak mogła sobie wyobrazić, jak on przez to cierpiał. Znała go jak nikt. Wiedziała, że jest łagodny, delikatny, nie z tego świata. Jak straszna to wojna, że zmusza poetów, by stali się zabójcami… Po trzech dniach temperatura spadła, a Witek wypił parę łyżeczek bulionu. Rana na piersi też wyglądała lepiej. Zosia posmarowała ją więc maścią na lepsze gojenie – wymieszała półtorej łyżeczki jodyny z pół szklanki cukru, dwiema łyżkami leśnego miodu i łyżką skondensowanego naparu z żywokostu. Cztery razy dziennie zmieniała mu opatrunki, przemywała, poiła i karmiła bulionem, a potem chlebem. Pod koniec lutego po przyłożeniu ucha do jego prawego boku usłyszała leciutki szmer. Drugie płuco podjęło pracę!

Przez cały ten czas Wandzia, która już całkiem dobrze mówiła, była sprytna i pomocna – patrzyła to na nią, to na Witka wielkimi, zdumionymi oczami. W ręku trzymała drewnianego konika, którego wystrugał jej dawno temu. To była jej ulubiona zabawka. Tłumaczenie córeczce, że ten pan w łóżku, to wujek, którego widziała ostatni raz jako nieco ponadroczna dziewczynka, nie miało sensu. I tak go nie pamiętała. Nic. Na wyjaśnienia przyjdzie jeszcze czas. A tymczasem po prostu mocno ją przytulała, głaskała po włosach, szeptała do ucha. Witek natomiast szybko wracał do zdrowia. Gdzieś na początku marca stanął nawet na nogi i zrobił parę kroków. Był coraz silniejszy, rwał się do zajęć domowych. Wymusił na Zosi, żeby wtoczyła do izby pieniek, przyniosła siekierę i pozwoliła mu rąbać szczapki na opał. Zjadał już talerz kaszy dziennie i dwa jajka. Łapczywie wypijał rosół.

W połowie miesiąca do chaty przybiegła Martynka, dawna służąca ze dworu, która teraz mieszkała w Wierzbowie.

– Uważaj – powiedziała, nie wchodząc nawet do środka. – Coś się dzieje.

– Coś więcej niż wojna? – uśmiechnęła się blado Zosia.

– Tak – z pełną powagą przytaknęła Martyna. – Ukraińcy podobno szykują się na Polaków. Niemcy nie mają teraz głowy, żeby ich pilnować. Ruscy mocno napierają na froncie. Niedawno uciekli do lasu wszyscy policjanci z ukraińskiej policji. Ci, co rok temu Żydów z getta we Włodzimierzu pomagali rozstrzeliwać. Saszka też. Walczą teraz przeciw Niemcom, zostali partyzantami. Ale prawda jest taka, że to nas, Polaków, będą ponoć mordować.

Podziękowała grzecznie za ostrzeżenie i wróciła do chaty. Nie powiedziała nic Witkowi. Po co? I tak nie miał siły, żeby gdziekolwiek uciekać. A nawet gdyby, to gdzie? We Włodzimierzu był przecież spalony. W puszczy, na mokradłach, nie przeżyłby tygodnia. Wieczorem, jak zwykle, uśpiła kołysanką Wandzię w jej posłaniu rozłożonym na piecu, wycałowała oba pucołowate policzki, ze wzruszeniem posłuchała jej równego oddechu. Następnie zmieniła opatrunek Witkowi, obmyła go, przebrała. Właśnie sama szykowała się do snu, gdy drzwi chaty wpadły nagle do środka razem z futryną. Nie opadł jeszcze kurz, a w izbie już pojawiły się cztery odziane w kożuchy i futrzane czapy postacie. Mężczyźni o ponurych, zaciętych twarzach. Poznała jednego z nich – to był Saszka. Z wyrostka, którego pamiętała z roku 1939, przeistoczył się w wielkiego chłopa o szerokiej, nalanej twarzy. W ręku trzymał sierp.

– Będziem cię teraz rezać, polska suko – oznajmił.

O krok za nim znieruchomieli trzej jego towarzysze. Jakiś czterdziestoletni na oko, masywny drągal o krzywym, wielokrotnie łamanym nosie. I drugi, zupełnie nijaki. I jeszcze trzeci – jakiś wyrostek. Stali i czekali, aż dotrze do niej nieuchronna prawda, że to już koniec. Napawali się jej strachem. Nie patrzyli w stronę łóżka, na którym – zagrzebany po czubek głowy pod pierzyną – spoczywał Witek. To dobrze. Może chociaż on ocaleje… Wtedy do jej bioder przypadła Wandzia. Przez jej piżamkę oraz gruby materiał swojej sukni poczuła, jak szybko bije dziecięce serduszko. Jej cudowna dziewczynka. Kochana córcia. Nagle poczuła, że nie chce umierać. Nie może. Musi ocalić to bezbronne maleństwo. Serce, które kazało Zosi odważnie patrzeć oprawcom w oczy, nagle zmiękło, sflaczało.

– Darujcie, chociaż mojemu dziecku – szepnęła. – Błagam.

Tamci tylko się uśmiechnęli. Saszka pokiwał przecząco głową.

– Będziem rezać ciebie i twojego czarciego bękarta. Pański pomiot…

– Proszę… – szepnęła jeszcze ciszej. – Małą zostawcie. Zrobię… Zrobię wszystko, co chcecie.

W jej głowie galopowały myśli. Jak spłoszone konie. Co robić? Jak ich zatrzymać? Co robić, do diabła?

Nagle, kątem oka, dostrzegła jakiś ruch. Na łóżku, pod pierzyną. Witek. Powoli, jak najciszej, zaczął się z niego podnosić. Tylko po co? Był słaby, jak dziecko. Żeby razem z nią zginąć? Facet ze złamanym nosem chrapliwie się roześmiał. W jego ślady poszli pozostali. Rechotali przez chwilę, ale ich oczy ciągle patrzyły prosto na Zosię.

– Nie! – odpowiedział w końcu Saszka, a śmiechy za jego plecami natychmiast ustały. – Nie masz nic, czego byłoby nam potrzeba.

I, unosząc sierp, postąpił krok ku niej.

– Najpierw bachor – zadecydował, przenosząc spojrzenie na Wandzię.

Myśli w głowie Zosi eksplodowały. Nigdy wcześniej nie biegły po zwojach jej mózgu tak szybko. W jednej sekundzie zarejestrowała kilka faktów. Wyprostowany, stojący za plecami tamtych Witek. Siekiera leżąca przy kuchni, ledwie pół metra od niej. Saszka wyciągający łapska po jej maleńką… Zadziałała instynktownie. Szybciej niż zajęłoby jej ułożenie w głowie tego planu. Odepchnęła za siebie córkę, chwyciła siekierę i szerokim łukiem rzuciła ją w stronę Witka. Pac! Twarda rękojeść wylądowała równo w jego szerokiej dłoni kowala. Tamci zamrugali zaskoczeni, a potem zaczęli się odwracać. Za późno. Ich ruchy były wolne i ospałe w porównaniu z błyskawiczną reakcją Witka. Jednym skokiem znalazł się przy Saszce. Jego ręka, samą tylko energią nadgarstka, zakręciła siekierą ciasny łuk. Ostrze, z głuchym chrupnięciem, rozpłatało mu czerep. Na podłogę chlusnęła jasna krew i ciemnoczerwona, galaretowata klucha. Jego mózg. Dwaj stojący bliżej drzwi mężczyźni zamarli z przerażenia. Rezonu jednak nie stracił ten ze złamanym nosem. On też ściskał w niedźwiedzich łapskach siekierę. Ciało Saszki nie osunęło się jeszcze na ziemię, a ten już zdążył wziąć szeroki zamach. Witek był jednak jeszcze szybszy. Pchnął go prosto w twarz styliskiem. Szybki i krótki, ale przez to niezbyt silny cios. Trzonek siekiery złamał Ukraińcowi nos. Ciężkie krople ciemnej juchy strzeliły wkoło, ale mężczyzna okazał się twardym przeciwnikiem. Zachwiał się, stęknął, lecz nie upadł. Nie zatrzymał też ręki. Jego uderzenie straciło jednak tempo i impet. Witek z łatwością się przed nim uchylił, wykręcił, zwinął sam w sobie i – biorąc zamach całym ramieniem, aż z barku – ciął tamtego szeroko, celując w szyję. Plask! Na czerwoną od krwi podłogę upadła odcięta głowa. W ślad za nią zwaliło się wielkie cielsko. Dwa trupy. Na ten widok, dwaj pozostali przy życiu napastnicy w końcu się przebudzili. I rzucili do panicznej ucieczki. Przepychając się jeden przed drugim, dopadli do drzwi, ale – ponieważ każdy z nich próbował wydostać się jako pierwszy – utknęli w nich na parę sekund. To wystarczyło. Witek stanął za nimi na lekko ugiętych nogach i ciął dwa razy. Po skosie. Z prawa, a potem z lewa. Jakby ścinał drzewo. Krótki skowyt i na próg zwaliły się dwa kolejne, wijące się w agonii ciała. Po całej izbie rozszedł się słodkawy zapach krwi. Przez chwilę słychać było czyjeś przedśmiertne charczenie, stukot buta na drgającej w agonii nodze. A potem zaległa cisza. Witek upuścił siekierę i osunął się na kolana. Podparł się dłonią o podłogę. Jego palce niemal utonęły w czerwonej, błotnistej mazi. Zosia, która przez minione pół minuty stała jak słup soli, wreszcie ożyła. Jednym susem doskoczyła do skulonej przy piecu Wandzi. Dziewczynka drżała na całym ciele, patrzyła na nią wybałuszonymi oczami, bała się tak, że odsuwała się nawet od własnej matki. Ale nic jej nie było. Więc do Witka. Wciąż klęczał, ciężko oddychał. Przerzuciła jego rękę przez swój kark, pomogła wstać, odprowadziła do łóżka. Upadł w pościel ciężko, bezwładnie. Oczy miał przymknięte, oddech płytki, był blady jak prześcieradło. Włożyła mu do łóżka nogi, obmyła stopy i ręce z krwi, przetarła czoło.

– Ratuj się – wysapał. – Weź srokacza i jedź z Wandzią do Wierzbowa. Tam jest Maciej. Pomoże.

– Nie zostawię cię samego.

Z widocznym trudem odemknął powieki. Uniósł się lekko na poduszce.

– Musisz ocalić nasze dziecko! – powiedział z naciskiem, a potem zapadł się bezwładnie w łóżko.

Rozejrzała się bezradnie po izbie. W kącie siedziała jej przerażona kruszyna. Witek zdawał się spać. Trupy napastników leżały w krzepnącej krwi. Tak, nie mogą tu zostać. Zerwała się na równe nogi, ubrała, pobiegła osiodłać srokacza. Wróciła po trzech minutach, zwilżyła usta Witkowi, ułożyła go wygodniej, nakryła i dorzuciła drew do pieca. Następnie, najdelikatniej jak mogła, ubrała Wandzię. Dziewczynka cichutko łkała. Słabo odpychała ją od siebie. Kiedy w końcu były gotowe, jeszcze raz przypadła do leżącego mężczyzny.

– Jadę po pomoc – szepnęła mu prosto do ucha. – Wrócę po ciebie. Przysięgam.

W odpowiedzi tylko nieznacznie skinął głową.

Wyniosła córkę na mroźne, nocne powietrze, podsadziła na konia. Kiedy wsiadała na niego jako druga, srokacz stęknął i lekko się zachwiał.

– Wytrzymaj, koniku, wytrzymaj, proszę – wyszeptała do długiego, ciepłego i kosmatego ucha. Srokacz cichutko parsknął. Ruszyli.

Szli stępa przez pola przykryte łachami zmrożonego śniegu. Koń coraz częściej się potykał, jego boki pracowały niczym kowalskie miechy. Czas wlókł się niemiłosiernie. Noc była piękna, nad ich głowami świeciły odległe słońca. Spojrzała w niebo i zobaczyła spadającą gwiazdę.

– Żebym go nie straciła. Żeby moje oczy widziały go w godzinie śmierci mojej – pomyślała życzenie.

Sprawdzała akurat, czy zimno nie przeniknęło pod koc, którym otuliła Wandzię, kiedy srokacz umarł. Bez skargi, bez ceregieli. Cicho osunął się na przednie nogi, potem ugięły się pod nim tylne. Zdążyły zsunąć się z siodła, kiedy przewrócił się na bok. I już go z nimi nie było. Z dzieckiem na rękach ciążącym z każdym krokiem bardziej Zosia dotarła do polnej drogi. Jak daleko do Wierzbowa? Rozejrzała się po bezkresnych, zalanych srebrzystym światłem łąkach. Trudno powiedzieć, ale chyba będzie jeszcze drugie tyle… Uświadomiła sobie, że nie da rady. Brnęła jeszcze z pół godziny, niosąc Wandzię na zmianę to na lewym, to prawym boku, kiedy zobaczyła zbliżającą się bryczkę. „Ukraińcy!” – rozbłysło w jej głowie ostrzeżenie. Nie miała już jednak siły uciekać. Ani zejść na bok. Osunęła się na kolana z dzieckiem przy piersi i czekała na wyrok.

– No, dzięki Bogu, że panienkę znalazłem! – kiedy bryczka się zbliżyła, usłyszała nad sobą głos Macieja. – Jadę po was z Wierzbowa. Coś się szykuje, chyba będą naszych mordować. Kiwnęła głową i smętnie się uśmiechnęła. Coś już o tym wiedziała…

– Konia i wóz pożyczyli mi Hołowycze – ciągnął Maciej, pomagając im wsiąść do bryki.

– Hołowycze? To Ukraińcy!

– I co z tego? To dobrzy ludzie. Nie wszyscy Ukraińcy popierają tych bandytów z UPA. No już. Jedziemy.

– Z powrotem. Do chaty – powiedziała.

– Co? Po co? Nie ma czasu na zabieranie gratów! Trzeba nam uciekać. Tu, na otwartej przestrzeni nie jesteśmy bezpieczni.

– Z powrotem – rozkazała kategorycznie. – W chacie szeptuchy zostawiłam Witka.

– Witka? Jakiego Witka?

– Rannego. Z Armii Krajowej.

Klnąc pod nosem, Maciej pogonił konia. Tym razem jechali szybko, kłusem. Po półgodzinie już zsiadali pod domem.

– Wandzia niech zostanie na wozie – komenderowała.

– Dlaczego?

– Sami zobaczycie, Macieju. A teraz chodźmy, musimy ubrać i przenieść rannego.

Zdecydowanym krokiem weszli do środka.

– Jasna cholera! – na widok rozrzuconych po podłodze ciał Maciej poszarzał na twarzy.

– O nie… – złapała się za pierś Zosia.

Łóżko, w którym zostawiła Witka, było puste.

3

– Mamu, mamu. Pić! – płakała roczna na oko dziewczynka siedząca na kolanach mężczyzny o wybałuszonych strachem oczach.

– Ciii – mężczyzna nerwowymi ruchami gładził ją po ciemnych włosach.

– Mamu! – załkała żałośnie. – Pić!

Przez całą noc wielokrotnie próbowali ją napoić. Mała karmiona była dotąd tylko piersią. Piersią swojej mamy, rzecz jasna. Szkopuł w tym, że ta mama – pani Różycka – leżała aktualnie usieczona na progu swego domu w płonącym Witoldowie. I chociaż w szkolnej sali, w której obecnie siedział z nią ojciec, były aż dwie kobiety posiadające pokarm (a w kolejnych izbach Szkoły Powszechnej numer 1 we Włodzimierzu Wołyńskim, w której chronili się uchodźcy – jeszcze więcej), dziewczynka nie chciała ssać obcej piersi. „Mamu” i „mamu”. Do znudzenia. Kolejne matki innych maluchów usiłowały wtykać jej do buzi cycka. Wyrywała się. Dawali więc małej mleko na łyżeczce. Wypluwała. Usiłowali poić, zamaczając palec, z zasłoniętymi oczami, z zatkanym noskiem. Nie dali rady. Dziecko nie pozwalało nawet przyłożyć sobie do ust gazy nasączonej wodą, żeby zwilżyć mu spękane usta.

– Mamu! Pić!

Maciej drzemał w kącie, Wandzia wtulała się w jego bok, pod ścianą naprzeciwko kaszlała bez przerwy jakaś chuda i drobna kobiecina, która bez skrępowania wbijała spojrzenie swoich małych, ciemnych, złośliwych oczu w Zosię. Ta zaś miała tego wszystkiego dość. Najchętniej wybiegłaby na ulicę i zaczęła krzyczeć. Chciała uciec od tego miejsca, tych rozmawiających przerażonym szeptem ludzi, tego żałosnego kwilenia dzieci i świdrującego ją spojrzenia jakiejś wariatki. Ale najbardziej przerażało ją stukanie nóżek małego Patryka. Półroczny niemowlak cały czas wstrząsany był drgawkami. W rękach nie dało się go utrzymać, wysuwał się. Położyć na kocach też nie – walił główką i kończynami o ziemię. Rodzice unosili go więc w prześcieradle – szarej, poplamionej krwią i postrzępionej szmacie – trzymanej za cztery rogi w powietrzu. Tylko ile można takie prześcieradło dźwigać? Godzinę? Dwie? W końcu opadali z sił i składali Leonka na ziemi. I wtedy zaraz: stuk-stuk i stuk-stuk. Kiedy do izby wszedł doktor Malinowski, wszystkie skulone pod ścianami, na kocach i wiązkach słomy postacie zaczęły się prostować, siadać, przecierać zaspane oczy. Tylko czternastoletni na oko chłopak w kącie nie zmienił pozycji. Siedział zgięty, oburącz trzymając się za brzuch i kiwał rytmicznie w przód i w tył. Miał szaropopielatą twarz, usta zacisnął tak mocno, że wargi zrobiły się zupełnie blade.

– Nic mi nie jest, to tylko draśnięcie – szeptał zawsze, od kilku godzin, gdy tylko ktoś pytał go, czy mu nie pomóc. W końcu przestali więc pytać.

Zosia poznała doktora od razu. Wciąż piekł ją wstyd i upokorzenie, które smagnęły ją wtedy, cztery lata temu, kiedy kazał się jej rozebrać do badania w dworskiej bibliotece. On jednak tylko przesunął się po niej wzrokiem. Nie poznał. Może i lepiej.

– Mamu, mamu! Pić!

A potem kolejny atak suchego kaszlu.

I zaraz: stuk-stuk. Stuk-stuk.

Doktor podszedł najpierw do małego Leonka. Dotknął rozpalonego czoła, spojrzał w nienaturalnie wybałuszone, jakby wyciskane jakąś siłą od środka oczy, powąchał plamiące prześcieradło wymiociny.

– Jeden z tych przeklętych hadiuków złapał go za nóżki i uderzył główką o ścianę – wyjaśnił lekarzowi ojciec.

Doktor pokiwał głową. Uciekał od mężczyzny wzrokiem.

– Proszę go ratować! – jęknęła matka. – Krysię, naszą najstarszą, zastrzelili, kiedy próbowała uciekać przez okno w kuchni. Trafili w nóżkę, upadła na grządki. Dobili bagnetem. Anatolka, sześciolatka, zabili kolbą. Na naszych oczach. Tylko Patryczek nam został.

– Myśmy przeżyli, bo wyprowadzili nas za chatę i kazali kopać groby – nie wiadomo właściwie po co, tak jakby się tłumaczył, że żyje, wyjaśnił ojciec. – Zostawili nas pod strażą takiego młodziutkiego mużyka i przykazali, żeby zastrzelił, kiedy skończymy. No i w końcu skończyliśmy. Długo do nas mierzył, pot ściekał mu po twarzy, jakby gorączki dostał. A potem powiedział: „Wyjiżdżajte z seła i bilsze ne wertajsia”. I strzelił dwa razy w powietrze. A potem poszedł za swoimi.

Zapadła cisza. W końcu przerwał ją doktor Malinowski.

– Od uderzenia w głowę dziecko ma obrzęk mózgu. Trzeba by zrobić kraniotomię, kawał czaszki wyjąć znaczy. Tylko gdzie? Jak? Żałuję. Nic tu nie poradzę.

Odwrócił się i ruszył w kierunku siedzącego pod ścianą chłopaka. Po drodze jednak za połę marynarki złapał go mężczyzna z roczną dziewczynką na ręku.

– Doktorze! Nic nie piła od wczoraj! Nie chce od obcych. Tylko za mamą nieboszczką woła.

– Karmić na siłę. Strzykawką – Malinowski zdecydowanie wyrwał się z krogulczego uchwytu. Mężczyzna spojrzał na niego wzrokiem półprzytomnym z szoku i niewyspania. Strzykawka… W całej szkole nikt chyba jej nie miał.

– A tobie co? – lekarz stanął nad skulonym nastolatkiem. Tamten nawet nie podniósł na niego oczu. Wciąż ściskał brzuch, ciągle rytmicznie się kiwał.

– Nic. Tylko draśnięcie.

– Draśnięcie – powtórzył powoli Malinowski. – No dobrze, pokaż.

Przykucnął, niemal siłą oderwał szczupłe ręce od brzucha. Spojrzał, dotknął. Ciało chłopca zatrzeszczało jak skóra starego, skórzanego fotela, na którym ktoś usiadł, po izbie rozeszła się mdła, nieprzyjemna woń. Doktor westchnął. Wyprostował się, machinalnie przygładził zaczeskę.

– Kula ciągle tkwi w środku?

Chłopak pokiwał głową.

– Masz zapalenie otrzewnej. Przykro mi.

– Nie, nie. To tylko draśnięcie.

Doktor skierował się do kaszlącej.

– Proszę się rozebrać od góry. Muszę osłuchać.

– A ty co, spryciarzu? Na cycki chciał sobie popatrzeć? – zaskrzeczała kobiecina.

– Proszę pani, ja nie mam czasu.

– Przed obcym się nie rozbiorę. Nie jestem taka.

– No to już jak sobie pani chce – Malinowski przetoczył ciężki ze zmęczenia wzrok po innych chorych.

– Apolinara jestem – kobietka wyciągnęła ku niemu dłoń.

– Że co? – nie zrozumiał.

– A-po-li-na-ra – wycedziła, a jej ciemne oczy niebezpiecznie rozbłysły. – A ty, kochasiu? Jak tobie?

– Doktor Malinowski – westchnął Malinowski.

– A imię ma? – skrzeknęła podejrzliwie baba. – Czy niechrzczony?

– Tytus. Tytus Malinowski – skapitulował doktor.

– A, Tytus, ta. No to my teraz znajomi. Może mnie zbadać.

Doktor osłuchał zapadłą pierś, na której próżno byłoby szukać śladu rzeczonych „cycków”, stwierdził podejrzenie graniczące z pewnością zaawansowanej gruźlicy, zalecił oszczędzać się i dobrze odżywiać. A potem ruszył dalej. Przebandażował stłuczenie u osmalonej i potarganej starszej kobiety, nałożył maść na poparzony bark młodej dziewczyny, poprawił łubki usztywniające złamaną nogę leżącego pod oknem mężczyzny. I skierował się do wyjścia. Zosia, która cały czas śledziła jego poczynania, poczuła, że już dłużej nie usiedzi w miejscu. Ta wypełniona cierpieniem i beznadzieją izba napierała na nią swoimi ścianami, dusiła, doprowadzała do szaleństwa. Skoczyła więc za lekarzem, dogoniła go zaraz za drzwiami, w długim korytarzu. Zastąpiła drogę.

– A. To pani – w wyblakłym spojrzeniu Malinowskiego zapaliło się nikłe światełko. – Więc jednak pani urodziła…

– Po co pan tu przyszedł? – wysyczała mu w twarz. – Zakładać plastry, osłuchiwać i wklepywać mazidło?

Nie cofnął się, nawet nie zamrugał. Patrzył na nią zamglonym z niewyspania wzrokiem.

– Niech pan ratuje, chociaż tego chłopaka z kulą w brzuchu – dalej krzyczała do niego szeptem. – Taką operację chyba może pan zrobić? Tak trudno wyjąć z rany kulę? Czy tylko skrobanki robić pan umiesz?

Nie obraził się. Nie oburzył. Sprawiał wrażenie człowieka, który widział i słyszał już wszystko.

– Wyjąć kulę? – powtórzył. – Mogę to zrobić. Uszczuplić tę resztkę eteru i spirytusu, jaka pozostała w szpitalu. Tylko po co?

– Jak to „po co?”, do jasnej cholery?! – zawrzała. – Żeby go uratować. To za mało?

– On ma zakażenie bakteriami clostridium perfringens. Zgorzel gazową. Mówiąc po ludzku, jego kiszki zżera gangrena. Na to umiera. Nie z powodu kuli.

– No to trzeba mu dać jakieś tabletki!

– Tabletki? Jakie? Amerykanie leczą podobno swoich rannych penicyliną. Ja nie mam nawet prontosilu. Czy jakichkolwiek innych sulfonamidów. Nic nie mam, do cholery! Choćby aspiryny. Wolę więc operować kogoś, kto ma szansę przeżycia.

– To może chociaż coś, żeby tak nie cierpiał…

– Przy takim bólu skuteczna jest tylko morfina. A na niej łapę trzymają Niemcy.

Kiedy parę minut później wróciła do sali, serce skoczyło jej do gardła. Miejsce, na którym drzemała Wandzia, było puste. Maciej spał. Do licha! Rozpaczliwie rozejrzała się wokół. Jest! Córeczka siedziała obok Patryka, którym Ukraińcy walnęli o ścianę. Obok? Klęczała przy nim na swoich patykowatych nóżkach, trzymając główkę niemowlęcia na podołku. Gładziła ją po nabrzmiałym, pulsującym ciemieniu.

– Wandzia! – syknęła, ruszając ostro w kierunku swojego dziecka.

Mała ani drgnęła. Już miała złapać ją za ramię i odciągnąć, kiedy powstrzymał ją błagalny głos tamtej matki.

– Proszę jej pozwolić… Choćby pół godzinki… Niech pani spojrzy na Patryczka…

Niechętnie przeniosła wzrok na małe ciałko. Dziwna sprawa. Po raz pierwszy tej nocy chłopczyk leżał spokojnie. Nie wstrząsały nim epileptyczne drgawki, torsje ani konwulsje. Miał przymknięte oczy.

– Nie mam już siły ciągle nosić go w tym prześcieradle – dorzucił ojciec. – A przy pani córeczce tak się uspokoił. Bardzo panią prosimy. To przecież już i tak długo nie potrwa.

Zosia, zrezygnowana, wróciła do swojego miejsca w kącie, przy Macieju. Tak, zdecydowanie miała dosyć tego miejsca. Widok tych wszystkich cierpiących ludzi oblepiał ją, osaczał, czuła się, jakby ten wibrujący w dusznej izbie ból miał za chwilę przeniknąć ostatnie bariery, które mu stawiała i wlać się także do jej duszy i ciała. I wtedy usłyszała szeleszczący szept kobiety z naprzeciwka:

– Ja bym zabrała małą. Jeszcze się tym stukaniem od gówniarza zarazi.

Nie odpowiedziała, nawet nie podniosła wzroku na dwie czarne szpilki oczu tamtej. I bez głupich uwag nie mogła już tutaj wytrzymać. To czekanie… Na co właściwie? Przecież pomoc nie miała skąd nadejść. Rosjanie byli jeszcze daleko, dobijali Niemców pod Stalingradem. Zresztą… Sowieci już raz ją „wyzwalali”. Brr. Niemcy z kolei rozpaczliwie łatali sypiący się front. Nie obchodziło ich, że Ukraińcy zabijają Polaków. A sami Polacy? Ludzie szeptali coś o jakichś tworzących się samoobronach. W Trościance, w Przebrażu, Tarażu… Tu też, jacyś obdarci chłopcy z karabinami, podobni do tego pod ścianą, pilnowali ich szkoły. I w ogóle miasta. Zza okna co i rusz dobiegały strzały. Ale czy to wszystko wystarczy na Ukraińców? Oni mieli przecież kadrę Schutzmannschaftu, miejscowej, wyszkolonej i uzbrojonej przez Niemców policji, która niedawno uciekła do lasu. A my?

– Mamu, mamu. Pić… – coraz ciszej dyszała tamta dziewczynka.

Położyła się. Na posłaniu z końskiej derki. Zaplotła dłonie za głową, wbiła wzrok w sufit. Szmer rozmów, strzępki ludzkich relacji zlewał się w jej głowie w jednostajny szum. Przymknęła oczy.

„Z Buhajczukami żyliśmy po sąsiedzku. Nigdy między nami zwady nie było. Czemu chcieli nas zabić?”.

„Mówią, że Majdan też podpalony…”.

„Ludzie uciekli do kościoła. A tamci granaty przez okna wrzucili…”.

„W Szkole Rzemieślniczej, tu niedaleko, podobno jeszcze więcej uchodźców…”.

„Przyszli za dnia, nie kryli się. Mężczyzn zwabili do stodoły, że niby do partyzantki mobilizacja. Wszystkich zabili…”.

„Dziadkowie mieszkają w Kowlu, ciekawe, jaka tam sytuacja?”.

„Nawet krowy pozabijali. Do psów strzelali. Szaleństwo…”.

„Łuck ponoć bezpieczny…”.

Myśli odpłynęły jej do Witka. Właściwie to nie odpłynęły, przecież cały czas podążały za nim jak wierny pies. Nawet te straszne obrazy wokół, ten lęk, to poczucie osaczenia tylko na chwilę były w stanie oderwać uwagę Zosi od wspomnienia jego bladej i szczupłej twarzy. Co się z nim działo? Gdzie teraz był? Czy… jeszcze był? Czy tamtej nocy sam wyszedł z chaty, czy go z niej wywleczono? Może leżał gdzieś ranny, dogorywający? Pod płotem, w komórce i drewutni – sprawdziła. Ale mógł odczołgać się gdzieś dalej. Na ścieżkę wiodącą do lasu. Na ich polankę. Dlaczego dokładniej nie sprawdziła? Nie mogła. Maciej ciągnął ją do wozu, Wandzia trzęsła się z zimna i strachu. Odjechała. A teraz, po kilku dniach spędzonych w tej szkole, nie mogła tego sobie wybaczyć. Podtrzymywała w sobie słabiutką nadzieję, że Witek jednak przeżył. Może nawet odnalazł swoich? I właśnie jej szuka? Może wejdzie tu, przez te drzwi. Za chwilę. Za godzinę. Nazajutrz. Czekała. Tyle tylko, że to czekanie, ciągłe podrywanie się na odgłos kroków na korytarzu, nasłuchiwanie okrzyków za oknem, spalało ją, odbierało resztkę sił, które z wielkim trudem udało się jej jeszcze zachować. Czuła, że już niedługo – za dzień, może dwa albo najwyżej trzy – w końcu zupełnie się rozklei, rozpłynie w tym niekończącym się, czujnym trwaniu. Zamieni w roztrzęsioną galaretę niezdolną do podjęcia jakiejkolwiek decyzji. A przecież miała pod opieką dziecko… Musiała być silna, do diabła! No właśnie, Wandzia. Przed oczami stanęły jej straszne obrazy zmasakrowanych przez Witka ciał. Cztery trupy w niewielkiej izbie. I ta krew. Wszędzie. Na podłodze, ścianach, suficie. Nadal czuła jej słodkawy, metaliczny zapach. Jak trzyletnia dziewczynka udźwignie takie wspomnienie? Czy kiedykolwiek wyrzuci z głowy ten obraz? Trzeba ją zabrać stąd gdzieś, gdzie wciąż pachną kwiaty, a dzieci nie umierają w konwulsjach. „Więc jeśli masz po mnie przyjść, to nie zwlekaj” – pomyślała. „Mówiłeś kiedyś, że jesteśmy jak dwa splątane kłębki nici. Że zawsze wiesz, kiedy cię potrzebuję. No to usłysz mnie wreszcie. Przyjdź. Chyba że ciebie już…”. Nie dokończyła. Zasnęła.

Kiedy się obudziła, od razu – zanim jeszcze na dobre otworzyła oczy – zaczęła macać wokół siebie w poszukiwaniu Wandzi. Jej dłoń trafiła jednak tylko na wielkie brzuszysko Macieja. Od razu oprzytomniała. Omiotła spojrzeniem izbę. Tak. Córka ciągle siedziała przy tamtych ludziach. Rodzicach Patryka. Siedziała? Nie. Spała zwinięta w kłębek na tym przeklętym, brudnym prześcieradle, w którym spoczywał niemowlak. Tyle że teraz go w nim nie było. Spał w ramionach taty. Wyglądał… Do licha, wyglądał normalnie. Nie miał już wybałuszonych oczu, ciemię nie pulsowało, a ciałem nie wstrząsały drgawki. Przy piersi jego mamy niemal wisiała natomiast osierocona, roczna dziewczynka. Mlaskała, pomrukiwała z zadowolenia, kurczowo zagarniała cycek palcami. Spojrzenia dwóch kobiet skrzyżowały się. W oczach tamtej iskrzyło się wzruszenie i radość.

– To cud – powiedziała łamiącym się głosem. – Patryś jest zdrów. Miał umrzeć, a proszę tylko popatrzeć. I jeszcze ta mała – przeniosła wzrok na karmione przez siebie dziecko. – Pani córeczka. Ona jest niezwykła. Bóg jej zapłać… „To nie jest zwyczajne dziecko” – Zosi przypomniały się słowa szeptuchy. Nie, nie, nie. Nie chciała tego. Nie prosiła o to błogosławieństwo. Nie potrzebowała go. Wolałaby, żeby Wandzia była zwyczajną dziewczynką. Żeby zamiast tego… czegoś, była po prostu szczęśliwym dzieckiem. Poderwała się na równe nogi. Przetoczyła wzrokiem po sali. Wszyscy z wyjątkiem Apolinary, która niezmiennie mierzyła ją podejrzliwym wzrokiem, patrzyli na jej córkę z jakimś takim durnym podziwem, niemym oczekiwaniem. I wszyscy mieli w oczach wypisane to samo – rozpaczliwą prośbę o ratunek. No… Nie wszyscy. Chłopak z raną brzucha leżał na boku nieruchomo. Miał woskowatą twarz i niemal granatowe usta. Nie żył.

– Zostawcie w spokoju moje dziecko – warknęła.

A potem trąciła śpiącego Macieja. Drgnął, zamrugał oczami.

– Zbieraj się – rozkazała. – Wyjeżdżamy.

– Dokąd? – spytał półprzytomnie.

– Do Warszawy.

Tę decyzję podjęła w jednej sekundzie. I od razu wiedziała, że ma rację. Trzeba stąd uciec. Z tej sali, z tego miasta. Z Wołynia. Od ukraińskich rezunów, obojętności Niemców i bezwolnego cierpienia ludzi wyciągających do jej Wandzi szpony swoich lęków i oczekiwań. Zosia czuła, że z każdą minutą spędzoną w tym zatęchłym pomieszczeniu, niczym krew z rany, wycieka z niej wola walki. Musi działać. Natychmiast. Zanim się wykrwawi. Uciec, znaleźć bezpieczną kryjówkę, przyczaić się. A Witek? Kiedy o nim pomyślała, poczuła ból jak od smagnięcia batem. Tak, musi przestać na niego czekać. Na jakiś czas. Na trochę. Ale potem go znajdzie. Na pewno. Tylko najpierw zabierze córkę z tego strasznego miejsca. I znajdzie dla niej schronienie. Wtedy odezwał się Maciej.

– Ja tam nigdzie się stąd nie ruszam. A już na pewno nie za granicę.

– Jaką zagranicę? – obruszyła się. – Warszawa to też Polska.

– Polska, Polska – zrzędził, z powrotem moszcząc się na posłaniu. – Polski już nie ma. A w tej Warszawie to wpadniemy tylko w jeszcze większe kłopoty. Jak, z przeproszeniem, gówno do rynsztoka.

Zosi opadły ręce. Do licha! Jak tu ruszać w daleką drogę, przekraczać nielegalnie granicę Generalnej Guberni, omijać posterunki żandarmerii, będąc tylko samą z maleńkim dzieckiem? I wtedy nadeszła nieoczekiwana pomoc.

– Ruszaj się, wieprzu! Nie słyszałeś, co każe pani? – mała, zasuszona figurka śmignęła pod jej ramieniem, doskoczyła do Macieja i bezceremonialnie, z zamachu, kopnęła go w opasły brzuch. Rosły mężczyzna w jednej chwili skoczył na równe nogi, a zdumiona Zosia spojrzała na sięgającą jej pachy kobietkę.

– A pani, przepraszam, co?

– Ja? Apolinara jestem.

– Tak, wiem. Ale dlaczego się pani wtrąca?

– Bo jadę z wami!

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki