Niejedna królewna życzyłaby sobie tego,

by mogła być tylko kobietą!

Marianna Orańska

ROZDZIAŁ 1

Czyż nie jest zaskakujące, że Vermeer nie namalował ani jednego obrazu przedstawiającego któreś z jego dzieci?

Żadnego portretu rozkosznego maleństwa – a przecież potomków miał podobno aż piętnaścioro! Gdy zapytałam o to mojego niderlandzkiego męża, także wyraził zdziwienie.

– Rzeczywiście, Mimi, masz rację, na jego obrazach nie ma dzieci! Choć, jak sobie przypominam, znawcy malarstwa utrzymują, że do Dziewczyny z perłą pozowała Vermeerowi jego nastoletnia córka, która jednak, jako żywo, już wówczas dzieckiem nie była…

– Są za to co najmniej dwie kobiety w ciąży – mruknęłam. – Ciążę pokazał, dziecka już nie.

– Tak, ale przyznaj, że to jednak nie to samo. Kobietę w ciąży łatwiej namalować niż wierzgającego nóżkami niemowlaka. – Uśmiechnął się i żartobliwie uszczypnął mnie w policzek, zupełnie jakbym była jakąś głupią gęsią, a nie królewną pruską i żoną księcia Niderlandów – co prawda na wygnaniu, ale zawsze! – i matką jego dzieci.

W końcu to za jego staraniem aż sześciokrotnie tkwiłam w stanie błogosławionym i z pewnością miałam na ten temat o wiele więcej do powiedzenia. Będąc w tak wysokiej ciąży, jak owe kobiety u Vermeera, nie ustałabym w nieporuszonej pozie ani minuty, o wielogodzinnym bezruchu nie wspominając. Choćby mi sam mistrz zapłacił majątek za pozowanie! Zawsze już wtedy miałam spuchnięte kostki u obu nóg, bóle kręgosłupa, nabrzmiałą twarz, a i maluch w brzuchu dokazywał, jakby uczył się tam pływać z delfinami. Mogłabym dodać mężowi jeszcze parę innych, równie ekscytujących fizjologicznych szczegółów, ale… nie chciałam mu się przeciwstawiać.

Wilhelm jest dobrym mężem. Nasze małżeństwo trwa już ponad dwadzieścia lat – i mimo różnych przeciwności losu, jakie nas w tym czasie spotykały – wciąż dobrze nam się wiedzie w naszych wzajemnych relacjach. Czule kocha mnie i nasze dzieci, a co najważniejsze, podziela większość moich zainteresowań. Muszę przyznać, że szczerze zachęca mnie do wszelakiej, miłej memu sercu, artystycznej ekspresji i bez mrugnięcia okiem akceptuje każdy nowy pomysł – a to już, niestety, w świecie arystokracji wcale nie jest normą.

…oj, nie jest, nie jest – i to nie tylko w artystycznym aspekcie! Gdybyś mi to powiedziała przed moim ślubem, mamusiu, to przebóg, zapewne dokładniej przyjrzałabym się kandydatowi do ręki, którego wy mi wybraliście – ty i ojciec, królowa Wilhelmina zwana Mimi i Wilhelm, król Niderlandów, rozważający wszak moje małżeńskie szczęście przez pryzmat interesów Korony…Tymczasem on, wasz wyselekcjonowany wybranek, pan młody, Albrecht von Hohenzollern, czwarty w kolejce do tronu królewicz pruski, notabene, twój, mamusiu, bratanek, zbrzydł mi od razu, już w dniu ślubu. Może zbrzydł – to za duże słowo, dyplomatyczniej będzie powiedzieć, że mnie rozczarował, a nawet przeraził swoim jarmarcznym zachowaniem na przyjęciu weselnym. Zwłaszcza dowcipami niestosownymi do mego braku doświadczenia oraz sugestiami, dotyczącymi przebiegu czekającej nas nocy poślubnej. A już najmniej podobał mi się jego pogardliwy stosunek do służby, uwijającej się wokół gości przy stołach.

Ale ja, Marianna, niderlandzka królewna z Domu Oranje-Nassau, dobrze wychowana i przygotowywana do pełnienia swej funkcji, bardzo chciałam go pokochać, pragnęłam być z nim szczęśliwa, stworzyć miły rodzinny dom, do którego już zawsze będzie chciał wracać. I dać mu dzieci. Żywiłam nadzieję, że będę miała wpływ na nasze małżeńskie decyzje i że moja wola będzie szanowana. Jednak szybko te nadzieje okazały się płonne, a szorstkość i brak obycia u mojego pruskiego małżonka oraz twarda dworska rzeczywistość dały o sobie znać z dnia na dzień, gdy tylko stałam się członkinią królewskiego Domu Hohenzollernów.

A wtedy w Europie Hohenzollernowie to były Prusy, a Prusy to Hohenzollernowie. Zamknęła się więc topiel przeznaczenia nad moją głową…

Wilhelm, mój małżonek, jak na księcia Niderlandów przystało, ma artystyczną duszę. Od lat z przyjemnością obserwuję, że cieszy się z dorobku kulturalnego swego kraju i wspiera go możliwie jak najszczodrzej. Patrząc wstecz, na pierwsze tygodnie naszego narzeczeństwa, można powiedzieć, że połączył nas właśnie przedstawiciel owej kultury, on, mistrz Johannes Vermeer, malarz z Delft. Nie od razu wpadliśmy na ten owocny dla nas temat.

Bo o czymże, na Boga, rozmawiać może para młodych ludzi po słowie, którym wciąż na karku siedzi przyzwoitka o wyglądzie starej, nastroszonej, obrażonej na cały chrześcijański świat wrony? Swoją drogą stroszyła się ona zapewne na samą myśl o tym, co moglibyśmy z księciem grzesznego wyczyniać, gdyby choć na chwilę pozostawiła nas bez opieki! Przykro to stwierdzić, ale kobieta ta nie spuściła nas z oka niemal do samych zaślubin.

Wskutek tego nasze narzeczeńskie rozmowy były przykładne, ale o niczym, a więc rozdzierająco nudne: o pogodzie, o różach wyszywanych przeze mnie na tamborku, jakże podobnych – a to mi nowina! – do tych kwitnących pod moimi oknami, o zdrowiu naszych matek i babek, o politycznych ambicjach ojców i dziadów i o zbliżających się towarzyskich atrakcjach roku 1791, których uwieńczeniem miał być nasz ślub. Któregoś dnia, w momencie, gdy już oboje z trudem tłumiliśmy ziewanie i nawet nasza przyzwoitka przysypiała z otwartymi oczami, rozmowa niespodzianie zeszła na malarstwo niderlandzkie.

I wtedy po raz pierwszy zobaczyłam w spojrzeniu mojego przyszłego męża nieskrywany podziw.

Zaskoczyło go, iż doskonale wiedziałam, jak wielkim, a zapomnianym malarzem był Johannes Vermeer – i że w dodatku potrafiłam godzinami opisywać jego dzieła! Ja, młodziutka kandydatka na żonę, córka króla pruskiego, która nie powinna była mieć zielonego pojęcia o niderlandzkich artystach!

Widać zapomniał, że zostałam wychowana na pruskim dworze, pod surową ręką swego stryjecznego dziadka, króla Fryderyka II Wielkiego. Tego despoty z nieruchomą twarzą, przed którym drżała cała Europa, a którego, poza tworzeniem potęgi Prus, ostrą polityką zagraniczną i budowaniem silnej armii, interesowały jeszcze – o dziwo! – filozofia, poezja i muzyka. Pamiętam, jak po wielokroć ulegał moim dziecięcym prośbom i opowiadał mi ciągle od nowa o swym niezwykłym spotkaniu z Janem Sebastianem Bachem, w Poczdamie, w roku 1747. Król szczerze podziwiał Bacha. Sam był świetnym, chętnie koncertującym flecistą i zręcznym kompozytorem. Gdy tylko miał grono wdzięcznych słuchaczy, występował dla nich, nawet trzy razy w tygodniu, w swej otoczonej tarasowymi ogrodami letniej rezydencji w Sanssouci. Sans souci po francusku oznacza: „wolne od trosk, bez zmartwień” – i o to właśnie królowi chodziło w tym pięknym miejscu.

Tam też zapraszał cenionych przez siebie myślicieli, literatów i filozofów. Nigdy nie widziano w tym miejscu kobiet.

Spotkania odbywały się w pięknej Sali Marmurowej i prowadzono je zwykle w ulubionym przez króla języku francuskim, jako że od wczesnej młodości uważał on ojczysty niemiecki za jakiś plebejski żargon, nadający się co najwyżej do zwracania się nim z poleceniami do konia…

Uwielbiał dysputy filozoficzne z największymi wolnomyślicielami i liberałami tego świata – z Wolterem, z markizem Jeanem Baptistem d’Argens, Charlesem Jordanem i byłym księdzem katolickim Jeanem Martinem de Prades na czele. Lubił też otaczać się artystami. Gościł w jego rezydencji Ignacy Krasicki, polski pisarz i encyklopedysta. Ich przyjaźń stała się skomplikowana, gdy Fryderyk Wielki, zresztą jako główny autor, podpisał I rozbiór Polski.

W pałacu Sanssouci zawsze rozbrzmiewała muzyka, towarzyszyła spotkaniom króla z gośćmi. Przez trzydzieści lat jego nadwornym dyrygentem i kompozytorem był syn Bacha – Carl Philipp Emanuel.

Jednak pewnie nikt nie podejrzewał Fryderyka Wielkiego jeszcze o zainteresowania malarstwem.

Wszystko zaczęło się od mojego przyjścia na świat. A przecież byłam dziewczynką, zwykłą dziewczynką, nie chłopcem! Nie kolejnym prinzem, księciem, tak zawsze oczekiwanym na pruskim dworze!

Król Fryderyk II, sam będąc bezdzietnym, niespodziewanie zachwycił się moimi narodzinami – choć ponoć przez pierwsze tygodnie cierpiałam na niemowlęcą kolkę i ryczałam jak lew. Dniami i nocami, bez ustanku. Opowiadano mi potem, iż cały dwór oszalał; na wszystkich padł blady strach, kolejne mamki, które do mnie sprowadzano, traciły pokarm, spanikowani medycy na wyścigi stawiali swoje diagnozy, kładli ciepłe okłady na mój brzuszek, stosowali rozluźniające masaże, poili naparami z kopru i anyżu – wszystko na nic. Nie przestawałam płakać. Nawet najbardziej zaufane dwórki mojej matki zatykały sobie uszy, mdlejąc z przerażenia, że oto w małą księżniczkę wstąpił diabeł.

Króla Fryderyka Wielkiego to wszystko jednak nie zraziło; po pierwsze nie wierzył w żadne diabły, a po drugie uznał, że owo nadzwyczajne zamieszanie wokół kołyski to dobry znak, dowód mej królewskiej krwi. W swej łaskawości orzekł, iż to po nim mam taki silny głos i zdecydowany charakter. I wyraził szczere ubolewanie, iż z racji głupkowatych dynastycznych zasad niestety nie da się tak tego urządzić, bym to ja dziedziczyła po nim pruski tron!

Wyobrażam sobie, jak musiał przyjąć te słowa mój ojciec, Fryderyk Wilhelm! To przecież on w prostej linii był najstarszym bratankiem i następcą króla, Kronprinzem, Księciem Koronnym. Jednak król nie przepadał za nim. Faktycznie różniło ich wszystko: władca był zdeklarowanym ateistą, kochał sztukę, politykę i wojsko – mój ojciec zaś nie garnął się do polityki, był głęboko religijny, choć równocześnie cenił sobie wystawne życie. Uwielbiał pławić się w dworskich przyjemnościach, by nie powiedzieć: rozpustach. Cenił sobie wspaniałe uczty, dobre jedzenie i… liczne kochanki. Jednak był bystry, oczytany i serdeczny, dlatego już wówczas poddani lubili go bardziej niż „starego Fritza” – jak złośliwie nazywano wymagającego króla.

To musiała być dla mojego ojca mocna scena, gdy król bez ogródek oznajmił mu, że przejmuje nade mną pieczę.

– Jesteś nędznym dworakiem, beztalenciem politycznym i kobieciarzem. Gdy mnie zabraknie, w mig roztrwonisz skarb, zdemoralizujesz armię, na królewskim dworze nastaną rządy kobiet, a ten nieszczęsny kraj upadnie! – wycedził król z pogardą. – Nie nadajesz się do wychowania tego dziecka na dumną pruską księżniczkę!

Ojciec ani pisnął.

Przez następnych dwanaście lat, do swej śmierci w roku 1786, król Fryderyk Wielki traktował mnie jak rodzoną wnuczkę.

Część dworskiej kamaryli szeptała między sobą, że stał się cud i z niewyjaśnionych przyczyn mnie jednej udało się wzbudzić ojcowskie uczucia w tym starym homoseksualiście. Inni dowodzili, że nie, nie był homoseksualny, tylko niepłodny – i że była to kara boska za bezwstydny ateizm, z którym się zawsze i wszędzie obnosił, od samego początku; wszak już na swoją własną koronację nie wpuścił kleru ze świętymi olejami do namaszczenia go na króla! Powiedział: „Żadnych olejów!” – i taka to była koronacja.

Jeszcze inni chichotali złośliwie, że owszem, nie miał dzieci, bo nie współżył z żoną, a nie współżył, bo, excusez le mot, nie miał czym, gdyż w młodości przeszedł ciężką chorobę weneryczną i związaną z tym jeszcze cięższą operację, która temat jego męskości zamknęła raz na zawsze. Mówiono, że zaraził się na drezdeńskim dworze polskiego króla Augusta III Sasa – być może nawet od jego córki – i stąd brała początek niemal fizyczna niechęć Fryderyka Wielkiego do Polski i Polaków en blok.

Jak było naprawdę, wiedział zapewne sam król Fryderyk.

Mnie, jako małą dziewczynkę, oczywiście zupełnie nie zajmowały te tematy. Byłam najważniejszym dzieckiem na królewskim dworze. Obawiano się przy mnie głośniej chrząknąć, by nie wywołać jakiejś, nie daj Bóg, choroby, która niechybnie doprowadziłaby króla Fryderyka do zimnej furii. Czułam się wyróżniona, gdyż przy mnie nigdy się nie złościł. Naprawdę zachowywał się jak kochający dziadek. Jednak nie pozwalał nikomu okazywać zachwytu nad moją budzącą się urodą; twierdził, że piękna może być klacz wyścigowa, a kobieta ma być mądra. Zwłaszcza pochodząca z Domu Hohenzollernów.

Szybko polubiłam przydomek „księżniczka Mimi”, który mi nadał, prawdopodobnie z czułością zdrabniając moje przydługie imię: Wilhelmina Fryderyka Luiza. Cieszyłam się na spotkania z „groźnym” królem i interesujące z nim rozmowy, choć, jeśli chodzi o moje postępy w nauce, wiele ode mnie wymagał. Na jego wyraźne polecenie kształcono mnie na śmiałych ideach Woltera, nauczono władać kilkoma językami, kochać muzykę i doskonale grać na klawesynie, a dopiero na samym końcu codziennych lekcji, w ramach relaksu i nagrody, pozwalano mi poznawać zasady misternego, przepięknego haftu. Uwielbiałam haftować, zwłaszcza różane wzory, i od razu wychodziło mi to bardzo dobrze. Król dobrodusznie podśmiewał się, że nijak nie rozumie, jak mogą mnie – przy mojej inteligencji – w ogóle interesować hafty.

– Te robótki ręczne są dla idiotek! – burczał pod nosem. – Nie wymagają logicznego myślenia i służą jedynie temu, żeby tępe panny na wydaniu miały co z rękami robić i aby z nudów nie dłubały w nosie… czy też w czym tam jeszcze! Sacreble! Dobrze, baw się w to, skoro lubisz, księżniczko Mimi, jednak nie przyzwyczajaj się zbytnio do tej głupawej czynności; ty będziesz miała większe aspiracje w życiu!

Dokładał wszelkich starań, bym w to uwierzyła.

Traktując mnie samą zawsze przyjaźnie, z chłodną surowością sprawdzał wyniki pracy moich nauczycieli. Robił to codziennie, ze skrupulatnością maniaka. Często słyszałam, jak po jego wyjściu nauczyciele głośno wypuszczali powietrze z płuc, a niektórzy wznosili oczy ku niebu, w podzięce, że przeżyli. Jeden z nich szepnął mojej guwernantce, że Jego Królewska Wysokość zachowuje się tak, jakby od efektów kształcenia zależało moje życie.

Ale to właśnie on, król Fryderyk Wielki, nieustannie i natarczywie kontrolując moją edukację, szybko dostrzegł u mnie talent do malowania. Nie zwlekając, zatrudnił nauczyciela rysunku. Sprowadził go z samego serca szkoły niderlandzkiej – z Delft. Człowiek ten okazał się nietuzinkowy; młody, ale starannie wykształcony, był gorącym miłośnikiem malarstwa w ogóle, a zapomnianego Vermeera w szczególności. W przystępny sposób wytłumaczył mi, skąd wzięła się zasłona milczenia nad spuścizną po tym genialnym malarzu. Uparcie twierdził, że jeszcze przyjdzie dla Niderlandów taki jasny czas, kiedy o Johannesie Vermeerze stanie się głośno, a jego doskonałe dzieła będą zdobić ściany najświetniejszych galerii świata! Zaś aktualny brak zainteresowania mistrzem to wina tego łotra Houbrakena.

W roku 1675, gdy Vermeer umierał, przemęczony fizycznie i psychicznie nadmiarem pracy i obowiązków rodzinnych, Arnold Houbraken miał zaledwie piętnaście lat. Po latach nauki on także stał się malarzem, a prócz tego zdolnym rytownikiem, grawerem i w końcu historykiem sztuki. Tuż przed śmiercią wydał dzieło swego życia, monumentalne, trzytomowe kompendium biograficzne uznanych siedemnastowiecznych artystów, obowiązujące w Europie do dziś. Nosi tytuł: Wielki teatr niderlandzkich malarzy.

Z niejasnych powodów całkowicie pominął w nim twórczość Johannesa Vermeera!

Czyż jest możliwe, że Houbraken zazdrościł Vermeerowi talentu?… Dlatego odsunął go w niebyt?

Nauczyciel twierdził ze smutkiem, że – niezależnie od tego, co powodowało Houbrakenem – o wielkim mistrzu z Delft zapomniano na całe dziesięciolecia.

Ach, dziadku Fryderyku! Ty naprawdę zasłużyłeś na przydomek „Wielki”! Czy wiesz, jak bardzo przydały mi się te lekcje malarstwa i wszczepione zamiłowanie do „szkoły niderlandzkiej”?

Mój narzeczony był całkowicie zaskoczony fachową wiedzą, którą mu swobodnie zaprezentowałam i – jeśli mogę to wyznać – wydawał się nawet lekko skonsternowany. Przypuszczam, że po prostu nie wiedział o przekłamaniu Houbrakena, choć bardzo starał się udawać, że wie. Pozwoliłam mu na to.

Dla mnie w tamtej chwili najistotniejsze było to, iż odtąd niderlandzki książę Wilhelm VI Orański przestanie się obawiać związku z twardogłową niemiecką arystokratką.

To prawda, stanowiliśmy nieco dziwną parę: ja byłam królewną, córką aktualnie panującego króla Prus i elektora brandenburskiego, on – synem namiestnika Republiki Niderlandów i przyszłym królem. Byliśmy kuzynami. Oczywiście oboje zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że nasze małżeństwo zostało zaaranżowane i wynikało z porozumienia politycznego mającego na celu podniesienie prestiżu Domu Oranje-Nassau w osłabionej ojczyźnie. Nie zmieniało to jednak faktu, że my dwoje, między sobą, niemal po cichu, zbudowaliśmy podstawę osobistych uczuć, obdarzyliśmy się miłością. Wilhelmowi tak było pilno do poślubienia mnie, że niemal szantażem wymógł na swoim ojcu przyśpieszenie terminu o rok.

Nasze huczne wesele zaczęło się pierwszego października 1791 roku na Zamku Królewskim w Berlinie i trwało siedemnaście dni. Koń by tego nie wytrzymał, a my musieliśmy. Być może właśnie po takim wstępie nasze małżeństwo było zahartowane na wiele późniejszych – niełatwych, jak się okazało – lat.

A zatem, wracając do naszych spraw, mistrzu Vermeer – ja, w przeciwieństwie do ciebie, namalowałam kolejny portret mojego dziecka! Właśnie dziś ukończyłam pracę nad obrazem pięcioletniej ukochanej córeczki, Wilhelminy Fryderyki Luizy Charlotty Marianny.

Wraz z mężem, dwoma synami i całym orańskim dworem nazywamy ją „naszą królewną Marianną”.

ROZDZIAŁ 2

Marianna nie była jedyną córką, uwiecznioną przez Mimi na portretach. Jednak była tą, która przeżyła.

Szczęśliwie dla rodziców przetrwała niepewny, pełen zdrowotnych pułapek, okres dziecięctwa. Na królewskim dworze zapamiętano tylko jeden, za to obezwładniający moment trwogi – gdy Marianna jako ośmiolatka nagle i bez dostrzegalnego powodu ciężko zachorowała. Jej drobnym ciałem wstrząsały dreszcze, a szafirowe, duże oczy, zamglone gorączką, świeciły niezdrowym blaskiem. Królowa Mimi ze strachu odchodziła od zmysłów, nie przyjmowała jedzenia ani picia, nie spała po nocach. Siedząc przy łóżeczku dziecka, często przywoływała na pomoc męża i denerwowała się, rozczarowana, gdy na wiele godzin znikał w swej komnacie recepcyjnej. Tylko jego wierny kamerdyner był świadom tego, że król Wilhelm I Orański, człowiek silny i władczy, zamyka się tam, by płakać.

Tuż przed wybuchem choroby królowa zleciła zaprzyjaźnionemu, znanemu niderlandzkiemu malarzowi, Józefowi Paelinckowi, sportretowanie dziewczynki. Rok wcześniej, w 1817 roku, Paelinck namalował dwa zachwycające portrety: Mimi jako pierwszej w dziejach królowej niderlandzkiej i króla Wilhelma w wojskowym uniformie, z szablą u boku i w prawdziwie królewskiej pozie.

Ten wybitny twórca pochodził z Gandawy, z powodzeniem ukończył tamtejszą Królewską Akademię Sztuk Pięknych, a następnie kształcił się w Paryżu, u samego mistrza francuskiego klasycyzmu, Jacques’a-Louisa Davida. Wszystko to robiło dobre wrażenie na kochającej malarstwo królowej. Paelinck cieszył się jej zaufaniem, ale też zależało mu, by na to zaufanie rzeczywiście zasługiwać.

Nie bez znaczenia był fakt, iż ona sama potrafiła bardzo dobrze malować, co zawdzięczała między innymi swojemu mistrzowi, niemieckiemu malarzowi Johannowi Friedrichowi Bury. Spod jej pędzla wychodziły świetne sceny biblijne i rodzinne, w tym portrety jej dzieci.

Gdy praca Paelincka nad portretem Marianny została gwałtownie przerwana jej chorobą, Mimi, wiedziona jakimś irracjonalnym, rozpaczliwym pragnieniem posiadania ostatniego – być może – wizerunku dziewczynki, kazała stawiać ją na nogi, ubierać w uszytą wcześniej ażurową, błękitną sukienkę, nakładać złote pantofle i zanosić do pracowni na krótkie chwile pozowania. Robiła to wtedy i tylko wtedy, gdy małej spadała gorączka i doktorzy, choć z wyraźnym ociąganiem, pozwalali na to szaleństwo. Dwór orański aż huczał z oburzenia, ale królowa nie zwracała na to najmniejszej uwagi, albowiem nikt prócz niej i Paelincka nie orientował się, jak bardzo chorą królewnę ożywiały te chwile, jak wyciągała wychudzone rączki po swą ukochaną lalę, z którą pozowała, jaki miała dobry kontakt z „panem malarzem”. Był on wówczas niemal czterdziestoletnim, niezwykle przystojnym mężczyzną, o łagodnym spojrzeniu ciemnych oczu i ujmującym sposobie bycia; sprawiał wrażenie, że nie chodzi mu w ogóle o malowanie, tylko o zabawienie królewny i przyczynienie się choć do chwilki radości w chorobie.

– Królewno Marianno, widzę, że twoja przyjaciółka ma taką samą uroczą sukienkę jak ty! – zachwycał się, delikatnie ustawiając dziewczynkę i lalę w jej ramionach. – Czy mam rozumieć, że taki właśnie był twój zamysł?

Marianna z uśmiechem pokiwała głową, ale była zbyt słaba, by odpowiedzieć malarzowi.

– Tak, życzeniem królewny było, aby obie sukienki uszyto z tego samego materiału, z podobnymi bufkami i falbankami – potwierdziła Mimi machinalnie, nie odrywając uważnego wzroku od córki. Z boleścią w sercu patrzyła na jej popękane od gorączki wargi i pogłębiające się sine kręgi pod oczami – i chciało jej się krzyczeć z rozpaczy.

Marianna, wyniszczana przez chorobę, do złudzenia przypominała bowiem umierającą Paulinę, jej starszą siostrę.

Paulina, pierworodna córka wówczas jeszcze książęcej pary, Wilhelminy Luizy Pruskiej i Wilhelma VI Orańskiego, przyszła na świat w Berlinie, w marcowy, piękny poranek 1800 roku. W pierwszą wiosnę nowego stulecia. Mówiono, że ów wyjątkowy rok urodzenia, rok przełomu wieków, gwarantuje pomyślność i spełnienie się dobrych życzeń; wszak następny taki będzie za sto lat…

Radości rodziców nie było końca, gdyż po dwóch dorodnych synach – Wilhelmie Jerzym i Fryderyku Karelu, oraz trzecim chłopczyku, który niestety nie przeżył – narodziny księżniczki były szczerze wyczekiwane. Otrzymała imiona: Wilhelmina Fryderyka Luiza Paulina Charlotta. Od razu przylgnęło do niej to przedostatnie: Paulina.

Ciąża, choć już przecież czwarta z kolei, była bardzo trudna, niepewna, kosztowała księżną Mimi wiele cierpliwości i zdrowia, zaś sam poród omal jej nie zabił. Dziewczynka też była słaba, rachityczna i z trudem ją odratowano. Doktor odbierający poród w skrytości ducha dziwił się, że w ogóle przeżyła; jej płuca nie chciały podjąć normalnej pracy, a gdy wreszcie ruszyły, zasinienie ciałka niepokojąco długo nie ustępowało. Ale nie podzielił się tą opinią z położnicą. Miał w pamięci zbyt wiele matek, które tuż po skomplikowanym porodzie zapadały w dziwną niemoc, rodzaj apatii, jego zdaniem wynikającą z niedoborów odporności umysłu. Było to nagłe zobojętnienie na otaczający świat, co prowadziło do odrzucenia noworodka, a tym samym do odrzucenia matki przez najbliższą rodzinę – męża, oburzonego jej bezdusznym zachowaniem, rodziców, teściów… Wcale nierzadko kończyło się to śmiercią kobiety i przykro powiedzieć, ale najczęściej były to samobójstwa.

Zatem po niełatwym początku późniejszy normalny rozwój Pauliny i jej pogodna natura wydawały się darem niebios za przebyte trudności.

Książęca para zajęta wychowaniem i zapewnieniem dobrostanu swej trójce dzieci nie traciła jednak z oczu sytuacji politycznej w Europie, która miała zasadniczy wpływ na ich własny los.

Wilhelm był najstarszym synem ostatniego stadhoudera, namiestnika Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandów – Wilhelma V Orańskiego. Od 1747 roku tytuł ten był przekazywany w primogeniturze, zatem mąż Mimi, jako najstarszy syn, nazywany był w swym kraju Erfprinsem, czyli Księciem Dziedzicznym.

Po hucznym ślubie młodzi zamieszkali w Hadze, w pięknym barokowym pałacu Noordeinde w prowincji Holandia Południowa. Na tyłach budynku mieścił się rozległy, romantyczny park z kwiatowymi klombami, fontannami, żywopłotami i stawami. W Noordeinde przyszedł na świat ich pierwszy syn Wilhelm Jerzy.

Idylla trwała zaledwie cztery lata, bo w roku 1795 Francja zaatakowała i zajęła Niderlandy. Rewolucyjne wojska francuskie wprowadziły własny porządek polityczny i powstała Republika Batawska, która zniosła urząd namiestnika i dziedziczenie urzędów. Utworzono demokratyczny rząd.

Historyczny, znany od czasów średniowiecza ród Oranje-Nassau, który w XVI wieku dał początek Zjednoczonym Niderlandom, został brutalnie wypędzony z własnego kraju.

Początkowo młode małżeństwo wraz z małym Wilhelmem udało się na wygnanie do zaprzyjaźnionej Anglii, jednak i tam spotkało ich nieszczęście: w sierpniu tegoż 1795 roku księżna poroniła drugiego synka. By zapomnieć, postanowili szukać dla siebie innego miejsca na ziemi i ostatecznie osiedli w Berlinie. Czuli się tu pewniej, jako że królem pruskim był rodzony brat księżnej Mimi – Fryderyk Wilhelm III von Hohenzollern.

Przyjazne przyjęcie przez pruską rodzinę uspokoiło ich, stopniowo wracali do równowagi. Po dwóch berlińskich latach, w roku 1879, na Zamku Królewskim, Berliner Schloss, w dawnej sypialni Fryderyka Wielkiego, narodził się kolejny mały Orańczyk, któremu nadano imiona: Fryderyk Karel.

Księżna Mimi spełniła zatem swój obowiązek wobec rodu orańskiego: dała mężowi następcę, Wilhelma Jerzego, oraz rezerwowego spadkobiercę, Fryderyka Karela. Trzy lata po Fryderyku przyszło na świat ich trzecie dziecko, pierworodna córka Paulina, księżniczka orańska. Bracia i ojciec nazywali ją po niderlandzku, miękko brzmiącym zdrobnieniem: Pautje.

Czasem, by rozbawić męża, śmiałam się, że nasze dynastyczne problemy są równie skomplikowane, jak pamiętne narodziny Pauliny, ale pogarszająca się sytuacja polityczna i nasze trwanie na wygnaniu sprawiały, że coraz częściej nie było mu do śmiechu. Mieliśmy już rok 1803, francuska okupacja Niderlandów, jego ukochanej ojczyzny, przedłużała się i Wilhelm tracił nadzieję na lepsze jutro. Jego optymizm i pogoda ducha znikały. Wymyśliłam więc podróż do księstwa Nassau w Hesji, do rodzinnego gniazda rodu książąt orańskich: pałacu Oranienstein.

– Skoro już i tak jesteśmy uchodźcami, zmieniajmy co jakiś czas miejsce naszego pobytu! To pomoże nie zwariować nam i naszym dzieciom! – W krótkiej rozmowie przy śniadaniu przekonałam go do mojego pomysłu i nie zwlekając, zarządziłam pakowanie bagaży.

W Oranienstein przebywali wówczas rodzice Wilhelma – para namiestnikowska, dziadkowie naszych dzieci.

Paulina skończyła już trzy latka i perspektywa podróży, a przede wszystkim spotkania z nieznanymi dziadkami ze strony ojca, spowodowała u niej prawdziwą ekscytację, w czym zresztą dorównywali jej obydwaj bracia.

Mój mąż, dziwnie cichy w drodze, odżył, gdy tylko wjechaliśmy na rozległe ziemie jego przodków. To prawda, widok pałacu, malowniczo położonego tuż za północnymi rogatkami miasta Diez, zapierał dech w piersiach. Barokowy budynek niemal tonął w zielonym parku założonym w stylu francuskim.

Dodatkowo atrakcyjności tej okolicy dodawała dostojna rzeka Lahn, prawy dopływ Renu.

– Gdy wiatr będzie wiał od rzeki, wtedy powietrze stanie się przejrzyste, mokre, pachnące świeżością! – odezwał się Wilhelm. – Jako chłopiec lubiłem stawać na brzegu i chłonąłem ten zapach… zapach wody.

– Wiesz, że ja podobnie? Wyobrażałam sobie, że Sprewa przynosi do Berlina zapach swego górskiego źródła!

– Chyba wszyscy jako dzieci jesteśmy tacy sami.

– To prawda. Tym bardziej cieszę się, że zobaczę krainę twego dzieciństwa, mój drogi!

– Tu niemal będzie można zapomnieć, że tyle się zmieniło; tu nadal rządzi mój ojciec, książę Wilhelm V, ostatni stadhouder niderlandzki… Dziękuję ci, Mimi! – Uśmiechnął się ciepło i uścisnął moją dłoń. – Miałaś rację, warto pojechać w miejsce, gdzie spodziewamy się znaleźć bezpieczne schronienie…

„Toujours en vedette, zawsze na posterunku, jak zwykł podsumowywać swoje sukcesy mój niezapomniany opiekun, król Fryderyk Wielki!” – pomyślałam radośnie, zadowolona z tego małego małżeńskiego sukcesu. Nie pamiętałam już, kiedy ostatnio Wilhelm się uśmiechał. Ostatnio, ku memu wielkiemu zdziwieniu, nie uradowało go nawet to, że mój brat, król, w swej życzliwości powierzył mu pruskie księstwo Fuldy, utworzone specjalnie dla nas. Oczywiście rozumiem, że Fulda to nie jego wymarzone Niderlandy…

Dojechaliśmy do okazałej siedziby rodu w Oranienstein. Powitaniom nie było końca. Dziadkowie gorąco wyściskali najpierw naszych nieco stremowanych chłopców, a potem przeszli do zachwytu nad wnuczką. Chodziło nie tylko o to, że zobaczyli ją po raz pierwszy w życiu, ale też o fakt, że wreszcie pojawiła się w Domu Orańskim mała księżniczka! Szczególnie szczęśliwy był stary książę, gdyż tak się złożyło, że żaden z ostatnich władców Oranje-Nassau nie miał okazji cieszyć się wnuczką.

A Paulina była niezwykła; eteryczna, pełna delikatnego wdzięku, subtelna – a jednocześnie odważna w kontakcie z dorosłymi, wolna młodziutkim duchem, ciekawa wszystkiego! Nie można było pozostać wobec niej obojętnym! Zachwyceni dziadkowie pokochali swoją księżniczkę od pierwszego wejrzenia, a ona żarliwie oddawała im to uczucie. Cieszyło mnie, że tak dobrze układały się ich wzajemne relacje. Nie minęło zresztą wiele czasu, a Paulina stała się ulubienicą nie tylko moich teściów, ale i całego orańskiego dworu. Książę Wilhelm V nadał jej pieszczotliwe imię „Polly” i odtąd wszyscy tak ją nazywaliśmy. Pałac bardzo jej się spodobał; i to właśnie tam zaskoczyła mnie swą wrażliwością na sztukę, dotąd nie okazywaną. Potrafiła godzinami spacerować po pomieszczeniach pałacowych i z zadartą głową przyglądać się stiukowym sufitom zdobionym freskami, albo podziwiać niezliczone obrazy na ścianach. Miała przy tym zabawny nawyk wystawiania z buzi koniuszka języka.

– Schowaj jęzorek, kochanie, bo jeszcze źle stąpniesz, potkniesz się i wtedy go sobie przygryziesz! – upominałam ją raz po raz.

– Ja uważam, mamusiu! – Podnosiła na mnie wzrok. – Uważam! Tylko że jak wystawiam język, to lepiej widzę!

W trakcie rocznego pobytu w księstwie Nassau, pod koniec sierpnia, obchodziliśmy kolejne urodziny mojego męża. Z wielkim zaangażowaniem i w tajemnicy przygotowywano każdy szczegół.

Stary książę, nie zważając na swoją otyłość, z dumą poprowadził wnuczkę do pierwszego tańca, otwierającego uroczystość w wielkiej Złotej Sali Balowej pałacu.

– Panie i Panowie! Jego Wysokość Książę Wilhelm V i jego wnuczka księżniczka orańska, Polly! – zapowiedział ich występ szambelan, z rozrzewnieniem wodząc wzrokiem za naszą córeczką. Cieszyła się sympatią wszystkich, a to, jak lekko i z wdziękiem pozwoliła się poprowadzić w tańcu swemu dziadkowi – przeszło do dworskich dykteryjek. Podobnie zresztą jak opowieść o słynnych domowych podwiązkach, które Polly własnoręcznie dla starego księcia zrobiła, ślęcząc nad nimi wytrwale przez całą zimę…

To był dobry czas, upływał nam na takich właśnie beztroskich, rodzinnych przyjemnościach; w starym pałacu, wśród życzliwych nam ludzi. Nasza bezdomna pięcioosobowa rodzina zdawała się wreszcie łapać głębszy oddech.

Tymczasem mój brat, Fryderyk Wilhelm III von Hohenzollern, król Prus, nieoczekiwanie postanowił przerwać tę, jego zdaniem uwłaczającą naszemu urodzeniu, tułaczkę. Stwierdził stanowczo, że jego królewskiej krwi siostra i szwagier, niderlandzki książę dziedziczny oraz trójka ich książęcych dzieci powinni w końcu osiąść na swoim, dysponując stosowną, własną rezydencją w pruskiej stolicy. Jego żona, królowa Luiza, była tego samego zdania, a powszechnie wiadomo było, że z nikim się tak nie liczył, jak z nią. Nie zwlekając, wydał polecenie swym służbom, by jak najsprawniej zorganizowały Wilhelmowi kupno – na raty! – okazałego pałacu przy Unter den Linden numer 35-36.

Darowanemu koniowi nie zagląda się wiadomo gdzie, zatem znów, z niejakim ociąganiem, udając jednak, że bardzo zachwycił nas wielkoduszny, królewski gest mojego brata, przeprowadziliśmy się z gościnnego Nassau do samego serca pruskiej stolicy. Do mojego rodzinnego Berlina.

Jednak nawet przez chwilę nie spodziewaliśmy się, że będzie na nas czekał taki okazały klasycystyczny pałac! Dostojny w swej bryle, dwupiętrowy, o geometrycznej fasadzie i reprezentacyjnym wejściu głównym, wspartym na ośmiu kolumnach – po prostu zapierał dech w piersiach. Tylko jedno, środkowe okno na piętrze skromnie zdobiły dwa symetrycznie umieszczone kamienne aniołki. Budynek, stojący tutaj wśród miododajnych lip, od 1753 roku, nazwano Niederländische Palais, Pałac Niderlandzki.

Nie mogliśmy uwierzyć, że odtąd tu będziemy mieszkać.

Aleja Pod Lipami, Unter den Linden, była już wówczas żywą miejską legendą; najważniejsza, najbardziej reprezentacyjna ulica Berlina! Wiosną odurzała bujną, elficką wręcz zielonością i nieziemskim zapachem lipowych kwiatów, a zimą bywała tak bajeczna, że przechodnie zamierali z wrażenia na widok gołych drzew zdobionych kryształowymi arabeskami lodowych sopli i świeżych płatków śniegu, sypiących się z granatowego nieba. Być w Berlinie i nie stanąć na tej ulicy, to jakby odebrać samemu sobie możliwość odkrycia tajemnego, urbanistycznego sekretu, poznania istoty genius loci, ducha tego miejsca, usłyszenia jego oddechu, melodii, drżenia, szeptu.

Obsadzona dorodnymi drzewami Unter den Linden ma półtora kilometra długości i sześćdziesiąt metrów szerokości. Od wschodu, w pobliżu bliskiego memu sercu Zamku Królewskiego, w którym się wychowałam, aleję otwiera kanał Sprewy ze starym drewnianym mostem Zamkowym, Schlossbrücke. Aby dotrzeć na rozległe obszary myśliwskie Hohenzollernów, nazywane parkiem Zwierzynieckim, Grosser Tiergarten, trzeba było przez ten most przejść, po czym skierować się w kierunku zachodnim. Okoliczni mieszkańcy widać tak napatrzyli się na królewskich myśliwych i towarzyszące im stada rozszczekanych, podekscytowanych psów gończych, że nadali mu ironiczną nazwę: „Psi Most”.

Po dwudziestu minutach pieszej wędrówki wzdłuż Alei Lipowej, mijając zabytkowy, barokowy Arsenał, imponującą Operę, Bibliotekę Królewską, liczne budynki mieszkalne i urzędowe – nieoczekiwanie staje się przed wysoką na jakieś dwadzieścia metrów dumną Bramą Brandenburską. Zaprojektowana została przez znanego architekta Carla Gottharda Langhansa, na zlecenie mego ojca, króla Fryderyka Wilhelma II. Gotową oddano berlińczykom w roku 1791, dla mnie jakże pamiętnym – ze względu na ślub z ukochanym Wilhelmem.

Unter den Linden wiodła zatem od Zamku Królewskiego wprost na malowniczy zachód miasta, w stronę zieloności Tiergarten i dalej do Brandenburgii – i nie stało się to przypadkiem. Trzeba było odwagi, aby rysując charakter naszej pruskiej stolicy, połączyć zalety naturalnego leśnego parku z elementami kulturowymi.

Dokonali tego trzej projektanci: książę Hermann von Pückler-Muskau, Peter Joseph Lenne i Karl Friedrich Schinkel. Dwaj pierwsi to znani architekci krajobrazu, Schinkel zaś – to geniusz. Jestem przekonana, że zasłużył on na miano naczelnego architekta pruskiego królestwa! Podpowiedziałam to memu bratu, królowi.

Bez wątpienia Karl Schinkel posiada scenograficzne, teatralne wręcz wyczucie nastroju i kompozycji w przestrzeni. Bez trudu zespala projektowaną bryłę z jej otoczeniem naturalnym, sprawiając, że wygląda ona, jakby stała tam od początku świata. To z jego wirtuozerii wynika podziwiane przez wszystkich harmonijne wykorzystanie przyrody w kształtowaniu urbanistycznej panoramy Berlina.

Możliwe, że jest to cecha uchodźców, bo nadspodziewanie szybko polubiliśmy nasz prawdziwy, nowy dom przy zjawiskowej Unter den Linden! Odtąd prowadziliśmy tam z mężem własny dwór ze służbą, jak kiedyś w Hadze. Znów miałam nadzieję, że zło się od nas odwróciło, ale ono tylko przycichło na jakiś czas.

Niecałe dwa lata po naszym przyjeździe do Berlina, w kwietniu 1806 roku, umarł w Brunszwiku ojciec Wilhelma, ostatni niderlandzki stadhouder, ukochany dziadek małej Pauliny. Bardzo to przeżyła.

Mój mąż, który w tej sytuacji został głową dynastii Oranje-Nassau na wygnaniu, także jakoś nie umiał się tym zaszczytem cieszyć.

Zresztą zapowiadała się nowa wojna Prus z Napoleonem, który, panosząc się po Europie, pozwolił sobie na samowolne utworzenie tak zwanego Związku Reńskiego. W jego skład wciągnął liczne zachodnie niemieckie państewka, w tym Bawarię i Wirtembergię, likwidując tym samym historyczną, trwającą niemal dziewięćset lat Rzeszę Niemiecką. Pruska królowa Luiza, miłościwie nam panująca, znana z tego, że w polityce zagranicznej była gorącą orędowniczką przyjaźni z Rosją i kursu antynapoleońskiego, warknęła tylko:

– Tak dłużej nie może być! Napoleon to zwykły nędznik!

Mój mąż, Wilhelm Orański, w poczuciu żołnierskiego obowiązku bez zmrużenia oka zostawił mnie, z trojgiem dzieci i w kolejnej ciąży, w ponoć niezagrożonym Berlinie, i niezwłocznie wstąpił do pruskiego wojska. Wcale nie byłam z niego dumna! Szczerze mówiąc, po raz pierwszy od dnia naszego ślubu miałam go dosyć.

Źle się czułam, męczyły mnie ciągłe nudności i wymioty, nie mogłam jeść ani pić, chudłam, histeryzowałam, traciłam pewność siebie i zaczynałam się bać własnego cienia. Wszędzie widziałam francuskich żołdaków, także w realistycznych, kolorowych snach pełnych koszmarów. Zapowiadana przez doktorów poprawa nastroju nie nadchodziła.

W sierpniu moja ciąża niestety skończyła się poronieniem; był to znów chłopczyk, którego straty nie umiałam odżałować. Po raz wtóry stało się to w sierpniu! Szczerze i na zawsze znienawidziłam ten miesiąc!

Czułam się podwójnie opuszczona – pozbawiona mojego dziecka, a także wsparcia ze strony Wilhelma, bo akurat zachciało mu się wojować.

Tymczasem we wrześniu 1806 roku mój brat, król pruski, skierował do cesarza Francuzów kategoryczne ultimatum, żądając, pod groźbą wojny, wycofania jego wojsk za Ren. Terminem ostatecznym był 8 października.

Sprowokowany Bonaparte ani myślał czekać do tego dnia i od razu ruszył z Wielką Armią w kierunku Turyngii, dokonując inwazji na mój kraj.

Zanim zdążyłam dojść do siebie po poronieniu, stało się to, czego nikt na królewskim dworze i w ogóle w całych Prusach, nie oczekiwał w najgorszych swych snach.

Jednego tylko dnia, 14 października, armia francuska niemal bez wysiłku rozgromiła pruskie wojska w dwóch feralnych dla nas bitwach: pod Jeną i pod Auerstedt. Straty były ogromne, spadło morale wojska. Król ledwie uszedł z życiem. To spektakularne zwycięstwo otworzyło Napoleonowi prostą drogę do Berlina.

Legenda fryderycjańskiej silnej armii, którą się dotąd jako naród z emfazą pieściliśmy, legła w gruzach. Jej twórca, mój stryjeczny dziadek, Fryderyk II Wielki, zapewne przewracał się w grobie. I to nie raz.

Król pruski przegrał bitwę.

Teraz pierwszym obowiązkiem obywateli jest spokój.

Wzywam do tego mieszkańców Berlina.

Król i jego bracia żyją.

Komunikat o takiej druzgocącej, bezbarwnej treści wydał hrabia von Schulenburg-Kehnert, wojskowy komendant stolicy i oznaczało to nic innego, jak hasło do pośpiesznej ewakuacji. Państwo upada. Napoleon ante portas.

– Ki czort z tego nienawistnego liliputa, że niemal wszystko mu się udaje? – To pytanie zadawałam sobie po wielokroć.

Znów, po raz drugi w życiu musiałam uciekać przed napierającymi hordami wojsk francuskich. W pośpiechu spakowałam najpotrzebniejsze rzeczy i dokumenty, zabrałam dzieci, guwernantkę Pauliny – i wszyscy udaliśmy się w niepewną podróż do Prus Wschodnich, do dalekiego Królewca. Aż za dobrze zdawałam sobie sprawę z tego, że pozostanie w Berlinie – u którego wrót stali już żądni krwi Francuzi – byłoby dla nas, najbliższej rodziny aktualnego Księcia Orańskiego, o wiele bardziej niebezpieczne.

Okazało się bowiem, że Napoleon doskonale znał szczegóły naszej dotychczasowej tułaczki, może nawet ją kontrolował, bo jakiś czas temu drogą pozadyplomatyczną dotarło do nas jego cyniczne stwierdzenie, iż „La maison d’Orange a cessé de régner” – „Dom Orański nie istnieje, przestał panować”. Gdybym tylko mogła, spoliczkowałabym tego zarozumiałego łajdaka!

Tymczasem na początku listopada armia pruska skapitulowała. Jedynym plusem owej upokarzającej kapitulacji było to, że Francuzi wypuścili z niewoli naszych jeńców spod Jeny-Auerstedt, w tym mojego dzielnego męża, Wilhelma.

Głowa Domu Orańskiego – jeńcem francuskim! Co za upokorzenie! Jak on w ogóle mógł do tego dopuścić?…

Tymczasem w ciągłym strachu, w chaotycznej ucieczce, przy fatalnej pogodzie, zamiast do Królewca dotarłam z dziećmi zaledwie do rodzinnej posiadłości Freienwalde nad Odrą, na północny wschód od Berlina. Schroniliśmy się w dawnej siedzibie mojej, od roku nieżyjącej już matki, królowej pruskiej Fryderyki Luizy. W duszy cieszyłam się, że choć ona nie musi tego wszystkiego doświadczać!

Posiadłość leżała na uboczu, była cicha, przytulna i wydawała się bezpieczna. Tam odnalazł nas mój mąż.

W pierwszej chwili go nie poznałam. Gdy stanął w drzwiach, wyglądał, jak określiłby to mój wychowawca, Fryderyk Wielki: „na jedno umycie” – co w jego dowcipnym rozumieniu oznaczało ostatnią toaletę, przetarcie twarzy nieboszczyka mokrym ręcznikiem tuż przed złożeniem go do trumny. Musiałam być już nieźle wykończona, skoro na widok zabiedzonego przeżyciami wojennymi męża, który dopiero co urwał się z jenieckiej niedoli, o tym właśnie pomyślałam i nawet bezczelnie zachciało mi się śmiać, na dodatek tym zapamiętanym z dzieciństwa, charakterystycznym, złośliwym chichotem króla Fryderyka.

Pewnie sama nadawałam się już w tamtej chwili na owo „jedno umycie”.

Dzieci natomiast zareagowały na powrót ojca szczerym i głośnym aplauzem, zupełnie tak, jak to bywało w naszym pałacu przy berlińskiej alei Unter den Linden. Najbardziej cieszyła się Paulina, do tego stopnia, że wieczorem nie chciała zejść z ojcowskich kolan i rozpłakała się żałośnie, gdy próbowałam ją w końcu zagonić do snu.

– Pautje, Pautje, moja ty ukochana dziewczynko! – W chwilach czułości Wilhelm zawsze nazywał ją niderlandzkim zdrobnieniem. – Bądź grzeczna, przecież jutro też jest dzień! Zobaczymy się, gdy tylko wstaniesz, skarbie…

To właśnie temu przeżyciu, tej jej wielkiej radości z powrotu tatusia przypisywaliśmy gorączkę, która pojawiła się u naszej córki następnego ranka.

– Skok temperatury to wynik wczorajszych silnych emocji, nie martw się, Mimi, to przecież normalne u dzieci! Nie martw się! – pocieszał mnie, ale ja, czując już narastający, straszny, lodowaty chłód na karku, zaczęłam kojarzyć pewne niepokojące fakty.

Księżna Mimi się nie myliła. Matka pewnie nigdy nie myli się w takich granicznych sytuacjach. To nie był pierwszy objaw rozwijającej się u księżniczki Pauliny choroby; już kilka dni wcześniej, po wyjątkowo chłodnym i deszczowym odcinku drogi, dziewczynka dostała wysokiej temperatury i zasłabła. W przeszłości zdarzyło się tak już kilkakrotnie, ale lekarze zawsze tłumaczyli to jej ogólnie słabszym zdrowiem, wynikającym, ich zdaniem, z trudnego przebiegu ciąży i ze skomplikowanego porodu.

Tym razem ucierpiała bardziej. Ucieczka z obleganego Berlina, strach, pośpiech, zdenerwowanie matki, panikująca guwernantka, trudy podróży, a przede wszystkim wyjątkowe jak na tę porę roku zimno i opady deszczu, okazały się ponad jej wiotkie siły. Piętnastego grudnia stan Pauliny był już tak niepokojący, że wezwany lekarz zaproponował konsylium. Przybyli na miejsce medycy nie potrafili doszukać się jakichś charakterystycznych objawów, były one bowiem bardzo skąpe i nie wskazywały na żadną konkretną dziecięcą dolegliwość. A jednak dziecko umierało. Doktorzy orzekli, że jest to jakiś rodzaj gorączki nerwów, uogólnionego osłabienia, które dotarło do każdej najmniejszej cząstki ciała chorej. Nie znaleźli ratunku.

Paulina księżniczka van Oranje-Nassau zmarła cicho, przytulona do matki, dnia 22 grudnia 1806 roku. Liczyła sobie zaledwie sześć lat. Zrozpaczoną Mimi trzeba było siłą odrywać od łoża śmierci córeczki. Wszyscy szczerze zaczęli się obawiać z kolei o zdrowie psychiczne księżnej. Wilhelm też cierpiał, jednak szybko i słusznie zadecydował, że trzeba zacząć działać.

Czas był niepewny, Francuzi zajęli tereny od Berlina po Warszawę, wrogowie Napoleona byli pilnie poszukiwani przez jego szpiegów. Należało ruszyć w drogę.

Paulinę Orańską pochowano pośpiesznie, w skromnej mogile, na terenie królewskiego majątku Freienwalde. Opuszczając to smutne miejsce, księżna Mimi odruchowo pomyślała o tym, że w pobliżu wartko płynie Odra, przeglądają się w niej białe obłoki, nocami słychać szum jej wód, a w nadrzeczu zapewne wije swoje gniazda przeróżne ptactwo.

A Paulina tak kocha śpiew ptaków…

ROZDZIAŁ 3

Jakie to dziwne, jakie niesprawiedliwe! Mieć starszą siostrę, która pewnie stałaby się dla mnie wzorem, powierniczką, moją przyjaciółką na całe życie – i nie móc jej poznać! Paulina, Pautje, Polly.

Mogę się tylko pocieszać, że niejako żyłam w ślad za nią. I od zawsze zastanawiałam się w trudnych chwilach wyboru, jak ona by postąpiła. Tęskniłam i czułam wielki żal po jej stracie, ale nie raz przekonałam się, że sama myśl o niej dodawała mi odwagi.

Urodziłam się rodzicom cztery lata po jej śmierci, w 1810 roku, gdy nadal przebywali na wygnaniu – na przyjaznej im pruskiej ziemi, w Pałacu Niderlandzkim w Berlinie, a więc tam, gdzie wychowywała się przez kilka lat Paulina i dorośleli nasi dwaj bracia. Wilhelm był starszy ode mnie aż o osiemnaście lat, Frederik o trzynaście. Z Frederikiem zawsze lepiej się rozumiałam, on też najwięcej opowiadał mi o Paulinie.

Nie sprawiłam mojej mamie dużo kłopotów swoim przyjściem na świat; urodziłam się szybko i zdrowo. Był dziewiąty dzień maja, cała Unter den Linden nieśmiało nabrzmiewała do zbliżającego się kwitnienia, wznosząc zielonkawe wierzchołki lip coraz wyżej ku słońcu. Moja matka uśmiechając się potem do tych wspomnień, opowiadała mi z czułością, że byłam tak maleńka, drobna, a zarazem tak zaskakująco żądna istnienia – jak pąki na gałęziach tamtych lipowych drzew.

Nazwano mnie tradycyjnie, kilkoma nikomu niepotrzebnymi imionami, używając jednego, najważniejszego: Marianna.

Takie imię nosiła ukochana bratowa mojej matki, ozdoba i chluba dworu pruskiego, wspaniały żeński nabytek rodziny królewskiej – księżna Marianna, a właściwie Maria Anna Amalia z Hesji-Homburga.

W roku 1804 poślubiła najmłodszego brata Mimi – Wilhelma Karla, zwanego Pruskim. Była szlachcianką wysokiego rodu, o niezwykłej urodzie i otwartym umyśle. Polubiły się z moją matką od pierwszego spotkania. Później stały się sobie szczególnie bliskie, ponieważ, jak to czasem bywa między dwiema kobietami, połączyło je wspólne, matczyne nieszczęście. Maria Anna, w trakcie tej samej, pamiętnej ucieczki królewskiego dworu przed wojskami francuskimi, z Berlina do Prus Wschodnich, w strasznym roku 1806, także przeżyła osobistą tragedię. W złych warunkach, wśród jesiennego zimna i panicznego strachu, utraciła aż dwie pierworodne córeczki: zaledwie roczną księżniczkę Karolinę Fryderykę Amalię i księżniczkę Irenę, urodzoną w drodze, o wiele tygodni za wcześnie, by mogła przeżyć.

Księżna nigdy nie zapomniała tamtych ciemnych, listopadowych dni. Jak moja matka grudniowych.

Po powrocie do Berlina Maria Anna rzuciła się w wir działalności antyfrancuskiej. Nikomu się z tego nie zwierzyła, ale początkowo zamierzała zabić Napoleona, unicestwić, zapędzić drania w dobrze zastawioną pułapkę i własnoręcznie pozbawić go jego nędznego żywota.

Łudziła się tym mirażem, dodawał jej sił, dzięki niemu mogła w ogóle przeżyć śmierć córek, utrzymać się z dala od natrętnej pokusy sięgnięcia po arszenik, by w ten prosty sposób trafić tam, gdzie one czekają w osamotnieniu. Jej dwie maleńkie, niczemu niewinne dziewczynki! Jednakże, kiedy milion razy, ciągle od nowa wyobrażała sobie scenę rozliczenia z Napoleonem, zawsze widziała się w drzwiach tej samej małej komnaty, czy może celi, w której ten potwór siedział, łysawy, brudny, pozbawiony wojskowych dystynkcji – w swojej prawej, pewnej dłoni trzymała nóż albo jakąś broń palną i… i na tym kończyła się jej odważna ułuda, obraz się urywał, zupełnie jakby ktoś zdmuchnął wszystkie świece i zalegała w jej umyśle zawstydzająca ciemność. Nie potrafiła już poprowadzić tej akcji, zobaczyć, co stanie się dalej, nasycić się swym triumfem – i to było powodem jeszcze większego bólu, rozgoryczenia i bezsilności.

Odchodząc powoli od owego niewykonalnego, złego zamiaru, stawała się w swoim otoczeniu prawdziwą matką bolesną, symbolem, powiernicą wszystkich tych pruskich kobiet i dziewcząt, którym wojna zabrała ojców, narzeczonych, mężów, braci, synów czy – tak jak jej i księżnej Mimi – córki.

Nawet mężczyźni w naszej rodzinie byli zaskoczeni skalą jej zaangażowania, imponowała im przede wszystkim tym, iż nie uznawała działania na oślep i stworzyła własną hierarchię zagadnień, od najważniejszych do najmniej ważnych.

Nie było drugiej takiej bojowniczki w długim rejestrze kobiet dynastii Hohenzollernów. Bez większego wysiłku skoncentrowała wokół siebie takich samych jak ona zagorzałych przeciwników Bonapartego. Metodycznie zbierała ochotniczki do Związku Patriotycznych Kobiet, Vaterländische Frauenverein, którego rychłe założenie skrupulatnie planowała. Zaangażowała popularne gazety. W artykułach prasowych apelowała do kobiet pruskich, by na rzecz obronności przekazywały państwu, jako symbol swej lojalności, nie tylko pieniądze, ale i biżuterię: swoją obrączkę, pierścionek, kolczyki czy drogocenny naszyjnik.

„Może to być i taka biżuteria, której z jakichś powodów nie polubiłyście lub która jest wam zbędna!” – zachęcała i na efekty nie musiała długo czekać. Mnóstwo kobiet oddawało swoje precjoza na walkę z Napoleonem.

Również moja dzielna mama z zapałem wspierała Marię Annę w tej babskiej antynapoleońskiej krucjacie i szczerze ją podziwiała.

Tak, rzeczywiście, podziwiałam moją słynną bratową, ale nie miałam pojęcia, że danie niewinnej córeczce takiej imienniczki uczyni ją samą w przyszłości kobietą śmiałą i niepokorną! Zresztą, po co czekać, aż dorośnie; Marianna już jako małe dziecko dawała dowody swej wyjątkowości.

W Berlinie, krótko po narodzinach, sprowadziliśmy dla niej dobrą, angielską guwernantkę, z wykształcenia pielęgniarkę, pannę Bonnick. Ta święta, nad podziw spokojna i cierpliwa kobieta pomagała nam nie tylko troskliwie dbać o zdrowie malutkiej Marianny, ale wychowywać ją i stosownie kształcić, niemal aż do ukończenia przez nią czwartego roku życia – dokładnie do szczęśliwego dnia naszego powrotu do Niderlandów. I to panna Bonnick, jako pierwsza, odważyła się w mojej obecności stwierdzić, iż energia i niezależność, jakie drzemią w małej księżniczce Mariannie, przewyższają każdą rozsądną normę przyjętą dla dziewczynek w jej wieku.

Nie lepiej było w Hadze.

Tam, w pamiętnym 1815 roku, mąż mój stał się pierwszym w dziejach królem Niderlandów, przyjmując koronę i imię: Willem I. Od tego momentu nasze dzieci, Marianna i dwaj synowie, w sposób naturalny zaczęli wieść życie orańskich królewiąt. Zwłaszcza najstarszy, liczący sobie już dwadzieścia trzy lata, Erfprins, książę koronny Willem George – bo tak go tu nazywano – starannie przygotowywał się do swej przyszłej roli. Był teraz prawowitym następcą niderlandzkiego tronu.

Jednak dla poddanych to Marianna, mała, czarująca, emocjonalna królewna, okazała się niespodzianką, darem niebios po znienawidzonym czasie francuskiej okupacji, wolnym ptakiem zapowiadającym swym świergotem lepszą przyszłość!

Rozpoczęła piąty rok życia, ten szczególny, zaczarowany, kiedy to dzieci, niezależnie od płci, stają się rozkoszne i zadziwiają swych rodziców niewysłowioną wręcz słodyczą w wyglądzie i zachowaniu.

Taka była Marianna.

Wilhelm do tego stopnia oszalał na jej punkcie, że potem, po wielu latach, to właśnie jego obwiniano o rozpuszczenie naszej córki jak dziadowski bicz. Mówiono, że od tego dokładnie zaczęła się jej skłonność do samowoli i niearystokratyczna, dzika odwaga do płynięcia pod prąd.

Ale na razie ludzie byli zachwyceni, że my, para królewska, tak bardzo kochamy tę małą dziewczynkę, która nie tylko wyglądała uroczo, ale także – jak pamiętano – uleczyła nasz ból, była lekarstwem, przychodząc na świat kilka lat po tragicznej śmierci swej siostry Pauliny.

Het is niet te geloven! To nie do uwierzenia! – powtarzali z rozrzewnieniem, widząc, jak ich król, spacerujący przez Lange Voorhout z małą córeczką Marianne za rękę, podskakuje wraz z nią, w rytm wspólnie nuconej wesołej piosenki. Już bardziej królewny orańskiej chyba nie można było rozpieścić! Przecież aleja Lange Voorhout to nie tylko najbardziej reprezentacyjne miejsce Hagi – jest słynna w całym kraju!

Wydawało się niemal pewnym, iż teraz słynąć ona będzie i z tego, że pląsał po niej radośnie, jak konik polny, sam władca Willem I.

ROZDZIAŁ 4

Jeśli cesarz Francuzów, Napoleon Bonaparte, rzeczywiście miał swoją szczęśliwą gwiazdę, to zgasła ona na bagnistych rozlewiskach rzek pod Lipskiem. Miasto to leży na płaskim obszarze Zatoki Lipskiej, najbardziej na południe wysuniętym skraju niemieckich nizin. Tutaj ziemię przecinają liczne strumienie, a przeszkodą do swobodnego przemieszczania się jest rwąca rzeka Biała Elstera, Weisse Elster, z wpadającymi do niej dopływami o błotnistych brzegach, z których największe to Pleissa i Partha.

Taki wybór geografii pola bitwy był podyktowany nadzieją Napoleona, że wszechobecna, gęsta sieć wodna utrudni przeciwnikom sprawną komunikację i współdziałanie. Wadą jego pomysłu było jednak to, że w razie porażki będzie mógł wycofać swe wojska tylko w jednym kierunku – na południowy zachód.

Ale francuski cesarz nie zakładał porażki; mając za sobą niedawną, feralną kampanię w Rosji, doskonale zdawał sobie sprawę z tego, iż aby zachować swe zdobycze na ziemiach niemieckich – musi wygrać.

Jednak to, co nadeszło, nie było zwykłym starciem nieprzyjaciół; krwawa bitwa pod Lipskiem okazała się wiekopomnym, światowym wydarzeniem historycznym, Wielką Bitwą Narodów, w której uczestniczyli przedstawiciele prawie wszystkich państw europejskich, zaangażowanych w dotychczasowe wojny napoleońskie.

Przez trzy dni, od 16 do 19 października 1813 roku, wojska francuskie ze zmiennym szczęściem, ale nie bez sukcesów, opierały się siłom koalicji austriacko-prusko-rosyjsko-szwedzkiej.

Do bitwy Bonaparte ustawił swą Grande Armée nietypowo, w położeniu środkowym, czyli „wewnątrz” pola, mając wokół siebie pierścień nieprzyjaciela. Obrane defensywne położenie wyjściowe ułatwiało dowódcom napoleońskim porozumiewanie się, skróciło też dystans przemarszu oddziałów z odcinka na odcinek. Jednakże gołym okiem było widać, że niosło ono wielkie niebezpieczeństwo okrążenia przez koalicjantów.

Wojska króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III nadciągnęły z kierunku Wartenburga, Austriacy i Rosjanie z Drezna, a siły szwedzkie od północy. Liczebność wojsk nie była równa, Napoleon dysponował stu dziewięćdziesięcioma tysiącami żołnierzy, zaś sprzymierzeni przybyli w liczbie trzystu sześćdziesięciu tysięcy. Pół miliona uzbrojonych ludzi zgrupowanych w jednym miejscu!

Główną siłą obu stron była artyleria, przy czym i tu Francuzi posiadali dwukrotnie mniej armat. Bohaterska wola walki napoleońskich żołnierzy zdawała się więc wynikać jedynie z obsesyjnej żądzy zwycięstw ich wodza.

Jednak nie wszyscy podzielali jego niepohamowaną chęć niszczenia i zabijania; już po pierwszym dniu bitwy wśród generałów i wyższych oficerów napoleońskich dominowało przekonanie, że nie ma szans na pokonanie sprzymierzonych, jeśli zdołali oni zgromadzić w jednym miejscu tak znaczne siły. Cesarz wahał się uparcie, wciąż wierzył w swój „geniusz wojny”, bo rzeczywiście losy bitwy w pierwszy wieczór nie były jeszcze przesądzone, koalicja nie zyskała druzgocącej przewagi. W takiej sytuacji Bonaparte wychodzi z honorową – bo nie z pozycji pokonanego – propozycją pokojowego zakończenia bitwy, wysyłając do wrogów swojego posła, generała Mervaldta. Alianci milczą jak zaklęci, świadomi swojej przewagi.

To, że Napoleon nie zarządził wówczas odwrotu, okazało się jego ogromnym błędem.

Dopiero wieczorem trzeciego dnia, przyznaje sam przed sobą, że jest okrążony, dramatycznie brakuje mu amunicji i haniebne przegrał. W środku nocy, z 18 na 19 października, nakazuje spóźniony odwrót. Wielka Armia rozpoczyna wycofywanie się z koszmarnego lipskiego kotła jedyną możliwą drogą – przez Białą Elsterę i Pleissę.

Jest to francuska droga przez mękę; cztery długie kilometry groblą, nadbrzeżnymi ogrodami, wśród grząskich mokradeł, by dotrzeć do przepraw rzuconych przez błotniste, zdradliwe koryta tych rzek oraz ich odnóg, pełnych wezbranej, mętnej wody. Chaos, chaos! Prowizoryczne mosty sklecane z naprędce ścinanych drzew i wyrywanych z okolicznych domostw drzwi i ram okiennych, masa umęczonych ludzi, rżących żałośnie koni, ciągniętych dział, taborów, medycznych ambulansów… Merde!

Tymczasem alianci przekraczają bramy Lipska, tamtejsze wojska napoleońskie kapitulują albo uciekają z miasta.

Zdezorientowany, kompletnie spanikowany pruskimi tyralierami francuski kanonier przedwcześnie wysadza jedyny prawdziwy most na Elsterze, odcinając od przejścia na drugi brzeg resztki korpusu tylnej straży armii napoleońskiej. Na grobli pozostaje sto pięćdziesiąt armat i piętnaście tysięcy żołnierzy. Podanych wrogom jak na krwawiącej tacy.

Któż rozumny, planując ewentualny szybki odwrót wojsk, pokładałby nadzieję w tylko jednym istniejącym moście?…

W wielkim zamieszaniu ginie tam, próbując konno pokonać Elsterę, polski książę Józef Poniatowski, walecznie dowodzący francusko-polskim VIII korpusem. Poprzedniego dnia, w ogniu walki, został on mianowany przez Bonapartego marszałkiem Francji. Dotąd żaden cudzoziemiec nie dostąpił podobnego zaszczytu, a dodatkowo cesarz nazwał go „najwierniejszym z wiernych”.

Wraz z polskim marszałkiem straciły życie setki żołnierzy, w tej liczbie wielu jego rodaków. Ci, którzy byli strażą przyboczną Poniatowskiego i przeżyli, szeptali potem między sobą, że księcia zabiła kula z francuskiego muszkietu. Wskutek tragicznej pomyłki swoi, francuscy wojacy, trafili go prosto w pierś. W ogólnej panice i zamieszaniu, gdy Poniatowski już wspinał konia na drugi, zachodni brzeg Elstery – wyglądał im nie na napoleońskiego marszałka, a raczej na rosyjskiego kozaka, prowadzącego forpocztę nieprzyjaciela; był bez nakrycia głowy, ubłocony, ranny i zakrwawiony.

Kilka godzin później, o czternastej, Napoleon Bonaparte poddaje swoje wojska. Wielka Bitwa Narodów 1813 dobiegła końca. Klęska wodza Francuzów stała się faktem, choć jeszcze niedawno nikt w Europie nie ośmieliłby się nawet jej przewidywać.

Na Wielkim Placu spotkali się, by z satysfakcją pogratulować sobie zwycięstwa: car Aleksander I Romanow, austriacki cesarz Franciszek I i pruski król Fryderyk Wilhelm III.

Wyniki bitwy były tragiczne dla napoleońskiej Grande Armée. Zginęło 20 tysięcy żołnierzy i oficerów, 7 tysięcy zostało rannych, a do niewoli poszło 23 tysiące. Pokonane wojska wróciły do Francji, a w ślad za nimi podążyli zwycięzcy. W końcu marca 1814 roku zajęli oni Paryż, zmusili Napoleona do abdykacji i zesłali go na Elbę.

Bitwa pod Lipskiem, największa klęska Napoleona, zakończyła okres jego dominacji na ziemiach niemieckich, trwający od 1805 roku.

Król pruski powrócił z tej, jak się wyraził, „wyzwoleńczej walki” w chwale, tym większej, iż jego zreformowana po jeneńskiej klęsce armia zadziałała na przedpolach Lipska jak w zegarku. System naprawczy opierał się na landwehrze, pospolitym ruszeniu, powołującym pod broń całą dorosłą, męską część ludności.

Mogłyśmy wreszcie z Marią Anną Amalią, moją patriotyczną bratową, wziąć głęboki oddech, rozsiąść się wygodnie przy kominku w salonie i z przyjemnością wypić po kieliszku dobrego trunku za pomyślne zakończenie wojny. Wzniosłyśmy upragniony toast za mojego brata, króla Prus, i za pozostałych sprzymierzonych, którzy wspólnie odnieśli tak spektakularne zwycięstwo nad obmierzłym tyranem, nad potworem z Korsyki, okrutnym „bogiem wojny”. Raz jeszcze wspomniałyśmy nasze niewinne córeczki, które przez niego straciły życie.

Lipsk, saksoński Lipsk, niechaj jego imię będzie wieczne!

Miasto Jana Sebastiana Bacha, który w kościele św. Tomasza tworzył swoje wielkie arcydzieła.

Miasto Johanna Wolfganga von Goethe! To tam poeta, jako młody student, wpadł na pomysł napisania Fausta. Powiadają, że często i z przyjemnością gościł w lipskiej Auerbachs Keller, „Piwnicy Auerbacha” i to tam usłyszał ekscytującą legendę o słynnym Johannesie Faustusie, czarnoksiężniku z XVI wieku, który właśnie z tego lokalu, wspierany diabelską mocą, zjechał po schodach na olbrzymiej beczce, ujeżdżając ją jak dzikiego konia!

To Goethe nadał Lipskowi romantyczny przydomek: „mały Paryż”.

– Rzeczywiście, okazał się „małym”, zbyt małym Paryżem, by ochronić francuskiego cesarza! – stwierdziłyśmy z Marią Anną zgodnie, dając znak lokajowi, by dolał nam cytrusowego ponczu. Upiłyśmy po łyczku i uśmiechnęłyśmy się do siebie. Czułyśmy błogie odprężenie i w tym stanie łatwiej nam było dokonać rozrachunku z ostatnimi wydarzeniami.

Wielka Bitwa Narodów jawiła się nam, kobietom, jako pandemonium, starcie oszalałych tytanów, straszliwa masakra pośród huku armat, krzyku rannych ludzi, rżenia nieszczęsnych koni i tragedii topielców. Gdyby nie to, że Europa szczerze nienawidziła Napoleona, można by go było nawet żałować. Bo, zaiste, w końcu okazał się godną pożałowania kreaturą.

Niewiarygodne jednak było to, z jaką łatwością zniewolił on światłe umysły francuskiego narodu i porwał za sobą prosty lud, któremu obiecał wojenne łupy. Podporządkował sobie cały kraj i jednoosobowo nim władał – a przecież w gruncie rzeczy on tam był najeźdźcą! Przyszedł z zewnątrz i rządził Francją, sam nie będąc Francuzem, nawet nie próbował doszukiwać się francuskiej krwi; miał typowo włoskie pochodzenie i niezbywalne korsykańskie maniery.

Jego wizerunek „małego kaprala”, na wpół błazeński, na wpół charyzmatyczny, utrzymywała złowróżbna, niespójna konstrukcja. Z jednej strony cechy twardego polityka i stratega wojennego, a z innej – dziecinny upór, by zostać cesarzem, panem świata, zbawcą narodu.

Swemu najbliższemu otoczeniu przypominał w tamtym czasie małego chłopca, który domaga się wystruganego z drewna konika i głośno tupie nogami. A jednak jego popularność rosła i drugiego dnia grudnia 1804 roku ten korsykański parweniusz wyśnił swój sen: jego koronacja na cesarza Francji odbyła się w legendarnej katedrze Notre-Dame w Paryżu, w obecności papieża Piusa VII.

Bezczelnie zażądał przybycia papieża i ten karnie się stawił, przystępując do odprawienia uroczystej, by nie powiedzieć pompatycznej mszy koronacyjnej.

Napoleon, przepełniony pychą po brzegi, łaskawie pozwolił papieżowi namaścić się stosownymi świętymi olejami i pobłogosławić, ale już zaraz potem niegrzecznym gestem wyciągnął mu z rąk koronę i sam ją sobie włożył na głowę. W ten komiczny sposób własnoręcznie się ukoronował na cesarza, co w jego mniemaniu dowodziło, iż wszystko zawdzięcza tylko sobie. Była to śmieszna, niegodna władcy manifestacja.

Równocześnie, przy tego rodzaju słabostkach, był człowiekiem naprawdę groźnym, któremu imponowali okrutnicy z dalszej i bliższej historii. Zaś nieograniczona władza działała na niego jak pobudzające zioła; gdy ją zdobył – nie potrafił się nią nasycić.

– I to właśnie doprowadziło do katastrofy humanitarnej, której jesteśmy świadkami, moja Mimi! – westchnęła ciężko księżna Maria Anna. – Katastrofy, która zdziesiątkowała nam starą Europę.

– Najgorsze jest to, że machina wojenna puszczona w ruch przez tego szaleńca uderzyła najdotkliwiej w ubogie regiony, gdzie kryzys jeszcze bardziej się pogłębił – jeśli to, na Boga, w ogóle jest możliwe! Mam takie sygnały z moich wiejskich majątków we wschodniej prowincji, na Śląsku. Ponoć jest bardzo źle. Tylko patrzeć wybuchu zarazy – tyfusu czy czerwonki, wszak kto w czasie wojny pilnuje czystości wody pitnej i jedzenia, kto zajmuje się odganianiem much? Gdy wokół panuje bezprawie, głód i strach?

– Nie bez powodu prości ludzie mawiają, że „wojna to tyfus”! – przytaknęła ze smutkiem bratowa. – Trzeba, by król czym prędzej wydał stosowne dekrety, uruchomił pomoc, naprawił to, co zniszczył Napoleon.

– Powiedz mi, Marianno, jak długo jeszcze będzie tkwił nad nami ponury cień tego krasnala w rogatym bikornie na łbie? – zapytałam, patrząc na pełgające płomienie w kominku. – Ile lat musi minąć, by wszystko powróciło do normalności?…

ROZDZIAŁ 5

Mój ojciec, Wilhelm Orański, był człowiekiem czynu i za to od dziecięcych lat go podziwiałam. Jeśli dodać do tego jego ujmujący sposób bycia, można powiedzieć, że byłam własnym ojcem zafascynowana i świata poza nim nie widziałam.

Teraz wiem, jak to działa! Małe dziecko, czule kochane przez rodzica, widzi tylko jego dobre cechy i musi upłynąć jakiś czas, by na tym idealnym wizerunku zaczęły pojawiać się jakieś rysy. Tak stało się ze mną.

Byłam ubóstwianą córeczką tatusia, pewnym siebie, rozczulającym maleństwem, które podskakiwało radośnie u ojcowskiego boku podczas codziennych spacerów po berlińskiej Unter den Linden, a potem po haskich przypałacowych promenadach Noordeinde i Lange Voorhout.

I nie zauważałam oczywiście, że w tym samym czasie Mimi dziwnie traciła do niego serce, nie podzielając mojego entuzjazmu i zachwytu.

– Prawda, mamusiu, prawda, że tatuś jest wspaniały? – pytałam uszczęśliwiona jakimś jego kolejnym dowodem miłości do mnie.

– Tak, kochanie, najwspanialszy – odpowiadała, ale brzmiało mi to trochę jak popularne pruskie: „jaa, uhm!”, „taak, akurat!”.

W listopadzie 1813 roku, po klęsce Napoleona pod Lipskiem, gdy wojska francuskie pośpiesznie wycofywały się z całej Europy, w Niderlandach, w Hadze, utworzono w imieniu Księcia Orańskiego słynny Driemanschap, Triumwirat, Wysoki Rząd Tymczasowy złożony z trzech mężów stanu, władnych podejmować kluczowe dla kraju decyzje. Jednym z nich był Gijsbert Karel hrabia van Hogendorp, polityk pracujący jeszcze dla mojego dziadka, namiestnika Wilhelma V, wypędzonego przez Francuzów w roku 1795. Hrabia van Hogendorp był człowiekiem wielkiej klasy, z nadzwyczajnym darem przewidywania faktów; w roku 1812, gdy wojska napoleońskie wracały z Rosji z niczym, pokiwał głową z satysfakcją i rozpoczął tajne prace nad planami zbudowania postfrancuskich struktur państwa i nad projektem przyszłej konstytucji. Rok później, po Bitwie Narodów, słusznie obawiając się ingerencji aliantów w sprawy niderlandzkie, hrabia wystosował do mego ojca, datowane na dwudziestego drugiego listopada, uroczyste zaproszenie do powrotu, z gwarancją statusu Soeverein Vorst, Suwerennego Księcia – i w imieniu Triumwiratu zaproponował mu przyjęcie administracji w Niderlandach. W liście tym najbardziej poruszającymi były słowa:

Naród zmartwychwstał; nosi Twoje barwy, Willemie, i głosi Twoje imię! Ojczyzny i Twoje miejsce ponownie w najwyższej randze, między narodami EUROPY.

Od 17 listopada 1813 roku po całym kraju była rozprowadzana rządowa proklamacja, w której głoszono triumfalny powrót króla i jego rodziny na ziemie przodków. Podkreślano w niej, iż aby uniknąć pofrancuskiego chaosu i znów zjednoczyć państwo, potrzebny jest jeden wyrazisty przywódca.

W takiej sytuacji karta historii znów się odwróciła na korzyść dynastii orańskiej i ojciec w prosty, naturalny sposób, jako syn ostatniego prawowitego stadhoudera, został wezwany na ojczystą ziemię. Co więcej, po latach francuskiej okupacji był wręcz przez swój naród wypatrywany. Wierzono święcie, iż Szósty Książę van Oranje-Nassau odbuduje zrujnowany moralnie i gospodarczo kraj oraz przywróci ludziom godność. Nie wiedzieć właściwie czemu, wszyscy uznali mojego ojca za symbol odzyskanej niepodległości i pragnęli nadać mu bezprecedensowe uprawnienia.

Pomysł Wysokiego Rządu poparła niezmiennie sprzyjająca nam Anglia. Oczywiste jest, iż w ustabilizowanych politycznie, silnych Niderlandach, widziała przeciwwagę dla ewentualnego kolejnego francuskiego zagrożenia.

Uznano zatem, ku radości mojego stęsknionego za krajem ojca, że najbardziej odpowiednią formą władzy będzie ponowne panowanie Domu Pomarańczowych – jak nas tu z sympatią nazywano.

Jako małej dziewczynce z wyobraźnią, bardzo spodobał mi się ten przydomek; był taki barwny, soczysty, niemal kuszący! Jak słynne jabłko Ewy w raju, pierwsze jabłko pierwszej kobiety, może zresztą wcale nie było to jabłko, tylko apetyczna pomarańcza? Nie napisano przecież w Księdze Rodzaju, że owo drzewo poznania dobra i zła było pospolitą jabłonią! Równie dobrze mogło to być dorodne drzewko pomarańczowe.

Na fali dziecięcego zachwytu kolorowym przydomkiem udało mi się uprosić moją uzdolnioną malarsko mamę, by narysowała mnie właśnie z owocem pomarańczy w dłoni.

– Dobrze, moja mała Pomarańczowa Królewno, naszkicuję twój portret, jednak pod pewnym małym warunkiem… – Mimi tajemniczo zawiesiła głos.

– Zrobię wszystko, co zechcesz, mamusiu! Czy może mam ci zaśpiewać ładną piosenkę? – zapytałam z nadzieją, bo akurat śpiewanie dobrze mi wychodziło.

– Nie, Marianno, nie musisz mnie przekupywać! – roześmiała się. – Obiecaj mi tylko, że tym razem podczas pozowania będziesz posłuszna i cierpliwa!

Dopełniłam obietnicy i później ten szkic z pomarańczą należał do moich ulubionych. Widać spodobał się także artyście Willemowi van Senusowi, znanemu rytownikowi z Utrechtu, który w roku 1815 wykonał na jego podstawie interesującą rycinę.

Tymczasem na dzień 30 listopada 1813 roku w najdrobniejszych szczegółach zaplanowano lądowanie Pomarańczowego Księcia Dziedzicznego na plaży pod Hagą. To była iście spektakularna akcja. Plaża należała do wioski rybackiej Scheveningen i była miejscem symbolicznym – to stąd, osiemnaście lat wcześniej, w pamiętnym roku 1795, w połowie stycznia, rodzina Orańczyków, wygnana przez wojska rewolucyjnej Francji, uciekała prostymi łódkami rybaków przez niebezpieczne Morze Północne do Anglii. Był to wyczyn nie lada, gdyż trzymał wówczas potworny mróz i wzdłuż wybrzeża Morza Północnego wykształcił się wysoki, lodowy brzeg. Mieszkańcy wioski chętnie stawili się do pomocy; wycięto otwór w lodowej ścianie, położono drewniane kładki i tamtędy przeniesiono owe małe łódki do morza.

Ojczyznę opuściły najpierw kobiety i dzieci – w tym Mimi z maleńkim księciem Wilhelmem Jerzym, moim najstarszym bratem – a po kilku godzinach ratowali się mężczyźni, wraz z ostatnim stadhouderem. Ojciec mój pomyślał wtedy gorzko, że tak oto, wśród lodowatych morskich fal, kończy się era niderlandzkich namiestników.

Jednak jak wszystko co złe, minął także i memu ojcu okres upokarzającego, osiemnastoletniego wygnania.

Jeśli chodzi o mnie i mamę, to my nie czułyśmy się znowu takie „wygnane”; w Berlinie było nam jak w domu, w kochającej rodzinie! I to najbliższej! Mimi, pruska królewna, była przecież siostrą panującego króla Prus, a jego królewskie dzieci – moimi kuzynkami i kuzynami. Nasz dom na Unter den Linden okazał się elegancki i wygodny, a w zamku królewskim, od którego dzieliło nas zaledwie parę minut pieszo, siedziałyśmy często od rana do nocy.

W roku 1810, gdy w lipcowy poranek zmarła nieodżałowana królowa Luiza, mama na prośbę owdowiałego, pogrążonego w rozpaczy brata, zaczęła pełnić na dworze berlińskim obowiązki reprezentacyjne. Dyskretnie doglądała też osieroconych królewiąt.

Ledwie wyrosłam z kołyski, mama zaczęła zabierać mnie tam ze sobą i wtedy spędzałam czas właśnie z nimi, z kuzynostwem. Było ich do wyboru, do koloru.

Najstarszy syn mojego królewskiego wuja, Krone Prinz Fryderyk IV, w dniu moich narodzin miał aż piętnaście lat i oczywiście traktował mnie, i w ogóle nas wszystkich, z wyszukaną wyższością i nie bawił się już z nami, co więcej, udawał, że właściwie nigdy do nas, smarkaczy, nie przynależał, a na moje prośby o zabawę odpowiadał wzruszeniem ramion.

– Du bist verrückt, mein kind! Zwariowałaś, moja mała!

Następny królewicz, Wilhelm, miał trzynaście lat i ten też wydawał mi się już dorosły, choć z zapałem brał udział we wszystkich naszych wybrykach.

Po nim była Charlotte, ładna dwunastolatka z główką pełną szalonych pomysłów, dalej płowowłosy, nieśmiały dziewięcioletni Karl, poważna nad wiek siedmioletnia królewna Aleksandra, i najmłodsi, w podobnym do mnie wieku – ciekawska Luiza i ponury Albrecht. Z tą dwójką najmniej umiałam się porozumieć, często się kłóciliśmy i żarliwie wyrywaliśmy sobie drewniane klocki, konika na biegunach czy inne atrakcje, a wtedy, jak zapamiętałam, królewicz Albrecht bardzo się złościł.

ROZDZIAŁ 6

Już kilkanaście dni przed historycznym 30 listopada 1813 w Scheveningen zaczęły się dziać cuda i to równocześnie na morzu, na piaszczystej plaży i we wsi.

Za wszystkim stał Triumwirat i hrabia van Hogendorf ze swoimi współpracownikami: Fransem van der Duyn van Maasdam i Leopoldem van Limburg Stirum. Na miejscu, w Scheveningen, działał ściśle według ich poleceń miejscowy społecznik, kupiec i armator statków rybackich, Jacob Pronk. Był zagorzałym pomarańczowcem i sprawdzonym konspiratorem; już przed laty brał czynny udział w zorganizowaniu tamtego zimowego exodusu rodziny Orańczyków łódkami rybackimi do Anglii. To wtedy go zapamiętano, okazał się bowiem bystrym, przytomnym człowiekiem, gdy bez wahania rzucił pod nogi stadhoudera Wilhelma V, na śliską, oblodzoną kładkę prowadzącą do łódki, swój naprędce zdjęty, elegancki płaszcz. Dzięki temu dziadek Marianny przeszedł po tym płaszczu suchą nogą i bezpiecznie, a Jakob Pronk stał się nieśmiertelny.

Teraz Pronk, otrzymawszy informację z Hagi, iż przyszły król, Wilhelm VI Orański, wraca do ojczyzny przez zwykłą rybacką wioskę Scheveningen, wpadł w patriotyczne uniesienie; przystroił swój najlepszy kapelusz w ukochaną, a surowo zabronioną dotąd przez francuskich najeźdźców, Oranjecocarde, Pomarańczową Kokardę, i przemówił do tysiąca mieszkańców, zgromadzonych przed jego domem:

– Przyjaciele, przychodzę do was z najświeższymi wiadomościami z wyższych sfer, aby wam oznajmić wszystko, co mi polecono. Francuzi będą musieli wkrótce opuścić nasz umęczony orański kraj i mam obowiązek poinformować was wszystkich, że książę Willem VI będzie w Hadze w ciągu trzech do czterech dni! Przyszedł czas, by wszyscy się radowali, z wyjątkiem tych, którzy są winni współpracy z francuskim okupantem. Ale my patrzmy w przyszłość! Wciąż trafiają się potyczki z francuskimi patrolami, jednak Niderlandy są już wolne i mają swojego władcę!

– Książę znów u sterów! Książę Orański górą! – wznosili gorące okrzyki mieszkańcy Scheveningen. – Prins van Oranje bovenop!

Czując doniosłość chwili, każdego dnia ludzie tłumnie wylegali na plażę i stamtąd obserwowali, jak linia horyzontu zapełnia się różnego rodzaju okrętami i łodziami.

Była wśród nich angielska eskadra czterech okrętów wojennych, która po wyjściu ze Scarborough, pomimo silnego wiatru, bladym świtem dwudziestego ósmego listopada dotarła do niderlandzkich wybrzeży. Ponad dwustu marines przetransportowano z okrętów na plażę Scheveningen. Przyjął ich i zakwaterował niezawodny Jakob Pronk.

Wkrótce miał mieć miejsce najważniejszy, najserdeczniej oczekiwany desant. Napięcie pośród mieszkańców Scheveningen sięgało zenitu, jednak przybycie Pomarańczowego Księcia opóźniła niesprzyjająca pogoda. Jego morska przeprawa trwała aż cztery dni.

Z samego rana, trzydziestego listopada, można było z plaży zaobserwować, jak na horyzoncie dwa wielkie angielskie okręty wojenne walczą z przeciwnym wiatrem. Wreszcie, po czterech godzinach, zbliżyły się do lądu i od razu w całym Scheveningen rozniosła się pełna ekscytacji plotka, że na jednym z pokładów jest Prins Willem Frederik. Wszędzie gromadził się radosny tłum.

Wreszcie angielski okręt wojenny „The Warrior”, „Wojownik”, rzeczywiście przywiózł znamienitego pasażera, Jego Wysokość Księcia Orańskiego wraz z jego angielsko-niderlandzką świtą.

Książę sprowadził też ze sobą do Scheveningen pięć tysięcy żołnierzy, aby nie tylko to miasto nie miało się czego obawiać – nawet jeśliby francuski vijand, wróg, chciał wykonać jakiś ruch lub zamierzał wpłynąć na to, co się dzieje w rozognionych Niderlandach.

Równocześnie w pobliżu Amsterdamu stało w pełnej gotowości cztery tysiące żołnierzy piechoty, sześć kozackich pułków, kilka szwadronów regularnej kawalerii oraz szesnaście dział artylerii z odpowiednią liczbą kanonierów.

Książę był niecierpliwy; widział tłumy na plaży, słyszał nawoływania, chciał natychmiast zejść do nich na ląd, ale przekonano go, iż wobec jego osoby trzeba przestrzegać zasad najwyższego bezpieczeństwa.

Najpierw zwodowano z okrętu niewielki slup – łódź żaglową typu eskortowego, jaką ma na wyposażeniu każdy okręt wojenny. Ten pierwszy slup zawiózł na plażę dwóch zaufanych księcia, Hoppnera i Fagela. Ich tajemny sygnał wysłany dla „Warriora” był znakiem, że wszystko na plaży jest w jak najlepszym porządku. Dopiero wówczas wypuszczono następny slup i wsiadł do niego książę.

Tłum na plaży oszalał, wiwatowano, wydawano dzikie okrzyki radości, niektórzy weszli w morze po pas, by zobaczyć swego władcę z bliska. Wielu płakało ze wzruszenia.

Jakob Pronk, przytomny jak zwykle, wysłał do książęcego slupa dwudziestu czterech marynarzy, ubranych w nieprzemakalne rybackie stroje, aby pośród burzliwych fal pomogli utrzymać łódź księcia w równowadze. Gdy byli już blisko brzegu, Pronk wjechał na koniu w morze i poprowadził w stronę slupa przygotowany wcześniej boerderij wagen, drewniany, wiejski wóz na wysokich kołach. Był zaprzężony w trzy konie – siwego i dwa gniade – idące po kolana w wodzie. Wiele rąk wyciągnęło się po księcia, by bez najmniejszego kontaktu z falami przenieść go do wozu.

„Cóż za niecodzienny morski rydwan!” – pomyślał Wilhelm z uznaniem, a nawet nutką niejasnej tęsknoty za jakimiś awanturniczymi przygodami. Ale nie miał czasu tego dziwnego pragnienia przeanalizować.

Konie szły teraz z falami, a więc dość szybko. Książę, ubrany w wytworny, długi, szary płaszcz, z czerwonym kołnierzem, takimiż mankietami i orańską dekoracją na lewej piersi, stał na wozie dumnie wyprostowany i patrzył na brzeg, który rósł mu w oczach; patrzył i nie potrafił nacieszyć się świadomością, że ląduje praktycznie w tym samym miejscu, z którego kiedyś, upokorzony i przerażony, udawał się na wieloletnie wygnanie.

Plaża była pełna rodaków, z bliska ich euforyczny aplauz zbił się w uszach Wilhelma w jeden wibrujący jazgot, a do tego serce biło mu jak oszalałe, niemalże rozsadzając żebra. Mieszały się w głowie niderlandzkie, angielskie i niemieckie słowa powitania, podziękowania, pokrzepienia czy czegóż tam jeszcze, wydawało mu się, że to wszystko nie dzieje się naprawdę, a już na pewno nie dotyczy jego, bo przecież nie może być w życiu tak, by wieloletni sen nagle się ziścił.

Użył całej siły woli, by spróbować się opanować.

„W końcu to tylko obejmowanie władzy we własnym kraju, a nie koniec świata!” – pomyślał ironicznie i uśmiechnął się, nieco rozluźniony. Ktoś bardzo sprawnie pomógł mu wyjść z wiejskiego wozu.

Wilhelm postawił stopę na plaży i tylko niespodziewane, dziwne skrępowanie, a może po prostu zawstydzenie, nie pozwoliły mu paść na kolana i całować piasku.

Była czwarta po południu, kiedy otoczony setkami wiwatujących mężczyzn i kobiet z dziećmi wsiadł znów do wozu i przez plażę udał się do wioski Scheveningen.

To na tym odcinku drogi po raz pierwszy w życiu Wilhelm usłyszał od jednego z eskortujących go jeźdźców przepełnione entuzjazmem słowa:

– Leve de Koning Willem VI van Oranje! Niech żyje król z orańskiego rodu!

Dotarli do celu. Wóz rolnika zatrzymał się przed najbardziej reprezentacyjnym budynkiem we wsi, plebanią miejscowego pastora, Faassena de Heera, przy Keizerstraat. Sam duchowny był nieobecny, gdyż za sympatyzowanie z Pomarańczowymi został stąd karnie wydalony przez Francuzów i jeszcze nie zdążył powrócić. Książę go wyprzedził i teraz honory domu czyniły córki pastora oraz kilku miejscowych notabli i ich żony.

Przed plebanią miała też miejsce niezwykła chwila. Jeden z oficjeli ujął Jacoba Pronka pod ramię i podprowadził go przed oblicze znamienitego gościa.

– Wasza Książęca Wysokość! – rzekł uroczyście. – Ten tu człowiek współpracuje z nami od początku, od wielu lat, on wszystkich przewyższył w staraniach i zasługuje na wielką pochwałę! Mam zaszczyt Wam go przedstawić…

– Znam go – wtrącił spokojnie książę. – To Pronk.

Na chwilę zaległa cisza, a potem zerwała się burza oklasków. Zaskoczony i wzruszony Jakob Pronk skłonił się nisko przed księciem.

– Majesteit, van harte welkom om uw vaderland! Wasza Wysokość, witaj w swojej ojczyźnie!

W drzwiach budynku czekali już na dostojnego gościa przedstawiciele lokalnej milicji – porucznik Simon Berkenbosch Blok i kapitan Jan Betting. Nad ich głowami powiewał dumnie sztandar z 1788 roku, który przetrwał francuską niewolę dobrze ukryty. Książę stanął przed sztandarem i przyjrzał mu się z uwagą. Zobaczył misternie wyszyty herb Scheveningen, z trzema ukoronowanymi śledziami płynącymi jeden nad drugim w tę samą stronę, oraz – co było dla niego szczególnie miłym odkryciem – herb swego ojca, stadhoudera Willema V. Poniżej widniał ozdobny napis: CONCORDIA CONSTANS, „Stała Zgoda”.

Porucznik Berkenbosch Blok, jako jeden z najstarszych Scheveningerów, wygłosił uroczystą mowę powitalną:

– Niechaj Scheveningen zapamięta to historyczne przybycie księcia, przyszłego króla Willema! Wiemy doskonale, jakie błogosławieństwa zawdzięczamy rodowi Oranje. W XVI stuleciu, wraz z pierwszym Willemem „Milczkiem”, księciem Orańskim, uwolniliśmy się od Hiszpanii i Rzymu; a dziś, z obecnym tu szóstym Willemem, ponownie zdobyliśmy niepodległość w bitwie pod Waterloo. Już nie będziemy giąć szyi pod jarzmem napoleońskim i nigdy już nie będzie nam królem Francuz! Nie ma już marionetki Ludwika, posadzonego na niderlandzkim tronie przez swego brata, Napoleona! Dziś znów Dom Pomarańczowych wrócił na szczyt! Prins Willem boventop! Cieszmy się więc, mieszkańcy Scheveningen, w tym niezapomnianym dniu, a z nami niech radują się wszyscy uczciwi patrioci, mający jak my pomarańczową krew w żyłach! Zachowajmy tę chwilę jako cenne dobro! Bądźmy czujni, bo wciąż istnieją złe moce, które pragną ponownie uczynić Niderlandy zabawką w rękach innych państw. Ale my na szczęście mamy swego władcę! Lang leve Zijne Majesteit de Prins Willem VI! Niech żyje Jego Wysokość Książę!

Po krótkim odpoczynku na plebanii należało ruszyć w dalszą drogę.

Zorganizowany przez Pronka wóz „rolniczo-morski”, jak go od razu wesoło nazwano, spełnił już swoje zadanie; w międzyczasie przybyły pod plebanię trzy inne, normalne powozy, i to one zabrały księcia i jego świtę do Hagi. Towarzyszyła im barwna, rozkrzyczana procesja z powiewającymi flagami niderlandzkimi.

Już dwa dni później, w Amsterdamie, drugiego grudnia 1813 roku, Wilhelm Orański złożył konstytucyjną przysięgę i został ogłoszony Suwerennym Księciem Niderlandów, przyjmując imię: Willem VI.

Niepodległość kraju stała się faktem.

W swej pierwszej proklamacji ogłosił, że nie przyszedł, żeby kogokolwiek rozliczać i puszcza wszelkie winy w niepamięć, gdyż jedyne, czego teraz pragnie, to wspólnie z obywatelami postawić kraj na nogi.

– Chcę i jestem zdeterminowany, by wybaczyć i zapomnieć o wszystkim, co wydarzyło się w przeszłości.

W połowie grudnia do władcy dołączyli obydwaj jego synowie: dwudziestojednoletni książę dziedziczny Wilhelm Jerzy, i młodszy, szesnastoletni książę Fryderyk Karel. Trzy miesiące po nich, w lutym 1814, powróciła do Niderlandów Mimi, księżna Wilhelmina Luiza Pruska, wraz z maleńką księżniczką Marianną.

Historyczne wylądowanie księcia Willema VI na skromnej plaży w rybackiej wiosce Scheveningen szybko zyskało rozgłos i zaczęto je coraz powszechniej postrzegać jako fundament położony pod Królestwo Zjednoczonych Niderlandów. Odtąd wydarzenie to miało być regularnie upamiętniane, każdego roku, aż po kres dni.

ROZDZIAŁ 7

Był taki świat, do którego zło nie miało dostępu.

Pamiętam poranki pełne sennych jeszcze obietnic, a zaraz potem – całkiem realnych marzeń o czekających mnie w nowym dniu przygodach, pamiętam nieco zgrzytliwy odgłos kwiecistych zasłon w oknach, odsłanianych przez pannę pokojową i pamiętam – a jest to najmilsze wspomnienie – cichy szelest sukni matki, zbliżającej się do mojego łóżka, by pogłaskać mnie po policzku.

– Zbudź się, Marianno! – mówiła miękkim głosem. – Wszystkie małe królewny już dawno wstały!

– I jedzą śniadanie? – pytałam z nadzieją łasucha, przecierając zaspane oczy. – Jaka ja jestem głodna, mamusiu, nawet nie wiesz, jak bardzo!

– No tak, przecież całą noc nic nie jadłaś, jak ty to w ogóle przeżyłaś, schatje[1]? – drwiła mama, tuląc mnie do siebie. Często zdarzało się, że jadłyśmy śniadania razem i mama tak pięknie wyglądała przy stole, w swych porannych sukniach!

Wzrastałam więc w takim przyjaznym świecie, był cały mój, a jedyne, czego wówczas ode mnie oczekiwano, to abym nad sobą pracowała i stawała się nie tylko piękną, ale i mądrą królewną. Podobał mi się ten plan, choć jedna z moich bon uparcie twierdziła, że w zupełności wystarczy, jeśli będę piękna, bo i tak w końcu wyjdę za mąż za królewicza i „się skończy to cudowanie z naukami”.

– Nigdy! – postanawiałam sobie w samotności mojego pokoju. – Nigdy nie będę głupia! I nie chcę żadnego królewicza! Chcę być podobna do mojej mamy i do cioci Marianny Amalii z Hesji-Homburga, one obie są i śliczne, i mądre!

Jednak na razie, przez kilka dobrych lat, niestrudzenie wpajano mi zasady z obowiązkowego podręcznika w bladoróżowej okładce, autorstwa niemieckiego pedagoga i kaznodziei Johanna Ludwiga Ewalda – Die Kunst ein gutes Mädchen, eine gute Gattin, Mutter und Hausfrau zu werden, „Sztuka bycia grzeczną dziewczynką, dobrą żoną, matką i gospodynią domową”.

Verdorie[2], przecież już sam tytuł był idiotyczny!

Z książki tej najbardziej zapamiętałam rycinę zamieszczoną na stronie siedemdziesiątej szóstej; ta jedna mnie żywo zainteresowała i często się jej przyglądałam. Przedstawiała przykładną, zapewne pruską matkę z dziećmi – trzema córkami i dwoma synkami, znajdujących się w jakimś dobrze wyposażonym pokoju przyrodniczym. Na stole stał olbrzymi globus, a na ścianach wisiały wypchane ptaki, tablice poglądowe z motylami, tablice z obleśnymi owadami – fuj! – oraz obrazy z personifikacjami znaków zodiaku. Scena była wręcz idylliczna, żadne z dzieci nie waży się rozrabiać, jedno głaszcze wypchanego bażanta, inne bawi się w konika, mała dziewczynka tuli lalkę, a wszystkie miłośnie otaczają swą piękną matkę, siedzącą z koszykiem owoców położonym na podołku. Ona uśmiecha się łagodnie i podaje najstarszej córeczce dorodną gruszkę…

I o tę gruszkę mi chodziło!

Marianna, moje rozczulające, pewne siebie maleństwo, już we wczesnym dzieciństwie doczekało się ciekawego upamiętnienia.

Na jej cześć nazwano zupełnie nowy owoc.

W eksperymentalnych sadach na pograniczu Belgii i Holandii wyhodowano nową odmianę gruszy, o matowej, pomarańczowo-zielono-rdzawej skórce – Prinses Marianne. Była to odmiana deserowa, a więc do jedzenia „prosto z drzewa”, na surowo, o smaku kwaśno-słodkim i lekko korzennym aromacie. Zerwana we właściwym dla siebie czasie, u schyłku lata, była soczysta i rozpływała się w ustach.

Później w Europie znano ją też pod nazwą Salisbury albo Złota Bera. Była szczepem z roku 1800, stworzonym przez profesora nauk rolniczych z Uniwersytetu w Leuven, Jeana-Baptista van Monsa, belgijskiego fizyka, chemika, biologa i sadownika. To on pierwotnie, w roku 1818, nadał nowej odmianie nazwę „Salisbury”, jednak wtedy odezwał się inny naukowiec, sam twórca pomologii – nauki o drzewach i krzewach owocowych – niemiecki lekarz Adrian Diel. Niemal równocześnie, najprawdopodobniej na fali entuzjazmu wywołanego powstaniem niepodległego Królestwa Zjednoczonych Niderlandów pod berłem dynastii Orańskiej-Nassau, nadał nowej gruszce imię naszej młodziutkiej córki – „Królewna Marianna”.

Zadałam sobie trochę trudu, by się dowiedzieć, że była to delikatna, zawoalowana forma zyskania przychylności mego męża. Wilhelm, jako król Niderlandów, pozostawał jednocześnie władcą rodowego księstwa Nassau w Prusach, a właśnie w tym księstwie doktor Diel mieszkał i prowadził swoje szeroko zakrojone badania naukowe nad systematyką drzew owocowych. Dzięki królewskiej protekcji z pewnością mógłby intensywniej rozwijać swoje ambitne projekty. Namówiłam więc Wilhelma, aby podał mu pomocną dłoń.

Doktor Diel, wspierany finansowo, nie zawiódł mych nadziei, solidnie przyczynił się do rozwoju niemieckiego sadownictwa, a także był inicjatorem akcji obsadzania poboczy dróg w księstwie Nassau drzewami owocowymi. Regularnie, każdej wiosny, uwalniane od szkodników i przycinane dorodne czereśnie, wiśnie, jabłonie, grusze i śliwy w porze zbiorów uginały się pod ciężarem swych owoców – i okoliczni mieszkańcy mogli po nie sięgać bez ograniczeń. Innym jego pomysłem, genialnym w swej prostocie i skuteczności, było zakładanie sadów przy szkołach dla uczniów z ubogich rodzin, co otwierało im możliwość stałego, a co ważne, darmowego dostępu do różnorodnych owoców. Inicjatywy te entuzjastycznie podchwycono w wielu prowincjach Prus, między innymi na Śląsku.

Sprawa z gruszką Marianny przypomina mi inną, w której królewska szczodrość mego małżonka również przyniosła dobre rezultaty.

Chodziło o scheveningera Jakoba Pronka, któremu, jako rodzina orańska, wiele zawdzięczaliśmy. Jakkolwiek by patrzeć, to on zorganizował nam najpierw bezpieczną ucieczkę z kraju w pamiętnym 1785 roku, a potem, po osiemnastu latach, triumfalny powrót.

Wilhelm, z natury bardzo oszczędny, żeby nie powiedzieć skąpy, w przypadku Pronka zadziałał hojnie i bez wahania. Najpierw w dowód wdzięczności przez kilka lat powierzał mu oficjalne stanowiska w zarządzie Scheveningen, a później, już po wstąpieniu na królewski tron, kierując się uzyskanymi informacjami medycznymi o dobroczynnym działaniu morskiego powietrza i kąpieli w słonej wodzie na zdrowie człowieka, podarował Pronkowi działkę przy plaży, na której polecił mu zbudować leczniczą łaźnię, z wyjściem wprost na piaszczysty brzeg morza.

Piętnastego lipca 1818 roku powstał drewniany, okazały pawilon z salą recepcyjną, przebieralniami i czterema małymi łazienkami, w których dostojni kuracjusze mogli zażywać uzdrawiających kąpieli w podgrzewanej wodzie morskiej. Już w pierwszym roku działalności łaźnia przyciągnęła do Scheveningen tłumy zainteresowanych i kąpielą, i plażowaniem na świeżym powietrzu. Roztropny Jakob Pronk dodatkowo zabezpieczył finansowanie swojej łaźni, składając obligacje.

W przyszłości, za dziesięć lat, tuż obok jego starego pawilonu uzdrowiskowego burmistrz Hagi wzniesie ogromny budynek w stylu klasycystycznym, Grand Hôtel des Baines, według projektu słynnego haskiego architekta Zegera Reyersa.

Rybackie Scheveningen stało się europejskim kurortem.

Czasem wydaje mi się to wszystko zachwycające, a czasem wręcz nie wierzę, że impulsem do tych wydarzeń był zwykły, człowieczy gest życzliwości i troski – rzucenie przez kupca Jakoba Pronka swego własnego płaszcza pod nogi chwiejącego się na oblodzonej kładce namiestnika, by mógł on przejść dalej bezpiecznie… Dla mnie właśnie ta chwila jest początkiem Królestwa Pomarańczowych.

Pomarańcze i gruszki – te owoce kojarzą mi się z moim dzieciństwem, i chyba już nigdy nie uwolnię się od ich symboliki. Pomarańczowy był w nazwie naszego rodu i wykorzystując to, mama, moja najważniejsza wychowawczyni, lubiła powtarzać:

– Marianno, widziałaś, jak brzydko wygląda zapomniana gdzieś w kącie gnijąca pomarańcza, prawda? Jako królewna musisz uważać, by twoje serce nie pokryło się taką właśnie ohydną, białawą pleśnią, która zawsze powstaje tam, gdzie brakuje godności i dobroci.

To było wzniosłe, matczyne przesłanie, ale trochę nieczytelne dla wzrastającej dziewczynki; bardziej już przemawiała do mojej wyobraźni ta zmysłowa, kształtna, smakowita gruszka, z jej zapachem, szczodrą soczystością i wytrzymałością na słabe warunki glebowe. Tak właśnie twierdził nasz pałacowy ogrodnik w Noordeinde: że odmiana Prinses Marianne dobrze znosi słabe warunki glebowe.

– A co to jest gleba? – zapytałam go kiedyś z ciekawością.

– Gleba, królewno, to ziemia, po której chodzisz w sadzie i w ogrodzie…

– A dokąd ona sięga, ta gleba?

– No… głęboko!

– Ale jak bardzo głęboko? – nie ustępowałam, zaciekawiona coraz mocniej. – Do piekła?

Ogrodnik przeżegnał się zamaszyście.

– Boże broń, tak głęboko nic nie sięga, Prinses!

– To dobrze, bo nie chciałabym chodzić nad piekłem!

– I nie będziesz, nigdy w życiu! Królewny stąpają tylko po kwiatach! – zapewnił, bardzo zmieszany. – A gleba… Gleba jest tuż pod ziemią, obejmuje korzenie roślin. Daje im jeść i pić.

– Codziennie? – zapytałam.

– Tak, gleba daje roślinom swe soki ciągle od nowa i od nowa! – ogrodnik z widoczną ulgą zmienił temat. – Twoja grusza, Prinses, może dostać tego mniej, a mimo to pięknie owocuje… Bo słabsza gleba, to znaczy gorsze warunki, po prostu jej nie przeszkadzają.

„Czyli moja grusza jest dzielna i odważna!” – pomyślałam zadowolona, patrząc w ślad za oddalającym się pośpiesznie ogrodnikiem. Niestety, wydawał mi się nieco skonfundowany, a przecież moje guwernantki cały czas kładły nacisk na to, bym nigdy, pod żadnym pozorem, nie dokuczała służbie pałacowej. W Niderlandach wszystkich traktuje się z szacunkiem! Czy niechcący dokuczyłam temu ogrodnikowi?…

Południowa przerwa w lekcjach właśnie dobiegła końca i porzucając demokratyczne dylematy, pobiegłam z powrotem do pałacu. Prawdę mówiąc, dopiero teraz widzę, że z krótkimi przerwami uczyłam się wtedy całymi dniami, od rana do nocy!

Moimi głównymi wychowawczyniami, prócz matki, były guwernantki: Jacoba Helena hrabina Bentinck i popularna w Hadze nauczycielka domowa Catharina van Ulft. Te dwie panie odpowiadały za moją edukację niemal od dnia, gdy przybyłam z matką do kraju.

Na wyraźną prośbę rodziców szczególną uwagę zwrócono na lekcje historii, języków obcych, muzyki, literatury i sztuki. Polecono, bym nauczyła się jeździć konno. Miałam stopniowo, ale systematycznie nabierać dobrych manier. Grać na instrumentach. Mnie samą bardzo ciągnęło do fortepianu, który stał w wielkim, przeszklonym pałacowym salonie, więc pracę nad moim muzycznym rozwojem rozpoczął flamandzki profesor i kompozytor Laurent-François Boutmy oraz słynna, odnosząca sukcesy, haska pianistka i kompozytorka panna Gertrude Elizabeth van den Bergh. Na tej kobiecie naprawdę można się było wzorować!

Pół-Niemka i pół-Niderlandka, od dziecka przejawiała genialne zdolności muzyczne; mając zaledwie dziewięć lat, skomponowała sonatę klawesynową, ujętą od razu jako poważne dzieło w słynnym katalogu muzycznym w Berlinie.

Trzy lata wcześniej podjęła naukę gry na fortepianie i już wkrótce, jako nastolatka, rozpoczęła solowe występy w Niemczech, wzbudzając powszechny aplauz. Jej niespotykany talent dostrzegł sam mistrz fortepianu, uczeń Ludwiga van Beethovena, Ferdinand Ries, który przez kilka lat dawał jej lekcje gry i komponowania.

Latem 1809 roku Gertrude odbyła cykl koncertów w Niderlandach, po których nie znajdowano słów zachwytu dla jej pianistycznego kunsztu, zwłaszcza czystości i szczególnego wyszukania w wydawaniu dźwięków.

Do Hagi przybyła wraz z matką w roku 1813 i zamieszkały przy Wagenstraat. Ponieważ Gertrude nigdy nie wyszła za mąż, na jej barki spadło zapewnienie matce i sobie utrzymania. Rozpoczęła codzienną, żmudną pracę – udzielała młodym damom z arystokracji lekcji śpiewu i gry na fortepianie, a dwa razy w tygodniu uczyła teorii muzyki. Mimo że przestała koncertować na wielkich salach i tylko występowała prywatnie, w zaprzyjaźnionych domach, jej sława rosła. Brawurowe interpretacje Beethovena i powrót do zapomnianego w tym czasie Jana Sebastiana Bacha były jej wizytówką w europejskim świecie muzyki. Jego wielcy przedstawiciele – sami mężczyźni! – Felix Mendelssohn, Louis Spohr, Ignaz Moscheles i Friedrich Kalkbrenner, gdy tylko przebywali w Niderlandach, śpieszyli do niej z wizytą, by złożyć uszanowanie i zapytać o jej nowe utwory. Z kolei austriacki kompozytor Johann Nepomuk Hummel zadedykował jej swoje Trois amusements en forme des caprices, opus 105.

Mademoiselle Gertrude imponowała mi każdym, pełnym łagodnej dystynkcji ruchem, każdym dotknięciem smukłymi palcami klawiszy fortepianu. Potrafiła zaczarować fortepian nawet przy prostych pasażach, która grała dla mnie na wzór. Wiedziałam, że jest niedościgniona, niemal nierealna, że porusza się w zupełnie innej rzeczywistości muzycznej.

– Nie spinaj palców, gdy grasz, Prinses – powtarzała mi łagodnie. – Puść je, rozluźnij tuż nad klawiaturą, nie spinaj. Zagłębiaj się miękko w klawisze i zacznij nimi opowiadać. Klawisze fortepianu są twoimi sprzymierzeńcami. Wyobraź sobie, że każde twoje dotknięcie pojedynczego klawisza wydobywa z niego nie dźwięk, ale kolor…

W naszej rodzinie Mademoiselle Gertrude była nauczycielką także mojej bratowej, Anny Pawłowny.

Wielka różnica wieku – osiemnaście lat – jaka dzieliła mnie z najstarszym bratem Willemem Jerzym, spowodowała, że gdy ja dumnie obchodziłam swe piąte urodziny, on już zdążył ukończyć Akademię Wojskową w Berlinie i studia na Oksfordzie. Po studiach służył w brytyjskiej armii, walczył przeciwko Napoleonowi oraz chwalebnie dorobił się ran w bitwie pod Waterloo. Gdy nasz ojciec w roku 1815 przyjął niderlandzką koronę – Willem stał się oficjalnym następcą tronu. Zimą roku 1816 wziął ślub, o którym huczała cała Europa – z Wielką Księżną Rosji, Anną Pawłowną Romanową, córką cara Pawła I i siostrą aktualnego cara, Aleksandra I, który zresztą to małżeństwo dyskretnie zaaranżował. Kilka lat wcześniej miał on niewątpliwą przyjemność odmówienia ręki młodziutkiej Anny samemu Napoleonowi Bonaparte. W grudniu 1809 Napoleon rozwiódł się ze swą pierwszą żoną, Józefiną, gdyż nie dała mu syna, i bez zbędnych ceregieli poprosił cesarza Rosji, Aleksandra I, o rękę jego młodszej siostry. Anna miała wtedy zaledwie czternaście lat i była drobną, delikatną dziewczynką, więc zniesmaczony Aleksander popukał się w czoło. Niezwłocznie nakazał sekretarzom kategorycznie odmówić Napoleonowi, właśnie pod pretekstem zbyt młodego wieku wybranki, choć prawda była taka, że nie dałby mu jej nawet wtedy, gdyby była bezzębną starą panną. Nie życzył sobie mieszać rosyjskiej krwi z tym francuskim szarlatanem. A nawet nie francuskim – korsykańskim!

Ta historia była miodem na moje młode, niderlandzkie, antynapoleońskie serce i po wielokroć prosiłam bratową Annę, by mi ją od nowa opowiadała. Wyobrażałam sobie z satysfakcją, jak głupią minę musiał mieć Napoleon w chwili, gdy mu carówny Anny odmówiono!

Z księżną Anną Pawłowną połączyły nas też muzyczne kłopoty; często śmiałyśmy się, że choć ona duża, a ja mała – to tak samo boimy się pójść nieprzygotowane na nasze lekcje muzyki u panny Gertrudy van den Bergh.

1 schatje (niderl.) – skarbie, skarbeczku

2 Verdorie (niderl.) – przekleństwo typu: „cholera jasna!”

ROZDZIAŁ 8

Pięcioletnia Wilhelmina Fryderyka Luiza Charlotta Marianna, księżniczka van Oranje-Nassau, nawet nie zauważyła tego konkretnego momentu, kiedy – jakby za sprawą czarodziejskiej różdżki – z księżniczki przemieniła się w królewnę, pierwszą w historii Prinses van Nederland.

Nie miała też pojęcia, że w prostej linii wywodzi się z aż tak znamienitego rodu o starych korzeniach i burzliwej historii.

W średniowieczu wielonarodowa dynastia Nassau, z siedzibą w wielkim zamku w Hesji, była lennikiem Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a jej dobra obejmowały środkowy Ren i majątki we Flandrii. W XVI wieku dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności jeden z przodków, Wilhelm von Nassau-Dillenburg, odziedziczył Oranię, małe księstewko w Prowansji, w pobliżu Awinionu, ze stosowną do nazwy owej krainy, pomarańczową barwą na sztandarach. Odtąd kolor ten stał się wizytówką dynastii Pomarańczowych.

Rangę tytułu księcia orańskiego i hrabiego Nassau wyniósł na wyżyny jeden z następnych członków tej rodziny – historyczny twórca państwa niderlandzkiego, Wilhelm I Orański zwany „Milczkiem”.

Przydomek ten nosił od czasu, kiedy, w ogniu wewnętrznych sporów, po jakimś tajnym spotkaniu, nagle został zaczepiony przez tajemniczego szlachcica, który zaczął go podstępnie wypytywać o miejsce i czas następnego spotkania. Książę, nie ufając nieznajomemu, spytał:

– Czy umie pan milczeć?

Mężczyzna skwapliwie odparł, że tak. Wilhelm odpowiedział:

– Ja też! – I odszedł w swoją stronę, nie zaszczycając intruza już ani jednym słowem.

Wkrótce stanął on na czele zwycięskiego powstania protestanckich mieszkańców Niderlandów przeciw katolickim Hiszpanom i w roku 1577, po uroczystym wjeździe do Brukseli, obwołano go vader des vaderlands, Ojcem Ojczyzny.

Zasługi księcia dla sprawy niepodległości znalazły odzwierciedlenie w pierwszych strofach pieśni Het Wilhemus, obowiązującego hymnu narodowego Niderlandów:

Jam Wilhelm z Nassau

z niemieckiej krwi

wierny Ojczyźnie

pozostanę do śmierci

Jam Książę Orański

wolny i nieulękniony.

Niepodległe Niderlandy, wciśnięte między wielkie mocarstwa, w roku 1588 ogłosiły się republiką i sprawnie stworzyły specyficzny system władzy w swych siedmiu prowincjach – nie rządził nimi jeden król, tylko poszczególni namiestnicy królewscy, stadhouders. Ich wybór, dokonywany przez zaufane grono bankowych i kupieckich notabli, na ogół przebiegał demokratycznie. Najważniejsi jednak byli stadhouderzy prowincji o nazwie Holandia, co oznaczało „lesisty kraj”. Książęta orańscy często bywali stadhouderami tej i kilku innych prowincji jednocześnie, co dawało im zwierzchnią władzę nad niemal całym krajem. Zakres ich kompetencji jako władców zmieniał się na przestrzeni dziejów.

Potomek Milczka, Wilhelm III Orański, kolejny stadhouder niderlandzki, zawędrował jeszcze bardziej na północ, do Anglii, i odniósł tam wielki międzynarodowy sukces – w roku 1688 przyjął angielską koronę. Niestety, zmarł bezpotomnie. Tytuł stadhoudera odziedziczył jego fryzyjski kuzyn Johannes Wilhelm Friso z domu Nassau-Dietz, który połączył nazwiska Oranje i Nassau. Od tego czasu mówiło się w Europie o dynastii Oranje-Nassau lub po prostu o Domu Orańskim. Jego kolejni członkowie cieszyli się w Niderlandach wielkim szacunkiem i przez stulecia stopniowo zawłaszczali urząd namiestnika, który od końca XVIII wieku był już dziedziczny – ale tytuł królewski czekał dopiero na ojca Marianny.

Dziewczynka miała szczęście, bo gwiazda Napoleona zgasła, zanim ona zdołała pojąć ogrom jego okrucieństw i wzrastała sobie spokojnie, nieświadoma, jakie dramatyczne wydarzenia wyniosły jej ojca na tron.

Teraz nie była już córką wygnańców; jako orańska rodzina powrócili wreszcie na ojczystą ziemię, a jej dzieciństwo i młode lata miały upływać na dworze królewskim w Hadze.

Tego dnia wyglądała zachwycająco, ubrana w prześliczną sukienkę w odcieniach pomarańczu stała u boku matki, teraz królowej Wilhelminy Luizy Pruskiej, oraz swoich dwóch braci – i przyglądała się z zaciekawieniem, jak jej tatuś, wśród aplauzu tłumu zgromadzonego w amsterdamskim kościele Nieuwe Kerk, przyjmuje złotą koronę.

„Jak oni go mocno kochają, zupełnie tak jak ja!” – myślała z dumą i taką radością, że rozbłysły jej wielkie szafirowe oczy. – Jak ja i moja mamusia!

„No i proszę, oto aż nadto wyraźnie widać, do czego doprowadziły te ich republikańskie ciągoty! – zżymała się tymczasem w duchu Mimi. – Nawet normalnej koronacji nie mogą swemu królowi urządzić, bo to ponoć niedemokratycznie i poddani mogliby się pogniewać!”

W tych sarkastycznych przemyśleniach było wiele prawdy, gdyż ceremonia wprowadzenia na tron pierwszego króla Niderlandów różniła się bardzo od zwyczajów w jej rodzimym Królestwie Prus i w innych monarchiach europejskich.

Przede wszystkim przyszły król nie odwoływał się do boskiego źródła władzy. Po drugie, swoje panowanie rozpoczynał nie przez koronację, lecz poprzez inaugurację – uroczysty akt, podczas którego koronę zaprezentowano publicznie, jednakże król nawet na moment nie włożył jej na głowę. Postanowiono bowiem wziąć pod uwagę głos ludu i jego odwieczną niechęć do wszelkiej arystokratycznej ostentacji. Mało tego, królewska korona została wykonana z nader skromnego, taniego, ledwie pozłacanego srebra, a zamiast prawdziwych pereł, diamentów i innych kamieni szlachetnych zawierała ich imitacje. Posiadając zatem znaczenie czysto symboliczne, korona spoczęła na ozdobnej poduszce, a jedynym królewskim atrybutem Wilhelma Orańskiego podczas składania przysięgi był specjalnie uszyty na tę okazję długi amarantowy płaszcz podbity gronostajem. Uroczyście ustalono, że odtąd każdy kolejny władca, wstępując na tron, będzie przywdziewał właśnie ten paradny królewski płaszcz. Bo rzeczywiście robił wrażenie; biel futra idealnie współgrała z czerwienią ciężkiego aksamitu, gustownie ozdobionego aplikacjami z maleńkimi, złotymi lwami.

Dwa takie dumne lwy widnieją w godle Niderlandów. Skąd się wzięły? Przecież w czasach średniowiecza, kiedy godło powstało, kraj ten, rozłożony w wielu miejscach poniżej poziomu morza, wśród mokradeł, przepastnych moczarów, i w deltach wielkich rzek, mógł pochwalić się co najwyżej pospolitą zwierzyną leśną, charakterystyczną dla fauny nizinnej, ze szczególnym uwzględnieniem ptactwa wodnego i płazów, żeby nie powiedzieć po prostu: żab. Prawdziwego lwa w tamtym czasie w Niderlandach, jak zresztą w całej Europie, jeszcze nikt na oczy nie widział; jego siłę, mądrość i moc chwaliły znane wszystkim teksty biblijne – i zapewne stąd wzięła się niderlandzka tęsknota za takim uosobieniem potęgi w godle.

I tak oto potężny w swym mniemaniu Wilhelm, mój małżonek, sięgnął po pierwszą w dziejach Niderlandów władzę absolutną.

Po jego inauguracji, szesnastego marca 1815 roku, stałam się więc królową, a on przyjął imię Willema I Orańskiego, króla Zjednoczonego Królestwa Niderlandów i Wielkiego Księcia Luksemburga.

Już dwudziestego trzeciego maja 1815 roku, na Kongresie Wiedeńskim, najważniejsze mocarstwa potwierdziły ten tytuł, przywracając ład dynastyczny i porządkując Europę zdruzgotaną po Napoleonie. Doskonale się orientowałam, o co im głównie chodziło – silne, bogate, stabilne królestwo nad Morzem Północnym, obejmujące Niderlandy Północne i belgijskie, Południowe, dawało jakiś rodzaj gwarancji, że nareszcie uda się utrzymać w ryzach Francję, fikającą co jakiś czas niebezpieczne koziołki.

A tymczasem Wilhelm, jako dostojny władca, nie zmienił się w jednym: nadal szalał za Marianną i rozpieszczał ją bez opamiętania, tym bardziej że szybko okazało się, jak bardzo mała jest inteligentna: z zachwytem dawała się rozpieszczać, nie stając się jednak rozpieszczoną. Nie była ani kapryśna, ani denerwująca. Nie musiałam się obawiać, że przyniesie nam wstyd na licznych uroczystościach towarzyskich na naszym dworze czy w podróżach i na wizytach u europejskich koronowanych głów.

Tak to wszystko z mężem zorganizowaliśmy, że dzieciństwo i młode lata w Niderlandach upłynęły Mariannie w sposób, jaki przysługiwał królewskiej córce; priorytetem było zapewnienie jej edukacji na najwyższym poziomie. Co zrozumiałe, nie stroniliśmy od spełniania jej dziewczęcych marzeń. Na przykład kochała konie. Od początku była pasjonatką jazdy konnej i pilnie ją trenowała, zapewniając swemu pierwszemu kucykowi, a później ukochanym koniom, jak najlepsze traktowanie. Wilhelm nie żałował na to funduszy; kiedyś nawet podarował Mariannie gustowny kantar dla jej pupila, oczywiście w kolorze pomarańczowym i – co było już szczytem końskiego luksusu – z takimże pomarańczowym, przypinanym na zimę ciepłym futerkiem, wyściełającym kantar od wewnątrz.

– Teraz już będzie wiadomo, mijn liefje[3], że to koń niderlandzkiej królewny! – powiedział zadowolony, że sprawił jej radość.

Szczegółem, który nas nieco zaskoczył w rozwoju jej licznych zainteresowań, było to, że naszą młodziutką, nastoletnią królewnę ciągnęło na wieś. Było to zamiłowanie, które jednakże nie odsuwało jej od pełnienia coraz bardziej reprezentacyjnych obowiązków; nie wzbraniała się odwiedzać ludzi z różnych środowisk, wszędzie dobrze się czuła, uczestniczyła w festynach i ludowych uroczystościach, gdzie jako królewska córka wręczała nagrody i puchary. Była sympatyczna, ujmująca i towarzyska, lubiana przez wszystkich bez wyjątku.

Po wielokroć z równą ochotą podróżowała wraz ze mną do innych krajów, a już zwłaszcza lubiła odwiedzać swoje kuzynostwo w Berlinie – dorastające wraz z nią dzieci króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, mojego brata.

Najlepiej rozumiała się z królewiczem Wilhelmem, mogli rozmawiać godzinami na przeróżne tematy, natomiast tajemnicą poliszynela było, iż jako trzynastolatka podkochiwała się w najmłodszym z królewiczów, Albrechcie. Chyba bez wzajemności i na szczęście krótkotrwale.

Jednak przy tym wszystkim coraz wyraźniejszym stawało się, że Marianna nad dworskie życie z jego królewską etykietą przedkładała sielskie, malownicze krajobrazy i swojskie klimaty wiejskich farm. Nie trzeba było długo czekać, by zakochany ojciec czym prędzej przystąpił do wybudowania dla niej bajkowego domeczku. Wybór padł na Het Loo, jedną z naszych królewskich posiadłości pod Apeldoorn, gdzie rezydencją był piękny pałac na wodzie. W jego pobliżu, wśród zieloności i śpiewu ptaków Wilhelm postawił dla ukochanej córki wiejski domek z serowarnią, z daleka wyglądający jak siedziba krasnoludków – z kolorowymi okienniczkami, czterema kolumienkami pod spadzistym dachem i zagrodą dla zwierząt hodowlanych. Dostała go na urodziny.

Mniej więcej od lata 1826 cała nasza rodzina spędzała wakacje w pałacu Het Loo i pobliski domek Marianny był dla wszystkich atrakcją.

Często odwiedzał ją tam starszy brat, Willem George, z dziećmi i żoną Anną Pawłowną, córką cara Pawła I, oraz młodszy Frederik Karel, ze świeżo poślubioną Luizą, córką króla Prus, moją bratanicą i dawną towarzyszką zabaw Marianny.

Obie księżne, Anna i Luiza, słynęły z wielkiej urody i były dobrymi partiami dla moich synów. Mnie jednak najbardziej cieszyło to, że kochały Mariannę jak siostrę.

W tym samym roku w Het Loo miało miejsce ważne dla naszej córki wydarzenie – w tamtejszej uroczej kaplicy dokonał się obrzęd jej konfirmacji, publicznego wyznania wiary, które daje protestantom duchowe umocnienie oraz prawo do pełnego uczestnictwa w życiu wspólnoty. I znów z tej okazji, ku radości Marianny, spotkała się w Het Loo cała rodzina. Przyzwyczajona od wczesnego dzieciństwa do podróży i spotykania się z ludźmi, uwielbiała przyjmować gości, a jej konfirmacja był szczególną po temu okazją.

Do naszej letniej rezydencji w Het Loo wielokrotnie też przyjeżdżała z Berlina moja bratowa Maria Anna Amalia z Hesji Homburga – i było to zawsze dla Marianny prawdziwe święto; chłonęła każde słowo swej godnej podziwu imienniczki.

Były tam także odprawiane uroczystości urodzinowe, jubileusze, przyjęcia dla poszczególnych członków rodziny, a przy sielskim domku królewny urządzano wtedy wesołe pikniki na świeżym powietrzu.

Wiejska zagroda Marianny nie była jednak tylko rodzajem letniska czy ustronnym miejscem dla dorastającej dziewczyny – tam toczyło się normalne gospodarcze życie. Na stałe zatrudniono gospodynię, panią van Loenen, z którą nasza życzliwa ludziom córka od razu nawiązała serdeczny kontakt, w tym także listowny.

Korespondowanie okazało się kolejną jej namiętnością.

Gospodyni systematycznie wysyłała królewnie do pałacu, prosto z dobrze funkcjonującej serowarni, wspaniałe w smaku sery oraz inne rarytasy z produktów rolnych, a Marianna zawsze odwdzięczała się drobnym prezentem i listem z podziękowaniem. Czasem w listach tych gospodyni znajdowała poufne zwierzenia – i owo dziewczęce, królewskie zaufanie poczytywała sobie za zaszczyt.

Przebywając w swoim domku, nasza Marianna czuła się bardzo swobodnie, zamiast prześlicznych królewskich sukni uwielbiała wkładać tam zwykły, wygodny strój wiejski, dostarczany jej przez gospodynię, i nawet listy stamtąd podpisywała jako „de Loose boerin”, Chłopka z Loo. Wolałam jej nie pytać, czy w ten sam sposób podpisuje regularnie wysyłane z Het Loo listy do swych pruskich kuzynek i kuzynów! Ale wiem na pewno, że najszerszą i najserdeczniejszą, wręcz pełną entuzjazmu korespondencję prowadziła z królewiczem Wilhelmem.

Siedziała przy swoim małym sekretarzyku, przy oknie z widokiem na pobliski lasek i pisała, pisała, do różnych osób, nierzadko kilka listów z rzędu, zabawnie wysuwając przy tym czubek języka, przypominając mi wtedy małą Pautje. Były to, pełne radości i drobnych żarcików, listy nie tylko do kuzynów, ale i licznych adoratorów. Bo takich nie brakowało w jej najbliższym otoczeniu.

Często patrząc na córkę, na jej budzącą się urodę, delikatne rysy, piękne, ciemne, niemal hebanowe włosy, na płomieniste, „hiszpańskie” w wyrazie szafirowoniebieskie oczy i żywą bystrość umysłu, zastanawiałam się, stroskana: „Za kogo my cię kiedyś wydamy za mąż, dziecko? Komu zaufamy? Czuję w sercu coraz większą niepewność. Będziesz za mądra dla tych wszystkich wysoko urodzonych, bladych paniczyków… już jesteś za mądra! Zapewne najlepszym partnerem dla ciebie byłby taki mężczyzna, jakim był mój ukochany stryjeczny dziadek i wychowawca, pruski król Fryderyk Wielki! Z takim byście się porozumieli natychmiast i na każdym poziomie; po pierwsze intelektualnym, a potem artystycznym, związanym z zamiłowaniem do muzyki, filozofii, poezji i przyrody. Zakładam oczywiście, że nie byłby ateistą i nie miałby skłonności homoseksualnych, jak mój dziadek! Byłabyś dla takiego mężczyzny najważniejsza na świecie, a wtedy, jako para, poruszylibyście gnuśną ziemię europejską w jej posadach.

Ach, moje dziecko, niestety, nie ma już dziś takich Fryderyków, a już na pewno Wielkich…”.

Nieubłaganie jednak nadszedł czas wyboru i niestety, nadszedł prędzej, niż przypuszczałam.

Nagle zauważyliśmy – i zrobiło się to widoczne równocześnie dla wszystkich na królewskim dworze – że samo roziskrzone spojrzenie Marianny wywołuje rewolucję w sercach całej męskiej arystokratycznej młodzieży.

Nasza najukochańsza maleńka królewna, nie wiedzieć kiedy, stała się dziewczyną zachwycającą, ciekawą świata, przeuroczą i elegancką, a do tego oczytaną, elokwentną, doskonale znającą się na sztuce. Sama dobrze rysowała, malowała, grała na fortepianie i komponowała.

I dopiero na samiutkim końcu tego rejestru jej niewątpliwych zalet wspominano w europejskim towarzystwie, że odebrała staranną, ogólną edukację i że jest bardzo inteligentna. Jak zwykle, jak od stuleci, w niepisanym aktualnym rankingu arystokratycznych panien na wydaniu liczyło się tylko to, że jest śliczna i oczywiście, w jej przypadku, że jest niderlandzką królewną z wysokiego rodu.

Mogli się o nią ubiegać wyłącznie synowie z królewskich dynastii.

Zatem, gdy tylko Marianna osiągnęła wiek uprawniający ją do zawarcia małżeństwa, zrobiło się wokół niej tłoczno, żeby nie powiedzieć wręcz duszno. Królewicze i książęta chętni do ożenku wysypali się u jej stóp, jak z miłosnego rogu obfitości.

I wtedy nasza córka zakochała się po raz pierwszy, miłością niewinną, świeżą jak majowy deszcz – i tak jak on, niespodziewaną.

Warto dodać, iż gorąco odwzajemnioną. Jej ukochanym był przystojny szwedzki książę Gustaw von Holstein-Gottorp-Vasa, młodzieniec ambitny, mądry i niezwykłej urody; i kto wie, czy ten pierwszy poryw serca Marianny nie był od razu strzałem w dziesiątkę…

A tego się, mamusiu droga, już nigdy nie dowiemy i od razu wyjaśnię, że rzeczywiście było to moje pierwsze, najpierwsze w życiu prawdziwe uczucie, ale nie było ono znowu takie niewinne.

My z Guciem zakochaliśmy się w sobie bez pamięci, bez rozumu, bez kontroli, na wieki wieków! To było obezwładniające, upojne i… kusząco zakazane. Szaleliśmy za sobą dosłownie do utraty tchu; już jego pierwsze pocałunki, zrazu nieśmiałe i delikatne, wywoływały w nas obojgu osławioną w tak zwanej literaturze dla pokojówek „burzę zmysłów”. I w ogóle nie czułam panieńskiego wstydu, który pewnie byłby tu wskazany, a raczej słodkie oszołomienie; po prostu, jak bohaterki owych romansów, omdlewałam w jego ramionach, doznawałam zawrotu głowy, było mi słabo. Ale z zapałem oddawałam mu namiętne pocałunki i chciałam więcej, jeszcze więcej. Och, znacznie więcej! To było jak morska fala w czasie przypływu – silna, nieustępliwa, porywająca i dążąca do celu.

Gustaw był ode mnie starszy; miał dwadzieścia osiem lat, gdy spotkaliśmy się po raz pierwszy na jednym z królewskich przyjęć w Hadze, w pięknym pałacu po mojej niderlandzkiej babci.

Niesamowitym zbiegiem okoliczności on także doskonale wiedział, co to znaczy wygnanie z ojczyzny, tułanie się latami po obcych krajach, egzystowanie na łasce ich władców. I to prawdopodobnie było pierwszym z powodów, dla których mój ojciec od razu go polubił, zaś następnym było to, że choć Gucio dysponował kwotą dwudziestu milionów guldenów, nie oddał się hulaszczemu życiu, nie okazał się próżniakiem, hazardzistą ani kobieciarzem, o co przecież było tak łatwo, tylko zaciągnął się do niderlandzkiej armii i w szybkim tempie awansował na wielkiego mistrza artylerii!

Był synem króla szwedzkiego Gustawa IV, który w roku 1809 w wyniku zamachu stanu stracił tron; wojsko obalające króla było nań rozwścieczone do białości za skutki wojen napoleońskich, w wyniku których Szwecja straciła lekką ręką Rugię i Finlandię.

Pozbawiony władzy Gustaw IV udał się wraz z moim Guciem, liczącym sobie wówczas zaledwie dziesięć lat, i całą królewską rodziną na wygnanie. Rok później na szwedzkim tronie zasiadł francuski marszałek Jean Baptiste Bernadotte, ulubieniec Napoleona. Chichotem historii wydaje się fakt, że niecałe dwa lata później właśnie król Bernadotte przystąpił do koalicji antynapoleońskiej i brał udział w Bitwie Narodów pod Lipskiem. Jednakże, jak opowiadał mi Gucio, podobno w czasie owej bitwy Bernadotte w ten sposób kierował szwedzkimi wojskami, by jak najstaranniej uniknąć rozlewu krwi. Nie uszło to oczywiście uwadze Sprzymierzonych i byli na niego tak bardzo wściekli, że nie zaprosili go na triumfalne spotkanie zwycięzców na Wielkim Placu w Lipsku, tuż po wygranej bitwie.

O tym, że pojawią się wkrótce jakieś problemy dynastyczne, związane z sytuacją polityczną Gustawa, szemrano na haskim dworze niemal natychmiast po naszych zaręczynach.

Szczęśliwi i zakochani daliśmy sobie wzajemnie słowo w czerwcu 1828 roku, miesiąc po ukończeniu przeze mnie osiemnastu lat.

I ta pierwsza po zaręczynach gwiaździsta noc czerwcowa była dla mnie nocą jaśminową, zapamiętaną na długo. Leżałam z bijącym sercem w łóżku, rozpamiętywałam pełne czułości słowa, jakie kierował do mnie tego szczęśliwego dnia mój narzeczony, i wdychałam upojny zapach jaśminu, wpadający wprost z ogrodów do mej sypialni przez szeroko otwarte okno.

Do naszego ślubu nigdy nie doszło.

Między innymi pod presją dyplomatyczną Rosji i popieranego przez nią Bernadotte’a, któremu widać nie wystarczyło, że zajął prawowitemu dziedzicowi szwedzki tron. Szczerze życzyłam mu wszystkiego co najgorsze.

Sądzę, że wcześniej byłam naiwna i zbyt długo nie dawałam wiary pesymistycznym pogłoskom, które zewsząd do mnie docierały przez cały, jakże krótki, okres naszego z Guciem narzeczeństwa. Byłam zakochana po uszy i przepełniało mnie pełne ufności przekonanie, że nasza miłość zwycięży, a ingerencja w moje sprawy osobiste nie zajdzie tak daleko, bym musiała się ugiąć.

Coraz bardziej niepokoiło mnie tylko jedno: że ukochany Gucio smutnieje z dnia na dzień, ze spotkania na spotkanie.

Oliwy do ognia niespodziewanie dolał mój najstarszy brat Willem Jerzy, który zaciekle nakłaniał rodziców do zerwania mojego związku z Guciem. Najbardziej jednak bolesnym dla mnie był bardzo niemiły list, który mój brat wysłał do Gustawa, dając mu do zrozumienia, że jako następca niderlandzkiego tronu nie akceptuje naszej miłości.

Stało się to powodem chyba pierwszego poważnego konfliktu między nim a naszym ojcem, który wówczas, podobnie jak Mimi, był bardzo zadowolony z zaręczyn. Pod koniec czerwca ojciec wysłał do swego dziedzica dość chłodny w tonie list, zakończony napomnieniem:

„Możesz chyba, tak jak my z Twoją matką, zignorować politykę i po prostu zobaczyć w księciu Gustawie mężczyznę, który potrafił zasłużyć na przychylność twej jedynej siostry i który chce ją uszczęśliwić”.

Może gdyby oschle i sarkastycznie dopisał, że Willemowi korona z głowy nie spadnie, bo jej jeszcze na tej głowie nie ma, wtedy może mój brat by się trochę opamiętał i ustąpił, a tak – tylko wzmógł swój zaciekły atak na Gucia i na mnie. Przekonywał ojca, że te zaręczyny narażają nasze młode królestwo na poważne niebezpieczeństwo, przede wszystkim ze względu na postawę Rosji i na groźby króla Bernadotte’a. Ten stary, francuski, tronowy uzurpator miał czelność zapowiedzieć, iż wypowie Niderlandom wojnę nazajutrz po tym, jak poślubię księcia Gustawa. Na złodzieju czapka gore, toteż nielegalnie wybrany francuski władca Szwecji trząsł się ze strachu, że syn prawowitego króla, związawszy się ze mną i z dynastią orańską, urośnie w siłę i upomni się o swe dziedzictwo. Bał się jego powrotu. Powrotu króla.

Przypuszczam, że w tamtym czasie mój narzeczony, aby mnie dostać za żonę, był gotów podpisać pakt z samym diabłem, a cóż dopiero z jakimś tam Bernadotte – lecz mimo to moi rodzice go oddalili.

Na początku roku 1829 nasze zaręczyny zostały zerwane. Powodów nie podano.

Wizja konfliktu zbrojnego ze Szwecją, a może i Rosją, była ponoć bardzo realna. Nie winiłam i nie winię matki i ojca za ich decyzję powziętą pod groźbą politycznego szantażu, ale od czegóż są negocjacje? Nie spróbowano nawet się układać, nasza beznadziejna królewska dyplomacja palcem nie ruszyła w tej sprawie, najprawdopodobniej z góry zakładając, iż najłatwiej będzie stworzyć inną koncepcję co do mojej przyszłości. Królewnę można sobie przecież dowolnie przestawiać, jak figurę na szachownicy!

Och, ile bym wówczas dała, aby być tylko zwykłą dziewczyną zakochaną w swoim zwyczajnym chłopaku!

Tymczasem jakąż posłuszną, głupią gęsią się okazałam; wciąż nie rozumiem, jak mogłam pozwolić, by to inni decydowali o moich uczuciach, marzeniach, w ogóle o moim życiu?… Jeśli to prawda, co mi latami opowiadano, że od dnia moich narodzin wszyscy mnie kochali i rozpieszczali, to dlaczego nie znalazł się nikt, kto potrafiłby zapobiec najgorszemu? Niemand heeft geholpen. Nikt nie pomógł.

Mój książę odszedł, odegnany jak pies-przybłęda, i nigdy więcej się nie zobaczyliśmy.

Umierałam z tęsknoty, rozpaczałam i opłakiwałam naszą zdeptaną, znieważoną miłość jeszcze przez wiele dni.

3 mijn liefje (niderl.) – kochanie, moja ukochana

ROZDZIAŁ 9

Choć królewicz Albrecht von Hohenzollern jest moim rodzonym bratankiem, czyli czwartym, najmłodszym synem króla Prus, mojego brata, to muszę z ręką na sercu wyznać, że zaledwie parę lat po ślubie z Marianną zaczął się on zachowywać jak pospolity dupek.

Miłość rzeczywiście jest ślepa albo może moja córka dobrze udawała ślepą, bo na pewno do roku 1842, do powicia swego trzeciego dziecka, starała się być dobrą żoną i kochać swego męża, cokolwiek to znaczy. On zaś sprawiał wrażenie, jakby nie odróżniał domowych pieleszy od kasyna w koszarach wojskowych – i tu, i tam czuł się pruskim generałem i zachowywał się obcesowo i grubiańsko. Nietrudno domyślić się, jak denerwowała go ta niegdysiejsza, przemiła, niebieskooka kuzynka z dzieciństwa, która dorosła i przewyższyła go kilkakrotnie inteligencją, ogładą i umiejętnością stawiania na swoim. W skrytości ducha czuł się od Marianny głupszy i gorszy i to sprawiało, iż w dwójnasób i przy każdej okazji, także publicznie, okazywał, jak mierzi go jej artystyczna dusza, filozoficzno-religijne zapędy i ciągłe oczekiwanie ckliwych fajerwerków w ich małżeństwie. Równocześnie nie mógł zaprzeczyć, że nie mściła się, jak to często czynią zawiedzione kobiety, i nie uchylała się od spełniania obowiązków małżeńskich, szczerze uszczęśliwiając go wydaniem na świat syna Albrechta i dwóch dorodnych córeczek, Charlotty i Alexandriny.

Ale już zasadnicze pytanie, czy on uszczęśliwia Mariannę czymkolwiek – nie leżało w sferze jego zainteresowań.

Po tamtej strasznej sytuacji z zerwaniem zaręczyn Marianny z księciem szwedzkim Gustawem pragnęliśmy z mężem jak najszybciej przerwać to jej rozpamiętywanie miłosnego zawodu, zwłaszcza że znów była ona wolną i najbardziej pożądaną panną na europejskim rynku matrymonialno-dynastycznym. Nie pozostawało nam nic innego, jak zmienić temat rozmyślań naszej córki, poprzez wskazanie nowego kandydata do jej ręki. Jednak nie od razu.

Daliśmy Mariannie kilka miesięcy na opamiętanie się i gdy znów jej szafirowe oczy nabrały blasku i zaczęła chodzić z wyprostowanymi ramionami i uniesioną głową, delikatnie zaczęliśmy wprowadzać ją w temat ewentualnego poślubienia królewskiego kuzyna.

– Albrecht, ten marudny uparciuch? – zapytała tylko, a ja miałam wrażenie, że chyba trafiliśmy z tą propozycją jak kulą w płot. – Kłóciłam się z nim jako dziecko, był denerwująco kapryśny, a zarazem ospały, psuł nam każdą zabawę, a jedyne, co go cieszyło, to wojowanie ołowianymi żołnierzykami. Potem też z nim za wiele nie rozmawiałam, to już raczej z…

– Wiem, wiem, z królewiczem Wilhelmem – ucięłam łagodnie. – Ale jak wiadomo, on właśnie się żeni z Augustą, księżniczką saksońską, więc życzmy mu wszystkiego najlepszego i mnóstwa szczęścia…

– Będzie mu potrzebne, bo nie kocha Augusty! – Oczy Marianny błysnęły. – Jest od lat wręcz na zabój zakochany w polskiej arystokratce, ślicznej księżniczce Elizie Radziwiłłównie.

Pokiwałam głową, nieco zdeprymowana.

– Tę polską pannę drobiazgowo sprawdzały już odpowiednie służby na pruskim dworze – zaczęłam ostrożnie. – I odkryto, niestety, że choć Radziwiłłowie są potężni i bogaci, nigdy nie byli dynastią panującą, a ich tytuł książęcy jest aż nadto świeży – ponoć posiadają go od niedawna.

– „Świeży”! – prychnęła Marianna – Zupełnie jakbyśmy mówiły o serze z mojej farmy!

– No, trochę tak to brzmi… – Uśmiechnęłam się; cięty języczek mojej córki zawsze mi się podobał, a nawet zazdrościłam jej odwagi w publicznych wypowiedziach. – Zatem, Marianno, w sprawie Elizy uznano, że choć wykształcona artystycznie i zjawiskowo piękna, jest tylko zwykłą szlachcianką i byłby to dla twojego kuzyna Wilhelma zwykły mezalians…

Zrobiłam to celowo; chciałam dobitnie pokazać Mariannie, że panny z wysokich rodów zwykle nie mają łatwo i ich związki często kończą się tak, jak ten jej z księciem Gustawem, ale nie było to dobre posunięcie. Moja córka w jednej sekundzie jakby zapadła się w siebie, zmarkotniała i nie patrząc na mnie, odpowiedziała lodowatym tonem:

– „Człowiek może zakochać się w życiu tylko raz” – takie słowa po zerwaniu z ukochaną napisał Wilhelm do swej siostry Charlotty, która mi je z boleścią powtórzyła. Ale ja nad kuzynem Wilhelmem wcale nie boleję, myślę, że on po prostu wykazał się brakiem charakteru, ustępując ojcu i pozwalając dworskiej kamaryli wejść sobie na głowę. Tak naprawdę chodziło przecież wyłącznie o to, iż nie życzono sobie Polki w kolejce do pruskiego tronu! To nikczemne, mamo! A tym bardziej, że już Augusta von Sachsen-Weimar jest na dworze twego brata mile widziana, czyż nie? Posiada nieskazitelny, niemiecki rodowód, jest bardzo ładna i dystyngowana i – sama to muszę przyznać – ma klasę. Wszak jest wychowanką samego Goethego, który od lat pracuje dla jej ojca. Wiedziałaś, mamusiu? Napisała mi o tym Luiza, siostra Wilhelma.

– Tak, słyszałam, rzeczywiście ten poeta czuwał nad jej staranną i podobno wszechstronną edukacją, doprawdy nie mogła lepiej trafić.

– Trochę jak ty, mamo, z królem Fryderykiem Wielkim! – zauważyła Marianna. – A wracając do Augusty: wydaje mi się, że księżniczka jest po prostu serdeczną, ciepłą i mądrą dziewczyną. Tyle tylko, że nie będzie kochaną.

– Tego nie wiesz, Marianno, czas pokaże. Ich ślub już niedługo, trwają ostatnie przygotowania, może jeszcze wszystko dobrze się ułoży – łagodziłam.

– Nie mam takiej nadziei, mamusiu, i ty też nie miej, oszczędzisz sobie rozczarowań. To księżniczka Eliza Radziwiłłówna była Wilhelmowi przeznaczona. Jeśli on, jako drugi w pruskiej sukcesji, miał rzucane pod nogi aż takie kłody, to nawet boję się zapytać, jak mało musi znaczyć w tej rodzinie czwarty syn, Albrecht? I bardzo ciekawe, czy czasem doradcy króla Prus nie uznają, że nasze Niderlandzkie Królestwo też jest „za świeże”?

– Lubię twoje żarty, dziecko, ale mylisz się. Nikt przy zdrowych zmysłach nie ośmieli się podważyć trwającej od średniowiecza chwalebnej historii dynastii Pomarańczowych!

ROZDZIAŁ 10

Nie wiadomo, kiedy dokładnie pruski król Fryderyk Wilhelm III wpadł na pomysł połączenia Albrechta, najmłodszego syna, z jedyną córką swej siostry, Wilhelminy-Mimi. Być może zdegustowany i po ludzku wykończony problemami miłosnymi swego zapasowego następcy tronu, Wilhelma, i jego polskiej ukochanej, postanowił uprzedzić fakty i zawczasu ożenić porządnie Albrechta, zanim i on wyskoczy z czymś idiotycznym.

Król nie czekał nawet na zakończenie owego równie idiotycznego narzeczeństwa Marianny, jak je nazywał, gdyż od początku traktował ten związek dokładnie tak, jak radziwiłłowskie mrzonki Wilhelma.

Oba przypadki nie miały przyszłości. Oboje ulokowali swe uczucia nie tam, gdzie należało! Nie bez powodu mówiło się, że Marianna i Wilhelm świetnie się rozumieją, i to od dzieciństwa. Ponoć, jak mu donoszono, wymienili między sobą taką ilość korespondencji, że ich listy zapełniłyby królewską skrzynię posagową! Całe szczęście, dziękował niebiosom król Fryderyk, że tych dwoje nigdy nie miało się ku sobie na poważnie! To by dopiero była mieszanina wybuchowa: ciągle niezdecydowany, zachowawczy Wilhelm i jego kuzynka z piekła rodem. Bo trzeba uczciwie przyznać, ta mała Marianna ma ogień – w oczach, w głosie, w ruchach i pewnie w sercu!

Jednak życie małżeńskie to bynajmniej nie pisanie listów, gdzie każdy może pleść intelektualne androny oraz przedstawiać siebie w jak najlepszym świetle! W codziennych kontaktach bardzo szybko wychodzi szydło z worka. Więc ona – ogień, a on – ciepłe kluski. Żarliby się przecież od rana do nocy! Wilhelm by tego nie wytrzymał, strzeliłby sobie w skroń! A do tego ta Pomarańczowa Panna nie zrezygnowałaby zapewne z tego jej, widocznego gołym okiem, bycia pewną siebie, samodzielną i niezależną. I nikt nie zdołałby wyrwać jej z serca zamiłowania do sztuki! Nie wiadomo, w jaki sposób Wilhelm, twardy wojskowy, reagowałby na takie finezje. A właściwie wiadomo – i to jest najgorsze. Artystka by mu się trafiła, Boże, ulituj się! A artystycznych ciągot tak łatwo nie wytępisz! Gdyby nie to, że Marianna jest królewną, a to zobowiązuje, jej wrodzone zdolności mogłyby sprawić, iż stałaby się odnoszącą spektakularne sukcesy artystką lub kimś równie bezużytecznym. I tak dobrze, że nie przychodzi jej do głowy, by zostać tancerką cyrkową!

„Moja siostra Mimi zawsze twierdziła, że Marianna to urodzona malarka, rzeźbiarka, pianistka, czy kto tam jeszcze, bo uwielbiała tworzyć i wyrażać siebie. Do tego powoli staje się prawdziwą koneserką sztuki! Niezła w tym jest, mimo młodego wieku. Strach pomyśleć, ale prawdopodobnie także byłaby dobrą liderką jakiejś patriotycznej kobiecej organizacji – jak moja bratowa, księżna Maria Anna z Hesji – mimo że takie stanowisko najczęściej wiąże się z ryzykiem. Dobry Boże! – myślał gorączkowo król Fryderyk Wilhelm – właśnie takiej nam trzeba dla tego samowolnego skurczybyka Albrechta! Mam nadzieję, że po ślubie albo ostro weźmie go w karby, albo rozkocha go w sobie, albo da mu piękne, jak ona dzieci… Albo zrobi to wszystko razem, bo czuję, że jest do tego zdolna. Mam też nadzieję, że w ten sposób młody się nareszcie ustatkuje i przestanie być babiarzem”.

Zadowolenie z pomysłu połączenia tej pary psuło mu jedynie jakieś dawne – a nie wiadomo właściwie czemu tak dobrze przez niego zapamiętane – wspomnienie z ich dzieciństwa.

Wszystkie pociechy dobrze się bawiły w pałacowych ogrodach, panowała ogólna radość z powodu długo oczekiwanego przyjazdu do Berlina cioci Mimi z małą Marianną i w którymś momencie, już późnym popołudniem, jego najstarszy syn, wychowywany od początku na odpowiedzialnego za swój naród następcę tronu, Fryderyk, przyprowadził mu do gabinetu opierającą się ze wszystkich sił parę winowajców. Właściwie wciągnął ich przez otwarte drzwi, co nie było łatwe, bo przerażone maluchy jeszcze w ostatniej chwili uczepiły się rękami futryn.

– Ojcze, właśnie złapałem Albrechta i Mariannę, jak przez dziurę w parkanie wydostali się z ogrodu i sprawiali wrażenie, jakby zamierzali stąd uciec!

– Naprawdę? – ucieszył się król, bo ogólnie wiadomym było, że ta dwójka malców nie przepada za sobą. – Pogodziliście się nareszcie? Zaplanowaliście wspólną ucieczkę, tak?

– Nie, Wasza Królewska Mość! – zaprzeczyła odważnie mała Marianna, a jej niebieściutkie oczy ciskały gniewne błyski. – Nie, to ja sama uciekłam, a Albrecht tylko za mną polazł!…

Ach, po cóż się martwić takimi bzdurami z przeszłości! Lepiej patrzeć na dzisiejsze sukcesy.

Król Fryderyk Wilhelm III niewątpliwie mógł pochwalić się już kilkoma dobrymi i ze wszech miar korzystnymi mariażami swych dzieci.

W roku 1817 w Petersburgu jego piękna córka Charlotte poślubiła z wielkiej miłości Mikołaja Romanowa, młodszego brata cara Rosji, Aleksandra I. W roku 1825, po bezpotomnej śmierci Aleksandra, mąż Charlotty został cesarzem Imperium Rosyjskiego, a ona cesarzową. Nadal bardzo się kochają i często odwiedzają berliński dwór.

Trzeci syn króla Prus, książę Karl, także ożenił się, będąc po uszy zakochany. Jego żoną została prześliczna księżniczka weimarska, Maria – starsza siostra Augusty. A więc aż dwie siostry z rodu Sachsen-Weimar-Eisenach poślubiły pruskich królewiczów: Karla i Wilhelma.

Wynikiem zainteresowania króla Fryderyka Wilhelma dziećmi jego siostry, Mimi, królowej niderlandzkiej, był również inny, bardzo dobry, przepełniony wzajemną miłością, związek małżeński.

W miesiącu zakochanych, w maju 1825 roku, jego najmłodsza córka, Luiza, wyszła za drugiego syna Mimi, Frederika, księcia Holandii.

Na tym ślubie siostra pana młodego, Marianna, miała piętnaście lat i biła od niej taka duma i poczucie własnej wartości, że zwróciła uwagę swego wuja. Pomyślał on wtedy, że takiej siostrzenicy nie może przegapić, musi mieć na nią oko! Przeczuwał w swej męskiej intuicji, że już niedługo ta dziewczyna zakwitnie jak jej rodowy symbol – biały kwiat pomarańczy – i będzie doskonałą kandydatką na kolejną królewską synową.

Trzy lata później, w końcu roku 1828, rozpoczęły się wstępne rozmowy na temat ożenku Albrechta z Marianną.

Choć królewna była jeszcze wtedy narzeczoną szwedzkiego księcia Gustawa i dochodziły słuchy, że kochają się nad życie, już berlińska kancelaria rozpoczęła usilne prace nad oficjalnym listem do Jego Wysokości Króla Niderlandów, Willema I Orańskiego.

List miał zawierać kuszącą propozycję połączenia węzłem małżeńskim dwojga królewskich dzieci.

W kwietniu 1829 roku do rąk ojca Marianny trafił list króla pruskiego o następującej treści:

Mój Panie Bracie i Kuzynie!

Jestem bardzo wzruszony, zwracając się dzisiaj do Waszej Wysokości. Mój syn, Albrecht, wyznał mi swoją wielką sympatię do królewny Marianny, Waszej córki, i mogłem tylko zezwolić bez zastrzeżeń na jego uczucia i cieszyć się, że tak doskonale pokrywają się one z moimi własnymi upodobaniami.

Pragnę jedynie zyskać pewność przychylnego przyjęcia mego syna przez Waszą Wysokość i Jej Wysokość, moją siostrę, kiedy przyjadę prosić dla niego o rękę królewny Marianny. Syn mój szczęście swojego życia uzależnia od spełnienia tej prośby, a z mojej strony doznałbym z tej przyczyny nieskończonej wręcz satysfakcji.

Od dawna zresztą Wasza Wysokość dostrzega starania, jakich sporo przykładam do tego, co mogłoby służyć zacieśnieniu i pomnożeniu więzi, które już i tak łączą ściśle nasze dwa Domy. Czekam na Jego Wysokości odpowiedź z prawdziwą niecierpliwością, zaś Ona, królewna niderlandzka, niechaj łatwo wyobraża sobie zapał i uczucie, jakim mój syn Ją obdarza.

Składam skwapliwie wyrazy mojego niezmiernego przywiązania i wielkiego poważania, jakie żywię.

Fryderyk Wilhelm

Oba dwory przez pół roku prowadziły między sobą precyzyjne negocjacje i już w październiku sformułowano projekt umowy ślubnej, która w redakcji końcowej zawierała siedemnaście szczegółowych artykułów, a co jeden – jak twierdzono – to ważniejszy. Wydane zostały dwie wersje tego dokumentu, z użyciem języka niemieckiego i francuskiego. Ministrowie obu stron złożyli na nich swoje podpisy i teraz czekano na potwierdzenie ze strony niderlandzkiej.

Królową Mimi nie zdziwiła obszerność kontraktu małżeńskiego, sama podobny podpisała, wychodząc za mąż za Księcia Orańskiego w roku 1791, ale Mariannie wydawał się on kuriozalny.

– Nie wymienili jeszcze tylko psa ogrodnika! – wybuchnęła. – Spójrz, mamusiu, na przykład tutaj, oto co wypisują: Jego Wysokość Król Prus zapewni Królewiczowi Fryderykowi Henrykowi Albrechtowi i Królewnie Wilhelminie Fryderyce Luizie Charlotcie Mariannie następujące usługi ze strony podanych niżej osób: wielkiej ochmistrzyni dworu, dwóch dam do towarzystwa, marszałka dworu, szambelana, dwóch pokojówek, dwóch paziów (mamo, litości, jest niemal połowa dziewiętnastego wieku – po co komu paziowie?), dwóch kamerdynerów, dwóch garderobianych, jednej praczki (Na Boga! Tylko jednej? Wujcio król chce chyba zaoszczędzić na zużyciu mydła!), sześciu lokajów, dwóch kobiet służących, dwóch mężczyzn służących, jednego stangreta do zaprzęgania koni dla Pani Królewny, jednego forysia w tym zaprzęgu, jednego masztalerza, jednego stangreta do zaprzęgu dla dam, jednego forysia w tym zaprzęgu (doprawdy, aż dziwne, że jeszcze nie wymienili z imienia wszystkich koni!), szefa kuchni, jednego urzędnika biurowego (Jednego! Ten dopiero będzie miał za swoje!), dwóch kucharek, jednego pomocnika kucharza… – Marianna rzuciła dokumentem o stół. – Mamo! To tylko pół strony z kilkunastu! W głowie się nie mieści! Jak ja tam wytrzymam w tym ich pruskim ordnungu4?…

– Nawet połowy z tych ludzi nie zobaczysz na oczy, kochanie! Po prostu musi ich być aż tylu, żeby królewski dwór funkcjonował bez zarzutu.

– A myślisz, mamusiu, że są oni chociaż dobrze opłacani? – zastanowiła się nagle Marianna. – Mają już ustaloną należytą zapłatę za to wszystko, co mają dla nas robić? Będę musiała to zaraz na początku dokładnie sprawdzić!

„Och, dziecino, nie spodziewaj się, że berlińska machina dopuści cię do takich rzeczy! Prędzej piekło zamarznie!” – pomyślała niewesoło Mimi i po raz kolejny nabrała złych przeczuć. Oby tylko ta kochana, czuła na krzywdę innych ludzi dziewczyna nie oberwała za mocno już na samym wstępie!

Mimi z miłością pogładziła córkę po drobnej, smukłej dłoni.

Trzeba będzie doprowadzić do tego, by młodzi jak najszybciej po ślubie opuścili berliński dwór i zamieszkali osobno. Wprawdzie Pałac Albrechta na Wilhelmstrasse, tuż przy Bramie Brandenburskiej, jest dopiero w przebudowie, ale co stoi na przeszkodzie, by wprowadzili się gdzieś tymczasowo?

„O tak, tego szczegółu, tej ich wyprowadzki, będę musiała dopilnować!” – postanowiła sobie Mimi i trochę ją to uspokoiło.

W pierwszych dniach listopada 1829 roku ogłoszono uroczyście zaręczyny królewny i dwór haski zaczął przyjmować gratulacje ze wszystkich stron Europy. Korpus dyplomatyczny słał oficjalne noty, Domy Panujące okazywały swój szczery zachwyt. Marianna zastanawiała się ciągle od nowa, czy to całe zamieszanie na pewno jej dotyczy.

Kontrakt ślubny, podpisany w połowie roku 1830 przez Fryderyka Wilhelma III, parafowali także rodzice Marianny.

Miało to miejsce trzeciego sierpnia w pałacu Het Loo i łączyło się również z długo oczekiwanym ujawnieniem listy rzeczy zawartych w wyprawie ślubnej, ze szczególnym uwzględnieniem niezwykłej urody klejnotów, które otrzyma panna młoda, jako królewska córka.

Datę ślubu, z akceptacją obu stron, wyznaczono na czternastego września 1830 roku. Klamka zapadła i los królewny niderlandzkiej został przesądzony.

4 ordnung (niem.) – porządek, tu: w znaczeniu ostrych, przesadnych rygorów

ROZDZIAŁ 11

Cały ten dziwny rok przed ślubem upływał mi właściwie bez obecności Albrechta; kilkakrotnie tylko odbyły się bale i przyjęcia na naszą cześć, z których najmilej zapamiętałam wesołą fetę u mojego brata Frederika i bratowej Luizy. To tam, korzystając z okoliczności, że wszyscy oglądali jakieś przedstawienie, Luiza dyskretnie zaciągnęła mnie do małego, zamkniętego dla gości saloniku, gdzie w subtelny i nieco humorystyczny sposób wyjaśniła mi, na czym polega współżycie płciowe z mężem. Szczególnie rozbawiła mnie jej wymowna gestykulacja. Na szczęście wiedziałam już sporo, bo otwarcie i bezpruderyjnie rozmawialiśmy o tym z Guciem, ale Luiza pokazała mi kobiecy, praktyczno-higieniczny aspekt tajemnic alkowy. Znacząco wpłynęło to na poprawę mojego samopoczucia i odtąd czekałam na tę poważną zmianę w moim życiu już bez dziewiczych obaw, a nawet z ciekawością. Jeżeli Luiza od pięciu lat jest w tak widoczny sposób szczęśliwa z moim bratem, to chyba mogłam zaufać jej doświadczeniu i życzliwym radom.

– Wiem, moja Marianko, przez co przeszłaś, jaki zawód cię spotkał, ale zapewniam cię, mój najmłodszy brat, a twój kuzyn, Albrecht, jest dobrym wyborem! – Luiza objęła mnie serdecznie i przytuliła. – Zachowaj swoją piękną, pierwszą miłość głęboko na dnie serca, wtedy nikt ci jej stamtąd nie wyrwie. Na zawsze będzie tą pierwszą! I otwórz się na drugą, nową, wszak i ona niesie nadzieję na szczęśliwe małżeństwo! Poszukaj niezaprzeczalnych plusów! Spójrz tylko, kochana, twój narzeczony jest z wysokiego rodu, wykształcony, przystojny, i tylko rok starszy od ciebie! Zdajesz sobie sprawę, ile arystokratek od zarania dziejów musiało – i nadal musi! – wydawać się za starych, zgrzybiałych dziadów? Wy oboje jesteście młodzi i piękni, zatem czeka was wiele intymnych sekretów do wspólnego odkrycia – po raz pierwszy w życiu! To bardzo łączy! – Luiza uśmiechnęła się tajemniczo i powtórzyła szeptem: – To bardzo mocno łączy…

Spokojnie czekając zatem na owo połączenie, spędzałam przedślubne miesiące na zaskakująco przyjemnych przygotowaniach – układaniu listy gości, kompletowaniu wyprawy, ekscytujących przymiarkach podczas szycia sukni panny młodej, dobieraniu welonu, wyszywaniu monogramów na chusteczkach…

Tylko spotkania z Albrechtem ze względu na dzielącą nas odległość nie były częste, więc nasze narzeczeństwo w moim odczuciu okazywało się dużo uboższe niż tamten czarodziejski czas po zaręczynach z Gustawem – nie było budowania intelektualnej więzi, porozumienia dusz czy choćby tego, co księżna Luiza nazywała nieco frywolnie, ale bardzo trafnie „ciągotkami”.

Jednak mimo to aura radosnego oczekiwania, miłej, rosnącej ekscytacji, przekazywanych z ust do ust ploteczek i niewinnych dowcipów o zabarwieniu erotycznym oraz urok przedślubnego rozgardiaszu, jakie ogarnęły cały nasz, dotąd stateczny, królewski dwór w Hadze, uśpiły czujność mych rodziców i ich doradców.

Zignorowano docierające pokątnie informacje o dość zawstydzającym i rozwiązłym prowadzeniu się mojego narzeczonego, królewicza Albrechta. Najwyraźniej liczono na to, że małżeństwo położy kres jego lekkomyślnemu zachowaniu. „Małżeństwo” – czyli ja osobiście! Mnie mieli na myśli, że to ja w cudowny sposób uleczę wady ich synalka. Cóż za chytry plan, traktujący mnie przedmiotowo!

„Gdybym wiedziała wtedy to, co wiem teraz!” – należałoby westchnąć i z bólem, pokornie pogodzić się z losem. Akurat! Nie będę tak wzdychać, bo owo popularne powiedzenie jest w gruncie rzeczy głupie i sztuczne, jest beznadziejnym lamentowaniem, lichym pocieszeniem, mającym ukryć prawdę: że ludzie nigdy nie zmieniają się po wejściu w związek z drugą osobą. Nawet jeżeli pragną tego bardziej niż czegokolwiek w swym życiu i mają dobrą wolę – nie zmieniają się.

Powinni o tym trąbić wszyscy, którzy mianują się mistrzami w swataniu par – że jeżeli przed ślubem ujawnił się w wybranym przez nas człowieku jeden rys charakteru, jeden, choćby mały, pozornie nic nieznaczący drobiazg, o którym wiemy, że obrzydzi nam ten związek – należy się zawczasu wycofać.

Krótko przed moimi zaręczynami z Albrechtem miasto Haga nadało mi tytuł Honorowej Obywatelki i teraz, gdy oba królewskie dwory ustaliły, że ślub i weselna uczta odbędą się w haskim Pałacu Noordeinde, włodarze miasta nie posiadali się ze szczęścia i dumy: oto ich królewna, pierwsza niderlandzka królewna w historii, właśnie z Hagi wyjedzie z mężem w nowe życie, w daleki świat!

Na fali tego zachwytu zachwycili i mnie samą, przygotowując mi niezwykły prezent ślubny, taki naprawdę na całe życie: zestaw siedmiu olejnych obrazów, przedstawiających miejskie pejzaże Hagi.

Namalowali je specjalnie dla mnie niderlandzcy mistrzowie: Andreas Schelfhout, Bartholomeus Johannes van Hove i Andreas Waldorp. Wszystkie obrazy były piękne i każdy z nich już teraz poruszał we mnie czułą strunę tęsknoty, ale najbardziej upodobałam sobie Ślizgawkę na haskim stawie zamkowym Hove’a i Widok dziedzińca zamkowego w Hadze Waldorpa. Od razu też wiedziałam, że te siedem obrazów, wzruszający dar królewskiego miasta, pojedzie ze mną wszędzie, gdziekolwiek rzucą mnie losy, a co najważniejsze, zapoczątkują one moją kolekcję dzieł sztuki, o której od dawna marzyłam.

Im bliżej było września, tym częściej pojawiał się u mnie Albrecht, coraz goręcej zapewniając o swej miłości. Powtarzał, że interesował się mną już od wczesnego dziecięctwa, cieszył się za każdym razem, gdy się spotykaliśmy. Zatem musi to być jakiś znak od Boga, prawda? Od zawsze byliśmy sobie przeznaczeni.

– Może to mało zręczne, ale przypomnę ci, że w dzieciństwie, o którym mówisz, nikt tak nie kłócił się w naszym gronie kuzynów jak my – powiedziałam z przemiłym uśmiechem, pomijając drobny incydent z moim podkochiwaniem się w nim, gdy byłam podlotkiem. – Wyrywałeś mi niemal każdą zabawkę, często miałam na rękach ślady po twoich paznokciach…

– Kto się czubi, ten się lubi! – Roześmiał się rubasznie i ucałował koniuszki palców obydwu mych dłoni. – Mmmmm! Pachniesz pomarańczowym kwiatem, Marij-ano! Zawsze tak pachniałaś…

Tylko on tak wymawiał moje imię: Marij-ana. Brzmiało ono w jego ustach z niemiecka, z takim dziwnym, sztucznym urwaniem głosu na ułamek sekundy, zupełnie jakbym miała dwa imiona, w tym pierwsze męskie. Ale na tym etapie jeszcze mnie to bawiło.

Nadszedł w końcu wyczekiwany przez wszystkich czternasty września 1830 roku. Pięknie wystrojeni, jak na młodą parę przystało, przybyliśmy z Albrechtem królewską karocą do stołecznej rezydencji, a mieszkańcy Hagi, tłumnie zgromadzeni na trasie naszego przejazdu, wiwatowali na naszą cześć i pozdrawiali nas, machając pomarańczowymi chorągiewkami. Pamiętam, gdy dojeżdżaliśmy, słońce chyliło się już ku zachodowi i wtedy pożałowałam, że nie bierzemy tego ślubu w Amsterdamie! Wyobraziłam sobie, jak zjawiskowo te czerwonopomarańczowe, wczesnojesienne promienie słońca muszą teraz błyszczeć na kopule tamtejszego Królewskiego Pałacu. Kopułę wieńczy wiatrowskaz w kształcie kogi – dużego okrętu pod pełnymi żaglami, będącego symbolem Amsterdamu. Ten żaglowiec zawsze mnie zachwycał, od dziecka zadzierałam wysoko głowę, by mu się przyglądać i marzyłam, że wsiądę kiedyś na jego pokład i popłynę, popłynę aż za horyzont…

Punktualnie o godzinie siódmej wieczorem w Sali Balowej północnego skrzydła pałacu Noordeinde rozpoczęła się imponująca ceremonia ślubna, a blasku jej dodawało aż pięćset lampionów z umieszczonymi w nich świecami. Moja matka opowiadała mi potem, że ten blask miękko kładł się na mojej twarzy i opromieniał ją, sprawiając, że wyglądałam jak królewna z bajki. „Oby z takiej, która dobrze się kończy” – dodała z troską.

Zadowolenia wszystkich obecnych dopełniła nieco według mnie napuszona kantata na chór i solistów, specjalnie skomponowana przez kapelmistrza króla pruskiego, Georga Abrahama Schneidera, do słów ułożonych przez Ludwika Libera.

Burmistrz Hagi, pan Copes van Cattenburch, udzielił nam ślubu, po czym wraz z nami, rodzicami, moimi braćmi oraz Wilhelmem, starszym bratem Albrechta, podpisał sporządzony i wymagany prawem dokument ślubny, oczywiście tradycyjnie długi i przepełniony zwrotami tytularnymi aż po brzegi.

W jego końcowym fragmencie Cattenburch informował, iż:

Na oświadczenie Ich Królewskich Wysokości – królewicza Fryderyka Henryka Albrechta Pruskiego i królewny Wilhelminy Fryderyki Luizy Charlotty Marianny Niderlandzkiej, że chcą oni nawzajem nazywać się mężem i żoną, postąpiłem zgodnie z tym, co głosi prawo, wymienionych Królewicza i Królewnę łącząc więzami małżeńskimi, przez akt ten ustanowionymi. Akt niniejszy wpisany został do rejestrów aktów ślubu dla miasta Hagi, który to akt nigdy nie będzie rozerwany przez królewskie małżeństwo, a co świadkowie i młodzi małżonkowie podpisali w mej obecności.

Po formalnościach odbyło się nasze wesele, które zgodnie z niderlandzką tradycją nie kłuło w oczy przepychem. Być może chodziło także o to, że dosłownie w tym czasie mój ojciec, król Niderlandów, tracił Belgię, która niezadowolona z jego absolutystycznych rządów wznieciła powstanie, wygrała je i ogłosiła niepodległość. Rozumiałam, że nie była to okoliczność sprzyjająca jego upojnemu tańcowaniu na weselu – nawet jeśli jest to wesele własnej, ukochanej, jedynej córki.

Mój poślubiony kilka godzin wcześniej nadobny małżonek też nie miał humoru; denerwował się, a przecież nie pierwszy raz gościł na naszym dworze, że służba podająca posiłki do stołu używa tylko języka niderlandzkiego, którego on ni w ząb nie rozumiał.

– Są stąd, mówią po naszemu, o co ci chodzi? – zapytałam niechętnie, bo mnie z kolei on sam zdenerwował tym, że się wściekał bez powodu. – Nie robią ci przecież na złość, nie traktuj ich, proszę, tak, jakby byli śmieciami!

– Mogę ich traktować, jak mi się podoba, to oni są służącymi, nie ja! – warknął Albrecht.

– Może u ciebie, w Berlinie. Tutaj w Niderlandach każdy człowiek, bez względu na to, kim jest, zasługuje na szacunek. Od czasów republiki na dworze Pomarańczowych ludzie z niższych kręgów są dobrze traktowani. Właśnie to spowodowało obywatelskie poczucie równości i godności.

– Uważam, że to niesłychane. Coś takiego byłoby nie do pomyślenia w Prusach! Jak mogłem tego wcześniej nie zauważyć?

„I co byś zrobił, gdybyś zauważył, mały misiu?…” – pomyślałam kpiąco, uśmiechając się nieznacznie.

– Spróbuj się do tego dostosować, chociaż dzisiaj, na naszym weselu, dobrze, Albrechcie?

– Całe szczęście, że zaraz jedziemy do Berlina, nie wytrzymałbym tu ani doby dłużej!

Poczułam niepokój, czy aby ja poradzę sobie w Prusach, ale do tego mu się nie przyznałam. Pocieszało mnie tylko, że przecież urodziłam się w Berlinie, spędziłam tam kilka pierwszych, szczęśliwych lat dzieciństwa i – co najważniejsze – nie jechałam do jakiegoś zamorskiego królestwa, tylko na dwór mojego rodzonego wuja, króla pruskiego, który okazywał mi dotąd wiele sympatii i cieszył się, że zostanę jego synową.

Albrecht nie posłuchał mojej prośby, nadal wygadywał wulgarne bzdury wobec coraz bardziej przestraszonej służby i zniechęcał do siebie nie tylko tych ludzi, ale i mnie.

Państwo młodzi rzeczywiście byli młodzi – była to niemal para dzieci, królewskich dzieci, które ubrano w nie swoje buty. Było to widoczne, ale wszyscy pocieszali się myślą, że każdy z nich przechodził kiedyś przez to samo – i jakoś się ułożyło. Jednym lepiej, a innym gorzej, to też była prawda.

Sytuacja ogólna trochę się poprawiła, gdy kochana przez wszystkich niderlandzka królewna okazała pewien entuzjazm w chwili wyjazdu z nowo poślubionym mężem do jego kraju. Jej radosna ekscytacja udzieliła się innym; żegnano ją wśród łez, ale z nadzieją, że będzie szczęśliwa.

Cała podróż była świetnie przygotowana pod każdym względem, wystarczyło tylko, że nowożeńcy wsiedli do królewskiej karocy, czekającej pod pałacem.

Wjazd młodziutkiego małżeństwa do Berlina i Poczdamu, gdzie miał swoje monarsze siedziby król Fryderyk Wilhelm III, przebiegł także bez szczególnych cudów i kosztownej ceremonii, a zaoszczędzone dzięki temu pieniądze, w niebagatelnej kwocie tysiąca talarów pruskich, rozdysponowała wedle swej woli Marianna. Zrobiła to w sposób, który wprowadził rodzinę jej męża w osłupienie: poprzez dobrze funkcjonujący w Berlinie wydział do spraw biednych oddała te pieniądze potrzebującym.

Nie wiadomo, czy na pruskim dworze potraktowano to jako jednorazowy wybryk nowej członkini familii Hohenzollernów, który najlepiej, gdyby się już nie powtórzył, czy może przyzwolono Mariannie na jej kaprys z powodu szczerej sympatii, jaką królewna od zawsze tam budziła.

Jak nakazywała dworska etykieta, krótko po ślubie młoda małżonka dostąpiła zaszczytu udekorowania wysokim odznaczeniem pruskim, Luisen-Orden, Orderem Luizy, ustanowionym w roku 1814 przez jej teścia, króla Fryderyka Wilhelma III dla uczczenia pamięci zmarłej w roku 1810 królowej Luizy. Był on przeznaczony tylko dla patriotycznych kobiet. Spodobał się Mariannie, zwłaszcza że już dawno dotarła do niej opowieść o dzielnej Luizie, która podczas podpisywania traktatu w Tylży nie ugięła się przed Napoleonem, mimo że usilnie próbował ją poniżyć.

Order miał czarno-beżową kokardę i przypięty do niej złoty grecki krzyż z rozszerzonymi czterema ramionami, emaliowanymi na czarno, oraz ozdobną, złotą literą L, otoczoną siedmioma złotymi gwiazdkami w niebieskim medalionie awersu. Marianna chętnie przypinała ten order do lewego ramienia na swoich sukniach.

Początkowo młodzi, biorąc pod rozwagę dobrą radę Mimi, wprowadzili się tymczasowo do przytulnego pałacyku Schonhausen na północy Berlina i tam czekali, aż sławny architekt Karl Schinkel dokończy im Albrechts Palais przy Wilhelmstrasse. Na pałac ten od razu poszła olbrzymia kwota z pieniędzy Marianny, które wniosła w małżeństwo.

Budynek zapowiadał się na wyjątkowo gustowny i okazały. Na budowie, którą Marianna często i chętnie odwiedzała, nawiązała się nić porozumienia między nią a mistrzem Schinklem; tam też nauczyła się od niego, jak czytać plany architektoniczne i na co zwracać uwagę przy ich realizacji. Architekta zdumiewały tak niecodzienne u płci pięknej zainteresowania, ale nawet na moment nie dał tego po sobie poznać.

Niepostrzeżenie mijały pierwsze miesiące małżeństwa Marianny i bardzo szybko stało się jasne dla młodziutkiej małżonki, że w jej przypadku nie sprawdzą się przewidywania bratowej Luizy co do wspólnego, stopniowego i niewinnego odkrywania intymnych rozkoszy.

Albrecht nie był niewinny. Jego bogate damsko-męskie doświadczenie było aż nadto wyraźne, ale na szczęście nie przeraziło to Marianny, wręcz przeciwnie, ta strona ich pożycia bardzo ją zaintrygowała. Ponieważ pod tym względem nieoczekiwanie okazali się dobraną parą, na razie zdawało się, że wszystko idzie w dobrą stronę. Na ich korzyść grała odwieczna zachłanność młodości, atrakcyjność berlińskiego świata i budzące się w obojgu nieśmiałe uczucie. Po upojnych nocach okazywali sobie nawzajem czułość i uwagę, często wymyślali różne drobne, miłe niespodzianki, spędzali razem mnóstwo czasu i brali ochoczo udział w życiu towarzyskim.

Król pruski tylko kiwał głową i powtarzał sobie z ojcowską satysfakcją: „No, proszę! I mamy strzał w dziesiątkę!”.

Nie trzeba było długo czekać na pierwsze narodziny nowego członka Domu Hohenzollernów; dokładnie dziewięć miesięcy po ślubie przyszła na świat córka, Fryderyka Luiza Wilhelmina Marianna Charlotta. Niespodziewanie zdarzyła się wtedy bardzo niemiła dla Marianny sytuacja. Albrecht, zobaczywszy swoją pierworodną, nie potrafił się opanować i prostacko okazał swe rozczarowanie, że to nie syn, którego skrycie pragnął. Marianna nigdy mu tego nie wybaczyła.

Rok po Charlotcie przyszedł na świat jego wyczekiwany synek, lecz zmarł chwilę po urodzeniu. Doktorzy zasugerowali Albrechtowi wstrzymanie się z następnymi potomkami na jakiś czas, bo Marianna nie dość, że była poważnie fizycznie wyczerpana dwoma ciążami i porodami z rzędu, to jeszcze objawiała psychiczne niedomagania z powodu tragicznej dla niej utraty drugiego dziecka.

Wspierana przez męża i jego rodzinę, a także przez swoich rodziców, po jakimś czasie doszła do równowagi. Z pewnością pomogły jej w tym częste wizyty w Hadze i w Het Loo, do których bardzo tęskniła i gdzie czuła się szczęśliwa. Albrecht i mała Charlotta towarzyszyli jej w tych podróżach do rodzinnego domu. Dwór organizował dla swej królewny rozmaite atrakcje, wycieczki, bale, wyjazdy do znajomych niderlandzkich arystokratów, gdzie miała okazję rozmawiać z ciekawymi osobistościami ze świata nauki i sztuki.

Na jej cześć nazwano nową fregatę wybudowaną w stoczni w Rotterdamie: „Prinses Marianne”.

Dopiero w roku 1837, pięć lat po zmarłym pierwszym synku, Marianna powiła trzecie dziecię – zdrowego chłopca, nazwanego po ojcu – Albrecht, a dokładniej: Fryderyk Wilhelm Nikolaus Albrecht, zwany Młodszym. Nareszcie tatuś otrzymał swego upragnionego dziedzica i zdecydowanie łaskawszym okiem spojrzał już później na kolejne córeczki – w roku 1840 na prześliczną Elżbietkę, która niestety zmarła, ku bezgranicznej rozpaczy Marianny, mając zaledwie kilka tygodni, i na Alexandrinę, ostatnie dziecko, urodzone dwa lata później. Do dziewczynki od razu przylgnęło zdrobnienie: Ady.

Dwanaście lat po ślubie, mimo bolesnej straty dwojga dzieci, ich małżeństwo, zwłaszcza patrząc z boku, wyglądało na szczęśliwe, zgodne i żyjące w królewskim dostatku – i być może takim rzeczywiście byłoby, gdyby nie szczegół, nad którym Marianna nie była w stanie przejść do porządku dziennego. Albrecht ją notorycznie zdradzał.

ROZDZIAŁ 12

Nie pytaj mnie, Marianno, od kiedy wiedziałam, że twój ojciec brał sobie kochanki. Chyba od początku; tak, to się zawsze czuje od samego początku. Od pierwszej, usłyszanej przez niedomknięte drzwi, plotki. Od pierwszych dwóch służących, chichoczących wesoło gdzieś w kącie korytarza, które na mój widok umilkły, jakby je ktoś uderzył w twarz, i szybko opuściły głowy. Od chwili gdy mężczyzna, którego kochasz, przynosi na sobie dojmującą woń perfum, które nie są twoimi.

Czy płakałam? Bardzo często, a do tego cierpiałam na bezsenność, traciłam apetyt, energię, chęć do spełniania codziennych obowiązków, radość życia, która kiedyś mnie cechowała, a w końcu straciłam to, co buduje w każdej z nas siłę: poczucie własnej wartości.

Byłam kochana – przez ludzi. To dawało mi radość, wiem, że mówili o mnie z uczuciem, szacunkiem i tylko dobrze, mimo że nigdy, ani na wygnaniu, ani w Niderlandach, nie wysuwałam się na plan pierwszy. Oceniano, że jestem osobą skromną i cichą, a we mnie latami wszystko wyło z bólu, na cały głos.

Po tamtej karkołomnej morskiej ucieczce przed wojskami rewolucyjnej Francji w 1795 znajdowaliśmy opiekę i schronienie kolejno w Anglii i moich ojczystych Prusach, a gdy potem w Europie rozpanoszył się Napoleon, musieliśmy już na dobre pogodzić się ze statusem uchodźców. Przyznaję, mój kochany i szlachetny brat, król pruski Fryderyk Wilhelm III, zrobił wiele, byśmy czuli się nie jak na jego łasce, ale jak rodzina. I ja, co naturalne, naprawdę tak się czułam, byłam przecież u siebie, Zamek Królewski w Berlinie był moim rodowym gniazdem, kolebką, miejscem dziecięcych zabaw i solidnej nauki, ale mój mąż – cóż, on nie przestawał tęsknić za Niderlandami.

Patrząc więc całościowo, wygnanie nie było dobrym czasem. Między rokiem 1806 a 1813, kiedy trwały krwawe wojny napoleońskie, moje życie stało się wyjątkowo trudne.

Wilhelm zaciągnął się na własną prośbę do armii, a ja zostałam ze wszystkimi wojennymi problemami sama i choć starałam się z całych sił być dobrą i opiekuńczą matką, straciłam moją pierworodną córkę, Paulinę.

Wojna odebrała nam też poczucie bezpieczeństwa oraz liczne majątki i posiadłości ziemskie, na przykład te od wieków należące do dynastii Pomarańczowych.

Na wiosnę 1810 roku dobiegła końca moja kolejna ciąża i na świat przyszła Marianna, moje jedyne Pocieszenie. Moja mała, urocza Pocieszycielka. Chciałam ją nawet tak po niemiecku nazwać: Tröster, ale Wilhelm się nie zgodził. Twierdził, że ponieważ prędzej czy później powrócimy do Niderlandów, to tam, w tłumaczeniu na jego język ojczysty imię Pocieszycielka brzmiałoby dziwacznie: Rustgevend – i rzeczywiście, była to prawda. Stanęło więc na imieniu wziętym po mojej cudownej, odważnej i energicznej najmłodszej bratowej, Mariannie Amalii księżnej heskiej.

Wilhelm oszalał na punkcie tego dziecka. Uwielbiał je. Nie ma w tym stwierdzeniu grama przesady. Marianna zawładnęła jego uczuciami i rozumem od chwili, kiedy po raz pierwszy wziął ją na ręce, tuż po szczęśliwych narodzinach.

Normalni ludzie, niewtajemniczeni w nasze prawdziwe życie, nie byli zdziwieni jego ojcowskim zauroczeniem; domyślali się, że Wilhelm odreagowuje w ten sposób bolesną stratę naszej nieodżałowanej pierwszej córeczki, Pauliny, i że pamięć tamtej potęguje miłość do tej – rozkosznej, malutkiej Marianny.

Tyle tylko że Marianna nie była jego jedyną córką. A nasi dwaj synowie nie byli jego jedynymi synami, z księciem dziedzicznym włącznie.

Wilhelm miał jeszcze czworo dzieci – dwie dziewczynki i dwóch chłopców, które urodziła mu inna kobieta. Nie była jego pierwszą kochanką ani ostatnią. Dziwiło mnie tylko, że gustował on bezczelnie w moich własnych damach dworu, ośmielił się na coś tak perwersyjnego, udając przez wszystkie te lata, że moje panie do towarzystwa są dla niego przezroczyste, nie zauważa ich, po prostu nie istnieją, niebogi.

A tymczasem, przecież działo się to niemal pod moim bokiem, obok, za ścianą, a więc było dla nich niebezpieczne, łatwe do wykrycia, do oplotkowania! Aż któregoś razu zrozumiałam z obrzydzeniem, że instytucja „damy dworu” w założeniu wcale nie ma służyć wygodzie pani, lecz jej męża. Przecież Wilhelm bez żadnych zbędnych zalotów, bez wysiłku, nawet bez wychodzenia z pałacu na Unter den Linden miał wolnych panien do wyboru, do koloru, zadbanych, bardzo ładnych, wykształconych, dobrze wychowanych, z wysokich rodów – pełna paleta możliwości! Raj na ziemi dla cudzołożnika.

Pierwsza dziewczynka z nieprawego łoża, po tatusiu Wilhelmina Maria, przyszła na świat w 1807, a więc niecały rok po śmierci mojej córki, Pauliny. Za to go chyba najbardziej znienawidziłam. I od razu całym niemal sercem.

W roku 1809 i 1810 mój mąż dał owej kobiecie kolejno dwóch synów, Wilhelma Ernsta i zaraz po nim Wilhelma Timothaeusa, przy czym nie można nie dostrzec, iż drugi jego nieślubny synek rodził się równocześnie z naszą Marianną. Kolejny kamyczek do ogródka mojej zamierającej miłości do męża.

Ostatnie jego nieślubne dziecko, dziewczynka, przyszła na świat w roku 1812 i otrzymała ponownie imiona: Wilhelmina Maria, na podstawie czego wnoszę, iż pierwsza ich córka w międzyczasie zmarła. Tak jak moja Paulinka. Ta koincydencja jest widoczna i straszna zarazem, bo wygląda na to, że pierworodne córki Wilhelma umierały we wczesnym dzieciństwie.

Gdy w końcu połapałam się w tym, co się wokół mnie dzieje, poczułam dojmujący chłód; nie żaden tam banalny „ból w sercu” ani „zdeptanie godności” – chłód. Trwał tylko parę sekund, ale był jak błyskawiczne, precyzyjne dźgnięcie w brzuch długim lodowym soplem; objął wszystko, co było mną, całą mną – Mimi, królewną pruską. Przyszedł nagle, ale odchodził nieśpiesznie, z wolna; nie ziębił już tak, jak w pierwszym momencie, ale bezlitośnie zabierał z mojego wnętrza wszystko, co było ciepłem: czułość, ufność, zawierzenie, miłość do męża. Nadzieję na wspólne, długie jeszcze lata.

Coś się nieodwołalnie zamknęło. Już go potem nie chciałam i byłaś, Marianno, ostatnim naszym dzieckiem. Moją Tröster.

Kiedyś sama do siebie zaśmiałam się gorzko – jak już mogłam się z tego śmiać – że niezaprzeczalnie i jemu się wtedy świat skomplikował. Miał w tym samym czasie co najmniej dwie kobiety – bo nie ma żadnej pewności, czy tej drugiej także nie zdradzał – i siedmioro dzieci, i odtąd krążył, jak wielka, kolorowa, śliska bańka mydlana – od Marianny do mnie, ode mnie do kochanki i jej dzieci, od kochanki do naszych dorastających synów, i z powrotem do Marianny. Na dłuższą metę musiało go to męczyć. Dobrze mu tak.

Dzieci tamtej kobiety były potajemnie chrzczone w kościele kalwińskim w Berlinie, zawsze w obecności mojego męża i świadków, których on przymuszał niejako do uczestnictwa w tej ceremonii. Ponoć zdarzyło się, że byli to nawet, o zgrozo, dwaj moi bracia, książęta Karl i Fryderyk, a także oddany, bliski doradca męża, Robert Fagel. Ów nieszczęsny Fagel był na pewno przy chrzcie pierwszej dziewczynki, gdyż zaraz po nim, gryziony wyrzutami sumienia, wysłał list pokutny do mojej teściowej, księżnej wdowy, Wilhelminy Zofii Pruskiej, relacjonując przebieg imprezy i tłumacząc się gęsto, że żadną miarą nie mógł odmówić jej synowi takiej duchowej przysługi:

Wrażliwy na zagubienie i wielkie osamotnienie, w jakich znalazłem Księcia Orańskiego – a są to okoliczności, w których z natury budzą się w nas dobre uczucia – nie odważyłem się zatem negatywnie odpowiedzieć na jego propozycję i prośbę o bycie świadkiem na chrzcie Wilhelminy Marii.

Przepraszając za współpracę w tej sprawie, doskonale wiedział, co robi; po prostu nie chciał popaść w niełaskę u wpływowej wciąż księżnej.

A była ona bardzo niezadowolona z zachowania swojego najstarszego syna, dziedzicznego, bądź co bądź, księcia Oranje-Nassau, kandydata na ewentualnego niderlandzkiego stadhoudera, który powinien jaśnieć świetlistym przykładem, a nie robić nieślubne dzieci na lewo i prawo.

Ona sama, kilka miesięcy przed narodzeniem tej pierwszej nieślubnej małej, także wysłała do Wilhelma list, w którym ostro wyrzucała mu cudzołóstwo, zdradzanie mnie i demoralizację naszych prawowitych synów, zwłaszcza – Boże ulituj się! – swego następcy w primogeniturze, Willema. Napisała, że oczywiście rozumie, iż syn odebrał ostatnio od losu same ciężkie ciosy, w tym ciąg upokorzeń ze strony Napoleona, konfiskatę majątków i śmierć słodkiej i mądrej Pauliny, więc jeśli mu trzeba wsparcia czy pieniędzy, to ona, kochająca go matka, służy mu pomocą, lecz pod warunkiem, że tamta kobieta i dziecko opuszczą jego książęcy dwór.

Właściwie sama już teraz nie wiem, jak on to wszystko poza moją wiedzą układał finansowo. Wtedy, w Berlinie, między rokiem 1807 a 1812 żyliśmy niby normalnie, ale w rzeczywistości bardziej skromnie niż dostatnio czy nad stan. Z dat narodzin trzech kolejnych nieślubnych dzieci można wywnioskować, dlaczego tak było – on po prostu utrzymywał dwie rodziny. I niestety, ów surowy matczyny list nie powściągnął go ani trochę w afekcie do mojej damy dworu.

Kto nią był, zapytasz, moja Marianno?

W księdze chrztów owego berlińskiego kościoła widnieją nazwiska rodziców tej czwórki dzieci – matka to Maria Dorothea Hoffmann, a ojcem jest niejaki Wilhelm Friedrich von Dietz. Dzieci figurują już jako von Dietz.

Nie możesz tego pamiętać, Marianno, ale von Dietz – to jeden z dynastycznych tytułów, które twój ojciec odziedziczył po swym ojcu, a twoim niderlandzkim dziadku, Willemie V, ostatnim stadhouderze.

Mój mąż mnie najwyraźniej nie doceniał; miła, cicha żonka, coś tam sobie skrobie, szkicuje, maluje na płótnie, o bożym świecie zapominając… Cóż za głupiec, można rzec, naprawdę myślał, że nie skojarzę tej zbieżności nazwisk?

A nikomu nieznana Maria Dorothea Hoffmann? Jej prawdziwe nazwisko brzmiało Julia Karolina Filipina baronówna von der Goltz.

Urodziła się w Berlinie, w starej, dobrej, szlacheckiej rodzinie, bogatej w olbrzymie majątki ziemskie i wysokiej rangi oficerów, od wieków służących elektorom brandenburskim i królom pruskim. Jej ojciec, również pruski oficer i minister wojny, Karl Franz baron von der Goltz, zmarł niespodziewanie w roku 1804. W tym samym roku umarła jej siostra, a druga wyszła za mąż i opuściła rodzinny dom. Julia i jej matka zostały same. Dziewczyna liczyła sobie wówczas już dwadzieścia cztery wiosny i mając na utrzymaniu matkę, musiała podjąć jakąś pracę. Poprzez siatkę rodzinnych powiązań – jej szwagier był szambelanem na dworze pruskim – weszła na królewską służbę jako dama dworu. Po jakimś czasie polecono mi tę sympatyczną, bardzo ładną pannę jako guwernantkę dla naszej małej księżniczki, wówczas kilkuletniej Pauliny. Po sprawdzeniu, czy jest szansa, że córka ją polubi, Julia zamieszkała u nas, w berlińskim Pałacu Niderlandzkim, przy Unter den Linden.

Muszę przyznać, że byłam bardzo zadowolona z tego, jak postępuje z dzieckiem, jak mała pod jej opieką chętnie uczy się grać na fortepianie, śpiewać, ale też rysować oraz poznawać litery i cyfry.

Panna Julia okazała się zatem dobrą guwernantką; miała też w sobie taką ledwie uchwytną cechę umiejętnego stawiania na swoim, ale bez łamania woli Paulinki. Co ciekawe, zwracała się do niej tak, jak mój mąż, po niderlandzku: Pautje, co go zresztą niepomiernie zachwyciło.

Zachwycił się. Nie odczytywałam w powietrzu tych subtelnych sygnałów, oj, nie! Jeszcze nie wtedy. A burza nadciągała.

Także od zachodu Europy. Gdy Wilhelm wstąpił do pruskiej armii, by walczyć z Bonapartem, guwernantka stała się moją dość istotną podporą, sama jej obecność przy Paulinie mnie uspokajała.

Wojska napoleońskie natarły skutecznie na naszą stolicę i król zarządził ucieczkę całego dworu, wraz z ministrami, do stolicy Prus Wschodnich.

Spakowałam dzieci i wraz z Julią von der Goltz wyruszyliśmy w podróż do Królewca. Na samo wspomnienie tej ucieczki chce mi się krzyczeć z rozpaczy jeszcze dziś. Paulina w drodze zmarła. Pochowaliśmy jej drobne ciałko i nie zostało mi już nic, tylko czekać na rychłą śmierć, bym mogła znów połączyć się z córką.

Julia w tym trudnym czasie nie odeszła, została z nami. Pomogła mi odzyskać równowagę psychiczną, była bardzo wspierająca, łagodnie pogodna, czytała mi powieści, chodziłyśmy na spacery, dyskutowałyśmy o polityce, o naukowych nowinkach, o sztuce i nawet o moim malarstwie.

Po powrocie do Berlina zrobiłam z niej moją osobistą damę dworu. Bardzo się ucieszyła i starała się mnie we wszystkim zadowolić, nie będąc jednak przy tym męczącą.

Być może zadziałało tu wspomnienie jej bardzo dobrej relacji z Pauliną, bo dość szybko Julia von der Goltz stała się dla mnie ulubioną osobą do towarzystwa, jedną z niewielu w moim życiu, którym zawierzyłam i dopuściłam do siebie bliżej.

Pamiętam, mamusiu, nasze eskapady do Berlina, do naszej pruskiej rodziny. To właściwie jedno z moich najwcześniejszych wspomnień – że przybywamy, pełne radosnego oczekiwania, na dwór twojego brata, króla, i jesteśmy tam dokładnie tak samo radośnie oczekiwane. Witamy się ze wszystkimi, uściskom nie ma końca, a potem ja biegnę bawić się z kuzynostwem, a ty przejmujesz pełnienie honorów pani na Zamku Królewskim, bo cudna królowa Luiza już wtedy nie żyła. Ciocia Luiza…Ta dzielna, świadoma politycznie i urocza młoda kobieta rozkochała w sobie nie tylko króla Prus, ale dosłownie całą rodzinę i wszystkich poddanych. Zmarła przedwcześnie na zapalenie płuc, w roku moich narodzin, w lipcu 1810, mając zaledwie trzydzieści cztery lata. Pozostawiła swego męża i cały naród w nieutulonym żalu. A ty przyjeżdżałaś i otaczałaś czułą opieką jej siedmioro osieroconych dzieci; w tym najmłodszego Albrechta, mojego przyszłego małżonka. Król Fryderyk Wilhelm III, ciągle w żałobie, mógł na jakiś czas odetchnąć, bo ty przebierałaś się ze swego stroju podróżnego w elegancką, choć stonowaną w kolorach sukienkę – by nie urazić uczuć zbolałego brata – i natychmiast przystępowałaś do pełnienia reprezentacyjnych obowiązków królowej, której na tym dworze zabrakło.

Przez wszystkie lata mojego haskiego dzieciństwa i młodości cierpiałaś z powodu zdrad swego męża, ale nie dawałaś tego po sobie poznać. Zmyliłaś wszystkich, choć domyślam się, ile cię to kosztowało. Powszechnie postrzegano cię jako wielką miłośniczkę sztuki; uwielbiałaś teatr, literaturę, malarstwo, muzykę. Chyba odziedziczyłaś to w duchowym spadku po swoim dziadku Fryderyku Wielkim. I ty także byłaś wielka, choć nie używałaś armat tak jak on!

Pamiętam, jak regularnie zabierałaś mnie na wystawy malarskie, gdzie czasem polecałaś mi, bym wręczała tam jakieś nagrody, wspominam cię jako mecenaskę remontu Muzeum Królewskiego w Hadze i też to, jak odbierałaś od Królewskiej Akademii Sztuki w Amsterdamie tytuł honorowej członkini.

Pamiętam, jak na długie godziny znikałaś w swojej pracowni i malowałaś obrazy, które potem były chwalone przez znawców – i jak bardzo cieszyły cię takie chwile. Pozwalałaś mi podglądać, jak pracujesz, i pamiętam, że autentycznie zachwycało mnie – wyglądające na czary – mieszanie farb na drewnianej palecie z owalną dziurką na kciuk. Najbardziej podobał mi się intensywny kolor szafirowy – uzyskiwałaś go z proszku kobaltowego, który malarze nazywali „błękitem królów”. Rumieniłam się z dumy aż po nasadę włosów, gdy powtarzałaś z czułym uśmiechem, że właśnie taki kolor mają moje oczy.

Byłaś goede fee, dobrą wróżką mojego dzieciństwa.

Dzięki tobie wychowywałam się w miłości, poczuciu stałości i bezpieczeństwa, bo nie zdawałam sobie sprawy z tego, jak głęboko byłaś nieszczęśliwa.

Ze wszystkich sił starałaś się żyć tym, co ci zostało, tym, co kochałaś, prawda? Znalazłaś swoją niszę, gdzie nie był ci już potrzebny mój ojciec.

Ale czy byłaś jeszcze potem szczęśliwa?

Jako kobieta?

Byłaś, mamusiu?…

Uratowało mnie to, że nie musiałam siedzieć kamieniem w Hadze i być typem królowej stacjonarnej, tylko mogłam wsiąść z tobą, Marianno, do karety, i wędrować po Europie wte i wewte, do woli. Wilhelm nie miał nic przeciwko temu, a zapewne wręcz się radował – w końcu tak często wyjeżdżając, zostawiałam mu, że tak się wyrażę, wolną rękę.

Z radością więc krążyłam z Tobą i ze swoim dworem między czterema rezydencjami: zimy spędzałyśmy na przemian w Hadze lub Brukseli, a gorące lata w Het Loo, gdzie ojciec urządził ci wiejską farmę, albo w naszym pięknym Huis ten Bosch, pałacu wybudowanym w głębokim lesie, naprawdę głębokim, choć rósł niedaleko, na haskich obrzeżach. Teraz przypominam sobie, że tam, do owego Leśnego Pałacu, często zabierałam cię również zimą, a to z powodu rozległego stawu, znajdującego się na terenie majątku, który malowniczo zamarzał i mogłaś po nim jeździć na łyżwach.

Każdego roku gościłyśmy też w moim rodzinnym Berlinie, na dworze brata Fryderyka Wilhelma lub w naszym Niederländischen Palast na Unter den Linden. Tam prowadziłam dobrze funkcjonujący, samodzielny dwór, odbywałam liczne audiencje, przyjmowałam gości ze świata sztuki.

Po tym, jak poślubiłaś Albrechta w 1830 roku, często przebywałam w waszym berlińskim pałacu.

Ponadto, w tamtym czasie zajmowałam się też zarządzaniem na odległość moimi dobrami na Śląsku, które umiejętnie dofinansowywane generowały coraz bardziej satysfakcjonujące zyski.

Uratowało mnie też to, że uciekłam w sztukę. I na wygnaniu, i już później, gdy zostałam królową niderlandzką, chętnie otaczałam się artystami i starałam się ich wspierać, zwłaszcza moich „braci po pędzlu” – malarzy. Wysłałam na stypendium do Rzymu początkującego, lecz niezwykle dobrze rokującego niemieckiego malarza włoskiego pochodzenia, Giovanniego Bonaventurę Genellego, który potem nie zawiódł moich oczekiwań i tworzył cenione obrazy o treści mitologicznej, a także wykonał świetne, sugestywne ilustracje do Boskiej Komedii Dantego i do dzieł Homera.

Genelli urodził się w Berlinie w 1798 roku jako syn Janusa Genellego, malarza, którego pejzaże wiszą dziś w berlińskim Zamku Królewskim, i wnuk Josepha Genellego, rzymskiego hafciarza, ongiś zatrudnionego przez mojego wychowawcę, króla Fryderyka Wielkiego, do założenia pruskiej szkoły gobelinów. Trzej jego wujowie również byli też artystami: architektem, malarzem, grafikiem i projektantem porcelany.

Wzrastając w takiej rodzinie, Bonaventura był skazany na artystyczną karierę; najpierw pobierał lekcje od swojego ojca, a następnie został studentem Pruskiej Akademii Sztuk Pięknych. Moje rzymskie stypendium zostało przez niego dobrze wykorzystane, a po jego zakończeniu pozostał w Wiecznym Mieście jeszcze dziesięć lat – jako przyjaciel i asystent słynnego malarza pejzaży Josepha Antona Kocha, artysty pochodzącego z austriackiego Tyrolu, którego charyzma i osobowość wywierały znaczny wpływ na młodsze pokolenie malarzy, przybywających do Rzymu w poszukiwaniu szczęśliwej weny.

A jeszcze wcześniej, około roku 1800, poznałam innego, sporo ode mnie starszego, a solidnie już wówczas ukształtowanego malarza nadwornego w Berlinie – Friedricha Bury. Na początku lat dwudziestych przeniósł się do Niderlandów, do Hagi, i wtedy zaczęłam pobierać u niego lekcje z zakresu technik malarskich. Pod jego okiem bardzo szybko rozwijałam się twórczo – i właśnie to dawało mi szczęście.

Może jestem próżna, ale zawsze też lubiłam mu pozować.

Jest taki jeden mój portret, który mistrz Bury namalował jeszcze w Berlinie, przed twoimi, Marianno, narodzinami; ubrana na nim jestem w strojny, zgrabny, aksamitny czepeczek w kolorze amarantu, misternie wyszywany sztucznymi diamentami i w takąż aksamitną, miękką, cudownie skonstruowaną suknię, z wysokim, sztywnym kołnierzem, okalającym moją szyję, wykonanym ze srebrzystej brabanckiej koronki.

Jedyną prawdziwą biżuterią na tym obrazie jest podwójny sznur pereł zakończony owalnym medalionem, który trzymam w dłoni, przedstawiającym Wilhelma z Kokardą Pomarańczowych na piersi. Moja twarz jest spokojna, spojrzenie łagodne, choć nieco figlarne, leciutko się uśmiecham, pełna ufności i miłości do męża.

Więc nie pytaj mnie, dziecko, od kiedy wiedziałam, że twój ojciec ma kochanki…

ROZDZIAŁ 13

Po roku 1795, kiedy rewolucyjnie rozognieni Francuzi weszli na terytorium Niderlandów, wygnana z ojczyzny rodzina Pomarańczowych przez następne dwie dekady smętnie przemierzała Europę, w przygnębiającym poczuciu bezdomności i z niewielkimi perspektywami przywrócenia swej dawnej pozycji stadhouderów. Pomieszkiwali w Anglii i Prusach; znaleźli schronienie w Londynie, Berlinie, Nassau i Fuldzie. Żyli oszczędnie. Wprawdzie negocjacje w sprawie odszkodowania za utracone mienie nie posuwały się naprzód, ale w roku 1811 zajaśniała im wreszcie jutrzenka przyszłego dobrobytu.

Zaczęło się od tego, że w czasie wojen napoleońskich król Prus Fryderyk Wilhelm III, prowadzący początkowo politykę neutralności, sprowokowany utworzeniem przez Napoleona Związku Reńskiego złożonego z szesnastu niemieckich państewek, wypowiedział mu w 1806 roku wojnę. I bardzo szybko tego pożałował. Przegrał niechlubnie i w sposób upokarzający. Zaskoczyło to nawet samych Francuzów – jeden z dowódców, marszałek Joachim Murat, napisał do cesarza, że wojna się skończyła, gdyż zabrakło przeciwnika. Faktycznie, wielka niezwyciężona pruska armia, niegdyś oczko w głowie swego twórcy, samego Fryderyka II Wielkiego, poddała się, a z nią niemal wszystkie twierdze obronne, z potężnym Magdeburgiem na czele. W ciągu swojej długiej drogi wojskowej nigdy przedtem ani nigdy potem nie udało się Bonapartemu dokonać tego, co osiągnął w czasie tych kilku tygodni: rzucił na kolana jedno z czterech głównych mocarstw europejskich, z którym dotychczas musiał się liczyć. Nigdy jeszcze nie rozgromił nikogo tak błyskawicznie i tak całkowicie.

Traktat zawarty w Tylży następnego roku dopełnił tylko dzieła poniżenia króla Prus; został on pozbawiony części ziem na zachód od Łaby, musiał wydać zgodę na utworzenie Księstwa Warszawskiego z terytoriów, które trafiły do rąk pruskich po rozbiorach Polski, a Gdańsk uznać wolnym miastem. Ponadto Prusy zmuszone zostały do zapłacenia Francji niebotycznej kontrybucji w wysokości stu pięćdziesięciu czterech milionów franków oraz finansowania pobytu francuskich wojsk okupacyjnych na swoim terenie.

Pokonany, nieudolny militarnie król po przegranej wojnie popadł w nikogo niedziwiący kompleks niższości i z rezygnacją odsunął się od rządzenia państwem, zaś jego młoda i inteligentna żona, królowa Luiza Pruska, wraz z kilkoma światłymi ministrami, przeprowadziła w jego imieniu najbardziej niezbędne reformy społeczne, administracyjne i wojskowe. Bez tego państwo zawaliłoby się doszczętnie. Niestety, niespodziewanie przerwała te działania śmierć królowej.

Zmarła w lipcu 1810 roku w wieku zaledwie trzydziestu czterech lat, na zapalenie płuc. Zostawiła zrozpaczonego jej nagłą stratą męża i osierociła dziewięcioro dzieci – wśród których najstarszy, Fryderyk, zostanie po ojcu królem, drugi syn, Wilhelm, będzie po Fryderyku niemieckim cesarzem, Charlotta poślubi księcia Mikołaja Romanowa, późniejszego cara Rosji, Luiza – księcia Frederika Karela Holenderskiego, syna króla Niderlandów Willema I, a najmłodszy, mający w chwili śmierci matki tylko roczek – będzie zapalonym pruskim wojskowym, osiągnie stopień generalski i ożeni się z siostrą Frederika Karela, Marianną Orańską.

Żałoba po śmierci królowej Luizy ogarnęła cały kraj, szczerze rozpaczano po tej niezwykłej istocie, pamiętano jej dobroczynność i serdeczny stosunek do poddanych, wspominano determinację, z jaką w roku 1805 doprowadziła do antynapoleońskiego sojuszu rosyjsko-pruskiego, zawartego z jej inicjatywy w symbolicznym miejscu – w krypcie grobowej króla Fryderyka II Wielkiego w Poczdamie. Nie zapomniano też, jak dla dobra ojczyzny pojechała z mężem do Tylży i stanęła twarzą w twarz z wyniosłym Napoleonem, który potraktował ją chłodno, a nawet lekceważąco. Gdy w słynnej rozmowie prosiła go o złagodzenie restrykcji wobec pokonanych Prus, dał jej wyraźnie do zrozumienia, że jest tylko kobietą i jej polityczne zabiegi są śmieszne.

– Jaka wspaniała suknia! – powiedział protekcjonalnie, wpadając jej w słowo. – Proszę mi powiedzieć, czy to krepa, czy włoska gaza?

Prócz tego typu obraźliwych uwag niczego u Napoleona nie wskórała, ale jej heroiczny czyn obrósł w legendę.

W dniu jej pogrzebu dzwoniły wszystkie dzwony w Królestwie Pruskim, fasady domów pokryły się kirem, cały naród płakał. Na czas żałoby zapadła głucha cisza, odsunięto wszystkie problemy na dalszy plan.

A Prusy miały problemy, i to piętrzące się.

Państwo gwałtownie potrzebowało pieniędzy, dosłownie na wszystko – na dokończenie owych wewnętrznych reform królowej Luizy, na zaspokojenie francuskich wymagań postawionych w Tylży, na odbudowę armii, owego rdzenia potęgi Prus, bo Fryderyk Wielki zapewne w grobie się przewracał, wreszcie na rozwinięcie przygotowań do dalszej walki przeciwko znienawidzonemu Napoleonowi. I okazało się, że tu także za życia królowa udzielała swojego wsparcia, aktywnie uczestnicząc w budowaniu tajnej rady wojennej.

Zaplanowanie, a później prowadzenie wojny wymaga jednak nie tylko patriotyzmu i męstwa, ale nade wszystko wielkich pieniędzy. Owdowiały król, bez dyskretnej pomocy i wsparcia ukochanej Luizy, był wyraźnie zagubiony w tym wszystkim.

Z rozrzewnieniem wspominał teraz wybitnego króla Fryderyka II – swego antenata, stryjecznego dziadka, który go wychował i wykształcił, zastępując mu ojca, wciąż zajętego licznymi kochankami.

Dziadek był też czułym opiekunem dla malutkiej Mimi, jego siostry, która pewnie dzięki temu wyrosła na pełną klasy i godności kobietę, pierwszą w historii królową Niderlandów.

Fryderyk Wielki. Nie bez przyczyny tak go nazwano, tego geniusza od budowania silnej armii, człowieka, który umiał przewidzieć, co zrobi wróg, nawet jeśli ten wróg jeszcze się nie narodził! Choć wydaje się to niewytłumaczalne – dokładnie przewidział mającą wybuchnąć już wkrótce rewolucję francuską oraz kłopoty z Napoleonem za lat dwadzieścia:

– Masy już zaczęły napierać od dołu, mój Wilhelmie, i gdy doprowadzi to do wybuchu, diabeł zostanie uwolniony – powiedział zatroskany do swego wychowanka na krótko przed śmiercią. – Obawiam się, że przez długi okres będziesz w trudnym i niebezpiecznym położeniu. A więc przyszykuj się na to. Myśl o mnie. Strzeż naszej chwały i dobrego imienia, chłopcze!

– No to się nie popisałem! Zawiodłem go, verdammt noch mal[5]! – klął po cichu Fryderyk Wilhelm III. – On nigdy nie pozwoliłby Napoleonowi nałożyć na siebie takiej złodziejskiej kontrybucji, to pewne! Nie stał się też bankrutem, jak ja; zostawił swemu następcy, a mojemu ojcu, Fryderykowi Wilhelmowi II kwitnący kraj – kulturalny, przepojony ideami Oświecenia, z centrum na dworze w Sanssouci, świetnie wyszkoloną armię, liczącą dwieście tysięcy karnych i miłujących ojczyznę żołnierzy, pięćdziesiąt pięć milionów talarów nadwyżki w królewskim skarbcu i sprawną administrację skarbową, zapewniającą wysoką ściągalność podatków.

Do końca czuł się żołnierzem, nawet umarł w wojskowym mundurze, gdyż pod koniec życia praktycznie go już nie zdejmował, nawet na noc.

Jego ostatnie słowa dotyczyły zapewne jakiegoś wojskowego manewru, który kołatał mu się w zamierającym już mózgu:

„Będzie dobrze, przeszliśmy wzgórze!…”.

„A ja? Jak ja mam przejść to moje wzgórze? Może mi powiesz, mój królu, mój dawny wychowawco? – pytał teraz ducha swego wspaniałego przodka. – Wysoko postawiłeś poprzeczkę, nie doścignął cię ani mój ojciec, ani ja – choć szczerze cię kochałem i pragnąłem pójść w twoje ślady… Trudno, nie ma już czasu na moje próżne żale, bo pieniędzy w królewskim skarbcu od tego nie przybędzie”.

Trzydziestego października 1810 roku król Fryderyk Wilhelm III wydał edykt o kasacie klasztorów ewangelickich i katolickich w całym państwie. Jednak wszystkim było wiadome, że najbogatsze są latyfundia Kościoła katolickiego na Śląsku – i to tam najszybciej, w trybie natychmiastowym, zlikwidowano kilkadziesiąt katolickich klasztorów męskich i trzynaście żeńskich.

W praktyce wyglądało to tak, że komisarze specjalnie powołanej Głównej Komisji Sekularyzacyjnej dla Śląska wkraczali do kolejnych klasztorów i odczytywali struchlałym zakonnikom tekst królewskiego dekretu. To było jak grom z jasnego nieba!

Po pierwsze zwolniono ich ze ślubów zakonnych, nadano zakaz noszenia habitów i oznajmiono konfiskatę całego mienia – po ostatni srebrny nożyk do otwierania listów w szufladzie opata.

Tempo było oszałamiające; z reguły dawano zakonom najwyżej cztery tygodnie na opuszczenie klasztoru.

Kasata nie objęła jedynie dwóch klasztorów bonifratrów, zajmujących się opieką nad chorymi i czterech żeńskich – urszulanek i elżbietanek, zajmujących się oświatą. W ocenie króla byli oni pożyteczni dla społeczeństwa.

Przepastne i cenne księgozbiory klasztorne przekazano Bibliotece Królewskiej i Uniwersyteckiej, zaś sekretne archiwa zakonne – Archiwum Państwowemu.

Po owej brutalnej sekularyzacji olbrzymi majątek Kościoła katolickiego – posiadłości ziemskie, nieruchomości, zawartość kas klasztornych, dzieła sztuki i drogocenne ozdoby w dużej mierze podreperowały skarb państwa pruskiego, jednak to nie wystarczyło. Bankructwo Królestwa Prus, spowodowane konsekwencjami przegranej wojny z Napoleonem, było tak wielkie, że król łapał się dosłownie wszystkiego, by zdobyć pieniądze.

Z jego rozkazu w roku 1811, w Królewcu, miała miejsce ściśle tajna i obrzydliwa w sensie moralnym akcja: dokonano komisyjnego zniszczenia insygniów koronacyjnych królów polskich, wykradzionych przez wojska pruskie w 1795 roku ze Skarbca Koronnego na krakowskim Wawelu. Przewiezione do Wrocławia, a potem do Berlina, należały teraz do klejnotów Hohenzollernów.

Było to sześć zdobnych koron, pochodzących z różnych okresów dziejów Polski, cztery berła królewskie, trzy miecze ceremonialne – czwarty, koronacyjny, najcenniejszy historycznie, zwany przez Polaków „Szczerbcem”, został już wcześniej sprzedany – oraz pięć koronacyjnych jabłek królewskich, z których najokazalsze, wykonane w okresie późnego renesansu, było szczerozłote, zwieńczone krzyżykiem z pereł i rubinów, i miało wygrawerowaną na swym globie mapę świata. To jabłko było cudem sztuki jubilerskiej.

Król wydanym zarządzeniem rozkazał owe, zapewne jakże cenne dla Polaków, regalia rozbić, oddzielić od zdobiących je precjozów i przetopić. Z pozyskanego złota i srebra wybito monety. Pozostałe kamienie szlachetne i perły sprzedano.

Sytuacja pruskiego państwa nieco się poprawiła.

Silesia znaczy po niemiecku Schlesien, Śląsk. Miejscowi ludzie, używając swego odwiecznego języka, nazywają tę krainę: Ślunsk, Ślonzek albo Szlonsk.

Mój związek z tą nieznaną mi dotąd ziemią śląską, leżącą na wschodnich rubieżach Królestwa Prus, był konsekwencją wygnańczego losu moich rodziców. Ograbieni przez Napoleona, ustawicznie niepewni swej materialnej przyszłości, skorzystali z oferty złożonej mojej matce przez życzliwy jej dwór berliński i w roku 1812 zakupili spory majątek w Grafschaft Glatz, Hrabstwie Kłodzkim.

Była to dawna zdobycz króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego, stryjecznego dziadka Mimi. W wyniku wojen śląskich odebrał on Austrii Śląsk – i w jego granice administracyjne włączył zakupione osobno, dotąd nieśląskie Hrabstwo Kłodzkie.

Teraz moja matka, Wilhelmina Luiza van Oranje-Nassau, jako Hohenzollernówna z domu i rodzona siostra króla Prus, miała ten przywilej, że za niewygórowaną kwotę dwustu trzydziestu tysięcy talarów weszła do grona właścicieli dóbr ziemskich na Śląsku. Nabyte dobra były częścią ogromnych własności Kościoła katolickiego, świeżo upaństwowionych edyktem królewskim. Celem tej brutalnej kasacji było pozyskanie środków na dalszą walkę z Napoleonem i – jak sądzę – również na spłatę nałożonej przez niego na Prusy kontrybucji.

Swoją drogą zastanawiająca jest dla mnie łatwość, z jaką mój wuj, król pruski, bezkarnie zagarnął cały ten kolosalny kościelny majątek, te niezliczone skarby, fundacje i posiadłości, systematycznie gromadzone i pomnażane od wczesnego średniowiecza! Potrzebował pieniędzy – i bez wahania sięgnął po nie, w przypadku Śląska po okrągłe pięć milionów talarów, powodując paradoksalną wręcz sytuację, w której na wskroś ewangelickie Królestwo Prus zostało uratowane od finansowej zapaści przez katolickie, likwidowane instytucje.

Mimi zakupiła więc rozległe dobra poklasztorne, powstałe wskutek kasaty opactw cysterskich w Heinrichau, Henrykowie, Leubus, Lubiążu i Camenz, Kamieńcu Ząbkowickim. Majątki te były położone około sześćdziesięciu kilometrów na południe od Breslau, Wrocławia, stolicy Śląska.

Sama nazwa – Kamieniec – od razu zawładnęła moją wyobraźnią; pochodziła ona od czeskiego słowa „kamenech”, kamień – i była informacją o skalnym, kamienistym podłożu, na którym powstał tam pierwszy zamek obronny z czterema wieżami, wybudowany przez czeskiego księcia Brzetysława II, w roku 1096. Książę zrobił sobie tam wygodny strategicznie przyczółek do swych wypraw wojennych na Śląsk i na Polskę. Barwna historia Wzgórza Kamienieckiego sięgała więc zamierzchłych czasów, a do tego krążyła tam romantyczna, miłosna legenda.

Otóż na zamkowej górze stała niegdyś rycerska warownia, w której kwitła szczęśliwa miłość między polską księżniczką i ziębickim księciem. Podobno byli w sobie tak zakochani, że żyć bez siebie nie mogli, rozumieli się bez słów, darzyli szacunkiem i ufnością, nigdy żadne z nich nie dopuściło się zdrady, a ich wielką miłość sławiły pieśni i podania. Aż prosiło się uznać, że to właśnie jest coś, czego szukałam i nakazać w tym miejscu wybudować przepiękną siedzibę.

W kwietniu 1838 roku, gdy po raz pierwszy przyjechałam z Albrechtem i dwójką naszych małych dzieci do Kamieńca, zamek warowny wprawdzie już od dawna nie istniał, ale bardzo zachwyciło mnie samo miejsce – zielone, rozległe, górujące nad okolicznymi miejscowościami, otoczone wodami pobliskiej rzeki, z zapierającym dech w piersiach widokiem na panoramę gór. Zamieszkaliśmy tam na jakiś czas. Początkowo gościny w swoim domu udzielił nam zarządca moich dóbr kamienieckich, Plathner, potem znaleźliśmy dla siebie tymczasowy pałacyk w Seitenberg, Stroniu Śląskim. Spokój, piękno przyrody, śpiew ptaków i otaczający zamkowe wzgórze malowniczy krajobraz nastroiły mnie optymistycznie i przyszło mi do głowy, że może jeśli wybudujemy tam sobie z Albrechtem nowy pałac, gniazdo rodzinne na legendarnej, romantycznej skale i zamieszkamy z dala od berlińskiego dworu, to uratujemy nasze małżeństwo. Ale w tym czasie powoli nie było już czego ratować, mimo, że nasze ostatnie dziecko, Alexandrina, urodziła się jeszcze tam, w Kamieńcu, w roku 1842.

Od początku Marianna, dobrze wykształcona, kochająca sztukę, inteligentna, elegancka królewna orańska, nie pasowała do sztywnej, opartej niemal na wojskowym drylu, atmosfery pruskiego dworu. Dawniej, gdy przyjeżdżała tu z matką, nie zauważała tej dworskiej duchoty, zajęta bez reszty zabawami, a później rozmowami ze swoim ukochanym kuzynostwem. Wtedy także dworska kamaryla jeszcze jej nie zauważała. Ale teraz – i owszem. Choć próbowała się dostosować, nagiąć nieco do wymagań jej stawianych – nie udawało jej się to, ciągle wywoływała niesmak pruskiej rodziny, była zbyt nowoczesna, zbyt demokratyczna w przekonaniach i zbyt odważna, buntowała się, jej tłamszona wolna dusza krzyczała, wciąż zdarzało jej się łamać idiotyczną, nieżyciową etykietę, wymyśloną chyba dla marionetek, woskowych lalek, nie dla kobiet z krwi i kości, świadomych siebie, a do tego jeszcze takich jak ona – wychowanych w poczuciu własnej wartości.

To małżeństwo było skazane na klęskę, gdyż tworząca je para była od początku nierówna i nieszczęśliwa.

Może tylko promienny, słodki czas, gdy na świat przychodziły dzieci, zdawał się pełen nadziei. Szczęśliwie urodzone trzy kolejne maleństwa bardzo cieszyły Albrechta, który, pękając z dumy, że zostawał ojcem, robił sobie i Mariannie krótkie antrakty w długim ciągu swych nieustannych zdrad małżeńskich.

Plotki o jego szkaradnym prowadzeniu się docierały do Marianny szeroką falą, a przecież sama też ślepa nie była i coraz dokładniej orientowała się w tym, co się działo.

Albrecht był nałogowym kobieciarzem i hulaką, niemal otwarcie zmieniał kochanki jak rękawiczki, przebierając zwłaszcza wśród dam dworu swej żony, czym boleśnie ją upokarzał. Równocześnie miał w zwyczaju brutalnie zakrzykiwać jej prośby o ustatkowanie się – i, by odwrócić kota ogonem, szyderczo drwił z jej zamiłowań artystycznych, intelektualnych rozważań, a już szczególnie ze skłonności do długich, jego zdaniem nikomu niepotrzebnych, filozoficzno-religijnych dysput z zapraszanymi gośćmi, często stanu duchownego.

– Aber, Marij-ana! – wrzeszczał chrapliwie, przewracając oczami. Zawsze, gdy się przed nią fałszywie bronił, sprawiał wrażenie zdyszanego i automatycznie podnosił głos, co w zestawieniu z denerwującą, wojskową manierą stania na szeroko rozstawionych nogach i mało wojskowym, coraz bardziej wypychającym się do przodu brzuchem wyglądało obleśnie i odpychająco. – Ależ, Marij-ana! O co tobie chodzi, pytam się? Dlaczego słuchasz bzdurnych plotek? Jakie kochanki? Przyznaję, raz czy dwa zdarzył mi się mały, nic nieznaczący skok w bok, ale w końcu jestem mężczyzną! Rusz trochę rozumem! To, że twój ojciec miewał metresy i po dziś dzień łoży na swoje bękarty, nie znaczy, że i ja pójdę tą drogą!

– Nie masz prawa i najmniejszego powodu, by wypominać mi ojca – odpowiedziała spokojnie. – Jak doskonale wiesz, ja dochowuję ci wierności. I mało tego, chcę być z tobą, chcę wspólnie troszczyć się o nasze dzieci. Bo one cierpią z naszego powodu, Albrechcie, i nie udawaj, proszę, że tego nie zauważasz!

– Aber, Marij-ana! – Wyrzucił ramiona w górę w geście najwyższego zniecierpliwienia. – Nasze dzieci nie mają absolutnie nic do tego, co ja robię! Mają mnie kochać i szanować, nawet gdybym został galernikiem! Jestem ich ojcem, nie kolegą, do kroćset! I ty także zajmij się swoimi sprawami; podróżuj, chodź sobie na koncerty, wernisaże, kupuj, na co masz tylko ochotę, czytaj te swoje książki, pomagaj nie wiadomo po co okolicznej biedocie, spotykaj się z tymi twoimi wielebnymi pastorami, czy kim tam jeszcze i dywagujcie sobie w nieskończoność o zawiłościach Biblii! Ale mnie daj wreszcie święty spokój!!

– O nie, mój drogi. Prędzej piekło zamarznie, niż ja się zgodzę na takie życie!

W odpowiedzi Albrecht prychnął wściekle i bez pożegnania wybiegł na korytarz, zamaszyście trzasnąwszy drzwiami, a Marianna po raz kolejny gorzko zapłakała.

W jaki sposób można było przed ślubem przewidzieć, mając wtedy zaledwie dwadzieścia lat, że uroczy kuzyn, królewicz z bajki, narzeczony zachwalany jej przez wszystkich, okaże się wiarołomnym, prawdziwie koszarowym gburem, żołdackim w stylu, i że będzie ranił ją bez litości swoją pogardą?

A przecież latami starałam się przymykać oko na jego wybryki, próbowałam sama przed sobą tłumaczyć to wszystko nieszczęściem, które go spotkało we wczesnym dzieciństwie, kiedy to osierociła go matka, nieodżałowana królowa Luiza Pruska, liczyłam, że właśnie przyjście na świat jego własnych dzieci zamknie tamtą wyrwę w jego sercu, że poczuje spokój, dojrzeje, ustatkuje się, zmądrzeje, pokocha dzieci, pokocha mnie… Verdorie!

Wmawiałam sobie, że może plotka o przebyciu przez niego choroby wenerycznej nie jest prawdziwa – modliłam się o to, Boże jedyny, daj, by choć ta jedna nie była prawdziwa – marzyłam, że może coś się jeszcze dobrego wydarzy i go odmieni, ale równocześnie doskonale wiedziałam, która z moich dwórek z nim sypia, bezbłędnie rozpoznawałam te dziewczyny, na przykład po ich nowym, szczególnym sposobie składania mi ukłonu – tego zwyczajowego dygnięcia przede mną, które powinno polegać na wdzięcznym zgięciu się w kolanach i leciutkim uniesieniu sukni. Otóż kochanki mojego męża podczas wykonywania tej prostej czynności wyglądały tak, jakby nagle dopadł je atak artretyzmu.

Jak długo tak można? Jak długo kobieta musi tkwić w niewoli swego życiowego układu, by nareszcie zechcieć się zeń wyrwać? Pięć lat, dziesięć, dwadzieścia pięć? Do samej końcówki życia, gdy już zmądrzeje?…

Ja rozwiodłam się z moim mężem, Albrechtem von Hohenzollern, po dziewiętnastu latach nieudanego małżeństwa, wróciłam do panieńskiego nazwiska – Marianna Orańska i opuściłam Prusy.

5 verdammt noch mal (niem.) – przekleństwo; „niech to szlag trafi!”

ROZDZIAŁ 14

Pachniała poranną rosą, osiadającą na ledwie przebudzonych trawach i kwiatach, majowym, srebrzystym, ciepłym deszczem, a równocześnie płatkami śniegu, świeżymi, prosto z nieba, topniejącymi na gorących wargach, podczas zimowego spaceru.

„Milady…” albo „Uwe Koninklijke Hoogheid, Wasza Królewska Wysokość…” – tymi tytułami się do niej zwracał, zawsze dodając w duchu: „…mojego serca”.

Tak, była panią, była królewną jego serca od chwili, gdy ją po raz pierwszy w życiu zobaczył, służąc jeszcze u jej ojca, króla Willema I. Nie zwróciła na niego najmniejszej uwagi, nie przesunęła po nim nawet przelotnym spojrzeniem i pewnie nie uwierzyłby, gdyby ktoś z administracji dworu zdradził mu wtedy, że królewna orańska dokładnie sprawdziła, kim on jest. Nigdy się o tym nie dowiedział.

Johannes van Rossum był rok starszy od Marianny, przyszedł na świat w sierpniowy, ciepły dzień 1809 roku, w Hadze, w skromnej dzielnicy robotniczej.

Jego ojciec Willem był zielarzem i wraz z matką, Marią Tammerijn, prowadzili w Hadze niewielki sklep. Johannes miał dwie siostry i brata, z którym chyba się umówili, bo obydwaj wzięli sobie za żony dziewczyny z tej samej rodziny, o nazwisku Keijzer; Johannes ożenił się z Cathariną w roku 1837. Nie był to udany związek, pierwsze zauroczenie szybko przeminęło, a dodatkowo sytuację skomplikował fakt, że nie mieli dzieci.

W tym czasie Johannes imał się różnych zajęć; był na tyle wykształcony, że pracował jakiś czas jako asystent w kancelarii notarialnej, potem, licząc od 1829, dwa lata spędził w wojsku, w batalionie strzelców, gdzie szybko awansował i nawet został odznaczony, wreszcie polecono go na służbę u Rodziny Orańskiej, najpierw na dwór Willema I, a po jego abdykacji w roku 1840 – u brata Marianny, młodego króla Willema II. Ten z kolei polecił Rossuma, jako wzorowego lokaja, swemu szwagrowi Albrechtowi i w taki nieco zawiły sposób pojawił się on w najbliższym otoczeniu Marianny. Nakazała, by włączono go w skład jej dworu.

Służbę u królewny rozpoczął z początkiem roku 1844, najpierw jako jej stangret, potem jako dworski masztalerz, wreszcie, po roku, stał się jej bibliotekarzem i osobistym sekretarzem.

Poprzednie lata były bardzo ciężkie dla Marianny; kolejno zmarli jej rodzice, pruski dwór nieustannie i za wszystko ją krytykował, ona sama była wycieńczona przebytymi pięcioma ciążami i porodami z rzędu, do tego wciąż powracał niewysłowiony żal po śmierci w niemowlęctwie dwojga jej dzieci, a małżeństwo z Albrechtem tkwiło w głębokim kryzysie.

Aby unikać i w ogóle jak najrzadziej oglądać swego męża, chętnie skorzystała z zaleceń lekarzy, zatroskanych o jej zdrowie fizyczne i psychiczne, i jesienią 1843 udała się wraz ze swoim orszakiem na dłuższe leczenie do Włoch. Przebywała w słonecznym Neapolu, w Rzymie, spacerowała, zwiedzała muzea, galerie sztuki, kościoły, chodziła do opery i do teatru. Odżyła, uspokoiła się, nabrała sił i nadziei na lepsze jutro. I właśnie wtedy otrzymała wiadomość o śmierci ojca. Zmarł w Berlinie, w swoim Pałacu Niderlandzkim przy Unter den Linden. Natychmiast wróciła. Pierwszego w historii prawowitego króla Niderlandów pochowano w rodzinnym grobowcu w Nieuwe Kerk w Delft, tam, gdzie spoczął w roku 1584 Ojciec Narodu, Willem I Orański „Milczek”, pierwszy stadhouder.

Po powrocie z Włoch czekało Mariannę kolejne straszne przeżycie – znalazła Albrechta, niemal in flagranti, w ramionach swojej damy dworu, Rosalie von Rauch, córki ministra wojny.

Wtedy w Mariannie coś pękło i złożyła pozew o rozwód. Był to z jej strony akt odwagi, drastycznego wyłamania się z prawideł życia dworskiego, gdyż rozwody nie były normalną praktyką; w rodach panujących unikano jak ognia takiej kompromitacji.

Na pruskim tronie był już wtedy, po śmierci Fryderyka Wilhelma III w roku 1840, jego następca, a zarazem najstarszy brat Albrechta – Fryderyk Wilhelm IV.

Uczciwie uznał on winę brata i mocno trzymał stronę pokrzywdzonej Marianny. W tym czasie był ogólnie zniesmaczony i zniecierpliwiony ciągłymi kłopotami z młodszymi braćmi. Ciągnęły się zresztą od lat.

Doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że sam nie jest bez wad, że walczą w nim romantyczne tęsknoty, przepojone głęboką religijnością, z zalewającymi go nagłymi i niepohamowanymi wybuchami furii, ale jedno mógł o sobie powiedzieć na pewno: życie małżeńskie miał dobre i ustabilizowane.

W roku 1823, zakochany po uszy, pojął za żonę córkę króla Bawarii, Maksymiliana I – Elżbietę Luizę Wittelsbach. Poznał ją cztery lata wcześniej podczas podróży po południowych Niemczech i od razu wiedział, że przepadł z kretesem. Pisał o młodziutkiej Elżbiecie do swego ojca, w pełnym rozedrganych emocji liście:

Nie ma na razie jakiegoś niebezpieczeństwa, byś miał się obawiać, Ojcze, ale nie odpowiadam za siebie, jeśli pozostanę choć chwilę dłużej w Monachium! Kochane, owalne i powabne oblicze, oczy tak jasne, jak neapolitańskie niebo, czarne brwi, ciemne włosy, a przy tym przyzwoitość, o której mógłbym tylko marzyć – a więc: pomocy, pomocy!

Teraz, dwadzieścia lat później, nadal darzyli się wielkim uczuciem i zaufaniem. Nie zepsuł tego nawet przygnębiający fakt, iż nie mieli dzieci. Elżbieta była dla niego prawdziwym darem losu, wsparciem, zwłaszcza od kiedy wstąpił po ojcu na tron i teraz on musiał się użerać z nieznośnymi braciszkami. Pierwszy z nich, Wilhelm, drażnił go swoimi militarystycznymi ciągotami i nieustającym rzewnym wzdychaniem za niespełnioną miłością do polskiej szlachcianki Elizy Radziwiłłówny, mimo że ta od dawna już nie żyła, średni brat, Karl, doprowadzał go do szału plątaniem się w kolejne afery finansowe, będące skutkiem jego nietrafionych spekulacji na rynku papierów wartościowych, a już najmłodszy gagatek, Albrecht, dobijał go wręcz swoim seksualnym rozpasaniem, licznymi aferami miłosnymi, a teraz zbliżającym się nieuchronnie rozwodem – zapewne w atmosferze skandalu.

W przypływie gniewu celnie podsumował kiedyś siebie i swych braci zgryźliwymi, choć nie pozbawionym humoru, słowami: „Gdybyśmy byli synami jakiegoś drobnego urzędnika, ja zostałbym mistrzem budowlanym, Wilhelm sierżantem, Karl poszedłby siedzieć, a Albrecht by się kompletnie złajdaczył!”.

Mimo prawdziwej sympatii i współczucia dla głęboko rozczarowanej swoim małżeństwem Marianny Fryderyk Wilhelm IV z wiadomych względów nie śpieszył się z wydaniem pozwolenia na rozwód. Za radą królowej Elżbiety jeszcze raz spróbował załagodzić sytuację i zaczął od tego, że natychmiast oddzielił Albrechta od jego kochanki, wysyłając go w podróż na Bliski Wschód.

Nic to nie pomogło. Stęskniony kochaś wrócił do Berlina wyposzczony jak chart i od razu zamieszkał z ukochaną Rosalie. Król nie miał innego wyjścia i w połowie roku 1844 ogłosił separację małżonków – od stołu i łoża.

Johannes van Rossum mniej więcej od roku obserwował to wszystko z bliska, patrzył na szarpaninę nieszczęśliwej królewny i myślał tylko o tym, że najchętniej porwałby ją stąd, i tuląc w ramionach, wywiózł potajemnie, nieoznakowaną karetą, gdzieś jak najdalej, na koniec świata, i pozwolił ukochanej wypocząć, uspokoić się, ukoić nerwy. Sprawiłby, że jej szafirowe oczy znów by rozbłysły.

Potem nawet mógłby pójść za to na sto lat do więzienia, i to o zaostrzonym rygorze, laat maar[6]! Jednak te zdrożne myśli pozostawały zamknięte w jego głowie, a tego, że się jej uważnie przygląda, miał nadzieję, nie zauważała, robił to dyskretnie, nie chciał, i nie śmiałby jej niepokoić, wystarczy już, co przeżyła ostatnio, było tego więcej, niż mogła udźwignąć.

Zaraz po ogłoszeniu separacji, jesienią 1844 roku, Marianna, jakby czytając w myślach Johannesa, wyjechała, może nie na drugi kraniec świata, ale ponownie do Italii, na alpejską północ, nad jezioro Como. Tam, w Tremezzo, wybrała dla siebie przepiękną stylową willę, o nazwie „Sommariva”, malowniczo usadowioną u podnóża Alp, nad samym brzegiem jeziora.

Wtedy po raz pierwszy do jej orszaku dołączony został Johannes van Rossum. Był dla niej wielką niespodzianką. Niezliczoną ilość razy dowiódł w czasie podróży swej lojalności i bezgranicznego oddania. Załatwił za nią wszystkie zawiłe formalności związane z zakupem willi. Kierował przygotowaniem pokoi pod kątem jej wymagań i oczekiwań. Potrafił gładko dogadać się z włoskimi tragarzami i tłumem ludzi z ekipy sprzątającej.

– Wasza Królewska Wysokość może być spokojna, za kilka dni zdam relację z całości moich działań w „Sommarivie” i poproszę o ich akceptację – zapewnił uprzejmie, ale nie posunął się już do sugestii, która cisnęła mu się na usta, by Marianna po prostu w tym czasie odpoczywała i niczym się nie martwiła. Nie był od tego, by jej cokolwiek sugerować, a już z pewnością nie to, co ma robić.

Marianna jednak zaufała mu i gdy on zajął się jej problemami, ona rzeczywiście nareszcie wzięła głębszy oddech. Cieszyła się jesiennym słońcem nad Como, a romantyczne, kwieciste tarasowe ogrody wokół willi napawały ją dawno nieodczuwanym spokojem i radosnym zachwytem.

Od razu też zmieniła nazwę posiadłości na „Carlotta” – z myślą o swej ukochanej córce, Charlotcie. W ten sposób uczciła jej dwudzieste czwarte urodziny.

Pozostała tam niemal do Świąt Bożego Narodzenia, które spędziła we Florencji. Stamtąd wybrała się do ukochanego Rzymu.

W trakcie tej podróży między Marianną a Johannesem otworzyła się jakaś nieznana, niemal nierzeczywista przestrzeń; nie sposób było sprecyzować jej nazwę, zresztą padało w niej niewiele słów, zaś to, co oboje odczuwali po wejściu w nią, jak niewidzialny, splatany warkocz zespalało się i swobodnie lewitowało między nimi. A może raczej były to ich urywane oddechy, to one poruszały w jakiś irracjonalny sposób powietrze w pomieszczeniach, w których razem przebywali.

Marianna zdecydowała, że wobec tego lepiej będzie rozmawiać z nim w bardziej neutralnych, otwartych miejscach, na przykład w ogrodach „Carlotty” lub nad samym brzegiem jeziora.

Jej może to pomagało, lecz Johannesowi i tam daleko było do spokoju, wszędzie czuł się w jej obecności rozpalony i modlił się, żeby się w tym nie zorientowała.

Któregoś aksamitno błękitnego popołudnia, a tylko takie są pod włoskim niebem, Marianna prowadziła z nim niezobowiązującą, ale ciekawą rozmowę o włoskim malarstwie, kołysząc się leciutko na ogrodowej huśtawce przystrojonej świeżymi, białymi kwiatami.

Ich zapach, a może to był jej zapach, mącił mu w głowie.

– Rozhuśtasz mnie bardziej, Janie? – zapytała.

To tu, nad Como, niespodzianie zaczęła nazywać go tą niderlandzką, skróconą formą jego imienia.

Ma ją rozhuśtać.

Dobry Boże.

Czy ona nie posiada instynktu samozachowawczego? Sama pakuje mu się w ramiona?

– Nie chciałbym za mocno, byś nie spadła z tej huśtawki, milady… – zaczął się tłumaczyć zupełnie jak jakiś psychiczny, równocześnie zakładając obie ręce do tyłu. „Wiem, jak to głupio wygląda, myślał, ale przecież muszę je trzymać z daleka od niej, choćbym miał przypłacić to życiem! Tak, prędzej skonam, niż utracę jej zaufanie!”

Spojrzał w górę na rosłą gałąź drzewa, na której zawieszono huśtawkę, udając, że sprawdza wzrokiem jej wytrzymałość na ciężar, potem w drugą stronę, na fasadę willi, jakby spodziewając się jej nagłego zawalenia, popatrzył na linię horyzontu, roztaczającą się malowniczo przed ich oczami… Byle nie na Mariannę, wszędzie, byle nie na nią. Nieustannie pragnął ją pocałować.

Coś mówiła, ale miał dziwaczne wrażenie, że ją słyszy, lecz nie rozumie ani jednego jej słowa. „Tylko spokój może mnie uratować, powtarzał sobie w myślach, tylko spokój”.

Ona uniosła dłonie i gdy miarowy ruch huśtawki znów na kilka sekund przybliżył ją do niego, klasnęła mu tuż przed nosem, jak lunatykowi. Wzdrygnął się, zaskoczony tym głośnym dźwiękiem, a ona, huśtając się dalej, roześmiała się cicho, jakby ukradkiem.

Spróbował uruchomić tę część mózgu, która odpowiada za prowadzenie konwersacji. Nie udało się; miał w głowie jedną wielką burzę piaskową, z odgłosami ryczących wielbłądów.

Na szczęście z pomocą przyszła mu malutka wiewiórka, która kilkoma sprytnymi ruchami zbiegła po pniu drzewa, przycupnęła na trawie i z zaciekawieniem przyglądała się huśtającej się Mariannie.

– O, wiewióreczka! – Uśmiechnęła się, a on pomyślał z ulgą, że po raz pierwszy od wyjazdu z Berlina królewna zrobiła to nie tylko samymi ustami.

– Znów śmiejesz się oczami, Majesteit! – wyrwało mu się i zaraz usilnie zaczął zagadywać swoją gafę. – Chyba wszyscy lubią wiewiórki… Bo też one w pełni na to zasługują; są rozumne, urocze, odważne i niezależne. I ani na jotę nie wzrusza ich nasze, ogólnie przyjęte, klasyfikowanie świata.

– Bo mają wystarczająco dużo roboty wokół siebie. – Marianna z wdziękiem, którego pewnie nie była świadoma, zsunęła się z huśtawki i ostrożnie przykucnęła obok wiewiórki. Zwierzątko cofnęło się trochę, ale nie uciekło. – Troszczą się o przeżycie.

– A przy tym zdają się pamiętać o jednej ważnej sprawie: by cieszyć się z każdej chwili – szepnął Johannes zamyślony. Czy tylko on odnosi wrażenie, że wcale nie mówią o wiewiórkach?…

Marianna uniosła głowę i przez długą chwilę patrzyła mu w oczy. W jego odczuciu wszystko wokół, łącznie z wiewiórką, wstrzymało oddech. Coś było nie tak. Bardzo nie tak.

– Tak, masz rację – potwierdziła spokojnie. – Aby codzienność miała realną wartość, trzeba doceniać każdą jej chwilę.

Zrobiła taki ruch, jakby chciała podnieść się z trawy, a on pośpieszył z pomocą, chwytając jej dłoń. Przytrzymał ją jednak zbyt mocno i Marianna sama łagodnie wysunęła rękę z jego uścisku.

Dziesięć lat przebywania na królewskim dworze były dostatecznie długim okresem, aby zasady bycia dżentelmenem zostały mu głęboko i na trwale wpojone. Naprawdę mógł na to liczyć. Tymczasem przebywanie z nią sam na sam sprawiało mu coraz większy kłopot.

Było coś w tej kobiecie, pozostającej przecież całkowicie poza jego zasięgiem, jakiś nieuchwytny, druzgocący jego opanowanie szczegół, właściwy wyłącznie jej – coś, co w jej towarzystwie kazało mu zapominać o wszystkich przebytych kiedykolwiek szkoleniach z etykiety.

Teraz zamilkła i to go zaniepokoiło.

– Pani, czy zrobiłem coś…

– Janie, zapewniam cię, że pocałunek z tobą ani mnie tu, na miejscu nie zabije, ani też nie będzie doświadczeniem, które przemieni mnie w bełkocącą wariatkę – przerwała mu i w dwóch małych krokach pokonała dzielącą ich odległość.

Johannes nie poruszył się, a ona uniosła dłoń i przesunęła delikatnie palcami po jego wargach.

– Co czynisz, Prinses?… – zapytał szeptem.

– Uczę się ciebie na pamięć – odszepnęła Marianna, nawet nie zdając sobie sprawy z tego, że właśnie ziemia przekrzywiła się na swej osi.

6 laat maar (niderl.) – nieważne, wszystko jedno, nie dbam o to!

ROZDZIAŁ 15

Czy znacie te wszystkie baśnie o królewnach, co pokochały grajka?

No właśnie.

Moja córka, przeurocza królewna Marianna Orańska, oddała swe serce lokajowi. Sama się do tego przyczyniłam, bo opowiadałam jej takie baśnie, gdy była maleńką dziewczynką. Przepadała wręcz za nimi. Nieustannie prosiła, bym opowiadała jej właśnie te – z grajkami w roli głównej, ciągle od nowa. Jeszcze raz i jeszcze. Cieszyłam się wtedy, że mała wyrabia sobie demokratyczne podejście do służby! O święta, matczyna naiwności!

Gdy dorosła, jej małżeństwo z moim bratankiem Albrechtem okazało się takim fiaskiem, a rozwód odbił się takim echem po oburzonej arystokratycznej Europie, że oba zainteresowane Domy Królewskie, Oranje-Nassau i Hohenzollernów, długo nie potrafiły się pozbierać.

To był pierwszy rozwód w wysokich kręgach. Cały Berlin aż przycichł na moment, przysiadł z wrażenia na piętach, przeżywając swój szok kulturowy.

Jednak zaraz potem rzucono się na nich; przede wszystkim na Mariannę, choć muszę uczciwie przyznać, że oberwało się i Albrechtowi. Szykany naznaczyły tym dwojgu całą dalszą drogę życiową.

No więc, czy pamiętacie te wszystkie baśnie o królewnach, które pokochały świniopasa, wędrownego handlarza słowikami czy też głupiego Jasia?

Cóż za niefortunny zbieg okoliczności! Ukochany mężczyzna mojej córki, jej trzecia, prawdziwa miłość, też miał na imię Jaś, Jan, Johannes – z tym że na pewno nie był głupi.

Początkowo połączyło ich zamiłowanie do koni; on okazał się doskonałym nauczycielem jazdy konnej i Marianna chętnie doskonaliła pod jego trenerskim okiem swe, i tak już dobre, jeździeckie umiejętności. Czasem jechali na wspólną przejażdżkę i nie było ich pół dnia.

Służba zastygała w niemym oczekiwaniu na swoją panią. Ale na szczęście nikt nie ma prawa wypytywać królewnę – zwłaszcza taką, której wiarołomny mężulek uciekł z kolejną kochanką – gdzie była, kiedy jej nie było, i ten zabawny, słowny żart miał zastosowanie na jej dworze.

Początkowo Johannes van Rossum był u niej stangretem, potem głównym masztalerzem, mającym pieczę nad jej końmi i stajniami, wreszcie kolejno bibliotekarzem, osobistym sekretarzem jej gabinetu i głównym doradcą. W końcu – partnerem życiowym, którego wszystkie młode panny i stare, niespełnione matrony na obydwu naszych skoligaconych dworach, w skrytości ducha jej zazdrościły. One, ziewając z nudów, przestrzegały dworskich konwenansów, ona żyła w grzesznym, nieskrępowanym, wolnym związku, miała błyszczące miłością oczy i czekała każdej kolejnej, czułej nocy. O takim szaleństwie pruderyjne arystokratki nawet wstydziły się marzyć.

Jej wybranek był solidnie wykształcony, z rozległą wiedzą o europejskiej kulturze; posiadał rozeznanie w historii sztuki, filozofii, teologii, ekonomii, geografii i bibliotekoznawstwie. Swobodnie poruszał się w tych tematach. Ale przede wszystkim był dobrym człowiekiem, troskliwym i wspierającym, robił wszystko, by odjąć jej zmartwień.

I był rodowitym Holendrem, co na wejściu stanowiło jego niezaprzeczalny atut, bo Marianna miała wielki sentyment do swego kraju. I, poza wszystkim, był piekielnie przystojnym mężczyzną, z tych nielicznych, którzy w kobiecie wzbudzają pożądanie, nie robiąc praktycznie nic.

Marianna, po latach niedobrego, upokarzającego ją związku małżeńskiego, przy Johannesie zaczęła zachowywać się znowu jak młoda dziewczyna.

W krótkim czasie oboje stracili dla siebie rozum i zakochali się do szaleństwa.

Zanim Johannes van Rossum pojawił się w jej życiu, do problemów ze zdradami Albrechta doszło jeszcze zamartwianie się własnym, niepohamowanym erotycznie ojcem.

Trzeba jednak oddać Wilhelmowi, że poza miłosnymi ekscesami, które dla mnie za każdym razem były jak wymierzony policzek, władcą Niderlandów był niezłym i bardzo się starał o swoje Królestwo.

Po pamiętnym wylądowaniu na plaży Scheveningen w roku 1813 ojczyzna przyjęła go z otwartymi ramionami.

Zbudowano dlań Pałac Królewski w Brukseli, oddano do dyspozycji naszej rodziny podobne pałace w Amsterdamie i Hadze oraz kilka rezydencji, w tym prześliczną w Het Loo, gdzie później postawiliśmy dla małej Marianny miniaturową farmę ze zwierzętami i zakładzikiem mleczarskim do produkcji serów, z mleka pochodzącego od kilku należących do niej krów.

Wilhelm był władcą niemal absolutnym. Takie prawa dała mojemu mężowi Konstytucja; dowolnie rozporządzał ministrami, będącymi tylko przed nim odpowiedzialnymi, a niderlandzki parlament był jednoizbowy i miał mocno ograniczone uprawnienia. Wszelkie decyzje leżały więc w jego rękach. Podobało mu się to, ponieważ miał potrzebę rządzenia wszystkim. Na swoje szczęście okazał się też królem z wielkim talentem kapitalistycznego przedsiębiorcy. Interesowała go bardziej ekonomia niż polityka, inwestował w infrastrukturę i przemysł odradzającego się po Napoleonie kraju, często dopłacając z własnej kieszeni. W tamtym, „królewskim” czasie nigdy już nie byłam mu potrzebna, tak, jak kiedyś w chudych latach na wygnaniu, już nie pytał mnie o zdanie w żadnej sprawie. Oczywiście trochę się to łączyło z faktem mojej choroby, która w połowie lat dwudziestych złapała mnie w swoje szpony, pojawiając się nie wiadomo skąd. Lekarze najpierw sądzili, że to zwykły reumatyzm, i ordynowali medykamenty mające właśnie w tym mi pomóc, lecz to było coś więcej, stopniowo słabość i ból ogarniały całe moje ciało. Objawy nasilały się w okresach większych napięć i denerwujących sytuacji. Umysł na szczęście pozostał od tego wolny.

Tymczasem, w roku 1817, Wilhelm założył Uniwersytet w Gandawie – z myślą, by mieć światłych obywateli, bez potrzeby sprowadzania takowych zza granicy.

Rozwijał gospodarkę wodną i usprawniał żeglugę, między innymi poprzez budowę kanałów wodnych. Dla ścisłej łączności między poszczególnymi okręgami przemysłowymi potrzebował nowoczesnych dróg i w krótkim czasie wybudował pokaźną ich sieć.

Sprawił, że Niderlandy wkroczyły na drogę postępu gospodarczego; różnorodne, rozsiane po całym kraju instytucje handlowe za jego czasów kwitły, czym zasłużył sobie nawet na miano: „Król – Kupiec”.

Na południu rozwijał przemysł, a na północy – handel, a wszystko to w połączeniu z dochodami z kolonii – między innymi z Holenderskich Indii Wschodnich, Surinamu i Curaçao – tworzyło bogactwo Królestwa.

Wymknęła mu się Belgia. Wskutek braku porządnej polityki wewnętrznej jej mieszkańcy poczuli się w końcu niesprawiedliwie spychani na dalszy plan przez leżącą na północ od nich prowincję Holandii, wywołali więc potężny, narodowy bunt i zamieszki, uzyskując niepodległość.

Stało się to w roku 1830, niemal dosłownie w chwili, gdy Marianna wychodziła za mąż za Albrechta w haskim Pałacu Noordeinde.

Całe moje późniejsze życie żałowałam, iż ta belgijska rewolta nie wybuchła właśnie na ulicach Hagi, może wtedy nie doszłoby do tego fatalnego w skutkach małżeństwa.

Prawdziwie ubolewałam nad naszą córką i nie wiedziałam, jak jej pomóc. Bo właściwie niewiele można zrobić, jeśli klamka już dawno zapadła, rodzą się dzieci, a ona, moja Tröster, moje Kochane Pocieszenie, tkwi w ciasnym kaftanie Pani Albrechtowej Hohenzollernowej i jest do śmierci winna swemu mężowi posłuszeństwo. Jedyne, co przychodziło mi do głowy, to jak najczęściej łączyć moje funkcje reprezentacyjne, jakie pełniłam na dworze mojego brata, owdowiałego przedwcześnie Fryderyka Wilhelma III, z pobytami u Marianny i Albrechta na Wilhelmstrasse w Berlinie.

To oczywiste, że takie częste wizyty teściowej nie każdemu zięciowi przypadłyby do gustu, ale akurat Bercik nie miał tutaj nic do gadania, bo to ja go wychowywałam, gdy osierociła go matka, królowa Luiza. Miał wtedy ledwie rok i nawet dokładnie jeszcze nie wiedział, jak się nazywa, a ja okazałam temu wciąż zasmarkanemu sierotce matczyną czułość i troskę i bardzo długo grałam dla niego rolę cioci-mamy.

Teraz więc witał mnie serdecznie w swoim domu, kłaniając mi się w pas, a mnie kompletnie nie obchodziło, czy robi to szczerze, czy kpi w żywe oczy, i nie zastanawiałam się, co on tam sobie, w tej swojej makówce, tak naprawdę myśli. Podczas moich wizyt był bardzo szarmancki i miły dla Marianny – i tylko to się dla mnie liczyło. Taki był cel moich wizyt.

Dlaczego mojego męża Wilhelma to nie denerwowało, że trzeba jeździć do Marianny, młodej mężatki, by ją chronić przed grubiaństwem męża?…

Teraz, po latach, wreszcie to zrozumiałam, przyszło niespodziewane olśnienie i już wiem, dlaczego mój mąż nie interweniował w sprawie swej ukochanej córki, mimo że przecież uwielbiał ją od urodzenia, rozpieszczał, sięgał dla niej niemal po gwiazdkę z nieba!

Odpowiedź jest najprostsza z możliwych: bo jego cudzołóstwo nie skończyło się w roku 1812 na spłodzeniu czwórki dzieci z moją damą dworu, Julią von der Goltz, choć tego się właśnie po nim spodziewano – że po tylu „nieprawych” potomkach, radośnie sprowadzonych na świat, w końcu mu przejdzie.

No, nie przeszło. Już jako król sięgnął po moją następną dwórkę i to niemal na oczach Julii – i nawiązał nowy, gorący romans. Romans z belgijską hrabiną Henriettą d’Oultremont, która była koleżanką tej pierwszej, bo wiele lat razem u mnie służyły! Zawiłe? A skąd!

Nowa wybranka, wysoka i chuda, według mnie przyzwoita kobieta, długo wzbraniała się przed awansami króla. Przez wiele lat dobrze wypełniała swą służbę u mego boku i nie miała cech ambitnej smoczycy, idącej po trupach. Może też bała się, co czekałoby ją przy starzejącym się władcy?

Mój drogi wychowawca i mentor, król pruski Fryderyk Wielki, gdy doszłam już do wieku lat dwunastu, powiedział mi kiedyś coś, czego mimo najszczerszych chęci, wtedy do końca nie zrozumiałam:

– Mimi, moja droga, żałuję bardzo, że mnie już nie będzie, kiedy ty staniesz się panną na wydaniu! Obroniłbym cię przed idiotami i ciamajdami, niewartymi twej ręki i oczywiście także przed tymi harpiami, ich mamusiami! Tfu! – odkaszlnął, jakby coś stanęło mu w gardle. – Bądź ostrożna, dziewczyno, nie wierz czułym słówkom. Patrz rozumem, dopiero potem sercem! Zapamiętaj jedno, że jeżeli mężczyzna zdradzi swoją pierwszą kobietę, to już potem będzie zdradzał każdą następną!

„Czemu cię już nie ma przy mnie, dziadku?” – pomyślałam z żalem i poczułam do niego wielką, dawno nieuświadamianą tęsknotę.

Czy to dzięki wspomnieniu o nim, nie wiem, ale rozluźniłam się, odprężyłam, wróciłam na chwilę do lat mojego szczęśliwego dzieciństwa – i nagle dotarło do mnie z całą wyrazistością, że Wilhelm I  Orański, król europejskiego państwa, pewnie bardziej przyjrzałby się krzywdzie, jaka spotykała naszą córkę, gdyby w tym samym czasie sam nie krzywdził mnie.

Gdyby… Gdyby królowa Mimi była świadoma tego, że zamartwianie się i trwające latami odchorowywanie zgryzot przywiedzie ją do śmierci w wieku sześćdziesięciu trzech lat, pewnie dużo wcześniej uznałaby, że niechże sobie ten niewytańcowany drań robi, co chce – i wróciłaby ze swoim dworem na stałe do Berlina.

Nie uczyniła tego. Wytrwała w swym bólu i ostatnia kochanka Wilhelma, hrabina Henrietta d’Oultremont, choć dodała jej cierpienia, chyba jednak już bardziej uderzyła w Julię von der Goltz.

Mimi była królową Niderlandów przez dwadzieścia trzy lata i zawsze stała w cieniu męża, nie czując najmniejszej potrzeby wypychania się na świecznik. A mimo to stała się osobą bardzo popularną, doceniano jej wieloletnią, cichą i bez rozgłosu prowadzoną pomoc dla biednych i chorych, poddani ją pokochali i gdy już sama ciężko chorowała, dotarły do niej określenia, jakimi zaczęto ją nazywać: „Najcnotliwsza matka ludu”, „Cicha dobrodziejka ubogich” i „Dobra matka narodu”.

„Jaka tam ze mnie dobra matka – myślała z przygnębieniem – pierwszej córce pozwoliłam umrzeć na moich rękach, a drugą tak wydałam za mąż, że będzie nieszczęśliwa do końca życia, podobnie jak ja!”

Stan zdrowia królowej pogarszał się w zastraszającym tempie, ale to nie przeszkodziło jej jeździć na ważne rodzinne uroczystości w ukochanym Berlinie. Jej ostatnia podróż odbyła się wiosną 1837 roku, kiedy trzymała swojego wnuka do chrztu. Chłopczykiem tym był syn Marianny i Albrechta, nazwany oczywiście imieniem ojca, lecz z przydomkiem „Młodszy”.

Przestała jeździć do rodzinnego Berlina dopiero wtedy, gdy już nie była w stanie podjąć trudów podróży.

Wówczas od razu obydwa królewskie dwory głęboko odczuły różnicę, jak było z nią, gdy dyskretnie pilnowała więzi między dynastiami Orańską i Hohenzollernów, a jak jest teraz, bez niej. Zrozumieli, że królowej Mimi przedwcześnie im zabrakło.

Wilhelmina Luiza Pruska, pierwsza w historii Królowa Orańska, zmarła dwunastego października 1837 roku, w haskim Pałacu Noordeinde. Na wieść o tym Marianna zaniosła się płaczem. Jej dzieci też żałowały, że nie zobaczą już ukochanej, niderlandzkiej babci.

Czternaście dni później pochowano ją, z należnymi honorami, w królewskiej krypcie Nieuwe Kerk w Delft.

Trzy lata po jej śmierci doszło na niderlandzkim dworze do obyczajowego skandalu. Willem I, ponoć niemogący sobie poradzić z samotnością wdowca, poprosił o rękę pannę d’Oultremont, a nie – jak wszyscy się spodziewali – matkę swych nieślubnych dzieci, Julię von der Goltz.

Była ona tym tak głęboko upokorzona, że natychmiast opuściła dwór.

W głowie huczało jej od pytań, które pragnęła królowi wykrzyczeć, ale nie dano jej po temu okazji. Dlaczego ją zdradził? Odrzucił, jak niepotrzebny balast? Do rodzenia mu bękartów była dobra, tak? Ale do małżeństwa już nie, wolał się ożenić z hrabiną! I ona takiemu mężczyźnie poświęciła całe swoje życie?… Na Boga, najchętniej naplułaby mu w twarz!

Mimo że słowa te nie zostały wypowiedziane na głos, jednak najwyraźniej padły w przysłowiową „złą godzinę”, bo przyniosły nieszczęśliwej pecha. Niedługo po opuszczeniu Wilhelma, w roku 1841, Julia zmarła. Miała sześćdziesiąt jeden lat.

Czy króla nie przeraziło to, że z jego powodu, w krótkim odstępie czasu, zmarły dwie kobiety, które kiedyś kochał i które dały mu potomstwo?

Przypuszczalnie nie miał czasu się nad tym głowić. Miał kłopoty innej natury.

W roku 1840 nastąpiła rewizja konstytucji, związana z zawarciem traktatu pokojowego z niepodległą już od dziesięciu lat Belgią.

Jedna z poprawek wydawała mu się szczególnie bzdurna i nie do przyjęcia: znosiła jego królewską władzę decyzyjną.

Żarty sobie stroją? Po dwudziestu siedmiu latach nieprzerwanej służby na rzecz państwa niderlandzkiego?

Na to nałożyło się coraz większe niezadowolenie ludu z powodu jego odmowy wprowadzenia żądanych reform i – ostatnie, lecz nie mniej ważne – krytyka jego zamiaru poślubienia Henrietty d’Oultremont, jako belgijskiej katoliczki. Willem I był przecież wyznania protestanckiego, jak większość narodu. Do tego uwierał wszystkich fakt, że małżonka ich króla miałaby pochodzić z Belgii, tej Belgii, która się podle sprzeniewierzyła niderlandzkiej wspólnocie i skutecznie wybiła na niepodległość!

Wszechogarniający opór był tak duży, że rozczarowany niewdzięcznością narodu i urażony do cna monarcha, Willem I Orański, zdecydował się na abdykację na rzecz swego najstarszego syna, Willema II.

Odtąd zaczął się tytułować hrabią Nassau i już jako całkowicie wolny człowiek, w dniu 17 lutego 1841 roku, ożenił się z Henriettą. On liczył sobie wtedy siedemdziesiąt jeden lat, ona była dwadzieścia cztery lata młodsza. Opuścili Niderlandy i zamieszkali w Berlinie, w Albrechts Palais.

Dwa lata później Wilhelm zmarł, siedząc przy biurku, podczas pisania listu do swej ukochanej córki, Marianny.

Pieniądze, które jej zostawił w spadku, uczyniły ją niezależną do końca życia.

ROZDZIAŁ 16

Kiedy w roku 1837 umarła mi matka, moja najlepsza powierniczka i przyjaciółka, a potem, gdy sześć lat po niej odszedł ojciec, poczułam niemal fizycznie, że wraz z nimi utraciłam także cząstkę siebie.

Mimo że miałam przecież własne dzieci, dopadało mnie niszczące przeświadczenie, że zostałam całkiem sama na tym świecie. Albrechta nie liczyłam; zdradzał mnie wtedy na potęgę i do niego nie czułam już nic.

Żyłam jak w ogromnej szklanej bańce, ze złotym napisem „królewna”, do której zamiast powietrza doprowadzano smutek.

Dobrze, że rodzice przed śmiercią nie musieli się przynajmniej martwić o moją materialną przyszłość, zresztą mogli obdarować hojnie całą naszą trójkę, moich dwóch braci i mnie. Zostaliśmy dorosłymi sierotami z całkiem sporymi, odziedziczonymi po obojgu rodzicach majątkami.

Po pogrzebie ojca zostałam jeszcze na jakiś czas w Hadze, bo Willem przejmował po ojcu koronę i musiałam wziąć udział w uroczystościach jego inauguracji. Wedle zwyczaju niderlandzkiego korona była skromna i nie wkładano mu jej na głowę. Miłym akcentem, który mnie wzruszył, było to, że Willem narzucił na ramiona ten sam amarantowy płaszcz z obszyciem z białych gronostajów, w którym wstępował na tron nasz ojciec. Nowy król w pierwszych słowach swej mowy tronowej wyraził życzenie, aby jego następcy powtarzali po nim ten symboliczny gest.

Rok później, w połowie 1844, w Berlinie, uzyskałam od króla Prus pisemną zgodę na separację z jego bratem, Albrechtem.

Nie zwlekając, ogłosiłam moją ostateczną decyzję o rozwodzie, jako następnym kroku prawnym – i natychmiast awantura przybrała rozmiary kolejnego europejskiego skandalu.

Zaczęło mnie to wszystko już trochę przerastać i kto wie, jak by się skończyło, gdyby nie pojawił się wtedy przy mnie Johannes van Rossum.

Był jedynym dworzaninem w moim otoczeniu pochodzącym z prowincji holenderskiej; krajanem, który przypominał mi właściwie wszystkim – swoim wyglądem, ogładą i niderlandzkim akcentem – że świat nie kończy się na dusznym i długo niewietrzonym pruskim dworze, że jest Haga, Amsterdam, Het Loo, i plaża w Scheveningen, że jest kojący, senny, błękitny widok Delft na płótnie Vermeera – i że jego mleczarka z innego, pięknego obrazu, nigdy nie przestanie ostrożnie, z uwagą, przechylać swój dzban pełen świeżego mleka nad tamtą misą z dwoma uszkami…

Nie umiem powiedzieć, jak to się stało i czemu tak szybko, choć z pozoru wcale nie towarzyszył nam pośpiech. Nie było takiej potrzeby, by cokolwiek przyśpieszać, bo czas grał na naszą korzyść.

Nie istniało w żadnym języku słowo, które określałoby, kim właściwie był dla mnie Jan; bo nie po prostu przyjacielem, nie kochankiem, nie mężem, bratem ani ojcem, nawet nie pokrewną duszą. Stał się moim bliźnim.

W czasie tamtego pierwszego wspólnego zwiedzania Italii, spędzając czas w jej romantycznych zakątkach, powoli, niczego nie przynaglając, poznawaliśmy siebie, nasze relacje nabierały tej szczególnej tajemniczości, intymności, która ożywia rytm serca, powoduje, że zapomina się o tym, że trzeba oddychać.

Byliśmy zakochani; taką intensywność tego uczucia przeżywaliśmy oboje po raz pierwszy w życiu i nikt z członków mojego dworu nie ośmielił się nam tego zakłócać.

Oczywiście miałam świadomość – zachowałam resztki kontaktu z rzeczywistością – jak to może wyglądać dla kogoś z boku.

On żonaty, nijak nie dałoby się tego ukryć i tym bardziej nie było po co żarliwie dowodzić, że jego związek z żoną jest martwy od wielu lat, bo zawsze, od początku świata, wszyscy mężczyźni się tak tłumaczą, gdy znajdą sobie nową miłość – a do tego ja i moja pokręcona sytuacja, przecież wciąż jeszcze nie uzyskałam rozwodu i nie było to wszystko razem comme il faut. Ale co takim jest?…

Usta Jana były miękkie, a spojrzenie oczu czułe i dobre – i to, co nas wkrótce czekało przykrego, teraz, tu, pod włoskim błękitem, było nam najzupełniej obojętne, wydawało się, że to jakieś odległe, niedotyczące nas problemy. Całkowicie straciliśmy dla siebie głowę, mało tego, od początku chcieliśmy być ze sobą już zawsze, być aż po grób, razem przejść przez życie!

I przynajmniej ja nie bałam się złamać wszystkich możliwych, budujących arystokratyczną iluzję, konwenansów. Jak cudownie się z tym czułam! Stawałam się na powrót wolna!

Natomiast Jana dręczyły liczne obawy.

Pamiętam ostatnie popołudnie przed naszym wyjazdem z Italii, wybraliśmy się na dłuższy spacer, by pożegnać to cudowne, szafirowe miejsce nad Lago di Como. Świeciło słońce, grały świerszcze, powietrze było wciąż ciepłe i pokrzepiające, dlatego poszliśmy okrężną, bardziej romantyczną ścieżką. Patrzyliśmy na góry, na przejrzystą wodę jeziora i z melancholią myśleliśmy o zimie i o chłodzie, który nas czeka w Prusach – i to w każdym znaczeniu.

– Czy wiesz, co oznacza twoje imię, Majesteit? – zapytał, gdy staliśmy blisko brzegu i nawet zastanawiałam się, czy nie zdjąć butów i ostatni raz nie pobrodzić po wodzie boso.

– Jeśli jeszcze raz powiesz do mnie „majesteit”, wrzucę cię do jeziora!

– Nie mogę wyjść z wprawy, po powrocie będę musiał się tak do ciebie zwracać, czyż nie?

Nie mogłam nie przyznać mu racji i nagle zrobiło mi się przykro.

Zauważył od razu, że zmarkotniała, nie chciał tego, nie chciał, by się przez niego smuciła. Szukał gwałtownie pomysłu, żeby ją rozbawić i wtedy przyszło mu do głowy, że gdyby Mariannę teraz pocałował, ale inaczej niż dotąd, gdyby się wreszcie odważył na odrzucenie samokontroli i pocałował ją tak, jak powinien, bez trzymania szalejących w nim zmysłów na wodzy – to ona na pewno odróżniłaby ten pocałunek od wszystkich poprzednich. Tymczasem wciąż czuł jakąś krępującą barierę – urodzenia, tytułów, pochodzenia, a również, a może przede wszystkim tego, że przypominała mu delikatny kwiat i nie chciał się tak od razu na nią rzucać, jak troglodyta. Wiedział jednak, że byłoby mu o wiele łatwiej ośmielić się wobec niej, gdyby była zwykłą kobietą…

– Talara za twoje myśli! – zaśmiała się niby wesoło, ale równocześnie przyglądała mu się uważnie. Od dłuższej chwili się nie odezwał. – Nie dokończyłeś mówić o moim imieniu… a teraz milczysz jak kamień!

Przytulił ją mocno. Był speszony, że go przyłapała – a nie mógł się jej przecież przyznać na czym! Pochylił głowę, ucałował ją z miłym cmoknięciem w policzek i wymruczał:

– Jij, mijn goede fee! Moja ty dobra wróżko! Wiesz dobrze, że potrafisz w minutę oczarować nawet kamień!

– To dlaczego zamilkłeś?

– Mogłabyś z powodzeniem pracować jako as królewskich służb specjalnych! – rozbawiła go swoją przenikliwością. – Już ci odpowiadam, królewno. Myślałem o tym, jak mam z tobą postępować, ile mi wolno – wyznał szczerze, choć nie powiedział wszystkiego. – To, co nas czeka, jest skomplikowane, zwłaszcza dla ciebie, nad czym ubolewam. Choć dla mnie także! Ach, dlaczego jesteś tak wysoko urodzona, Prinses?… Mam na przykład teraz wielką ochotę zabrać cię do zwykłej karczmy i napić się z tobą tamtejszego wina! Dziś oboje na to zasłużyliśmy!

– Chyba żartujesz! – oburzyła się, wyplątując się z jego ramion. – Za kogo ty mnie bierzesz? Nie jestem bajkową królewną na ziarnku grochu! Nie mam skłonności do wpadania w histerię po wejściu do takowego przybytku. Pamiętaj, że pół życia podróżowałam z moją matką po Europie i w niejednej przydrożnej karczmie zmieniano nam konie! Możemy natychmiast pójść na wino do karczmy, podoba mi się ten pomysł! Gdzie jest najbliższa?

– Zgrabnie ci to wyszło, liefje, trzeba ci to oddać! – przyznał rozbawiony i zaraz zapytał chytrze. – Ale powiedz, piłyście tam wino?… Zwykłe, prostackie, jabłkowe wino w karczmie?

– Dokończ, co wiesz o moim imieniu! – usilnie próbowała zmienić temat, udając naburmuszenie. Ale jej oczy błyszczały radośnie.

– No dobrze, widzę, Majesteit, że przez pamięć na twoją świętą matkę nie mogę dalej drążyć tego tematu – ulitował się w końcu. – A zatem imię Marianna oznacza „smutna piękność”, wiedziałaś o tym, moja królewno? Początkowo byłem przekonany, że to raczej złożenie dwóch imion, Marii i Anny, ale w leksykonie imion wskazują na ów „smutek pięknej”. Odkąd to wiem, ciągle się zastanawiam, co mam uczynić, żebyś potrafiła temu, co niesie twoje imię, zaprzeczyć i nigdy już nie była smutną? Zwłaszcza że – jak się obawiam – twoi najbliżsi nam nie darują.

– Nie dbam o to. Spotkam się z nimi wszystkimi po kolei i stawię im czoło. Co mają mi do zarzucenia? Urodziłam pięcioro dzieci człowiekowi, który mnie nie kochał. Troje z nich szczęśliwie przeżyło pułapkę niebezpiecznego niemowlęctwa i w ten sposób wzmocniłam młodym narybkiem Dom Hohenzollernów. Połączyłam swoją osobą dwie europejskie dynastie. Dynastia! Ile razy słyszałam to słowo! Dobro dynastii, prawa dynastii, potrzeby dynastii, obowiązki wobec dynastii! Niech będzie wieczna – ale beze mnie! Już niczego więcej dla nich nie zrobię. Grzeczna już byłam. Przyniosło mi to same cierpienia. I jakoś wtedy nikt nie reagował – a teraz, nagle, wszyscy mają mnóstwo do powiedzenia, bo wniosłam o rozwód… – Zatrzymałam się w tej tyradzie, bo dosłownie zabrakło mi tchu, gdy spostrzegłam, jak on na mnie patrzy. – No co…? – spytałam zmieszana.

– Czy… ty… jesteś prawdziwa?… – zapytał powoli.

– Nie, wystrugano mnie z lipowego drewna, na berlińskiej Unter den Linden! – roześmiałam się.

– Liefje, chodzi mi o to, że twoja odwaga jest aż nierzeczywista! Czy zdajesz sobie sprawę, że przeze mnie nie będą cię już zapraszać na salony? – zapytał po niderlandzku; zawsze, gdy coś go trapiło, bezwiednie przechodził na język ojczysty. Kochałam to w nim. – Nie wejdziesz już na ich salony, Prinses.

– Drwię sobie z tego. I nie widzę powodu, dla którego nie mogłabym wysoko nosić głowy w jakimkolwiek arystokratycznym towarzystwie w kraju. Będą się musieli przyzwyczaić do nowej mnie, bo dzięki temu, że jesteś ze mną, znalazłam dość siły, by zmienić swoje życie! I to zanim wyschnie atrament na moim akcie rozwodowym! To już się dzieje, Johannesie! – Wzięłam go za obie ręce i zmusiłam łagodnym pociągnięciem, by patrzył wprost na mnie. – To, czego się boisz, już jest, tylko przesunięte nieco w czasie. To się po prostu nam dzieje! To jest taka przyszłość, która się już wydarzyła. Spójrz, Janie, na przykład ostracyzm wokół mnie już mamy, oni go stosują od dawna, odkąd wstąpiłam w dniu ślubu w progi Wysokiego Domu Hohenzollernów. Nie pasowałam do nich, nie umiałam siedzieć cicho, a jeszcze bardziej – bezczynnie, jak malowana kukiełka. A teraz jeszcze ośmieliłam się okazać zniecierpliwienie zdradami i chorobami wenerycznymi Albrechta i zrobiłam coś, czego żadna z ich porządnych królewien czy księżniczek dotąd nie zrobiła; zażądałam rozwodu! A przecież raczej spodziewano się po mnie, że za jakieś kilka, najwyżej kilkanaście lat, jak się zestarzeję, i już sama, patrząc w lustro, przestanę się dziwić, że mój mąż szuka sobie młodszych, to zgodnie z odwieczną pruską tradycją pozwolę mu na to, by mnie oddalił z naszego dworu. Ach, jakże subtelnie to sobie nazwali, oddalić! Brzmi jak balsam, jak podróż łódeczką po spokojnych wodach, prawda? Tymczasem to znaczy, że prawdopodobnie zostałabym wysłana gdzieś na głuchą prowincję, gdzie pies z kulawą nogą nie zajrzy, dyskretnie tam zamieszkałabym, z dala od królewskiego splendoru, w jakimś tajnym, „damskim” pałacyku, w którym już niejedna sponiewierana kobieta z tego rodu mieszkała – i tam dożyłabym swych lat i umarłabym samotna. Oto czego się po mnie spodziewali.

Choć mówiła spokojnie, Johannes van Rossum był wstrząśnięty. Przebiegło mu przez głowę, że od lat się w niej kocha, ale tego, co teraz całym sobą poczuł, nie potrafiłby opisać, choćby mówił językami aniołów.

Niewiele myśląc, wiedziony jakimś połączeniem miłości, dumy, szacunku i podziwu uklęknął u nóg Marianny, sięgnął dłonią po brzeg jej sukni, podniósł go do ust i ucałował.

Krzyknęła, zaskoczona, i osunęła się na kolana tuż obok niego, obejmując go za szyję.

ROZDZIAŁ 17

Pewnego dnia Willem II, miłościwie nam panujący król Niderlandów, wezwał do Hagi w trybie natychmiastowym mnie i naszego brata, księcia Frederika Holenderskiego. Bardzo żałowałam, że bez żony, bo od dziecka szczerze lubiłyśmy się z Luizą, moją pruską kuzynką. Naszej zażyłości nie przeszkodził nawet fakt, że była kochającą siostrą dla Albrechta – praktycznie to ona do spółki z moją matką go wychowywały.

Na miejscu, w Hadze, okazało się, że Willema żywo interesowało, co się w ogóle ze mną dzieje i dlaczego wpakowałam się w ten cały wstydliwy ambaras, najpierw z separacją – która według niego już i tak była horrendalnym wstydem dla rodu Pomarańczowych – a teraz z jeszcze bardziej idiotycznym pomysłem dotyczącym rozwodu.

– Rozwód! – wykrzykiwał, gestykulując nerwowo. – Czy ty widziałaś u nas kiedyś rozwód???

– Nie, nie widziałam, ale bardzo żałuję, bo gdyby nasza matka się we właściwym czasie z ojcem rozwiodła – mniej więcej na etapie pamiętnej historii z jego nieślubnymi dziećmi – to pewnie teraz byłaby tutaj z nami, cała i zdrowa! – odpowiedziałam najspokojniej, jak tylko umiałam.

– Nie szargaj pamięci ojca! – warknął Willem.

– Miałeś go przez całe życie w nosie, więc teraz nie udawaj dobrego, proszę cię! – odezwał się Frederik z niesmakiem. – A Mariannie, z łaski swojej, daj święty spokój, nie obchodziło cię, co czuje, gdy niszczyłeś jej związek ze szwedzkim księciem Gustawem – to chociaż teraz, jak już jesteś starym koniem i na dokładkę królem, spróbuj ją zrozumieć!

– Co tu jest do rozumienia, ona się chce roz-wieść, mam ci to dokładniej przeliterować? Rozwieść chce się! – Willem nie dawał za wygraną. – I jak ją znam, a przecież znam bardzo dobrze, to pewnie się uprze, jak zwykle, i dopnie swego, i nie zawaha się w ten lekkomyślny sposób zhańbić dobre imię rodu Oranje-Nassau!

– Nie mów o mnie tak, jakby mnie tu nie było, Wasza Królewska Wysokość! – powoli zaczynałam mieć już dosyć tej rozmowy.

– Marianno, nie unoś się – łagodził Frederik. – Wszyscy troje doskonale wiemy, że dostałaś się w łapy naszego małego kuzynka, Bercika, słodkiego dziubdziusia-sierotki, który, hołubiony przez wszystkich, od początku pławił się w swoim chorym egoizmie i nie wyrósł, niestety, na miłego chłopca, a potem honorowego mężczyznę, tylko na prawdziwego drania! Taki kandydat do ręki siostry już ci nie przeszkadzał? – zapytał kpiąco.

– To rodzicom się Albrecht podobał, nie mnie. Mnie był obojętny – wycedził pogardliwie Willem.

– Czyli wiedziałeś, że to dupek. Wszyscy wiedzieli, tylko nie powiedzieli. Pamiętasz głośny przypadek, kiedy jego nadworny przyboczny strzelec nakrył go z własną żoną in flagranti? Szczęśliwie nie miał przy sobie strzelby, choć może szkoda. Szybciutko to zatuszowano. A my? Jako rodzina nie spisaliśmy się, mimo chlubnych wieków naszej historii! Zgodzisz się ze mną? I rodzice, i my, wspólnie wystawiliśmy niewiele wartemu Albrechtowi naszą własną, cudowną, jedyną córkę i siostrę. Przepraszam, Marianno, ja też nie byłem lepszy, uległem wówczas mojej żonie, Luizie, ona bardzo mocno wierzyła w swojego braciszka, przekonała mnie, że ma on potencjał właśnie jako twój przyszły małżonek, że trzeba mu tylko dać czas, zaufać. Wierzyła, że Albrecht tak mocno cię pokocha, jak my wszyscy, tak gorąco, jak na to zasługujesz, i że ten związek go odmieni. Pomyliła się. Na pewno lepszym wyborem byłby książę Gustaw, przede wszystkim dlatego, że to była prawdziwa miłość, prawda?

Zanim zdołałam odpowiedzieć, Willem wybuchnął:

– Czy wy dwoje jesteście naprawdę nienormalni? Groził nam konflikt zbrojny ze Szwecją i Rosją! Król szwedzki, Bernadotte…

– Ooo, tak, z pewnością! – przerwał mu poirytowany Frederik. – Car Rosji tylko czekał, by wlec się do nas ze swoją armią przez pół Europy, i to tylko po to, żeby ratować jakiegoś pierdzącego w nie swój tron, francuskiego uzurpatora!

– Przestańcie! – Wstałam od stołu. – Mam tego dość.

Obydwaj zamilkli i podnieśli na mnie głowy.

– Frederiku, dziękuję ci za wsparcie, to dla mnie prawdziwy przywilej – powiedziałam wzruszona i dotknęłam miękko jego dłoni. Uśmiechnął się blado.

– A teraz do rzeczy – zwróciłam się do starszego brata. – Po co nas tu wezwałeś, Willemie? Czego tak naprawdę ode mnie chcesz?

– Żebyś odwołała rozwód!

– Uhm, na pewno! – mruknął Frederik.

– Tak, tego właśnie chcę, żebyś odwołała rozwód, słyszysz?! Inaczej zrujnujesz naszą reputację! Odwołaj go!

– Nie, nie zrobię tego ani dla naszej dynastii, ani nawet dla ciebie. Jestem od lat nieszczęśliwa, moje dwie córki i syn każdego dnia patrzą na moje poniżenie, tak jak my patrzyliśmy na poniżenie naszej matki – i cierpią tak, jak my cierpieliśmy. Położę temu kres. Nie mam zamiaru być cicha i pokornego serca, jak Mimi, i jak ona – nieszczęśliwa do samej śmierci! Może w ten sposób uda mi się przerwać tę klątwę zdradzanych kobiet w naszym rodzie? A co do mojego męża, Willemie, to jego statek już odpłynął. Wiem, że dla moich dzieci rozstanie rodziców też będzie ciosem, ale przynajmniej może kiedyś poczują się dumni ze swej matki. Że nie umarłam ze zgryzoty, jak ich babcia, tylko zawalczyłam o siebie, o swoją wolność…

– Wolność nie istnieje! – krzyknął Willem, czerwony na twarzy. – Nie ma żadnej wolności, nikt, nigdy, nigdzie nie był, nie jest i nie będzie wolny! To ułuda, wymyślona na potrzeby filozofów i poetów! Wszyscy ludzie na ziemi w coś się wikłają i na pewno nie są wolni, nie-są-wol-ni, kiedy to zrozumiesz, Marianno? Kiedy ty sama wreszcie dorośniesz? I dla kogo chcesz być wolna? Jest ktoś taki?

– Skoro zadałeś to pytanie, Willemie, to już w swoim umyśle sprowadziłeś mnie do roli bezwolnej, bezmózgiej kobiety, marzącej tylko o tym, by służyć mężczyźnie. Nikomu nie chcę służyć. Mogę być oddaną, ale nigdy nie będę niewolnicą. Chcę wolności dla samej siebie! Bo kocham ją i rozumiem!

– Rozumiesz wolność?

– Tak, Willemie. Polega ona tym, że twój umysł staje się niepodległy i odtąd nie potrzebujesz już nikogo nad sobą, żadnego bata, żadnej umowy ślubnej czy obiecanej nagrody, aby być dobrym człowiekiem. I wtedy możesz rzucać wyzwania przeznaczeniu.

– Czyli weźmiesz rozwód i będziesz całkowicie wolna?

– Tak.

– I nigdy już nie wyjdziesz za mąż? – Willem wstał i pochylił się do mnie przez stół, przypominając wielkiego sępa z rozłożonymi na boki skrzydłami. – Dasz mi swoje słowo? Na tym jednym idiotycznym rozwodzie zakończysz kompromitowanie naszej rodziny? Zostawisz Albrechta i nigdy już nie wyjdziesz ponownie za mąż?

– Marianno, nie przyrzekaj mu tego! – powiedział cicho Frederik. – Może cię to kiedyś wiele kosztować!

Spojrzałam mu w oczy. Nie miałam pojęcia, czemu Frederik to powiedział, czy słyszał o Johannesie van Rossum, czy wie o naszej budzącej się, wzajemnej fascynacji?

– Nigdy już nie wyjdziesz za mąż… – powtórzył powoli Willem.

– Nie. Nigdy.

– W takim razie od dziś będę cię wspierał w twojej sprawie. Otrzymasz ten rozwód.

ROZDZIAŁ 18

Po powrocie z Hagi poleciłam nadochmistrzyni jak najszybciej skompletować dwór, wsiadłam do mojej karocy, przytuliłam głowę do ramienia Johannesa i pojechaliśmy prosto na Śląsk, do Camenz, mojej odziedziczonej po matce kamienieckiej posiadłości, która jak żadna inna pobudziła moją wyobraźnię. Stawała się moją ostoją. Okoliczni mieszkańcy mówili, że mam serce dla Kamieńca – i była to prawda.

Już od roku 1838, kiedy uroczyście położono kamień węgielny pod budowę pałacu, moje marzenie o rodzinnej siedzibie na tamtejszym legendarnym wzgórzu przybierało coraz bardziej realne kształty.

Budowę zleciłam naszemu, niemal już rodzinnemu architektowi, Karlowi Schinklowi, i szybko dostałam od niego wstępny projekt.

Nie spodobał mi się. Przedstawiał olbrzymią willę w stylu włoskiego renesansu. Nie takiej chciałam.

Kamieniec jest szczególnym miejscem, ma niezwykłe położenie w pradolinie rzeki Neisse, Nysy Kłodzkiej, co sprawia, że krajobraz wokół, ze stawami, lasami i pasmami Gór Złotych od południa i Bardzkimi od zachodu, daje wrażenie tajemniczości i obecności uśpionego tu echa zamierzchłych wydarzeń.

Dlatego mój pałac na skale nie miał być byle jaki, tylko jak najściślej pasujący do ducha tego miejsca; marzyła mi się monumentalna budowla, wariacja szkockich, potężnych twierdz obronnych, ukrytych gdzieś w zielonych górach, z szepczącymi swe melodie zamkami staroniemieckimi, wznoszonymi z czerwonej cegły.

Chciałam go mieć na planie prostokąta, z czterema surowymi, okrągłymi wieżami w jego narożach i wewnętrznym, także prostokątnym arkadowym dziedzińcem, gdzie zakwitnie ogród, jak u Semiramidy…

Pamiętam błysk uznania w oczach starego Karla Schinkla, gdy roztoczyłam przed nim swoją architektoniczną wizję.

Wrócił do Berlina i jego następny projekt był już zachwycający. Wprawdzie zamiast wzoru szkockiego posłużył się angielskim neogotykiem – jednak z „moimi” czterema wieżami, zwieńczonymi gzymsem z blankami. Budynek miał mieć wysokość na trzy kondygnacje, z wyakcentowanymi pionowymi podziałami. Całość przypominała też trochę budowle mauretańskie, co niosło dodatkowy, romantyczny rys, zatem nowy projekt bardzo przypadł mi do gustu.

Niestety, niedomagania zdrowotne Karla Schinkla, wynikające zapewne z jego przepracowywania się całymi latami, nie pozwoliły mu już na osobiste nadzorowanie naszego kamienieckiego przedsięwzięcia.

Po zaakceptowaniu przeze mnie drugiego projektu zaangażował do pomocy w jego szczegółowym już opracowaniu znanego w środowisku, obiecującego, dwudziestosiedmioletniego architekta, świeżo po dyplomie – Ferdynanda Martiusa z Lipska.

Początkowo ich wspólne prace odbywały się na desce kreślarskiej Schinkla w Berlinie, ale już wtedy Martius przeczuwał, że pałac dla Marianny Orańskiej w Kamieńcu stanie się dziełem jego życia.

Choroba mistrza Schinkla postępowała i wkrótce cały projekt i jego realizację pozostawił on w rękach młodego współpracownika. Wysłał go niezwłocznie w swoim imieniu na miejsce budowy.

Trzeba przyznać, że puścił młodego na głęboką wodę, bo początkowo jedyne wskazówki, jakich mu udzielił – na piśmie, w lakonicznej notatce – brzmiały:

Wszystko, co najistotniejsze uzgodnić z Panem Dyrektorem Plathnerem. Pomoc techniczną odbierać od Pana Inspektora Budowlanego Bruknera, obydwaj z Kamieńca. W sprawach górniczych z Panem Zobel sztygarem ze Złotego Stoku.

Ferdynand Martius stanął w Kamieńcu w czerwcu 1838 roku i dostał mieszkanie w prałatówce. W pobliżu była gospoda „Do nieba”, którą prowadził niejaki Werner, dawny kamerdyner ostatniego, przed sekularyzacją, kamienieckiego opata zakonu cystersów. Tam zaczął chodzić na regularne posiłki.

Pierwsze spotkanie z inwestorką i jej mężem w odczuciu Martiusa przebiegło pomyślnie, od razu między nimi, młodymi ludźmi, zadziałała wspólnota celu – pasja i entuzjazm wokół projektu. Nawet Albrecht dał się w to wciągnąć, choć początkowo nie bardzo wiedział, po co go tu Marianna przywlokła, na to zabite dechami odludzie.

Przez następne lata, wraz ze wznoszeniem się murów pałacowych, rosła szczególna serdeczność i porozumienie między Marianną a jej architektem. Królewna, jak to ona, starała się pomagać mu w rozwoju zawodowym. Finansowała jego wyjazdy do Włoch w celach dokształceniowych, a w roku 1858 wysłała go w służbową podróż do Anglii, by uzupełnił swą architektoniczną wiedzę oraz przestudiował wnętrza tamtejszych najsłynniejszych pałaców i zamków.

Trzy lata później Marianna nadała mu tytuł Nadwornego Dyrektora Budowlanego; był to zaszczyt, którym nie obdarzyła nikogo przed Martiusem ani nikogo po nim. Przekazując mu swe szerokie plenipotencje, uściśliła je na piśmie:

Wszystko, co Dyrektor Nadworny Budowniczy, Ferdynand Martius, na mocy niniejszego pełnomocnictwa uczyni lub rozkaże, jest takim, jakbym to sama czyniła, a więc dała zezwolenie.

W jednym z punktów tego dokumentu królewna zastrzegła, że przy budowie pałacu i jego otoczenia Martius ma zatrudniać głównie mieszkańców Kamieńca i pobliskich miejscowości.

Ostatni raz widziałam mistrza Karla Schinkla przed czterema laty, kiedy to, podróżując z Berlina na leczniczą kurację do ciepłych wód Karlsbadu, wstąpił po drodze do Kamieńca, na kontrolę postępów budowy.

Zatrzymał się tu na cztery dni, między szóstym a dziesiątym maja 1840 roku, obszedł cały teren, wszystko fachowym okiem obejrzał i ocenił. Ponieważ cierpiał już na paraliż ręki, zdołał wykonać tylko jeden szkic, prezentujący mój pałac w trakcie budowy. Mury sięgały wówczas pierwszego piętra.

Rozmowom i konsultacjom Schinkla z Martiusem nie było końca, bo dotąd ich kontakty, a także moje z mistrzem, odbywały się na zasadzie burzliwej korespondencji listownej, która wściekle krążyła między nami trojgiem tam i z powrotem, od jednego do drugiego, lotem błyskawicy.

Było jednak coś, w czym się z Schinklem co do joty zgadzaliśmy: że wokół rezydencji kamienieckiej musi powstać park, podkreślający jej piękno. Spodobało mu się moje, nie całkiem jeszcze dla mnie samej jasne marzenie, by na przyszłych tarasach, które chcieliśmy położyć na różnych wysokościach wzgórza, zastosować pewien bardzo ciekawy krajobrazowy trik, z którym nie każdy architekt umiałby sobie poradzić: chodziło mi o układ kilku wodotrysków, ustawionych oddzielnie na zboczu w różnych częściach ogrodu, z których strumienie wody, równocześnie wyrzucane w górę, spotykałyby się na tej samej wysokości.

– Nooo, Wasza Wysokość, to pomysł godny wybitnego dyrektora królewskich ogrodów! – Schinkel pokiwał głową z uznaniem. – To wymagałoby pewnego dość karkołomnego rozwiązania, że fontanna najniższa, a więc z tarasu położonego najniżej, musiałaby wyrzucać z siebie wodę aż do wysokości, jaką będzie osiągała fontanna na najwyższym tarasie, tym przy wejściu do pałacu.

– Jest to możliwe? – zapytałam, zafascynowana jego, jakże konkretnym już opisem mojej nieśmiałej, romantycznej wizji.

– Sądzę, że tak; po prostu najniżej położona fontanna będzie musiała tryskać strumieniem wody co najmniej na wysokość dwudziestu, trzydziestu metrów. Ale znam kogoś, kto dla Waszej Wysokości sobie z tym spokojnie poradzi!

I tak podczas tej wizyty zdążył jeszcze polecić mi do przyszłych prac nad planowanymi tarasami ogrodowymi i wodotryskami swojego zaufanego przyjaciela, Petera Lenne.

Wiedziałam doskonale, o kim mówił, znałam Lennego z opowiadań mojej matki, był to utalentowany niemiecki architekt krajobrazu, który swego czasu, wraz z Schinklem, brawurowo zaprojektował główne budynki, ulice, parki i ogrody Berlina; to jego pomysłem było na przykład obsadzenie lipami Alei Unter den Linden. Tam stał nasz Pałac Niderlandzki, w którym przyszłam na świat, to była moja ulica. W cieniu jej lip spędziłam szczęśliwie kilka pierwszych lat życia, kiedy wszystko to, co mnie tam otaczało – budynki, trasy spacerowe i przyroda – było przyjazne. I było moim jednym wielkim zadziwieniem…

To Lenne wymyślił mój berliński, zielony krajobraz! Postanowiłam go zatrudnić.

Mistrza Karla Schinkla nigdy więcej nie zobaczyłam, ta wizyta okazała się jego pożegnalną; krótko potem przeszedł ciężki udar mózgu i zmarł, w roku 1841, nie odzyskawszy przytomności.

Na murach jego pałacu w Kamieńcu kazałam powiesić czarne flagi, znak żałoby i hołdu dla tego genialnego architekta.

Och, jak było mi wstyd, że się z nim nieraz w listach zażarcie kłóciłam o każdy budowlany szczegół, który mi się z jakichś względów nie spodobał! Właściwie nie od razu z nim, najpierw obrywał ode mnie Ferdynand Martius, bo był pod ręką. Działało to tak, że zaraz potem on pisał list o moim nowym problemie do Schinkla, a Schinkel, po przemyśleniu tego wszystkiego, odpisywał podwójnie – do Ferdynanda i do mnie. Jak się domyślałam, każdemu z nas pewnie pisał co innego.

Gdy po uzyskaniu separacji w roku 1844 przyjechaliśmy z Janem do Kamieńca, powitał nas uroczyście Ferdynand wraz z żoną. Dwa lata wcześniej ożenił się z Idą Plathner, córką zarządcy. Wyglądali na bardzo szczęśliwych. Mieszkali już wtedy w północnym skrzydle budującego się wciąż pałacu, tuż nad powozownią.

Teraz, gdy Karl Schinkel odszedł, Martius musiał sobie sam radzić z całą budową i związanymi z nią tysięcznymi problemami. Już nie mógł liczyć na listowne porady mistrza…

Ale wszystko na mojej zamkowej skale szło zgodnie z wcześniejszymi planami, w swoim dynamicznym rytmie.

Martius ukończył wieżę północną, nakrył pałac dachem, wewnątrz kończono wznoszenie sklepień i kładziono tynki. Tempo prac wskazywało na to, że uda mu się dotrzymać terminu ukończenia głównej bryły pałacu w planowanym roku 1847, czyli już za trzy lata.

Pałac w Camenz, Kamieńcu Ząbkowickim na Śląsku, jedno z ostatnich dzieł słynnego pruskiego architekta Karla Friedricha Schinkla, budowany był przez Ferdynanda Martiusa, we współpracy z mistrzem ogrodowych przestrzeni, Peterem Lenne, przez trzydzieści trzy lata. Po ukończeniu całości, w roku 1872, pałac prezentował się imponująco; wznosił się na dwadzieścia pięć metrów wysokości, a jego cztery mauretańskie wieże jeszcze wyżej – bo każda na trzydzieści trzy metry. Wewnątrz pałacu jego powierzchnia użytkowa wynosiła dwadzieścia tysięcy metrów kwadratowych, na co składało się sto pomieszczeń mieszkalnych i przepiękna sala balowa, z tarasem widokowym zorientowanym na panoramę Gór Złotych i Bardzkich. Wokół pałacu roztaczał się na dwustu hektarach zachwycający park krajobrazowy, z zielonymi tarasami ogrodowymi, schodami, dwudziestoma siedmioma fontannami, licznymi posągami, grotą Perseusza, pergolami kwiatowymi i ławkami wykutymi w białym marmurze. W zaplanowanej romantycznej części ogrodu porozrzucano sadzawki i szemrzące wodospady oraz skalne formacje roślinne.

Na odpowiednio zabezpieczony teren wpuszczono sarenki i inne małe zwierzęta leśne. Z pałacu do owych tarasów prowadziły półokrągłe szpalery drzewek pomarańczowych, tak lubianych przez królewnę.

Marianna Orańska wydała na pałac w Kamieńcu okrągły milion talarów pruskich, stanowiący równowartość prawie trzech ton złota – jednak nigdy w nim nie zamieszkała.

ROZDZIAŁ 19

Każda para zakochanych ma swoją tajemną niszę ekologiczną, podobną do tej, którą tworzą wokół siebie ptaki – by móc spełnić wszystkie swoje wymagania niezbędne do przeżycia i wydania potomstwa. U dwojga ludzi jest to spektrum warunków zewnętrznych, które odpowiadają za ich dobrostan, poczucie bezpieczeństwa, komfort intymności i wrażenie bycia na właściwym miejscu, we właściwym czasie. Tam ich miłość rozkwita niezrażana ludzkim wścibstwem, pomówieniami i zawiścią, bo nikt nie ma do nich dostępu, a dodatkowo język, którym się posługują – ten werbalny i ten pozasłowny – jest zaklęty w im tylko znany sekretny kod.

Dla Marianny Orańskiej i Johannesa van Rossuma taką niszą był Voorburg, stare miasteczko w zachodniej części prowincji Holandia Południowa, a właściwie jego podmiejska posiadłość Rusthof, nad rzeką Vliet. Nazwa posiadłości oznacza miejsce spokoju, odpoczynku, a nazwa rzeki – płynącą cicho wodę. Już samo to zachęcało do zamieszkania tam i rzeczywiście, w roku 1848 królewna zakupiła Rusthof. Wejście w posiadanie tej posiadłości spowodowało prawną konieczność wpisania Marianny do rejestru ludności, co z kolei czyniło ją ponownie obywatelką niderlandzką.

Odtąd Rusthof był ich ukochanym miejscem, przystanią, gdzie mogli się ukryć przed światem.

Marianna liczyła też na to, iż leży on w niewielkiej odległości od haskiego dworu jej brata króla Willema II i jego rodziny; spodziewała się wsparcia z ich strony w tym niezwykle trudnym dla siebie czasie narastających problemów rozwodowych – ale ku swemu głębokiemu rozczarowaniu pomocy u orańskiej rodziny królewskiej nie znalazła.

Podobnego zawodu nie uczynił jej drugi brat, książę Frederik Karel Holenderski, który odwiedzał ją regularnie wraz ze swoją żoną Luizą, siostrą Albrechta.

Tylko oni zdawali się rozumieć królewnę, widzieć, że Johannes van Rossum to jej największa miłość, że dla niego gotowa jest ponieść wszelkie konsekwencje, łącznie z rezygnacją z dworskich przywilejów i skazaniem się na wygnanie.

Choć istniała też pewna tajna pogłoska, która na szczęście nigdy nie dotarła w swej niszczącej formie do Marianny, że to książę Frederik przez wszystkie te lata regularnie płacił Catharinie Keijzer, legalnej żonie van Rossuma, wysoką, comiesięczną pensję, by powstrzymać ją przed wystąpieniem z pozwem o rozwód.

Prawdopodobnie księciu chodziło o uchronienie Marianny przed kuszącą możliwością poślubienia ukochanego Johannesa i tym samym złamania słowa danego ich bratu, Willemowi, w pamiętnej rozmowie w Hadzie – że po rozstaniu z Albrechtem nigdy już nie wyjdzie za mąż.

Zatem na początku maja 1848 roku, czekając na wybudowanie kamienieckiego pałacu na Śląsku, Marianna i Jan wprowadzili się do dworku Rusthof.

Okoliczni mieszkańcy zrobili swojej królewnie wielką niespodziankę – gdy wjeżdżała do Voorburga, czekało ją uroczyste powitanie; ulice i budynki były świątecznie udekorowane, a zgromadzony tłum wiwatował wśród głośnych oklasków. Zapewne entuzjazm ten został spotęgowany niedawną, niecodzienną, acz radosną dla ludzi decyzją Marianny, by wszystkie jej zakupy związane z pobytem w Rusthof dokonywane były u miejscowych dostawców.

Niewątpliwie stanowiło to wielką szansę na rozwój ich sklepików i gospodarstw rolnych oraz na znaczący wzrost dochodów. Marianna spodziewała się przy tej okazji wzrostu zatrudnienia w okolicy.

Rusthof, Miejsce Odpoczynku.

Nie do końca takim spokojnym się okazało, gdyż to właśnie tam miłość Marianny i Jana znalazła swe spełnienie.

Ich wzajemne uczucie rozgorzało, tak przynajmniej szeptała między sobą osobista i zaufana służba królewny, starając się wszakże, by wokół tego faktu nie czynić wielkiego hałasu. Dobrze bowiem życzono swej nieszczęśliwej do niedawna pani, po cichu zdawano sobie sprawę z tego, jak została w młodości oszukana, i że podsunięto jej właściwie nie męża, tylko obowiązki dynastyczne.

Bardzo dbano więc na dworze królewny o to, by owe szepty nie urosły do rozmiaru plotki, która mogłaby dotrzeć do uszu zarówno króla Niderlandów, jak i Prus.

A więc szeptano, że romans tych dwojga w Rusthofie rozgorzał.

Rozgorzał!… Cóż za ubogim, kalekim słownictwem posługuje się ludzkość!

Gdybyż tylko rozgorzał, to może udałoby się Mariannie i Janowi spokojnie i cierpliwie doczekać w Rusthofie przycichnięcia całej tej okołorozwodowej wrzawy. Mogliby próbować zapomnieć o kłopotach, zająć się bieżącymi sprawami okolicy, rozwijać swoją niewielką stadninę koni, wspólnie z mieszkańcami zbudować cieplarnię na pomarańcze i egzotyczną roślinność albo projektować nowe alejki dla spacerowiczów, tak, jak na przykład ostatnio, gdy Marianna wymyśliła obsadzenie kasztanowcami dróżki nad brzegiem Vliet.

Czas płynąłby szybciej, a ponoć leczy on rany. W końcu wszystkie bieżące rewelacje kiedyś stają się nudne nawet dla największych krzykaczy, schodzą z pierwszych stron gazet, bledną, wygaszają się, ustępując miejsca nowym, a co za tym idzie, bardziej atrakcyjnym.

Jednak próżne to były nadzieje.

Ich romans był bezprecedensowym skandalem dla orańskiej rodziny królewskiej. Zwłaszcza że zarówno Marianna, jak i Van Rossum wciąż oficjalnie tkwili w swych związkach małżeńskich.

Wcześniej bardzo trudne dla zainteresowanych dworów – niderlandzkiego i pruskiego – okazywało się już samo przełknięcie informacji, iż były sługa króla Willema I, lokaj Willema II, a następnie koniuszy Albrechta Pruskiego, stał się najbliższym doradcą i powiernikiem Marianny. Królewskiej córki!

A teraz doszło jeszcze do tego, że towarzyszy on królewnie, jako jej osobisty sekretarz gabinetu – co to w ogóle jest „osobisty sekretarz gabinetu”, zum Teufel[7]? – bierze udział we wszystkich jej podróżach, uczestniczy w jej publicznych spotkaniach, łazi z nią nawet do kościoła na nabożeństwa!

Ale najgorsze dla obu dynastii miało dopiero nadejść.

Gdy upewniłam się, pewnego cudnego wiosennego poranka w Rusthof, że noszę pod sercem dziecko Jana, najpierw poczułam łapiący za gardło strach, ogarnęło mnie przerażenie, co teraz będzie, co mnie czeka, jak sobie poradzę, ale zaraz potem – przyszło uspokojenie, bo przecież nie byłam już sama. Był przy mnie ten wspierający we wszystkim, kochający, ekscytujący mężczyzna i do niego od razu pobiegłam, tak, jak stałam, w nocnej koszuli w różyczki. Nie było go w jego pokoju. W pośpiechu narzuciłam coś na siebie i wybiegłam na zewnątrz.

Wstał jak zwykle o świcie i doglądał budowy naszej pomarańczarni. Pamiętam, gdy wystąpił z tym pomysłem, trochę powątpiewałam, czy uda nam się hodować tu, w północnym kraju, owe kochające południowe słońce owoce, ale on porwał mnie w ramiona i okręcił się ze mną kilka razy dookoła, śmiejąc się, że kto jak kto, ale Pomarańczowa Królewna musi mieć swoje własne, „pomarańczowe pomarańcze”!

Zobaczył mnie od razu, jak tylko wybiegłam z domu i zaczęłam się za nim rozglądać, podniósł rękę w geście proszącym, żebym się zatrzymała i poczekała – to on do mnie przyjdzie.

Gdy zbliżał się, taki radosny, z rozwianymi od porannego wiatru włosami, lekko rozpiętym pod szyją koronkowym żabotem białej koszuli i z plikiem rulonów z planami pomarańczarni w smukłych dłoniach, o których wiedziałam, jakie potrafią być delikatne – poczułam niewysłowioną wdzięczność, że stanął kiedyś na mojej drodze.

– Wstałaś tak wcześnie, moja Pomarańczko? – Przytulił mnie do siebie i poprowadził w cień drzew, nad sadzawkę, gdzie stała nasza ulubiona ławka. – Co się stało, mijn geliefje, że tak uroczo śmiejesz się oczami? Miałaś dobry sen?

– Tak, Jantje, przyśniło mi się, że mam w sobie maleńkiego motyla, który trzepocze skrzydełkami i…

– Motyl?

Jan podniósł się z ławki, wyciągnął do mnie obie ręce i pomógł, bym też wstała. Jego zawsze łagodne, kojące w wyrazie oczy płonęły jakimś nagłym, nieznanym mi blaskiem. Nadzieją? Nigdy jeszcze nie widziałam u niego takich oczu.

– Motyl, Prinses? – zapytał jeszcze raz, ciszej, jakby bez tchu. – Spodziewasz się dziecka?… Urodzisz mi dziecko, mijn lieverd, mijn goede fee?

Potwierdziłam kiwnięciem głowy, tylko tyle byłam w stanie zrobić.

I ja chciałam opowiadać mu o motylkach, by powoli wprowadzić go w temat ciąży?

– Zorientowałeś się, zorientowałeś po moim pierwszym zdaniu… – zaczęłam, ale on przerwał mi gorączkowym ruchem ręki, skłonił mnie, bym z powrotem usiadła na ławce, obok niego, i zaczął całować moje dłonie.

Byłam najszczęśliwszą kobietą na świecie.

[7] zum Teufel (niem.) – do diabła!

ROZDZIAŁ 20

Wokół nich rozpętało się piekło.

Według stanu faktycznego jej oficjalnym mężem był Albrecht von Hohenzollern, który pozamałżeńską ciążę Marianny uznał natychmiast za osobistą zniewagę. Mówiąc trywialnie, poczuł się rogaty. Nie mógł uwierzyć, że rogi te przyprawiła mu własnoręcznie jego osobista, od dawna niekochana żona, która mu ślubowała wierność i posłuszeństwo i która była matką jego trójki dzieci z prawego łoża – a niewiele brakowało, że piątki, gdyby dwoje nie umarło w kolebce!

Na dalszy plan schodziło to, że sam otwarcie siedział w gorącym romansie z Rosalie von Rauch, córką ministra wojny – ale przecież jemu było wolno! – i z utęsknieniem czekał na rozwód, by móc się ze swoją kochanką ożenić. Dotąd ani sądy niderlandzkie, ani pruskie nie godziły się na rozwód.

Poza tym wszyscy zainteresowani raczej stali po stronie notorycznie zdradzanej przez niego Marianny niż jego – czego zresztą zupełnie nie rozumiał. Teraz nastąpiła zmiana status quo.

Wykorzystał dziką furię swojego brata, króla Fryderyka Wilhelma IV, na Mariannę i sam wystąpił o rozwód, jako powód podając złe prowadzenie się żony, jej rażącą niewierność i bękarta w drodze.

Tym razem się udało. Aby zapobiec jeszcze większemu skandalowi, sądy obu krajów, wskazując na „nieprzezwyciężoną niechęć obojga małżonków do siebie” zgodziły się na rozwód.

Dwudziestego ósmego marca 1849 roku ich małżeństwo, po dziewiętnastu latach trwania, zostało rozwiązane.

Marianna odzyskała wolność.

Tymczasem rozwścieczony do granic wytrzymałości pruski król nie powiedział jeszcze ostatniego słowa.

Był on bardzo religijnym, wręcz fanatycznym wyznawcą kalwinizmu i to, co się stało niemal na jego oczach, było dla niego grzesznością nie do przyjęcia. Nie mógł tego tak zostawić!

Kiedy już się wydało, że królewna Marianna jest w ciąży ze sługą, i szok był tak ogromny, że cała opinia publiczna, rzucając się na nią w najwyższym potępieniu, zupełnie pomijała oczywistą niewierność księcia Albrechta, jedynie król Fryderyk Wilhelm o tym nie zapomniał, i natychmiast po rozwodzie rozkazał nie samej Mariannie, lecz obojgu byłym małżonkom opuścić Berlin. W trybie natychmiastowym.

Zostały wydane stosowne uregulowania prawne.

Ich troje dzieci, osiemnastoletnią Charlottę, dwunastoletniego Albrechta Młodszego i zaledwie siedmioletnią Alexandrinę oddano na wychowanie ich stryjostwu, bezdzietnej parze królewskiej – Fryderykowi Wilhelmowi IV i jego żonie Elżbiecie Bawarskiej.

Albrecht wyjechał poza granice Prus, do saksońskiego Drezna, tam rozpoczął budowę swojego nowego pałacu i zamierzał niezwłocznie wziąć wymarzony ślub z Rosalią. Jego brat, król Fryderyk Wilhelm IV, traktował ten ożenek jako chorą zachciankę rozwodnika, gdyż panna nie była królewskiej krwi i mogło to być tylko tak zwane małżeństwo morganatyczne, to jest zawarte przez Albrechta, jako członka arystokratycznej dynastii, z Rosalią, będącą niższego stanu, przy czym nie uzyska ona po ślubie żadnego awansu społecznego, nie zmieni stanu, nadal pozostanie córką ministra, a jej ewentualne dzieci z tego związku nie odziedziczą tytułu, funkcji ani dóbr po ojcu. Amen.

Albrecht jednak nie dbał o te wszystkie niuanse, postawił na swoim, ożenił się i zniknął bratu z pola widzenia.

Dla Marianny przygotowano szykany daleko bardziej dotkliwe.

Oba Domy Panujące, jej starszego brata w Hadze i Hohenzollernów w berlińskiej stolicy, zerwały z nią wszelkie stosunki. Przestała należeć do ich królewskich dworów i straciła wszystkie związane z tym przywileje. Surowo zabroniono jej kontaktów z dziećmi na dworze pruskim, a król dodatkowo zakazał jej pobytu na terytorium Prus dłuższego niż dwadzieścia cztery godziny, w dodatku z obowiązkiem meldowania się na policji przy każdym wjeździe i wyjeździe. Zrozumiała od razu, jak bardzo utrudni jej to dalszy nadzór i radość z budowy pałacu w Kamieńcu.

Specjalnym pismem Fryderyk Wilhelm IV wydalił z terytorium Prus także Johannesa van Rossuma, nazywając go w myślach holenderskim ogierem, którego należałoby starannie wykastrować.

Jedyne ustępstwo wobec Marianny polegało na tym, że od czasu do czasu dzieci mogły spotykać się z matką, ale nie na terenie Prus, a na przykład we Włoszech, co bardzo ułatwiała zakupiona wcześniej przez Mariannę Villa Carlotta nad jeziorem Como.

Jeśli zaś chodzi o przysądzone jej po rozwodzie prawa rentowe i uposażenie pieniężne w postaci odprawy rozwodowej od byłego męża, to utarczki o nie ciągnęły się latami, polegały na wymianie obfitej, acz rzadko owocnej korespondencji między Marianną, słusznie domagającą się respektowania swych majątkowych praw, a jej kolejnymi szwagrami na tronie. Nie wspominając już o tym, że przez cały ten czas sprytni dworscy prawnicy robili wszystko, by bronić przed Marianną szkatuły Hohenzollernów.

– Przejęli wszystko to, co sama im wniosłam w chwili zawarcia małżeństwa z Albrechtem, a teraz muszę walczyć o każdego talara! – skarżyła się Janowi. – Nie ma już tu dla mnie miejsca, nie tylko w Berlinie czy w sercach rodziny Oranje, ale i w całych Niderlandach… A tak kocham Rusthof, czuję jego dobre fluidy w powietrzu, nachodzą mnie słodkie wspomnienia szczęśliwego dzieciństwa, i jest mi tutaj z tobą, Jantje, tak dobrze, jak nigdzie indziej. Ale wszystko wskazuje na to, że mój los stał się losem tułacza.

Siedzieli w jej saloniku w Rusthof, Johannes tulił ją w ramionach, kołysał jak dziecko, uspokajał ciągle od nowa i słuchał jej skarg z rosnącym z chwili na chwilę uciskiem w sercu.

Co on zrobił tej czarodziejskiej kobiecie, na co ją naraził, jakie cholerne błędy popełnił, ogłupiony przez własną żądzę? Jak teraz Mariannę ratować, jak pomóc? Co on narobił najlepszego? Dlaczego przestał myśleć? Albo dlaczego myślał, że wszystko będzie dobrze? Gdyby mógł cofnąć czas, prędzej wpakowałby sobie kulę w łeb, niż powtórzył to doświadczenie!

Czuł się teraz jak jeden z największych rozpustników Europy i naprawdę coraz wyraźniej kołatało mu się po głowie, że takim go właśnie historia zapamięta: Johannes van Rossum, ten, który unieszczęśliwił niderlandzką królewnę!

Szczegóły często giną w pomroce dziejów, ale największych idiotów jest cała kolekcja, nie sposób ich nie zapamiętać, zwłaszcza jako przestrogę dla przyszłych pokoleń. Gdybyż mógł cofnąć czas!

Miał wyjechać.

Tak, miał wyjechać zaraz po tym cudownym pobycie nad Como, wyjechać jak najdalej od niej, gdy nie było jeszcze na to za późno; miał się gdzieś zaszyć na linii horyzontu i powtarzać sobie po kres swych dni, że nie tyka się królewien, jak jest się synem zielarza, i że nie wolno mu po nią sięgnąć nawet wtedy, gdyby mu ją podano na tacy z czystego złota… Och, verdorie!

Gdyby wtedy wyjechał, byłoby to dla niego rozwiązanie odrobinę lepsze niż wyrok śmierci przez powieszenie, ale przynajmniej ją by ochronił – ją, Prinses, bo ona jest tu najważniejsza!

– Chyba żartujesz! – chlipnęła w jego ramię, a on skamieniał na chwilę z przerażenia, że ona usłyszała jego myśli.

– Z czym, kochanie moje?

– Ano z tym, że pewnie teraz żałujesz, że mamy naszego motyla…

Johannes wzdrygnął się. Dobry Boże, tylko nie to.

Milczał jak głupi przez ostatnie dziesięć minut i Marianna domyśliła się, oczywiście, co mu po głowie chodzi, i jak on teraz ma ruszyć do niej z gładkim tekstem, jak tłumaczyć, pocieszać?…

– Najmilsza, dotąd nie miałem dziecka. – Sam się zdziwił, gdy usłyszał własny łamiący się głos. Odchrząknął nerwowo. – Słyszałem tylko, że na całym świecie, a zapewne i w niebie, nie ma niczego, co mogłoby się równać z miłością do swojego dziecka. Ale ja, będąc u ciebie, mojej królewny, na służbie, miałem cię chronić, dbać, pilnować, by włos ci z głowy nie spadł, a nie…

– Posłuchaj, mój Jantje – przerwała mu spokojnie. – Nawet nie wiesz, ile bym dała, aby być tylko zwykłą kobietą i na królewny patrzeć na paradnych uroczystościach, z daleka. Ty z kolei żałujesz, że nie urodziłeś się angielskim lordem. Każde z nas przyszło tu, gdzie jesteśmy, inną drogą. Ale odkąd jesteśmy razem – nasza droga jest wspólna i jeżeli ciągle będzie ci chodziło o właściwą drogę, tę poprawną, dobrze widzianą przez innych, tę jedyną słuszną drogę – to ona nie istnieje. Jest tylko ta, którą mamy przed sobą.

– Wiem, schatje. Ale tego wszystkiego jest dla ciebie za dużo. Ja nie śpię ze szczęścia, odkąd dowiedziałem się, że rośnie w tobie nasze dziecko, ale to ty musisz przejść trudy najbliższych miesięcy i ty będziesz musiała je urodzić. Boję się o ciebie, Marianne. Przyglądam się roślinności w naszym ogrodzie i widziałem, że czasem kwiaty gną się od motyli…

– Ja się nie ugnę. Przechodziłam już przez trudy porodu i wiedz, że jest on dla kobiety zadaniem ciężkim, ale tylko zadaniem – nie bólem samym w sobie, dla samego cierpienia. Podobnie jest z życiem. Nie ugnę się, Janie, i to nie tylko podczas narodzin naszego dziecka, ponieważ ja nie jestem słabym, polnym kwiatuszkiem – jestem kwiatem Pomarańczy.

ROZDZIAŁ 21

Marianna została wygnana podwójnie – z dwóch królestw, z których pochodziła i przez dwóch mężczyzn, jej bliskich krewnych, siedzących tam na tronach.

Ponieważ jednak lubiła już wtedy myśleć o sobie jako o wolnej obywatelce niderlandzkiej, a owe dwa królestwa nie były ostatnimi skupiskami ludzkimi istniejącymi w przyrodzie, postanowiła, że poszuka sobie innego miejsca, gdzie będzie mogła szczęśliwie żyć wraz z ukochanym i ich dzieckiem, które miało się wkrótce narodzić.

Zaczęła jednak od podróży, od planowanej od jakiegoś czasu pielgrzymki do Ziemi Świętej, do której namawiał ją i Jana van Rossuma znany geograf, jej dobry znajomy, pastor Gerhard van Senden, mający w tej wyprawie niewątpliwie własne, być może naukowe, interesy.

Po niezbędnych przygotowaniach drugiego lipca 1849 roku mała grupka pielgrzymów pojechała pociągiem do Amsterdamu, gdzie wsiadła na nowoczesny żaglowiec, wyposażony w maszynę parową i na cześć ojca Marianny nazwany „Willem I”. Dowodził nim kapitan Stavert.

Pierwszym przystankiem był port Hawr, gdzie Marianna miała się poddać kontroli lekarskiej. Ku wyraźnej radości Jana, lekarz, specjalnie sprowadzony z Paryża, ocenił jej stan jako bardzo dobry, a ciąża przebiegała prawidłowo. Nie widział przeciwskazań do podróżowania, ochoczo więc ruszyli w dalszą drogę.

Ponieważ Marianna była w niektórych miastach na południu Europy rozpoznawalna, często, gdy się gdzieś pojawiała, zwykli ludzie witali ją na ulicach z wielką sympatią. Pozdrawiano królewnę, organizowano naprędce huczne powitania połączone z festynami ludowymi, koncertami operowymi na wolnym powietrzu, targami owoców i kwiatów, a najzagorzalsi wielbiciele stali wieczorami pod balkonem jej hotelowych pokoi i czekali, aż śliczna królewna z Niderlandów uda się na spoczynek – i dopiero wtedy cichutko się rozchodzili.

Zwiedzania zabytków, co uwielbiała, oraz innych atrakcji było wiele, chwilami zbyt wiele, a nawet raz, w Sewilli, zaproszono ją na corridę! To okrutne widowisko nie przypadło jej do gustu, a Johannes bardzo się martwił, że Marianna w swoim stanie musiała je oglądać. Postanowili więcej nie korzystać z tego typu zaproszeń.

Zgodnie z planem podróży, w końcu sierpnia, wpłynęli przez Gibraltar na Morze Śródziemne i zatrzymali się na Sycylii. Po jej zwiedzeniu kapitan zarządził planowy kurs do Katanii, ale nieoczekiwanie zrobili postój w malowniczym Cefalù, średniowiecznym miasteczku rybackim na wschód od Palermo, które usytuowane zostało pod niemalże zwisającą nad nim skałą. Niewiele tam było do zwiedzania, ale Mariannie i jej damie dworu bardzo spodobała się piaszczysta plaża i malownicze zakątki miasteczka.

Po zwiedzeniu Katanii i podziwianiu wulkanu Etna powrócili więc do Cefalù, by sprawdzić, czy znajdą tam warunki do urodzenia dziecka, zwłaszcza że oczekiwany moment nieuchronnie się zbliżał.

To w tym sycylijskim miasteczku, trzydziestego października 1849 roku Marianna wydała na świat zdrowego, prześlicznego chłopczyka o szafirowych oczach i wraz z jego szczęśliwym ojcem nadali mu imiona: Johannes Willem. Od razu też dostał od mamy pieszczotliwe określenie, którego chętnie potem używała: „Kwiat Mojego Życia”.

Mimo że wybrali na to wspaniałe dla nich wydarzenie ustronne, nikomu nieznane miejsce, wiadomość natychmiast dotarła na pruski dwór. Stało się tak dlatego, że niemieckie i niderlandzkie gazety od początku śledziły niemal każdy krok dwojga wypędzonych, codziennie zdawano relacje z tego, co królewna zwiedzała, z kim się spotkała, co jadła, co piła, ile wydała pieniędzy i na co, i czy przypadkiem nie urodziła już temu Rossumowi dziecka.

Po kilku tygodniach, gdy było już pewne, że chłopczyk prawidłowo się rozwija i można go pozostawić w Cefalù pod opieką dobrze wyszkolonej guwernantki przywiezionej z kraju oraz miejscowej mamki, Marianna i Jan z towarzyszącymi im osobami pojechali na Bliski Wschód, zwiedzając kolejno Aleksandrię, Kair, Jerozolimę, Betlejem, Nazaret i kilka miast w Syrii.

Różnorodne to było podróżowanie, bogate w ekscytujące wydarzenia – a takie Mariannie i Janowi najbardziej się podobało.

Jak podawała haska gazeta „Opregte Haarlemsche Courant” ze stycznia 1850 roku, od razu w Aleksandrii spotkała ich miła okoliczność – tamtejszy wicekonsul, Ruyssenaers, poprosił Mariannę o trzymanie do chrztu jego nowo narodzoną córkę. Za zgodą królewny nadano dziewczynce imię Marianna.

Pod koniec stycznia – po krótkim pobycie w Jaffie – podróżnicy dotarli w dobrym zdrowiu do Jerozolimy, a poczytna „Rotterdamsche Courant” opisywała, z jakimi specjalnymi względami przyjęto tam niderlandzką królewnę. Z kolei marcowy „Utrechtsche Provinciale Courant” podawał, że stamtąd Marianna wyruszyła do Kairu, gdzie z całą swoją świtą zwiedzała słynne zabytki starożytności, wspięła się na piramidy, odwiedziła też miejsce na brzegu Nilu, gdzie podobno córka egipskiego faraona znalazła maleńkiego Mojżesza.

W starym Kairze zaprowadzono ich do bardzo wiekowego drzewa, o którym legenda głosi, że tutaj odpoczywała Maryja z Dzieciątkiem Jezus i jej mąż Józef, podczas ucieczki przed Herodem do Egiptu. Pokazano im również Kaplicę Marii, zbudowaną w miejscu, gdzie Święta Rodzina ukrywała się w jaskini przed pościgiem żołnierzy.

Z Jerozolimy, po pobycie nad rzeką Jordan i nad Morzem Martwym, wybrali się na północ Palestyny. Przez Betel, Sichem, Jenin i Nazaret, dwunastego marca, dotarli do Tyberiady. Czyste wiosenne powietrze sprzyjało wyprawie, której ze względu na deszczową pogodę nie udało się odbyć wcześniej. Rozbili swe lniane namioty w pobliżu Morza Tyberiadzkiego z zamiarem pozostania tam przez kilka dni, a następnie kontynuowania podróży do Karmelu, a stamtąd wzdłuż wybrzeża Fenicji do Bejrutu, i dalej do Baalbek i Damaszku.

„Nieuwe Rotterdamsche Courant”, z siódmego maja 1850 roku podał swym czytelnikom informację, że „Jej Królewska Wysokość Marianna van Oranje-Nassau świetnie zniosła niedogodności wielomiesięcznej podróży i w dobrym zdrowiu dopłynęła na Maltę”.

Johannes van Rossum pokpiwał sobie w duchu, że jak na wyklętą na niderlandzkim dworze królewnę jego ukochana ma świetną prasę, a zainteresowanie jej przygodami wśród czytelników jest ogromne.

Po powrocie z tej w gruncie rzeczy niebezpiecznej i pełnej trudów pielgrzymki Jan zauważył z zadowoleniem, że Marianna odżyła. To, że poród był łatwy i szybki, a ich synek, Johannchen, zdrowy i śliczny, przemieniło ją znów w śmiałą i ekscytującą kobietę, która mogłaby z radości tańczyć i śpiewać na wielkiej scenie, przeznaczonej do wyrażania szczęścia przez matki – gdyby tylko taką dla nich wymyślono.

Ożywcze macierzyństwo oraz odwiedzenie Ziemi Świętej, o której tyle wspólnie z Janem czytali i o której wiele rozmawiali, dały Mariannie wyciszenie, łagodny spokój, uleczenie choć w części jej głębokich ran po niedawnych upokorzeniach i pozwoliło na stopniowe dojrzewanie do rozpoczęcia nowego życia.

Johannes czuł wielką ulgę; jego ukochana po raz pierwszy od wysłania ich na banicję znów podniosła wysoko głowę i wyprostowała ramiona. Marianna Orańska powróciła.

Postanowili, że zamieszkają w Italii, kraju ich zakochania się, pierwszych nieśmiałych pocałunków i oczarowania sobą.

Tu, wśród słonecznych krajobrazów, zapachu ziół i piękna otulanych ciepłem zielonych wzgórz, z cyprysami sięgającymi błękitu nieba, czuli się wspaniale i bezpiecznie. Mogli budować nową przyszłość.

Bliskość wielkich starożytnych zabytków, muzeów, bibliotek oraz różnorodność artystycznych wystaw i wernisaży – było dla nich dwojga, interesujących się historią sztuki od lat, dodatkowym atutem.

W lipcu 1851 roku zakupili w Rzymie dla swej małej trzyosobowej rodziny pierwszy własny dom.

Był to uroczy pałacyk na Monte Celio, między Koloseum a Termami Karakalli, który Marianna od razu nazwała Villa Celimontana. Otaczały ją pinie i wiecznie zielone dęby, kwitły oleandry, azalie i rododendrony, a szmer wody z ogrodowych wodotrysków przynosił ukojenie.

Marianna czuła, jak wszystko to spłukuje z niej resztki dawnej goryczy i żalu.

Oboje z Janem otworzyli swój dom na gości – licznych rzymskich znajomych, ludzi ze świata kultury, uznanych – oraz na równi z nimi – początkujących artystów. Ich słoneczny uroczy zakątek stał się miejscem codziennych spotkań ludzi o podobnych zainteresowaniach. Wydawali kolacje i ogrodowe przyjęcia, organizowali aukcje dzieł sztuki i malarstwa współczesnego.

Marianna starała się wspomagać malarzy, zwłaszcza holenderskich; jej stałymi gośćmi byli malarze: Johan Filip Koelman, Cornelis Kruseman, Laurens Lodewijk Kleijn i Gerrit Postma.

Zamawiała i kupowała ich obrazy; i w ten sposób tworzyła zręby swej przyszłej kolekcji, ale też pomagała malarzom się utrzymywać. Nie wzbraniała się też przed nabywaniem tak zwanych kopii starych mistrzów, gdyż w tamtym czasie malarz, który potrafił to zrobić, zyskiwał miano geniusza technicznego.

Tymczasem Johannchen, ich wzrastający synek, okazywał się nad podziw bystrym, pogodnym dzieckiem i każdy dzień przynosił nowe, zachwycające jego rodziców, niespodzianki.

– To dziecko zrodzone z naszej miłości! – lubiła podkreślać Marianna, a wtedy Jan czuł się tak, jakby przychylała mu nieba.

Oba odległe królewskie dwory, pruski i niderlandzki, mimo biegu lat, nie odpuszczały i teraz z kolei pławiły się w świętym oburzeniu, że Marianna zdecydowała się tak otwarcie sama wychowywać nieślubnego syna i wbrew regułom zapewnić mu normalne miejsce w swoim życiu – zamiast, jak każe mądra, niepisana arystokratyczna tradycja, pozbyć się go zaraz po urodzeniu, oddać jakiejś wiejskiej rodzinie i zapomnieć o jego istnieniu.

I przede wszystkim pozwolić innym o nim zapomnieć!

No cóż, kolejny raz królewna Marianna straciła okazję, by zachować się przyzwoicie. Przecież aż się prosiło po prostu zostawić dzieciaka na dalekiej Sycylii, w nikomu nieznanej miejscowości, gdzie pewnie żyłby sobie nieświadomy niczego i szczęśliwy, w przyszłości zostałby rybakiem i założył liczną, wielodzietną rodzinę – a ona nigdy nie musiałaby się do niego przyznawać!

Pomstowano w ten sposób zarówno w Berlinie, jak i w Hadze, gdzie po śmierci w roku 1849 brata Marianny, Willema II, rządził teraz jego syn i synowa, zażarcie nienawidzący „ciotki-rozwódki”.

– Ona jest rozwiedziona, Van Rossum – nadal żonaty, a ich syn urodził się bękartem! – powtarzał z niesmakiem król Willem III, a cała jego dworska kamaryla skwapliwie mu przytakiwała.

Atmosferę na obu dworach podgrzewała też fama, krążąca od jakiegoś czasu, że Johannes van Rossum, ten bezczelny prostak z przedmieść Hagi, niegdyś przyjęty łaskawie przez Orańczyków na służbę, teraz, żyjąc u boku królewny, stał się zarozumiałym, pewnym siebie mężczyzną, który na dodatek dobrze się ubiera, chodzi z dzieckiem na ręku po rzymskich muzeach i jest zamożny.

Marianny jednak już kompletnie nie obchodziły te dworskie sensacje.

W tym czasie bowiem bardzo intensywnie starała się zapewnić dobrą przyszłość przywiezionemu z Egiptu kilkunastoletniemu czarnoskóremu chłopcu.

Zobaczyła go w Kairze, na targu niewolników.

Targ ten, gorąco polecany jej do obejrzenia przez konsula holenderskiego w Egipcie, niejakiego Schultza, wzbudził w niej szczery niesmak, zwłaszcza gdy zobaczyła tam wystawiane na sprzedaż małe dzieci. Tajemnicą poliszynela było, iż zostały one porwane swym afrykańskim rodzicom.

Już miała opuścić to straszne miejsce, gdy w ostatniej chwili złapała spojrzenie właśnie tamtego chłopca. Jego wielkie przerażone oczy powiedziały jej wszystko. Zerknęła na handlarza, który go wystawiał, a ten, z chciwym, okrutnym uśmiechem, natychmiast zaczął zachwalać chłopaka jak towar, jak rzecz, szarpiąc go za ubranie i zmuszając, by zaprezentował się Mariannie ze wszystkich stron. Chłopiec w pewnym momencie zachwiał się, tracąc równowagę, a wtedy jego oprawca trącił go ostrzegawczo pejczem. Piękny, arabski strój, który chłopiec miał na sobie, mienił się kolorami tęczy, ale Marianna od razu zrozumiała, że to tylko opakowanie towaru, jak w sklepie, iluzja dobrobytu, żeby kupujący uwierzył, że kupuje prawdziwego, murzyńskiego księcia…

– Brać, jasna pani, brać jego, nie myśleć dużo, nada się jej do wszystkiego! – przekonywał ten łotr łamaną angielszczyzną. – Nazywać się on „Coloured Boy”, brać, brać Kolorowego Chłopca, nie myśleć! Raz-dwa!

Marianna spojrzała na Johannesa, który cały czas stał przy niej blisko.

– Laten we hem redden! – odezwał się po niderlandzku. – Uratujmy go!

Marianna, nie czekając ani chwili dłużej, kupiła wolność temu dziecku za okrągłe sto dwadzieścia guldenów i zabrała go z sobą do Europy.

Coloured Boy naprawdę nazywał się Almas Isman, był Nubijczykiem. Marianna natychmiast zatrudniła dla niego odpowiednio przygotowanego guwernera, którego zadaniem było jak najszybsze nauczenie chłopca języka niderlandzkiego oraz łagodne wprowadzenie go w europejskie zasady życia.

Zamierzeniem Marianny było dać mu dobre wykształcenie.

Oczywiście ten najnowszy „zakup” królewny nie został niezauważony; najpierw przez obydwa królewskie dwory, które z dezaprobatą mówiły o „żywej pamiątce z Kairu”, a zaraz potem przez żądną informacji rodzimą opinię publiczną. Wścibscy redaktorzy dowiedzieli się wszystkich szczegółów i w popularnym „Nieuwe Rotterdamsche Courant” z 12 sierpnia 1850 roku napisano:

Kolorowa osoba, którą Królewna Marianna Oranje-Nassau przywiozła ze sobą z podróży, była początkowo bardzo tajemnicza. Kimże ona jest?

Kupiony na targu niewolników w Kairze, cieszy się dużym zainteresowaniem.

Jeśli jesteśmy dobrze poinformowani, pochodzi z Nubii, potwierdza to jego brązowa skóra, wchodząca w kolor miedzi, kręcone włosy, nieco za grube usta i szeroki nos.

Musi mieć około 15 lat i jest słusznej postury.

Jego ubranie jest arabskie, z delikatnej tkaniny, brązowej lub czarnej ze srebrem i złotem w kunsztownym hafcie.

Jest z pewnością jednym z niewielu Nubijczyków, którzy kiedykolwiek odwiedzili ten kraj.

On mówi już trochę po holendersku i wydaje się mieć bystry umysł.

Ktoś chce wiedzieć, czy Królewna Orańska ma plan?

Otóż oczywiście, H.K.H. pragnie, aby zatrudniony przez nią guwerner nauczył go czytać i pisać. Lekcje z nauczycielem odbywają się codziennie.

Marianna, za radą Johannesa, odczekała kilka miesięcy, dając chłopcu czas na poznanie języka i jako takie okrzepnięcie w nowych warunkach kulturowych, po czym przeprowadziła z nim szczerą i pełną życzliwości rozmowę na temat ewentualnego przyjęcia przez niego chrześcijańskiego chrztu. Okazało się, ku radości Marianny, że nauczyciel zaznajomił go już z tą tematyką i chłopiec rozumiał, że Bóg w niebiesiech i tak jest jeden, bez względu na imię czy wiarę swych wyznawców, a teraz chodzi tylko o to, by Almas został zaakceptowany przez otoczenie, zwłaszcza szkolne, do którego ma wkrótce dołączyć.

W ten sposób nubijski chłopiec dostał swoje nowe imię: już nie Almas Isman, ale Christiaan Almas.

Po tym wstępnym przygotowaniu Marianna umieściła go w renomowanej szkole z internatem w holenderskiej Lejdzie, pod opieką prywatnego wychowawcy Van der Kooga. Zdawał on Mariannie systematyczne, listowne sprawozdania z postępów Christiaana w nauce, ale bardziej niż to, że chłopiec dobrze się uczy, uradowała ją informacja, z którą natychmiast podzieliła się z Janem:

– Kochanie, nasz Christiaan podobno świetnie sobie radzi! Jak mogliśmy się spodziewać, początkowo był w szkole egzotyczną atrakcją, ale ponieważ dobrze już mówi w naszym języku, jest wesoły i inteligentny, to szybko znalazł sobie przyjaciół! Dostałam wiadomość dziś z rana!

Niestety, dwa lata później w Lejdzie wybuchła epidemia grypy i Kolorowy Chłopiec, wychowanek, któremu Marianna planowała zapewnić godne życie na jej dworze, zaraził się i zmarł.

ROZDZIAŁ 22

Marianna nieustannie zadziwiała swoje najbliższe otoczenie, a ukochanego Jana w szczególności, tym, że nie potrafiła usiedzieć na miejscu, była wieczną podróżniczką, ciekawą świata i tego wszystkiego niewiadomego, co mogłaby odkryć tam, gdzie jej teraz nie ma.

Może była taka dlatego, że przyszła na świat w rodzinie wygnańców, bez swojego miejsca na ziemi?…

Gdy tylko mogła, wyjeżdżała z Rzymu, na przykład do Paryża, gdzie zamawiała swoje wymarzone meble do „Villi Celimontana”, albo zaglądała do Lejdy, by odwiedzić Christiaana, gdy jeszcze żył i wszystko dobrze się z nim układało, albo jechała na Śląsk, by móc przebywać w Kamieńcu, choć te restrykcyjne dwadzieścia cztery godziny powodowały wieczne jej utrapienie.

Jej królewski kuzyn i były szwagier Fryderyk Wilhelm IV był nieugięty. Nadal nie mogła widywać się ze swoimi dziećmi na terenie Prus, a więc z uporem godnym lepszej sprawy nie pozwolono jej także przyjechać w roku 1850 na ślub ukochanej córki Charlotty z Georgiem II, dziedzicznym księciem von Sachsen-Meiningen, ani na konfirmację młodszej córki Alexandriny. Ta jednak, odkąd podrosła i tak nie życzyła sobie kontaktów z matką. Marianna ją rozumiała – była małym dzieckiem, kiedy ona rozstawała się z Albrechtem. Musiała cierpieć, gdy została sama.

Charlotta wychodziła za mąż z wielkiej i odwzajemnionej miłości. Byli z księciem Georgiem zakochaną i szczęśliwie dobraną parą; oboje kochali sztukę we wszystkich jej dziedzinach, a ich wzajemna czułość była wielka. Charlottę cechowały uzdolnienia muzycznie, pięknie grała na fortepianie i komponowała utwory na ten instrument, miała błyskotliwą inteligencję i wrażliwość. Jej książę – wszechstronnie wykształcony – był znanym koneserem sztuki, mecenasem teatrów, miłośnikiem muzyki, historii i literatury.

Ciesząca się całym sercem ze szczęścia córki Marianna podarowała jej w prezencie ślubnym połowę swej kosztownej, diamentowej biżuterii i ukochany, romantycznie położony wśród ogrodów, pałac „Carlotta” nad jeziorem Como we Włoszech. Tylko tyle mogła zrobić, skoro nie wolno jej było być z nimi w ich najpiękniejszym, ślubnym dniu.

Młodzi docenili ten dar i po ślubie z radością tam zamieszkali. Wkrótce urodziło im się pierwsze dziecko.

W ogóle cała ta sytuacja z pruskimi szykanami stawała się coraz bardziej dokuczliwa dla Marianny, a więc również dla Jana, który robił, co mógł, aby królewna jakoś to wszystko jak najmniej boleśnie przeżywała. Najbardziej ubolewała nad tym, że uciekały jej najważniejsze wydarzenia z życia jej trójki starszych dzieci, i jedno wiedziała na pewno: nie wyrzeknie się ich i nie zrezygnuje z walki o możliwość widzenia się z nimi częściej.

Drugi jej problem drastycznie narastał na Śląsku, gdzie czekały na jej opiekę duże majątki, z wciąż niedokończoną budową pałacu w Kamieńcu, jako głównym zmartwieniem.

Ale nie chodziło tylko o sam Kamieniec.

Klucz kamieniecki, odziedziczony po śmierci matki w roku 1837, czyli około trzech tysięcy hektarów gruntu właśnie w Kamieńcu, oraz w Henrykowie i Lubiążu, niemal aż po Góry Bardzkie – to byli przede wszystkim ludzie, dziesiątki mężczyzn, z których większość wymagała natychmiastowej pomocy. Nie mieli pracy, ich rodziny głodowały.

Tak samo działo się w jej nowych włościach. Marianna – dzięki swej wyobraźni przestrzennej i ekonomicznej oraz pieniądzom – dokupiła klucz stroński, Seitenberg, oraz klucz strachociński, Schreckendorf i śnieliński, Schnallenstein w Górach Bystrzyckich. Były to obszary bogate w lasy i minerały – obejmowały Różankę, Lądek, Stronie, Międzygórze – całe podnóże Śnieżnika, najwyższego masywu w okolicy, wraz z nim. W sumie jej śląski majątek liczył teraz dwa miasta, trzydzieści pięć wsi i szesnaście tysięcy hektarów gruntów. Wszędzie tam liczono na jej wsparcie.

Miała swój plan. Nie chciała jeździć pięknym powozem, zaprzężonym w czwórkę koni, po ubogich wsiach czy przysiółkach i rozdawać pieniądze, demoralizując tym ludzi na potęgę. Chciała, by je u niej zarobili.

Tym genialnym w swej prostocie pomysłem odmieniła oblicze tej części pruskich Sudetów Wschodnich.

Gdziekolwiek na swych ziemiach decydowała się na inwestycje, tam wprowadzała ład i dobrobyt. Pod jej ręką wszystko kwitło, a ludzie mogli godnie pracować na chleb. Zawsze zatrudniała do pracy miejscowych. W ten sposób powstało pięćdziesiąt kilometrów dobrej drogi przez góry – od Ząbkowic i Kamieńca aż po granicę morawską. To połączenie z miejsca ożywiło miejscowy handel. Budowała też drogi gospodarcze i dukty pomiędzy głuchymi dotąd wiochami, zajęła się gospodarką leśną, prowadziła nowe nasadzenia drzew, założyła trzy nadleśnictwa, zbudowała dwadzieścia sześć leśniczówek, kierowała hodowlą pstrągów w stawach, otworzyła kamieniołomy białego, zielonego i różowego marmuru i hutę szkła Oranienhütte w Stroniu Śląskim, sprowadziła pod Śnieżnik niejakiego Michaela Aegertera, szwajcarskiego specjalistę od hodowli krów, rozwinęła uzdrowiskowy Bad Landeck, Lądek, odmieniła biedną górską osadę o nazwie Wölfersgrund, Międzygórze, robiąc z niej mały turystyczny kurort, i dopilnowała, by przybywający tam turyści mogli przenocować i zjeść w wygodnej gospodzie „Unter Guter Laune”, „Pod Dobrym Nastrojem”. Zagospodarowała romantyczną okolicę międzygórskiego Wodospadu Wilczki, budując mostek i schody. Poprowadziła turystyczną drogę na sam szczyt Śnieżnika i kazała tam postawić budynek w stylu szwajcarskim, rodzaj schroniska dla zdrożonych wędrowców. Nazwała go „Schweizerhaus”, „Szwajcarką”.

Wszystko to czyniła, zatrudniając okolicznych mieszkańców.

Dbała o dzieci, ich naukę, wymagała, by choć jeden z nauczycieli w danej szkole mógł uczyć na poziomie gimnazjalnym, utrzymywała budynki szkół i ich personel, płaciła za remonty, ogrzewanie zimą i za pomoce dydaktyczne, fundowała zdolnym uczniom stypendia, studia zagraniczne, szukała młodych talentów. Założyła w Kamieńcu ochronkę dla małych dzieci, szpital i dom starców oraz słynną szkołę haftu dla okolicznych dziewcząt, pomagając w ten sposób niejednej z nich zdobyć zawód na całe życie.

Gdy hojnie wspomagała przykościelne organizacje pomocowe, było jej najzupełniej wszystko jedno, czy kościół jest ewangelicki, czy katolicki. Dofinansowywała założoną przez siebie Kasę Wdów, bo nie życzyła sobie, by wdowy po dworskich służących, urzędnikach i robotnikach, wraz z ich dziećmi-półsierotami, przymierały głodem.

Szanowała ludzi, potrafiła w krótkim czasie zaskarbić sobie ich wdzięczność i pozyskać lojalność.

Kiedy w gorącym roku 1848, w czasie Wiosny Ludów, przybył pod kamieniecki pałac zbrojny oddział dwustu mężczyzn, by go splądrować i zniszczyć – robotnicy i rzemieślnicy stanęli w obronie majątku królewny. Napastnicy odstąpili.

Jednak królewnie gorszym od tych buntowników wydawał się jej własny kuzyn na pruskim tronie – bo nie można go było zmusić do odstąpienia od krzywdzącej decyzji o zaledwie dobowej możliwości jej pobytu w Kamieńcu, Stroniu czy innych pruskich miejscowościach, które tęsknie wyglądały swojej „Dobrej Pani” każdego niemal dnia, bo zawsze coś czekało na jej opinię czy akceptację. Często na dobre słowo.

Dodatkowo denerwujący i poniżający dla królewny był ów – jakże męski w charakterze! – wymóg meldowania się na policji przy wjeździe i wyjeździe z terenu Prus.

W końcu Marianna wymyśliła sprytny fortel, któremu nawet Johannes van Rossum nie umiał się nadziwić.

Dziesięć kilometrów w linii prostej od Kamieńca przebiegała granica prusko-austriacka, a pięć kroków za tą granicą zaczynał się kraj ołomuniecki, z przygranicznym mająteczkiem rycerskim z siedemnastego wieku, o nazwie Bílá Voda, Weiswasser, Biała Woda. Ozdobą majątku był skromny pałacyk myśliwski, który królewna w roku 1854 zakupiła za sto siedemdziesiąt pięć tysięcy talarów pruskich. Po dokonaniu niezbędnych remontów pomieszczeń i upiększeniu ogrodu na styl angielski stał się ów pałacyk jej niepruską rezydencją, z której okien roztaczał się taki widok na kamieniecki pałac, jakby królewna go miała na dłoni. To był organizacyjny majstersztyk, zamieszkać niemal pod samym budującym się Kamieńcem; mogła go teraz doglądać codziennie, bez konieczności długiego podróżowania w obie strony! Cóż to było dla niej pokonać te dwanaście kilometrów konno, w tempie spacerowym, stanąć na Zamkowym Wzgórzu, przebywać w swej rezydencji do woli albo objeżdżać okolice choćby przez cały dzień, a potem – przed upływem doby – wrócić spokojnie na noc do Austrii?

Bardzo ułatwiło to wszystkim życie, łącznie z budowniczym pałacu, Ferdynandem Martiusem, a nawet małemu Johannkowi Bílá Voda przypadła do gustu i bardzo lubił tam mieszkać. Marianna i Jan przyjeżdżali z nim tutaj na letni wypoczynek, uczyli wędrować po górach, robili konne przejażdżki po lasach, w czasie których z grzbietu Gór Złotych pokazywali małemu pałac kamieniecki, widniejący po drugiej stronie granicy.

Jednak teraz, gdy ich domem była Villa Celimontana we Włoszech, odległość do Białej Wody znacząco się zwiększyła. Spotkania z Albrechtem Młodszym były sporadyczne.

To wszystko razem nie miało sensu, albo przynajmniej go traciło.

Należało coś przedsięwziąć i jak tylko Johannes van Rossum zorientował się, że Marianna jest już na pewno na to gotowa, rozpoczął rozmowę na ten ważki temat i wspólnie zadecydowali o przeprowadzce z Rzymu – w takie miejsce, z którego byłoby blisko i do ich majątku Rusthof w Niderlandach, na Marianny śląskie dobra i do Prus. Wiedzieli, że musi to być terytorium niebędące pod pruskim wpływem, by mogła zapraszać tam swoje starsze dzieci.

Mapy wyjechały na stół i wtedy Marianna, zanim się w ogóle nad nimi pochyliła, doznała olśnienia.

– Mój Jantje! – pisnęła tak nieoczekiwanie, że aż drgnął. – Jantje, mam: Nassau!

– Nassau? Twój ród? – zapytał zdezorientowany zmianą tematu; mieli szukać terenu do życia, a tu nagle coś z genealogii?…

– Tak, ród mojego ojca pochodzi z księstwa Nassau! To niemieckie państwo, należy teraz do Związku Niemieckiego, nie jest pruskie – tam zemsta koronowanych głów mnie nie dosięgnie!

– Mam ochotę ściąć te koronowane głowy! – burknął, sam dokładnie nie wiedząc, czy żartuje, czy nie.

– Nie będzie trzeba, kochany. Ominiemy je szerokim łukiem, jak płynący przez Nassau Ren…

Gdy jakiś czas później stanęli przed wybranym przez siebie zamkiem Reinhartshausen i zobaczyli za nim granatowe wody Renu, wiedzieli, że trafili w samo sedno. Mały, sześcioletni Johannek, trzymany przez rodziców z obu stron za ręce, widząc, że są weseli i radośni, wykorzystał to, domagając się:

– Pohuśtajcie mnie tak za rączki, bardzo proszę, ale wysoooko!

Spełnili prośbę dziecka, a Marianna pomyślała z drżeniem, że maluch nawet nie wie, że to wszystko, co roztacza się tak malowniczo przed ich oczami, cała ta budowla stojąca bokiem do biegu rzeki, wyglądająca jakby razem z nią płynęła, albo jakby była długim, białym parostatkiem sunącym wśród jej wód – że to wszystko kiedyś będzie jego.

W tym czasie władcą księstwa był suwerenny książę Adolph Wilhelm Carl von Nassau, Wielki Książę Luksemburga, człowiek – jak się szczęśliwie okazało – życzliwy, niezakłamany i tolerancyjny, który usłyszawszy o skomplikowanej życiowej drodze królewny Oranje-Nassau, swej krewnej, sam zaproponował nadanie jej synkowi Johannesowi Willemowi nazwiska i szlacheckiego tytułu von Reinhartshausen, co Marianna przyjęła z wdzięcznością.

Jej bratanek Willem III siedzący na haskim tronie oczywiście nie miał najmniejszego zamiaru zaakceptować tego faktu, wobec czego chłopczykowi nadal nie było wolno przybyć na niderlandzki dwór.

– I tak nie mieliśmy takich planów, by wywozić Johannka do Hagi! – skwitował Jan, a Marianna tylko wzruszyła ramionami. Miała co robić i czym się cieszyć. Była na swojej ziemi. Stąd pochodziła.

Pod koniec września 1855 roku – jak głosiły sporządzone papiery prawne – Marianna Orańska kupiła dla swojego najmłodszego syna, Johannesa Willema von Reinhartshausen, zamek w Erbach nad Renem, wraz z przylegającymi doń rzecznymi błoniami, stojący wśród ogrodów i winnic. Włości te obejmowały także inne grunty w pobliskim Erbach, oraz w Eltville, Hattenheim i Kiedrich. Całość zamknęła się w kwocie dwustu siedemdziesięciu pięciu tysięcy guldenów.

Marianna i Jan odetchnęli z ulgą, bo odtąd mieli pewność, że gdyby im się coś złego stało, ich dziecko będzie zabezpieczone na całe życie.

Ta słoneczna, kojąca, nadreńska kraina, nowo odkryta arkadia, nie pozostawiała miejsca w myślach Marianny na zamartwianie się już czymkolwiek; działo się tak wiele dobrych rzeczy, w zamku mieszkało się miło i wygodnie, okna wychodziły na zachwycający, dostojny Ren i jego zieloną, pobliską wyspę, przeżywała szczęśliwe chwile u boku ukochanego, a ich syn dorastał w spokoju i miłości.

Urzeczeni tym miejscem w krótkim czasie doprowadzili do jego rozkwitu, mądrze nim zarządzając. Zamknęli też swoje sprawy w Rzymie, sprzedając Villę Celimontana.

Winnice przynosiły coroczne zyski, ogrody kwitły, a wnętrze zamku zostało urządzone ze smakiem, choć bez zbędnych luksusów. Marianna skupiła wiele uwagi na dobudowaniu zachodniego skrzydła – dla wielkiej galerii w stylu włoskim, z oświetleniem od góry, mającej pomieścić jej bogatą już kolekcję około sześciuset obrazów, rzeźb i innych dzieł sztuki. Nie zapomniała też o swych przodkach z rodu Nassau, specjalnie zamówione portrety zdobiły część mieszkalną zamku.

Jak wszystkim miejscom, które pokochała, i galerii nadała nazwę: „Museum Reinhartshausen”, po czym, czyniąc z niej miejscową atrakcję kulturalną, otworzyła ją dla zwiedzających. Za wstęp pobierała opłatę biletową – z zaznaczeniem, że zbierane w ten sposób pieniądze trafiają na szczytny cel, jakim było wspomaganie pobliskiego zakładu dla niewidomych w Wiesbaden.

– Jesteś piękna, odważna i masz smykałkę do interesów, jak twój ojciec! – chwalił ją Johannes.

Dyrektorem i kustoszem Muzeum został uroczyście mianowany przez Mariannę malarz holenderski i i przyjaciel z Rzymu – Laurens Lodewijk Kleijn.

A „Kwiat Ich Życia”, Johannchen, jedyne dziecko, rosło. Miał doskonałego guwernera, pod którego pieczą robił duże postępy w nauce, a wolne chwile mógł spędzać na zabawach z okolicznymi dziećmi. Marianna planowała, że może w przyszłości pójdzie na studia teologiczne albo prawnicze, stanie się wykształconym, bogatym i niezależnym mieszczaninem. Może duchownym?

Póki co, gdy ukończył dwanaście lat, rodzice zdecydowali się oddać go do słynnej prywatnej szkoły z internatem w Dauborn, niedaleko Reinhartshausen, popularnie zwanej Instytutem Fellerianum.

Na początku października 1861 roku chłopiec został tam osobiście przywieziony przez oboje dumnych rodziców. Z radością wstąpił w szkolne mury, szybko znalazł sobie kolegów i pobierał nauki pod okiem utalentowanego pedagoga, pastora Wilhelma Fellera.

Marianna na piśmie zaakceptowała program wychowawczy i uzgodniła z pastorem, że Johann będzie się uczył matematyki, przyrodoznawstwa, historii, języków – angielskiego, francuskiego i łaciny oraz gry na fortepianie.

W szkole uczniów było trzydziestu, a w internacie na „pastorówce” prowadzonym przez niezamężną córkę pastora, Augustę, zwaną „Aniołem Plebanii”, panowała ciepła, rodzinna atmosfera, z kubkiem ciepłego mleka z miodem i łyżeczką masła, podawanym przed snem, włącznie. Kobieta pozwalała chłopcom mówić do siebie „Augustas Tante”, ciocia Augusta, co świadczyło o jej serdecznej zażyłości z nimi.

Szkoła bardzo spodobała się nie tylko Johannkowi, ale także – a może przede wszystkim, jak ze śmiechem twierdził Van Rossum – Mariannie.

– No co się dziwisz? – pytała, zabawnie nabzdyczona. – Współpraca szkoły z rodzicami jest bardzo ważna!

– Oj, tak, oj tak, moja ty Chodząca Pani Kontrolo! – przytaknął, obejmując ją mocno i całując jej twarz. Udawała, że chce mu się wyrwać.

– Puść mnie, Jantje, zachowujesz się jak krokodyl… Gdybym ja, jako mała dziewczynka, mogła uczęszczać do szkoły o takim poziomie, byłabym teraz ministrem sztuki!

– W to nie wątpię, kochanie!

W tym czasie Marianna nawiązała wieloletnią, bo trwającą następne dwadzieścia kilka lat, korespondencję z Augustą Feller.

W swym pierwszym liście do pastorówny królewna Marianna, wciąż niespokojna o szkolny start swego syna, pisała:

Wkrótce pozna Pani w Johannie Wilhelmie pozytywny charakter; chciałby on w odniesieniu do wszystkich spraw szukać odpowiedzi na pytanie: „Dlaczego?”.

Gdy je znajdzie i uzna za prawdziwe, potrafi o nie walczyć i spierać się. Jest to z pewnością dobra cecha, którą powinna Pani w nim pielęgnować – jedynie sposób, w jaki broni on tych rzeczy, pozostawia wiele do życzenia. Żywię nadzieję, iż pobyt jego w Pani domu, gdzie będzie przebywał z wieloma innymi osobami, niebawem zmniejszy ten główny mankament mojego ukochanego i przyczyni się do wychowania serca i umysłu. Na sercu zależy mi najbardziej, by stał się przede wszystkim dobrym człowiekiem.

Krótko przed Bożym Narodzeniem 1861 roku uszczęśliwiona Marianna, pełna tęsknoty po prawie trzymiesięcznej rozłące z ukochanym synkiem, osobiście odebrała go z Instytutu. Chłopiec też wyraźnie cieszył się na świąteczny pobyt w domu, na ferie z rodzicami, na ciekawe, jak zawsze, opowieści matki, poważne, męskie rozmowy z ojcem, a też na zabawy z ulubionym psem, wielkim, dobrodusznym bernardynem o imieniu Max. Marianna kochała tę rasę od dzieciństwa, zawsze w jej posiadłościach były bernardyny, zatem i ten dorodny okaz znalazł dom w zamku nad Renem.

Nieoczekiwanie dla wszystkich, tuż przed wigilią, w trakcie radosnego dekorowania choinki, chłopiec zachorował. Infekcja rozwijała się tak błyskawicznie, że leżał w łóżku, bardzo osłabiony i niemal nieprzytomny z gorączki.

Przywołany lekarz uspokajał, że to tylko przeziębienie, uważał, że nie należy do tego przywiązywać większego znaczenia i zaordynował zimne okłady i podawanie stosownych leków.

Jednak gdy po dwóch następnych dniach, mimo przyjmowanych lekarstw, gorączka jeszcze wzrastała, rodzice się przestraszyli i natychmiast wezwano z Wiesbaden innego lekarza, radcę medycznego, Haasa.

Po dokładnym zbadaniu chłopca stwierdził krup, szkarlatynę niebezpiecznie już rozwiniętą, nie dając zdruzgotanej Mariannie i Janowi żadnej nadziei na wyleczenie.

Johannes Willem, majacząc w gorączce, zmarł na rękach matki dwudziestego piątego grudnia 1861 o godzinie dwudziestej minut piętnaście. Dokładnie tak, jak kiedyś mała Paulina na rękach Mimi – i też w czasie świąt. Czy jakaś klątwa ciążyła nad tą rodziną?…

W świadectwie zgonu dziecka – co dodatkowo zabolało zarówno Van Rossuma, jak i Mariannę – nie wpisano nazwiska ojca, a jedynie użyto sformułowania, iż zmarł „syn Pani Królewny Marianny Niderlandzkiej”.

Po niespodziewanej śmierci przyrodniego braciszka serdeczne współczucie dla jego rodziców przekazał najstarszy syn Marianny, Albrecht, i to w dwóch długich listach, wysłanych jeden po drugim. Zapewniał w nich o swoim szczerym żalu i chęci wewnętrznego przejęcia od matki choć części jej bólu po stracie Johannka.

Ów odruch dobrego serca i płynące z listów słowa pocieszenia bardzo pomogły zbolałym rodzicom w tamtym dramatycznym czasie wczesnej żałoby.

Marianna nie dowiedziała się nigdy, że przyszedł jeszcze jeden list od jej syna, adresowany wyłącznie do Johannesa van Rossuma.

Strwożony Albrecht w pierwszych słowach prosił go o całkowitą dyskrecję i będąc pewnym, że ją od Rossuma otrzyma, zapytał o matkę. Wyznał, iż boi się o jej stan psychiczny, jest taka wrażliwa i delikatna, a tyle złego w życiu już przeszła, czy się teraz nie załamie i czy także jej nie utracą? Słowem, pytał, czy nie pójdzie ona za ukochanym najmłodszym dzieckiem do grobu?

Johannes van Rossum odpowiedział mu długim, pokrzepiającym listem, zakończonym znamiennymi dla Albrechta słowami:

Twoja matka jest jaskółką. Smukłym ptakiem, niebojącym się opierać burzy, fruwającym wysoko, niedościgle, zawsze ponad ścianą deszczu.

Dni mijały im powoli i boleśnie, ale każdego kolejnego dnia, gdy słońce chyliło się ku zachodowi i przychodził wieczór, budziła się nadzieja na lepszy następny poranek. Dodawały im także odwagi oznaki szczerego współczucia okolicznej ludności, listy kondolencyjne od kilku zaprzyjaźnionych z Marianną pastorów, a także ich własna, budowana wspólnie religijność, pozwalająca obojgu wierzyć, że spotkają się z synkiem w innym, lepszym ze światów.

Jednak z drugiej strony wiedzieli doskonale, że śmierć dziecka pozostawiła ich serca w bólu na całą resztę życia.

Czas nie leczył ran i załamani rodzice, aby nie oszaleć, znaleźli sobie zadania do wykonania, wszystkie dla uczczenia pamięci ukochanego syna.

Niezwłocznie zamówili jego wierny, marmurowy posąg i ustawili go, wśród zieleni, w kamienieckim parku, napisali wspólnie długi list do pastora Fellera z podziękowaniem, że Johannek – choć krótko – był w jego szkole szczęśliwy, a Marianna, w akcie darowizny, przeznaczyła swoją parcelę w Erbach oraz sześćdziesiąt tysięcy guldenów na budowę neogotyckiego w formie, nowego ewangelickiego kościoła, dodając, iż było to życzeniem jej syna. Istotnie tak było, jako że dotychczas nabożeństwa ewangelików w Erbach odbywały się w dużej piwnicy winiarskiej, co nawet małemu Johannkowi wydawało się nienormalne i dziwaczne.

Prace nad budową kościoła, w którym miał się znaleźć grobowiec Johannesa Willema, ruszyły już w następnym roku, a kierował nimi sam radca budowlany dworu książęcego Nassau, Edward Zeiss. Był on synem słynnego Christiana Zeissa, który w roku 1810 na polecenie księcia Adolpha i za jego fundusze wybudował w Wiesbaden pierwszy Dom Zdrojowy, Kurhaus.

W roku 1862 Marianna zmieniła zapisy własnościowe w testamencie, przepisując dobra nadreńskie swego zmarłego syna – jego ojcu, Johannesowi van Rossum.

Dopiero na początku lata 1865, gdy kościół w Erbach został ukończony i poświęcony przez pastora Wilhelma Fellera, odbył się uroczysty pogrzeb, z przeniesieniem trumny Johannesa Willema von Reinhartshausen do sarkofagu w krypcie pod ołtarzem.

Na sarkofagu Marianna umieściła niewielką, okrągłą płaskorzeźbę, przedstawiającą przedwcześnie uschły kwiatuszek z ułamaną główką, który nazwała „Kwiatem mojej starości”.

Kilka tygodni potem pastor zmarł nagle, a Marianna napisała z Bílej Vody długi, pocieszający list do jego córki Augusty.

Nadchodzące lata, owe wspólne lata Marianny i Jana – już bez ich ukochanego dziecka, które jeszcze tak niedawno swą obecnością przez dwanaście szczęśliwych wiosen przydawało ich związkowi blasku – przebiegły w dojrzałej, pełnej zaufania miłości i we wzajemnym wspieraniu się. Nie uniknęli smutku, ale byli razem, blisko siebie i to ich krzepiło.

Najchętniej przebywali w zamku Reinhartshausen, na odpoczynek i kuracje zdrowotne podróżując tradycyjnie do ulubionej Italii, ale niekończące się obowiązki wzywały ich też do majątków na Śląsk i do Niderlandów. Marianna podejmowała je chętnie, trzymając się swego wypowiedzianego kiedyś zdania: „Nie na to przyszłam na świat, by mi inni służyli – to ja chcę im służyć!”.

Także w Reinhartshausen dała się poznać jako szczodra pani, bez rozgłosu i fanfar wspomagająca tam potrzebujących, liczne organizacje charytatywne, szpitale, sierocińce, domy samotnych matek i domy dla wdów z dziećmi, kościoły, ochronki, szkoły i inne powstające dla dobra ogółu mieszkańców instytucje. Była tam szczerze lubiana i podziwiana – jak wszędzie, gdzie pomoc i hojne projekty nie były jałmużną, tylko jej autorskim sposobem na uruchomienie aktywności ludzi – poprzez przygotowanie miejsc pracy, wzrost zatrudnienia i realną wizję poprawy ich życia.

Johannes van Rossum nie ustawał w udzielaniu jej wsparcia na każdym kroku, nadal pomagał w zarządzaniu, był doradcą w każdej sprawie, a przede wszystkim ostoją w trudnych chwilach.

Bez niego nie przeżyłaby straty Johannka, wiedziała to na pewno.

Przez ponad dwadzieścia lat, od kiedy wyznali sobie miłość, był jej wspaniałym towarzyszem życia, subtelnym, finezyjnym kochankiem, wzorowym ojcem i uważnym doradcą w sprawach majątkowych. Teraz, gdy zostali sami, jego czułość i oddanie jeszcze rosły, dawał je wraz z szacunkiem i dyskretną opieką.

Czasami zastanawiała się, czy na niego zasłużyła.

Zmarł na gruźlicę, dziesiątego kwietnia 1873 roku, w zamku nad Renem, po ciężko przebiegającej chorobie, tulony w ramionach przez zapłakaną Mariannę. W ostatniej jeszcze chwili, gdy pieszczotliwie przesunęła palcami po jego spierzchniętych wargach, otworzył oczy i spojrzał na nią przytomnie. I jak kiedyś, dawno temu, w ogrodzie nad jeziorem Como, zapytał szeptem:

– Co czynisz, Prinses?

– Zapamiętuję ciebie! – odpowiedziała.

ROZDZIAŁ 23

Po śmierci jej młodziutkiego syna życie Marianny nie miało już blasku.

Jedyną pociechę stanowił ukochany Johannes van Rossum, mężczyzna, z którym przeżyła dwadzieścia trzy lata. Jej trzecia, prawdziwa miłość. Lecz i on odszedł, po niewymownie długich cierpieniach, dla których, mimo swej religijności, żadnego uzasadnienia znaleźć nie potrafiła.

Przeżył syna Johannka, ich „dziecko zrodzone z miłości”, o całe dwanaście lat i podarował ten cenny czas wyłącznie jej. Był taki oddany i uważny, taki kochający, że uzależniła się od jego obecności, myślała, że zawsze będą razem. Razem – to było kluczowe słowo w ich związku; ani koronowane głowy z jej rodziny, ani dworskie koterie, a tym bardziej żądna wciąż nowych sensacji opinia publiczna nie potrafiły im zaszkodzić. Ta miłość dwojga pozornie niepasujących do siebie ludzi była nie do złamania.

Tym trudniej było Mariannie znaleźć jakiś nowy sens, nowy cel w życiu.

Problem ze starością jest taki, że rodzice, a także rodzeństwo, krewni i przyjaciele w większości już umarli – i nagle nie ma się nawet za kim rozejrzeć, nie mówiąc już o szukaniu dobrej rady. Najgorzej jest, jeśli odeszła też ta jedyna, najukochańsza osoba.

A obcy ludzie, z którymi niewiele łączy, często okazują się nieczuli i bezwzględni.

Marianna doświadczyła takiej sytuacji tam, gdzie się tego najmniej spodziewała – w nadreńskim Erbach, w kościele, który wybudowała, finansując całość, i który cały czas wspierała w jego działalności na rzecz ubogich, chorych i samotnych parafian.

W krypcie pod ołtarzem, gdzie pochowała swe dziecko, zaplanowała po obu stronach jego sarkofagu jeszcze dwa wolne miejsca – dla Jana i dla siebie. Oboje pragnęli kiedyś do syna dołączyć w tym miejscu wiecznego spoczynku i w ten sposób nie zostawić go tam na zawsze samego, w ciemnym podziemiu kościoła.

Przeżyła tragiczne rozczarowanie, kiedy rada kościelna kategorycznie nie wyraziła zgody na pochowanie Johannesa van Rossuma obok syna.

Pastor umywał ręce i twierdził, nie patrząc w oczy Mariannie, że nie wolno mu interweniować, bowiem rada kościelna jest organem od niego niezależnym.

– Rada działa zawsze na chwałę Pana! – dodał wzniośle i natychmiast sam poczuł, że było to niepotrzebne. Zobaczył, jak przez twarz królewny przebiegł jakiś cień, przeraził go wyraz bólu w jej szafirowych oczach. Zanim jednak zdążył w skrytości ducha naprawdę jej pożałować – w końcu współpracowali owocnie przez tyle lat – ona odezwała się spokojnie, ale twardo:

– Pastorze, zgodnie z prawem kościelnym zarezerwowałam miejsce na dwa kolejne groby, dla pana van Rossuma i dla mnie, w krypcie, obok naszego ukochanego syna. Jest o tym mowa w akcie założycielskim tego kościoła.

– Mimo to nie mogę nic zrobić, Wasza Królewska Wysokość! – odpowiedział i nawet się szczególnie nie zdziwił, że w tym momencie Marianna opuściła jego kancelarię. Bez jednego słowa, bez należnego mu skinienia głową.

W rzeczywistości wraz z żoną popierał decyzję rady kościelnej i też uważał, że człowiek tak otwarcie bezwstydny, uporczywie i bez woli poprawy trwający w grzechu przez pół swojego życia nie zasługuje na pochówek w obrębie świętych murów kościelnych. Nawet jeżeli ten kościół w całości ufundowała jego kobieta.

Marianna się wściekła. Może nie powinna, bo nosiła świeżą żałobę – ale się wściekła.

„Ja wam pokażę! – myślała, łykając łzy. – Ja wam pokażę, co to jest orańska krew! Pochowam mojego Jantje bez waszej pruderyjnej łaski, w zwykłym grobie, tu, obok, pod waszym nosem, na zwykłym cmentarzu, ale wystawię mu taki nagrobek, taką monumentalną figurę miłosiernego Chrystusa, że będziecie ją widzieć po kres waszych dni, z każdego okna waszych domów, a także z dziedzińca kościelnego, za każdym razem, gdy będziecie wychodzić z niedzielnych nabożeństw!”

Dość, musi się uspokoić.

Poczuła przez skórę, co powiedziałby jej teraz Jan, przechylając głowę w charakterystyczny dlań sposób i mrużąc oczy – bo zawsze, w przeróżnych sytuacjach, nawet intymnych – zwrotem tym próbował ją okiełznać:

– Kusisz los, królewno!…

Ach, jak bardzo już odczuwała jego brak, jak marzyła o przytuleniu się do niego, schowaniu w jego ramionach przed całym podłym światem!

Tymczasem musiała porządnie wziąć się w garść, zacisnąć usta, by nie wydobył się z nich żaden szloch, i zastanowić się, unikając jak ognia wpadania w panikę, co powinna w takim razie zrobić z ciałem Jana, kiedy nie ma go gdzie pochować, a przygotowany dla niego grób pozostanie pusty!

Jak zwykle w sytuacji krańcowej nie zawiodła samej siebie i zaczęła metodycznie działać, krok po kroku, byle posuwać sprawy do przodu.

Czternastego kwietnia jej ukochany spoczął na cmentarzu publicznym w Erbach, mieszczącym się niemal naprzeciwko pałacu Reinhartshausen. Jakiś czas później zleciła umieszczenie nad jego skromnym grobem imponujących rozmiarów sugestywnej rzeźby Chrystusa, unoszącego wysoko prawą dłoń, w odwiecznym geście błogosławieństwa. Marmurowa figura wykonana została przez holenderskiego rzeźbiarza Johanna Heinricha Stövera. Za wzór wziął on dzieło swego mistrza, duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena, który taki posąg, ale jeszcze większych rozmiarów, postawił w katedrze w Kopenhadze.

I została sama na następne dziesięć długich lat.

Nadal czynnie pomagała potrzebującym w okolicy Erbach i w innych swych majątkach – w Voorburgu i na Śląsku, pisała listy do swych dzieci i do przyjaciół, wśród których było kilku duchownych, zaprzyjaźnionych z nią od lat, nawet zaczęła zajmować się dawno odłożonym haftowaniem kwiatowych wzorów!

Usilnie i mężnie próbowała pogodzić się z losem. W chwilach największego smutku i samotności ukojenie dawała jej myśl, że już niedługo spotka się ukochanymi osobami w zaświatach.

Ale póki co, z właściwą sobie werwą przystąpiła do uporządkowania swych ziemskich spraw.

Po raz kolejny zmieniła zapisy co do majątku nad Renem, bo znów, jak bumerang, po śmierci Jana wrócił do niej.

Jako że synowi Albrechtowi podarowała pałac w Kamieńcu już w roku 1873, z okazji jego ślubu z Marią von Sachsen-Altenburg, na który oczywiście nie wolno jej było przyjechać do Prus, to teraz zapisała mu całość dóbr śląsko-kłodzkich oraz nadreńskich wraz z pałacem Reinhartshausen. Uśmiechnęła się jeszcze dziś na wspomnienie tego ślubu i awantury prasowej, jaka rozpętała się wówczas w niemieckich gazetach; twierdzono uparcie, iż królewna Marianna, wbrew zakazowi, jednak była obecna na weselu swego syna, księcia Albrechta – incognito, w starannym przebraniu.

„Czy tak było?… Już nie pamiętam!” – pomyślała z rozbawieniem.

Swojej młodszej córce, Alexandrinie, zapisała przygraniczny majątek Weiswasser, Bílą Vodę, z rozległymi, zakupionymi w międzyczasie specjalnie dla niej, pobliskimi gruntami w Kamienicy, Błotnicy i Złotym Stoku.

Starsza córka, Charlotta, od dawna nie żyła. Ta śliczna, utalentowana muzycznie młoda kobieta, uwielbiana przez męża i dzieci, umarła na początku roku 1855, wskutek powikłań po porodzie ostatniego maleństwa. Miała zaledwie dwadzieścia trzy lata i zostawiła swego męża w czarnej rozpaczy. Dla Marianny był to niewyobrażalny cios.

Ach, życie lubi sprawiać niespodzianki i kiedy zabrakło przy Mariannie jej ukochanego Jana i ich synka, nagle zaczęły się do niej odzywać pruska i niderlandzka rodzina, próbując odnowić kontakty. Najwyraźniej przychylniej spojrzeli na swoją niegdyś grzeszną krewną, na czarną owcę ich rodów, którą należało przez ćwierć wieku przykładnie karać.

Jej bratanek, król Willem III, przez wiele lat swego panowania ostentacyjnie niechętny, w roku 1879, po śmierci pierwszej żony, ożenił się po raz drugi z księżniczką Emmą Waldeck-Pyrmont. Ujmująca, młodziutka królowa nie potrafiła pojąć, o co chodzi z tym tak bezlitosnym traktowaniem królewny Marianny. Poszukała źródeł tego stanu rzeczy.

Zdyscyplinowała najpierw swój dwór, zabraniając dalszego rozsiewania plotek przeciwko Mariannie, potem skutecznie popracowała nad swoim świeżo poślubionym mężem i doprowadziła do pojednania. Dwukrotnie para królewska odwiedziła starzejącą się królewnę podczas jej pobytów w Rusthofie i Emma sprawiała wrażenie, iż szczerze ją podziwia.

Kiedyś, jeszcze niedawno, Marianna byłaby tą miłą odmianą zachwycona, ale teraz – było już za późno. Za bardzo ceniła sobie wolność, zapłaciła zresztą wielką cenę za jej utrzymanie. Nie poddała się, a dziś nie miała ochoty wracać w stare, przebrzmiałe już dla niej, układy familijne.

Zastanawiała się nawet, z pewną dozą zgryźliwości, kogóż to po niej oba Domy Panujące postanowią szykanować, bo kogoś muszą, to dodaje ich egzystencji pikanterii, tej odrobiny pieprzu, bez którego zanudziliby się w swych królewskich pałacach na śmierć, a ich dworskie koterie zwinęłyby się gdzieś w kątach przepastnych korytarzy jak ospałe kocury.

Tak, wznowiono poprawne wzajemne stosunki, ale tylko tyle.

Marianna pozostała, jak lubiła o sobie myśleć, „wolną obywatelką niderlandzką”.

Była wciąż aktywna, prowadziła intensywne akcje pomocowe, wspierała ubogie rodziny i doglądała swych interesów w majątkach, ale, jak sama stwierdziła, coraz dotkliwiej dopadało ją „błogosławieństwo starości”.

Po roku 1880 zaczęła już poważnie podupadać na zdrowiu i teraz to ona coraz częściej potrzebowała pomocy.

Kiedy tak osłabła, że nie mogła już chodzić, chętnie nauczyła się korzystać z wózka inwalidzkiego – i nawet tuż przed śmiercią, gdy nastąpiła jeszcze na kilka godzin poprawa jej samopoczucia, kazała się zawieźć na ostatnią – jak się okazało – majową przejażdżkę po nadreńskim ogrodzie, tam gdzie tak często, trzymając się za ręce, spacerowali z Janem, śmiali się, żartowali i przytulali do siebie – z dala od wścibskich spojrzeń. Mijało dziesięć lat od jego śmierci, sama już, już żegnała się z życiem, ale jej pamięć o ukochanym mężczyźnie nie przybladła. Często powtarzała, wciąż z tym samym błyskiem w szafirowych oczach: „Był moim Jedynym i moim Wszystkim!”.

Marianna zmarła w pałacu Reinhartshausen, w księstwie Nassau, w dniu dwudziestym dziewiątym maja 1883 roku, o świcie.

W tym momencie z pewnością poruszyły się w swych posadach wszystkie cztery mauretańskie wieże jej pałacu w Kamieńcu.

Promienie wschodzącego nad Renem wiosennego słońca zalśniły przez szybę okna na jej siwych włosach, jak zawsze starannie ułożonych i splecionych. Kiedyś były czarne jak hebanowe drewno, przywożone do Hagi okrętami z podzwrotnikowych krajów; były naprawdę tak samo czarne, dawno temu, choć dawno – to tylko chwila, małe mgnienie czasu.

Odeszła pierwsza w historii królewna Niderlandów.

Zapanował wielki smutek wśród mieszkańców jej posiadłości na Śląsku, o których dobro troszczyła się przez czterdzieści lat.

Rozdzwoniły się dzwony na wieży kościoła w Erbach, gdzie w krypcie pod ołtarzem samotnie spoczywał jej najmłodszy syn.

Kiedyś nie pozwolono na pochowanie tam jego ojca, ale teraz, w przypadku Marianny, rada kościelna nie miała żadnych zastrzeżeń.

I znów ta kolejna, nieoczekiwana przychylność została okazana za późno. Bowiem ostatnią wolą królewny było, aby pochowano ją u boku Johannesa van Rossuma, na cmentarzu publicznym w Erbach.

Na haskim dworze jej bratanek Willem III wraz z żoną Emmą nie ukrywali żalu i ogłosili trzytygodniową żałobę w całym kraju, a w Berlinie cesarz niemiecki Wilhelm I, jej kuzyn i dawny szwagier, oficjalnie nakazał osiem dni żałoby „po zgonie byłej małżonki królewicza Albrechta Pruskiego”.

Wprawdzie według prawa Domu Hohenzollernów Marianna powinna była spocząć w grobowcu właśnie ze swym, zmarłym jedenaście lat wcześniej, byłym mężem, ale stanowczo sprzeciwił się temu ich syn Albrecht, jako główny wykonawca testamentu.

– Ona nie chciała być pochowana ani tu, u nas, w Berlinie, ani nawet w legendarnych kryptach grobowych rodu Oranje-Nassau w Delft. Pragnęła leżeć w grobie z Johannesem van Rossumem, „miłością swego życia”, jak się o nim wyrażała – powiedział stryjowi, cesarzowi Wilhelmowi. – Tę ostatnią wolę mej matki wypełnię.

Z dwójki żyjących, „legalnych” dzieci Marianny to właśnie Albrecht szczerze opłakiwał śmierć matki, natomiast córka Alexandrina zachowała się w sposób haniebny i niezrozumiały dla nikogo.

Zaraz po pogrzebie udała się do Kamieńca i kazała zniszczyć postawiony przed laty w tamtejszym ogrodzie posąg swego przyrodniego brata, Johannesa Willema. Nie przesunąć, przestawić w mniej eksponowane miejsce czy ukryć w piwnicach pałacu – zniszczyć, i to tak dokładnie, by nie pozostał po nim żaden ślad.

Albrecht zaś, sumiennie wykonawszy ostatnią wolę matki co do jej pochówku w Erbach, nadzorował teraz pracę kamieniarzy przy tworzeniu czarnej, marmurowej płyty na jej, wspólną z Van Rossumem, mogiłę.

Przy tej okazji po raz ostatni wzięła górę nietolerancja, pruderyjność i zakłamanie pruskiego dworu. Kategorycznie nie pozwolono Albrechtowi na umieszczenie na płycie nazwiska ukochanego Marianny – zamiast tego widniała tam informacja o jej byłym mężu. Napis w języku niemieckim głosił:

Tu spoczywa w Bogu

w oczekiwaniu na radosne zmartwychwstanie

Wilhelmina Fryderyka Luiza Charlotta Marianna
von Nassau-Oranien, królewna Niderlandów

urodzona w Berlinie 9 maja 1810

poślubiona w Hadze 14 września 1830

Fryderykowi Henrykowi Albrechtowi królewiczowi Prus

zmarła w Reinhartshausen koło Erbach

29 maja 1883

O tym, że wraz z nią spoczywa w tym grobie Johannes van Rossum, nie było najmniejszej nawet wzmianki, zaś wrażenie, że jest to jakiś ponury chichot historii potęgował fakt, iż litery imion i tytułu jej byłego męża były na tej płycie największe.

Jednak płynący obok Ren, cierpliwa, wierna rzeka, zebrał w swój nurt wszystkie te troski, znieważenia i upokorzenia, jakich kiedykolwiek doznała Dobra Pani z zamku Reinhartshausen i wydawało się, że szum jego wód pozwoli jej wreszcie odpocząć.

Ale rzeki, jak życie, też potrafią sprawić ludziom niespodziankę.

Jeden z poprzednich właścicieli zamku Reinhartshausen, Clemens August Freiherr von Westphalen, niemiecki Wolny Pan i cesarski hrabia zarazem, w roku 1801 dokonał przebudowy głównego budynku, założył piękny ogród schodzący tarasami ku rzece Ren oraz romantyczny park krajobrazowy na pobliskiej wyspie, optycznie skierowany na okna zamku. Wyspa, zwana błoniami albo po prostu łąką, rozległe winnice wokół, także na owej wyspie, i odnowiony zamek – to wszystko w roku 1855 nabyła w komplecie urzeczona posiadłością Marianna.

To nie była zwykła, krajobrazowa wysepka na potężnej rzece, to było zjawisko przyrodnicze.

Największa ze wszystkich wysp śródlądowych Renu. Długa na trzy i pół kilometra, szeroka na trzysta metrów, miała powierzchnię prawie siedemdziesięciu hektarów. Kołysała się dostojnie, czarowała swą łąkową zielonością i była rajem dla winnej latorośli. Zdawało się Mariannie, że wyspa ta rządzi Renem, przynajmniej między Erbach, na którego wysokości się zaczynała, aż po Eltville, bo na tym odcinku rzeki się ciągnęła.

Johannes van Rossum od pierwszej chwili zachwycił się winnicami, z zapałem zaczął uprawiać winorośl, zwłaszcza jej białą odmianę, sprawdzoną i popularną w dolinie Renu. I już wkrótce się zorientował, że najlepsze efekty osiąga właśnie na łąkach wyspy. Wyspa dawała uprawom specyficzne warunki mikroklimatyczne; bo Ren, opływający ją łagodnie, nigdy w tym miejscu nie zamarzał, łagodził też zimowe mrozy, a latem niwelował swą wilgotnością najbardziej nawet nieznośne upały. Wino powstające z tamtych upraw było doskonałe.

Marianna cieszyła się razem z Janem i nazywała go „królem Rieslingu”.

Dziewiętnaście lat po śmierci swojej matki, w roku 1902, książę Albrecht von Hohenzollern wraz z najstarszym ze swych synów, Fryderykiem Henrykiem, przybyli do Erbach na lokalną uroczystość, związaną z nadaniem imienia ich wyspie na Renie.

Albrecht nie miał żadnych trudności, jakie imię wybrać: Marianneaue, Łąka Marianny.

Mieszkańcy nagrodzili księcia brawami i w rozmowach z nim wyrażali swoje uznanie dla tej nazwy. Zapewniali go, że wszyscy tu wciąż pamiętają jego matkę, królewnę orańską, że często zanoszą na jej grób świeże kwiaty i opowiadają o jej dobroczynności swoim wnuczkom i wnukom – zamiast bajek na dobranoc.

– Chyba właśnie tylko w baśniach albo w powieściach piękne i dobre królewny dostają w nagrodę swoje wyspy! Nie uważasz tak, ojcze? – zapytał Fryderyk, gdy już wracali do Kamieńca.

– Nawet się nie domyślasz, jak bardzo utrafiłeś w sedno! – odpowiedział Albrecht i przymknął na chwilę oczy. – Twoja babcia Marianna dokładnie tak kiedyś powiedziała: że jej życie jest jak powieść.

BIBLIOGRAFIA

1. Dobkowska J., Wasilewska J., W cieniu koronkowej parasolki, Wydawnictwo Arkady, 2016.

2. Gaworski M., Marianna Orańska 1810-1883, Wydawnictwo Matiang 2010.

3. Gaworski M., Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim. Architektura, właściciele, Strzelce Opolskie 2009.

4. Głuszek R., Tiggelaar H., Holandia bez tajemnic, adres strony internetowej: www.holandiabeztajemnic.pl.

5. Kucharczyk G., Hohenzollernowie, Wydawnictwo Poznańskie 2016.

6. Leer K. van der., Marianna, artystycznie utalentowana i szczodra księżna na Kamieńcu, Reinhartshausen i Voorburgu, Voorburg.

7. Łukasiewicz D., Życie codzienne w Królestwie Prus w latach 1701-1933, Instytut Historii PAN, Warszawa 2020.

8. Mazurski K.R., Miłość i dramaty królewny Marianny, Wrocław 2000.

9. Websky S., Das Tagebuch der Susanne Websky, Wrocław 2020.

10. Pilch J., Zabytki architektury Dolnego Śląska, Wrocław 2000.

11. Zamoyski A., Napoleon. Człowiek i mit, Wydawnictwo Literackie 2019.

PODZIĘKOWANIA

Dziękuję serdecznie Wydawnictwu MG za okazaną mi życzliwą pomoc i wsparcie podczas pisania tej powieści, a pani graficzce Elżbiecie Chojnie – za okładkę moich marzeń.

Dziękuję mojemu mężowi za cierpliwość i uczynienie z naszego domu prawdziwej „rezydencji pisarskiej”.

Składam szczere podziękowania mojej Mamie, dzieciom i moim Przyjaciółkom – Oli Świtale, Basi Matusiewicz, Ewie Partyce, Joasi Sekule, Gieni Czernik, Grażynie Wojtków – za wszechstronne wsparcie, życzliwość i dopingowanie mnie do pracy nad tą niełatwą książką.

Gorąco dziękuję panu Markowi Gaworskiemu oraz panom: Staszkowi Stawowemu i Adamowi Lutogniewskiemu – za nieocenioną pomoc w dotarciu do unikatowych na polskim rynku książek biograficznych o Mariannie Orańskiej.

Moją szczególną wdzięczność kieruję do pani Renaty Głuszek, współtwórczyni portali internetowych: „Holandia bez tajemnic” i „Polska dla Holendrów” – za zaproszenie mnie do świata dziewiętnastowiecznych Niderlandów i kroniki rodu Oranje-Nassau. Dziękuję serdecznie za życzliwą pomoc, a także za umożliwienie mi kontaktu z historykiem holenderskim, panem Jaapem Geensenem.

Panu Jaapowi Geensenowi zawdzięczam zajrzenie do niemal setki artykułów prasowych z czasów Marianny Orańskiej – wyszukał on je z wielkim poświęceniem w bazie danych archiwalnych K.B.National Library of Netherlands w Hadze i przetłumaczył dla mnie z języka niderlandzkiego na angielski. Niewątpliwie benedyktyńska to musiała być praca!

Jaap, moje najszczersze podziękowanie!

Jaap, hartelijk dank voor je onschatbare hulp bij het schrijven van het boek over Prinses Marianna van Oranje-Nassau.

Dankzij jullie harde werk aan oude kranten kreeg mijn literatuurgeschiedenis is rijker!

Bedankt en ik sluit de groeten bij!

Dziękuję moim Czytelniczkom i Czytelnikom za miłe memu sercu zainteresowanie i za oczekiwanie na Trzecią miłość Marianny Orańskiej.

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

ROZDZIAŁ 1

ROZDZIAŁ 2

ROZDZIAŁ 3

ROZDZIAŁ 4

ROZDZIAŁ 5

ROZDZIAŁ 6

ROZDZIAŁ 7

ROZDZIAŁ 8

ROZDZIAŁ 9

ROZDZIAŁ 10

ROZDZIAŁ 11

ROZDZIAŁ 12

ROZDZIAŁ 13

ROZDZIAŁ 14

ROZDZIAŁ 15

ROZDZIAŁ 16

ROZDZIAŁ 17

ROZDZIAŁ 18

ROZDZIAŁ 19

ROZDZIAŁ 20

ROZDZIAŁ 21

ROZDZIAŁ 22

ROZDZIAŁ 23

BIBLIOGRAFIA

PODZIĘKOWANIA

Karta redakcyjna

Copyright © 2021, Gabriela Anna Kańtor

Copyright © 2021, Wydawnictwo MG

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN: 978-83-7779-745-7

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Skład: Jacek Antoniuk

Korekta: Dorota Ring

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl

handlowyMG@gmail.com

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Angelika Kuler-Duchnik