Postępowanie karne

Autorzy

dr Katarzyna T. Boratyńska

dr Łukasz Chojniak

dr Wojciech Jasiński

3. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2018

Propozycja cytowania:

K.T. Boratyńska, Ł. Chojniak, W. Jasiński, Postępowanie karne, wyd. 3, Nb. 88, Warszawa 2018

Poszczególne rozdziały opracowali:

Katarzyna T. Boratyńska: Rozdział I, II, V, VII, VIII, XVI

Łukasz Chojniak: Rozdział III, VI, XIII–XV, XVII

Wojciech Jasiński: Rozdział IV, IX–XII

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2018

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Marta Świerk

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-812-8924-5

Przedmowa

Podręcznik „Postępowanie karne” w sposób kompleksowy, zwięzły i przystępny omawia wszystkie najważniejsze zagadnienia dotyczące polskiego procesu karnego. Opracowanie uwzględnia aktualny stan prawny ukształtowany przede wszystkim ustawą z 11.3.2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 437) o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, która odwróciła zasadniczy nurt wcześniejszej reformy procesu karnego, obowiązującej ledwie od 1.7.2015 r. Obecne wydanie podręcznika uwzględnia także inne ustawy, które mają bezpośredni wpływ na model polskiego procesu karnego, jak chociażby nową ustawę o Sądzie Najwyższym z 8.12.2017 r. (Dz.U. z 2018 r. poz. 5).

W publikacji położono nacisk na przedstawienie przebiegu postępowania karnego i praktycznych aspektów funkcjonowania prawa karnego procesowego, przez co ograniczone zostały rozważania o charakterze teoretycznym. Nie oznacza to jednak zaniechania przedstawienia dorobku teoretycznego doktryny prawa karnego procesowego. Oczywiste jest bowiem, że wiedza teoretyczna jest niezbędna każdemu prawnikowi, w tym także praktykom. Aby jednak zawarte w podręczniku informacje okazały się użyteczne muszą one zostać właściwie wyselekcjonowane oraz jasno przekazane. Taki też trud podjęli Autorzy niniejszego opracowania.

Podręcznik skierowany jest przede wszystkim do studentów studiów prawniczych. Z powodzeniem jednak może służyć także jako pomoc do nauki podstaw procesu karnego na innych kierunkach studiów. Opracowanie może okazać się również pomocne dla absolwentów studiów prawniczych przygotowującym się do egzaminu na aplikacje prawnicze, jak i aplikantów w trakcie ich nauki. Ufamy, że sięgną po nie także inne osoby, które z racji swojego zawodu czy zainteresowań chcą uzyskać wiedzę dotyczącą polskiego prawa karnego procesowego.

Opracowanie trzeciego wydania niniejszego podręcznika stało się konieczne w związku z kształtującym się w praktyce nowym modelem polskiego procesu karnego wynikającym z daleko idących zmian ustawowych, jakie nastąpiły w 2016 r., a także tych zachodzących do chwili obecnej. Mamy nadzieję, że Czytelnicy przyjmą to wydanie równie życzliwie jak poprzednie oraz, że okaże się ono wartościową pomocą w zgłębianiu wiedzy o polskim procesie karnym na różnych etapach ich prawniczego rozwoju.

kwiecień 2018 r.

Autorzy

Wykaz skrótów

1. Akty normatywne

EKPC

Konwencja z 4.11.1950 r. o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KK

Kodeks karny

KKS

Kodeks karny skarbowy

KKW

Kodeks karny wykonawczy

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KPK

Kodeks postępowania karnego

KPP

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C z 2000 r. Nr 364, s. 1)

KSH

Kodeks spółek handlowych

KW

Kodeks wykroczeń

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 zał.)

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1654 ze zm.)

OchrŚwiadU

ustawa z 28.11.2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka (Dz.U. z 2015 r. poz. 21)

OdpPodU

ustawa z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 703)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2368 ze zm.)

ProkPr

ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1767 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.)

PrUSW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2243 ze zm.)

RegSądR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.12.2015 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 2316 ze zm.)

RPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1870 ze zm.)

SkNZU

ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 75)

ŚwKorU

ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1197)

TSU

ustawa z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2050)

2. Organy i instytucje

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Publikatory i czasopisma

BIP

Biuletyn Informacji Prawnej

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Izba Wojskowa

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

4. Inne skróty

art.

artykuł

lit.

litera

m.in.

między innymi

n.

następny

Nr

numer

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

s.

strona

tekst jedn.

tekst jednolity

tj.

to jest

uchw.

uchwała

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zał.

załącznik

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Rozdział I. Zagadnienia wstępne

§ 1. Wprowadzenie

1

W piśmiennictwie karnoprocesowym od wielu lat wskazywano na liczne wady w obowiązującym w Polsce modelu postępowania przygotowawczego i sądowego. Były to przede wszystkim:

1) niewydolność istniejącego modelu postępowania przygotowawczego powodująca przedłużanie całego postępowania karnego, a przez to uniemożliwiająca zakończenie sprawy w rozsądnym terminie i naruszanie art. 6 ust. 1 EKPC;

2) prymat postępowania przygotowawczego wobec rozprawy głównej, ponieważ wszystkie czynności w postępowaniu przygotowawczym są protokołowane i mogą być następnie – i z reguły są – odtwarzane w sądzie oraz mogą stanowić podstawę faktyczną orzeczenia;

3) wykonywanie zdecydowanej większości czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym i utrwalanie ich w protokołach, ujawnianych następnie na rozprawie i kształtujących dowodową podstawę orzekania;

4) uzależnienie rozstrzygnięć sądowych od wyników postępowania przygotowawczego i w konsekwencji wzrost znaczenia dowodów uzyskanych na tym etapie, jako przesadzających o odpowiedzialności oskarżonego;

5) ponawianie przez sąd wszystkich czynności dowodowych postępowania przygotowawczego, co wpływa na długość całego postępowania, gdyż ukształtowanie postępowania sądowego wymaga ponownego przeprowadzenia dowodów, które zostały już przeprowadzone w poprzedzającym je stadium procesu;

6) brak w pełni kontradyktoryjnej rozprawy głównej, skoro przewodniczący musi dążyć do wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, przejmując w ten sposób funkcje oskarżycielskie;

7) odstępowanie na rozprawie głównej od bezpośredniego przeprowadzania dowodów i szerokie ujawnianie oraz wprowadzanie jako dowodów protokołów policyjnych, zrównanych w ich znaczeniu dowodowym z protokołami prokuratorskimi i sądowymi;

8) możliwość ujawniania i wprowadzania do postępowania karnego jako dowodów informacji uzyskanych w toku czynności operacyjnych.

Zob. referat pt. „Model postępowania przygotowawczego i sądowego” przedstawiony przez J. Skorupkę w dniu 30.3.2010 r. podczas zorganizowanej przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego konferencji poświęconej pożądanym kierunkom zmian w dziedzinie prawa karnego procesowego, w zakresie modelu postępowania przygotowawczego i sądowego.

W 2009 r. powołano Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego, działającej przy Ministrze Sprawiedliwości, która miała za zadanie przygotowanie gruntownej nowelizacji przepisów postępowania karnego.

Zob. Tekst dokumentu Komisji z 8.12.2009 r. – „Priorytety Komisji w dziedzinie prawa karnego procesowego”, http://bip.ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/komisjekodyfikacyjne/komisja-kodyfikacyjna-prawa-karnego/komisja-kodyfikacyjna-prawa-karnego-2009-2013/konferencje/rok-2010/download,72,5.html.

W ramach prac Komisji Kodyfikacyjnej przeprowadzono trzy tematyczne konferencje dotyczące: modelu postępowania przygotowawczego i jurysdykcyjnego, stosowania środków przymusu w procesie karnym oraz modelu kontroli instancyjnej i pozainstancyjnej.

Wstępny projekt nowelizacji Kodeksu postępowania karnego i niektórych innych ustaw opublikowano w lutym 2011 r. i poddano go konsultacjom środowiskowym. Skutkiem tego było pojawienie się rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny i niektórych innych ustaw (Druk sejmowy Nr 870).

2

Głównym celem nowelizacji Kodeksu postępowania karnego było przemodelowanie postępowania jurysdykcyjnego w kierunku większej kontradyktoryjności postępowania poprzez:

1) redukcję znaczenia postępowania dowodowego prowadzonego na etapie przygotowawczym z jednoczesnym zwiększeniem roli kontradyktoryjnego wyjaśniania faktów przed sądem;

2) przemodelowanie postępowania sądowego w ten sposób, że główny ciężar postępowania dowodowego będzie spoczywał na stronach, nie na sądzie, jak dotychczas, zdaniem ustawodawcy: „sąd powinien pełnić rolę raczej biernego arbitra, który po przeprowadzeniu przez strony dowodów, uprzednio wnioskowanych przez strony i dopuszczonych przez sąd, wyda sprawiedliwe rozstrzygnięcie”;

3) wprowadzenie reguły, zgodnie z którą sąd będzie mógł przeprowadzać dowód z urzędu jedynie w wyjątkowych przypadkach;

4) nowe zasady dopuszczania i przeprowadzania dowodów przed sądem;

5) wprowadzenie reguły, zgodnie z którą wraz z aktem oskarżenia nie przesyła się sądowi całych akt postępowania przygotowawczego, a jedynie akta w takim zakresie, w jakim zawierają materiały wspierające oskarżenie;

6) wykluczenie możliwości dokonania zwrotu sprawy prokuratorowi w celu poszukiwania dowodów i wskazanie, że zwrot może nastąpić zwłaszcza w sytuacji niedokonania w postępowaniu przygotowawczym czynności, które są obligatoryjne, a konwalidacja nie jest w postępowaniu sądowym możliwa lub powodowałaby znaczne trudności;

7) szeroki dostęp do obrony z urzędu na etapie postępowania sądowego, niezależny od statusu materialnego oskarżonego, tak by udział obrońcy stał się w postępowaniu sądowym regułą.

Drugą grupę zmian stanowiły przepisy zawierające propozycje daleko idących możliwości zawierania porozumień procesowych. Miały one prowadzić do usprawnienia i przyspieszenia postępowania, dzięki stworzeniu prawnych ram szerszego wykorzystania konsensualnych sposobów zakończenia postępowania karnego i w szerszym zakresie wykorzystaniu idei sprawiedliwości naprawczej, także dzięki nowemu ujęciu instytucji mediacji. Zmiany te obejmowały:

1) rozszerzenie możliwości wnioskowania przez prokuratora o skazanie bez rozprawy na wszystkie występki (art. 335 KPK);

2) przyznanie oskarżonemu możliwości wnioskowania o skazanie bez przeprowadzania postępowania dowodowego (art. 338a oraz 387 § 1 KPK);

3) zabezpieczenie zasady poufności postępowania mediacyjnego poprzez wprowadzenie zakazu przesłuchiwania mediatora jako świadka co do faktów, o których dowiedział się od oskarżonego lub pokrzywdzonego prowadząc postępowanie mediacyjne;

4) możliwość nadania klauzuli wykonalności ugodzie zawartej w postępowaniu mediacyjnym;

5) rozszerzenie prowadzenia mediacji na sprawy o wykroczenia;

6) dodanie w Kodeksie karnym nowego art. 59a, który umożliwiał umorzenie postępowania na wniosek pokrzywdzonego, jeżeli sprawca, który nie był uprzednio skazany za przestępstwo umyślne z użyciem przemocy, naprawił szkodę lub zadośćuczynił wyrządzonej krzywdzie.

3

Kolejna grupa zmienianych przepisów dotyczyła stosowania w postępowaniu karnym środków zapobiegawczych, a w szczególności tymczasowego aresztowania. Ustawa zawierała przepisy, których celem jest ograniczenie możliwości zbyt długiego stosowania tymczasowego aresztowania, głównie jednak do czasu wydania pierwszego wyroku w sprawie. Ustawa miała również za zadanie dostosowanie polskiej procedury karnej do wymogów wynikających z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, szczególnie w zakresie przepisów dotyczących prawa do obrony i udziału oskarżonego w rozprawie głównej.

Ustawa zmierzała do zapobiegania przewlekłości postępowania, poprzez istotne zmiany polegające na ograniczaniu składu sądu orzekającego zarówno na rozprawie, jak i na posiedzeniu oraz poprzez nowy kształt przepisów dotyczących postępowania odwoławczego, umożliwiający szersze orzekanie reformatoryjne, a tym samym ograniczający kasatoryjność tego postępowania przyczyniającą się dotychczas do przedłużania postępowania karnego.

Powyższe zmiany zostały zawarte w ustawie z 27.9.2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r. poz. 1247 ze zm.), zmienionej ustawą z 28.11.2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka (Dz.U. z 2015 r. poz. 21) oraz ustawą z 20.2.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r. poz. 396).

W czasie trwania vacatio legis wiele zmian zawartych w wyżej powołanej ustawie było krytykowanych, szczególnie tych odnoszących się do postępowania przygotowawczego. Prokuratura zwracała uwagę, że zmiany w Kodeksie postępowania karnego nie idą w parze ze zmianami w ustawie o prokuraturze, co w konsekwencji nie pozwoli na pełną realizację przepisów kodeksowych.

Zastrzeżenia do rozwiązań zawartych w nowelizacji mieli także sędziowie, szczególnej krytyce poprzez prymat zasady prawdy materialnej, poddawany był art. 167 i 168a KPK, o czym szczegółowo poniżej.

Mimo różnorakich zastrzeżeń przepisy zmieniające Kodeks postępowania karnego i równolegle Kodeks karny, Kodeks karny skarbowy, a także Kodeks wykroczeń i postępowania w sprawach o wykroczenia weszły w życie 1.7.2015 r.

Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego, która weszła w życie 1.7.2015 r. nie obowiązywała zbyt długo, bowiem 27.1.2016 r. pojawił się rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Druk sejmowy Nr 207). Prace nad projektem ustawy prowadziła Komisja Nadzwyczajna do spraw zmian w kodyfikacjach. W dniu 24.2.2016 r. przedstawiła ona swoje sprawozdanie (Druk sejmowy Nr 276). Komisja wprowadziła do projektu ustawy ponad 60 poprawek. Drugie czytanie projektu ustawy odbyło się na posiedzeniu Sejmu w dniu 10.3.2016 r. W trakcie drugiego czytania zgłoszono 40 poprawek (Druk sejmowy Nr 2981-A). W trzecim czytaniu Sejm przyjął cztery z poprawek zaproponowanych w drugim czytaniu (oznaczone jako Nr 20, 34, 35 oraz 40). Następnie Sejm już w dniu 11.3.2016 r. przyjął ustawę wprowadzającą zmiany w Kodeksie postępowania karnego i niektórych innych ustawach, z kolei w dniu 29.3.2016 r. Prezydent podpisał ustawę, która weszła w życie 15.4.2016 r.

Analizując przebieg postępowania legislacyjnego szczególną uwagę zwraca pospieszność procedowania nad przedłożoną nowelizacją oraz bardzo krótki okres vacatio legis, co w konsekwencji budzi wątpliwości w zakresie zasad ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz przyzwoitej legislacji, stanowiącej element koncepcji państwa prawnego wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP.

Zob. B. Mandylis, Opinia do ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Druk sejmowy Nr 104) z 15.3.2016 r., Kancelaria Senatu. Biuro Legislacyjne.

Przyjęta ustawa (Dz.U. z 2016 r. poz. 437) odeszła w dużej części od regulacji zawartych w nowelizacji Kodeksu postępowania karnego, która weszła w życie z dniem 1.7.2015 r., bowiem jej zasadniczym założeniem była zmiana modelu postępowania karnego, mająca na celu przywrócenie aktywnej roli sądu w toku procesu. Powrócono zatem do obowiązującego przed dniem 1.7.2015 r. modelu procesu karnego zachowującego nadrzędność prawdy materialnej w stosunku do zasady kontradyktoryjności.

Z modyfikacją tych zasad procesowych łączy się zmiana redakcyjna przepisu art. 2 § 1 pkt 1 KPK, wyznaczającego cel postępowania w zakresie zasady trafnej reakcji karnej oraz konieczność powrotu do poprzedniej formuły reguły in dubio pro reo opartej na art. 5 § 2 KPK, według której należy dążyć do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a dopiero w razie niemożności usunięcia istniejących wątpliwości – rozstrzygnąć je na korzyść oskarżonego.

Zmianie ulegają też reguły przeprowadzania dowodów w toku postępowania, co wyraża się w zmianie jednego ze sztandarowych przepisów reformy lipcowej, czyli art. 167 KPK. Ustawa przywraca bowiem poprzednie brzmienie art. 167 KPK, który nakazuje sądowi uzupełnianie inicjatywy dowodowej stron poprzez przeprowadzanie dowodów z urzędu w każdym wypadku, gdy jest to niezbędne dla wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy.

Dowody przeprowadzane są niezależnie od sposobu ich wprowadzenia do procesu przez organ procesowy, z zachowaniem szerokiej sfery aktywności stron postępowania, co oznacza przywrócenie poprzednio obowiązujących w tej materii przepisów m.in. art. 352, art. 366 § 1, art. 370 § 1–3, art. 376 § 2 i 3, art. 389, 391 i 393 KPK.

Przywrócenie kontradyktoryjno-inkwizycyjnego modelu postępowania jurysdykcyjnego spowodowało powrót do modelu postępowania obowiązującego do 30.6.2015 r., w szczególności w zakresie formalnej kontroli aktu oskarżenia (art. 337 KPK), zwrotu sprawy prokuratorowi w celu uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia (art. 344a KPK), zobowiązania prokuratora do przedstawienia dowodów (art. 396a KPK).

Zmianie uległ przepis art. 168a KPK, który wprowadził zakaz dowodowy związany z okolicznościami uzyskania dowodu. Przepis dopuszcza możliwość korzystania z dowodów uzyskanych z naruszeniem przepisów postępowania lub za pomocą czynu zabronionego, dyskwalifikując jedynie dowody uzyskane w wyniku zabójstwa, umyślnego spowodowania uszczerbku na zdrowiu, pozbawienia wolności albo uzyskanych w związku z pełnieniem przez funkcjonariusza publicznego obowiązków służbowych.

Ustawa wprowadziła ponownie przepis pozwalający traktować zagrożenie surowością kary jako samodzielną podstawę stosowania tymczasowego aresztowania (art. 258 § 2 KPK) oraz stanowi, że tymczasowe aresztowanie nie może być stosowane, jeżeli przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku (do 14.4.2016 r. – 2 lat).

Z przywróceniem modelu rozprawy głównej obowiązującego do 30.6.2015 r., funkcjonalnie połączone było przywrócenie rozpoznawczego kształtu postępowania przygotowawczego, przewidującego w szerokim zakresie utrwalanie dowodów dla sądu.

Aktywna w odniesieniu do inicjatywy dowodowej rola sądu, a tym samym fakt, że postępowanie przygotowawcze nie będzie już prowadzone wyłącznie w celu zebrania materiału pozwalającego na stwierdzenie zasadności wniesienia aktu oskarżenia, przywraca konieczność sprawowania przez sąd merytorycznej kontroli nad zakresem i przebiegiem tego postępowania (por. art. 344a KPK).

W konsekwencji w zakresie postępowania przygotowawczego, podobnie jak w odniesieniu do stadium jurysdykcyjnego, powrócono do unormowań obowiązujących do 30.6.2015 r., przy pozostawieniu niektórych zmian wprowadzonych po tym dniu, które przyczyniać się mają do usprawnienia postępowania.

Ustawa wprowadziła możliwość pozostawienia bez rozpoznania wniosku o wyłączenie sędziego opartego na tych samych podstawach faktycznych co wniosek wcześniej rozpoznany (art. 41a KPK).

Ustawodawca zrezygnował także z przewidzianej w art. 80a i 87a KPK zasady ustanowienia obrońcy i pełnomocnika z urzędu wyłącznie w efekcie zgłoszenia takiego żądania, bez względu na sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy, jednocześnie zapewnienie obrońcy i pełnomocnika tzw. osobom niezamożnym będzie odbywało się, jak dotychczas, na podstawie art. 78 § 1 KPK.

W art. 213 § 1a KPK ustawa wprowadziła fakultatywność uzyskiwania informacji z systemu teleinformatycznego ministra właściwego do spraw finansów publicznych, dotyczącej stosunków majątkowych i źródeł dochodu oskarżonego, w tym prowadzonych i zakończonych postępowań podatkowych, na podstawie aktualnych danych znajdujących się w tym systemie.

Jednak jedną z najistotniejszych zmian jakie niosła za sobą nowela Kodeksu postępowania karnego z 15.4.2016 r. było wprowadzenie w Kodeksie postępowania karnego nowego rozdziału 55a, zawierającego regulację nadzwyczajnego środka zaskarżenia w postaci skargi na wyrok sądu odwoławczego. Skarga ta wnoszona jest do Sądu Najwyższego i charakteryzuje się ograniczonym zakresem kognicji (naruszenie przez sąd odwoławczy art. 437 KPK lub uchybienia określone w art. 439 § 1 KPK) oraz uproszczonym trybem jej rozpoznawania (na posiedzeniu bez udziału stron – art. 539e § 1 KPK).

Należy zaznaczyć, że zmiany Kodeksu postępowania karnego nie zakończyły się na 15.4.2016 r. Kolejne nowelizacje były wprowadzane kolejnymi regulacjami, tj.:

1) ustawą z 22.6.2016 r. o zmianie ustawy – Prawo zamówień publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 1020 ze zm.);

2) ustawą z 10.6.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. z 2016 r. poz. 1070 ze zm.);

3) ustawą z 16.11.2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 2138);

4) ustawą z 15.12.2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2016 r. poz. 2261);

5) ustawą z 16.11.2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1948);

6) ustawą z 10.2.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 244);

7) ustawą z 23.3.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 768);

8) ustawą z 23.3.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz ustawy – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2017 r. poz. 773);

9) ustawą z 12.7.2017 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 1452);

10) ustawą z 10.1.2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 201);

11) ustawą z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2018 r. poz. 5);

12) ustawą z 9.11.2017 r. o zmianie ustawy o niektórych uprawnieniach pracowników urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw wewnętrznych oraz funkcjonariuszy i pracowników urzędów nadzorowanych przez tego ministra oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 106);

13) ustawą z 8.12.2017 r. o Służbie Ochrony Państwa (Dz.U. z 2018 r. poz. 138).

Zawarte w powyższych ustawach regulacje odnoszące się do procesu karnego zostały omówione w poszczególnych działach podręcznika.

§ 2. Definicja procesu karnego

4

„Prawo karne procesowe”, „proces karny”, „procedura karna”, „postępowanie karne” to pojęcia, które mimo różnych znaczeń dość często używane są synonimicznie. Jest to jednak duże uproszczenie, gdyż są między nimi różnice, które można zauważyć w prezentowanych poniżej stanowiskach. Stąd też dla lepszego rozumienia tematyki przedstawiamy niektóre definicje wyrażane w doktrynie.

5

Prawo karne procesowe, zdaniem P. Kruszyńskiego, jest to zespół norm prawnych, które regulują postępowanie w sprawach o przestępstwo i służą realizacji norm prawa karnego materialnego. Według S. Waltosia, to „zbiór norm prawnych regulujących proces karny, zaś proces karny to zespół prawnie uregulowanych czynności, które mają na celu wykrycie przestępstwa i jego sprawcy, osądzenie go za przestępstwo i ewentualne wykonanie kary, środków karnych oraz środków zabezpieczających”.

A. Murzynowski wyróżniał zaś trzy znaczenia procesu karnego:

1) jako teoretyczną wizję będącą systemem poglądów na sposób ukształtowania postępowania karnego skierowana do twórców ustawy;

2) jako ustanowiony i obowiązujący teoretyczny wzorzec postępowania karnego, który powinien być przestrzegany w praktyce;

3) jako proces karny w znaczeniu rzeczywistym – praktyczna działalność organów ścigania.

Z kolei procedura karna, zdaniem S. Waltosia, jest pojęciem szerszym od procesu karnego i swym zakresem, oprócz norm prawa procesowego, obejmuje obyczaje, sposoby stosowania prawa, a więc reguły postępowania.

Zob. A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994, s. 13–15; S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009, s. 16–17.

6

Termin „postępowanie karne” również nie jest traktowany przez przedstawicieli doktryny w sposób jednolity. M. Cieślak, uważa, że postępowanie karne jest to „prawnie uregulowana działalność zmierzająca do wykrycia i ustalenia czynu przestępnego i jego sprawcy, do osądzenia go za ten czyn i ewentualnego wykonania kary i innych środków reakcji karnej”.

M. Cieślak, O pojęciu przedmiotu procesu karnego i w sprawie tzw. „podstawy procesu”, PiP 1959, z. 2, s. 246; także J. Grajewski (red.), Prawo karne procesowe. Część ogólna, Warszawa 2009, s. 2.

Inni natomiast stoją na stanowisku, że postępowanie karne w stosunku do definicji procesu karnego ma węższy zakres i najczęściej dotyczy części procesu (wycinka procesu karnego) i czynności podejmowanych w jego poszczególnych stadiach, np. postępowanie przygotowawcze, postępowanie odwoławcze, postępowanie przyspieszone.

Zob. więcej B. Bieńkowska, C. Kulesza, P. Kruszyński (red.), P. Piszczek, S. Pawelec, Wykład prawa karnego procesowego, Białystok 2012, s. 19; S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009, s. 21; Z. Świda (red.), Postępowanie karne. Część ogólna, Warszawa 2008, s. 13.

Niektórzy autorzy zawężają definicję procesu czy postępowania karnego do czynności podejmowanych przez właściwe, powołane w tym celu organy państwowe, w celu realizacji odpowiedzialności karnej wynikającej z prawa karnego materialnego.

Zob. W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, Bydgoszcz 2008, s. 16.

W dalszej części tego opracowania terminy te stosowane są naprzemiennie.

Na zakończenie rozważań terminologicznych należy się odnieść do znaczenia określenia „postępowanie karne sensu largo” i „postępowanie karne sensu stricto”.

Pierwsze z nich obejmuje swym zakresem, oprócz właściwego postępowania karnego, postępowanie karne wykonawcze, postępowanie w sprawach o przestępstwa i wykroczenia skarbowe oraz postępowanie w sprawach o wykroczenia. Kolejne natomiast odnosi się wyłącznie do regulacji zawartych w Kodeksie postępowania karnego.

Należy podkreślić, że termin postępowanie karne, którym posługuje się ustawodawca w art. 1 KPK nie obejmuje swym zakresem postępowania karnego wykonawczego, mimo że posiłkowo stosuje się przepisy Kodeksu postępowania karnego (art. 1 § 2 KKW). Analogicznie rzecz się ma z postępowaniem w sprawach o wykroczenia.

§ 3. Funkcje procesu karnego

7

W doktrynie w różny sposób definiuje się funkcje procesowe. Można jednak przyjąć, że najważniejsze są cztery z nich:

1) funkcja regulacyjna (porządkująca), polegająca na tym, że przepisy procesu karnego wyznaczają pewien porządek procesowy, m.in. przez ustalenie sekwencji czynności prawnych, wskazanie praw i obowiązków uczestników postępowania karnego, określenie formy przeprowadzanych czynności;

2) funkcja prakseologiczna (instrumentalna) jest oparta na słynnej maksymie „historia nauczycielką życia”. Wieki doświadczeń związanych z prawem karnym procesowym dają możliwość uniknięcia wcześniejszych błędów. W konsekwencji wiele norm zawartych w prawie karnym procesowym ma charakter celowościowy, a przez to wskazujący najlepsze rozwiązania podnoszące efektywność realizacji celów procesu;

3) funkcja gwarancyjna wyraża się z w zapewnieniu prawnej ochrony praw jednostki w procesie, i to zarówno oskarżonego, jak i pokrzywdzonego. Ponadto, jak podkreśla się w doktrynie, wyznacza granice swobody w działaniach podejmowanych przez organy procesowe, nie pozwalając im na bezpodstawne ingerowanie w prawa i wolności obywatelskie;

4) funkcja materialnoprawna uwidocznia się we wpływie procesu karnego na prawo karne materialne. Może się on przejawiać w unicestwieniu realizacji norm praw karnego materialnego, np. zakazy dowodowe mogą zaprzepaścić możliwość dotarcia do prawdy, co może skutkować umorzeniem postępowania.

Dodatkowo regulacje procesowe odnoszą się czasem do zagadnień, które powinny być unormowane przez przepisy prawa materialnego, np. przesłanki warunkowego umorzenia postępowania, odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie oraz niesłuszne stosowanie środków przymusu.

Zob. szerzej S. Waltoś, Proces karny, s. 22; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, s. 43–44.

§ 4. Cele procesu karnego

8

Cele postępowania karnego zostały uregulowane w art. 2 § 1 pkt 1–4 KPK, zgodnie z którym przepisy Kodeksu mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby:

1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności;

2) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego;

3) uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności;

4) rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie.

Ad 1. Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego z 11.3.2016 r. odstąpiła od zmiany wprowadzonej w zakresie art. 2 § 1 pkt 1 KPK nowelizacją z 27.9.2013 r., według której przypisanie winy w sensie procesowym było niemożliwe, jeżeli przed sądem nie zostały przedstawione dowody potwierdzające winę. Chodziło tu o osobę, której nie udowodniono winy, a nie o osobę obiektywnie niewinną.

W piśmiennictwie wskazywano, że sąd nie będzie musiał stwierdzić, że oskarżony jest niewinny, aby wydać wyrok uniewinniający. Wystarczy, aby oskarżyciel nie mógł mu udowodnić winy, czyli przedstawić przed sądem dowodów wskazujących na jego winę. Ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu publicznym, prywatnym i posiłkowym (szerzej na ten temat przy zasadzie domniemania niewinności).

Zob. P. Hofmański, Wielka reforma Kodeksu postępowania karnego 2013, Forum Prawnicze 2012, Nr 4, s. 16.

Wiązało się to z ówczesnym brzmieniem art. 167 KPK, który przewidywał inicjatywę dowodową sądu w szczególnie uzasadnionych, wyjątkowych przypadkach, ale nawet wówczas ciężar dowodu nigdy nie obciążał sądu.

Obecnie cel wyróżniony w art. 2 § 1 pkt 1 wyraża się poprzez dyrektywę trafnej reakcji karnej, zgodnie z którą:

1) nikt niewinny nie poniesie odpowiedzialności;

2) nikt winny nie powinien ponosić odpowiedzialności większej, niż na to zasługuje;

3) nikt winny nie powinien uniknąć odpowiedzialności;

4) nikt winny nie powinien ponosić odpowiedzialności mniejszej, niż na to zasłużył.

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s. 213–214.

Ad 2. Kolejny cel związany jest z prawidłowym stosowaniem norm prawa karnego materialnego, dotyczących kar, środków karnych, tzw. środków probacyjnych czy też zabezpieczających. W ten sposób wyraża się funkcje: ochronną i prewencyjną prawa karnego materialnego. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że słuszne zastosowanie norm prawa karnego materialnego prowadzi do osiągnięcia stanu sprawiedliwości materialnoprawnej, która traktowana jest jako jeden z celów procesu obok sprawiedliwości proceduralnej, mającej zrodzić w stronie procesowej przekonanie, że organy procesowe zrealizowały wszystkie czynności dokładnie i zgodnie z prawem.

S. Waltoś, Proces karny, s. 24–25.

Celem wymienionym w art. 2 § 1 pkt 2 jest nie tylko zwalczanie, ale także zapobieganie przestępstwom poprzez ujawnianie okoliczności sprzyjających popełnianiu przestępstw oraz umacnianie poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego. W tym miejscu zatem należałoby się odnieść do instytucji sygnalizacji zawartej w art. 19 KPK, której celem jest wskazanie istnienia nieprawidłowości oraz jej usunięcie.

9

W razie stwierdzenia zatem w postępowaniu karnym poważnego uchybienia w działaniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, zwłaszcza gdy sprzyja ono popełnieniu przestępstwa, sąd, a prokurator w postępowaniu przygotowawczym, mają obowiązek zawiadomić o tym uchybieniu organ powołany do nadzoru nad daną jednostką organizacyjną, a w razie potrzeby – także organ kontroli. Jeśli uchybienia ujawni policja, to powiadamia o tym prokuratora.

Zawiadamiając o uchybieniu, sąd lub prokurator może zażądać nadesłania w wyznaczonym terminie wyjaśnień i podania środków podjętych w celu zapobieżenia takim uchybieniom w przyszłości. W sytuacji gdy organ nie otrzyma w wyznaczonym terminie owych wyjaśnień, może nałożyć na kierownika organu zobowiązanego do wyjaśnień karę pieniężną w wysokości do 10 000 zł. Na postanowienie sądu o nałożeniu kary pieniężnej przysługuje zażalenie do sądu wyższej instancji, zaś zażalenie na postanowienie prokuratora rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu toczy się postępowanie.

Zob. więcej J. Karaźniewicz, Instytucja sygnalizacji w polskim procesie karnym, Toruń 2015.

Ad 3. Bardzo istotne, z punktu widzenia zabezpieczenia praw pokrzywdzonego, jest uwzględnienie w postępowaniu karnym prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności. Treść art. 2 § 1 pkt 3 KPK zmieniono ustawą z 28.11.2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka (Dz.U. z 2015 r. poz. 21), która implementowała większość regulacji zawartych w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z 25.10.2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz.Urz. UE L 315/2012, s. 57) oraz dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/99/UE z 13.12.2011 r. w sprawie europejskiego nakazu ochrony (Dz.Urz. UE L 338/2011, s. 2), która ma na celu podniesienie standardów ochrony pokrzywdzonego w postępowaniu karnym w sytuacjach transgranicznych.

Ustawa określa zasady, warunki i zakres stosowania środków ochrony i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka oraz osób im najbliższych, jeżeli w związku z toczącym się albo zakończonym postępowaniem karnym z udziałem pokrzywdzonego lub świadka albo postępowaniem karnym skarbowym z udziałem świadka istnieje zagrożenie dla życia lub zdrowia tych osób (art. 1 OchrŚwiadU).

Środki ochrony i pomocy zawarte w ustawie mogą być stosowane przed wszczęciem postępowania karnego lub karnego skarbowego, a także w toku podjętych czynności operacyjno-rozpoznawczych lub postępowania sprawdzającego (art. 307 KPK), jeżeli zagrożenie życia lub zdrowia ujawni się w tym samym czasie co podejmowane czynności (art. 1 ust. 2 OchrŚwiadU).

Do środków ochrony i pomocy według art. 3 ust. 1 OchrŚwiadU należą:

1) ochrona na czas czynności procesowej;

2) ochrona osobista;

3) pomoc w zakresie zmiany miejsca pobytu.

10

Środków ochrony i pomocy udziela komendant wojewódzki (Stołeczny) Policji, w którego okręgu mają miejsce pobytu pokrzywdzony, świadek lub osoby im najbliższe, wobec których ma być stosowany środek ochrony lub pomocy (art. 3 ust. 2 OchrŚwiadU).

Trafnie ujęto to w judykaturze, podkreślając, że rzetelny proces karny, który zabezpiecza prawo do obrony oskarżonego, winien też być rzetelny wobec pokrzywdzonego.

Zob. uchw. SN z 21.12.1972 r. (VI KZP 64/72, OSNKW 1973, Nr 2–3, poz. 18).

Uwzględnienie interesów pokrzywdzonego widoczne jest w wielu regulacjach kodeksowych m.in. art. 11 § 1, art. 23a, 49a, 54, 55, 59, 299, 300 § 2, art. 387 KPK. Już samo zaznaczenie w art. 299 § 1 KPK, że pokrzywdzony i podejrzany są stronami, wzmacnia jego pozycję. Ponadto wspomniana rzetelność przejawia się w wielu uprawnieniach, którymi dysponuje pokrzywdzony, m.in. możliwość dochodzenia różnymi drogami procesowymi odszkodowania za szkodę wynikłą z przestępstwa, złożenia skargi subsydiarnej, a także skorzystania z mediacji, która wbrew pozorom nie jest wyłącznie korzystna dla oskarżonego (podejrzanego), bowiem pokrzywdzony oprócz możliwego uzyskania sposobu naprawienia szkody ma również sposobność do uzyskania informacji, dlaczego został ofiarą, do ujrzenia ewentualnej skruchy ze strony oskarżonego (podejrzanego). Psychologiczna strona mediacji jest tutaj równie ważna jak aspekt procesowy.

11

Instytucja mediacji została uregulowana w art. 23a KPK. Jej zadaniem jest rozwiązanie konfliktu między pokrzywdzonym a oskarżonym (podejrzanym), zaistniałego w wyniku popełnionego przestępstwa. Mediację prowadzi osoba nazywana mediatorem, który pomaga podczas negocjacji, ale bez narzucania konkretnych rozwiązań zainteresowanym stronom.

Nowelizacja z 27.9.2013 r. zmodyfikowała przepisy dotyczące instytucji mediacji. Obecnie skierowanie sprawy do mediacji może nastąpić z inicjatywy organów procesowych: prokuratora lub innego organu prowadzącego postępowanie w postępowaniu przygotowawczym, a w jurysdykcyjnym – sądu lub referendarza sądowego za zgodą pokrzywdzonego i oskarżonego (podejrzanego) bądź z inicjatywy pokrzywdzonego i oskarżonego (podejrzanego) (art. 23a § 1 KPK).

Zgodę na mediację odbiera organ kierujący sprawę do mediacji lub mediator po wyjaśnieniu oskarżonemu i pokrzywdzonemu celów i zasad postępowania mediacyjnego.

Pokrzywdzony lub oskarżony mogą cofnąć do zakończenia postępowania mediacyjnego wyrażoną wcześniej zgodę na mediację. O możliwości cofnięcia zgody organ kierujący sprawę do mediacji lub mediator powinni pouczyć uczestników mediacji. W momencie cofnięcia zgody postępowanie mediacyjne ulega przerwaniu, gdyż jest oparte na zasadzie dobrowolności.

12

Przesłankami do skierowania sprawy do mediacji są: ewentualny pozytywny wynik mediacji, który może się przełożyć na końcowe rozstrzygnięcie, oraz chęć ze strony zainteresowanych, czyli pokrzywdzonego i oskarżonego (podejrzanego). Obecnie podjęcie mediacji jest możliwe nie tylko w sytuacji ewentualnego warunkowego umorzenia postępowania, ale także skazania poza rozprawą, dobrowolnego poddania się karze, zawarcia ugody w postępowaniu prywatnoskargowym, ale w każdym przypadku, jeśli organ uzna to za celowe. Skierowanie sprawy do mediacji może więc nastąpić w każdym czasie i w każdej sprawie, w postępowaniu przed sądem zarówno I, jak i II instancji. Warto zaznaczyć, że art. 53 § 3 KK nakazuje brać pod uwagę wyniki mediacji bez względu na rodzaj kary czy środka karnego.

Mediację prowadzi instytucja lub osoba godna zaufania. Niedopuszczalne jest, aby postępowanie mediacyjne prowadziła osoba, co do której w konkretnej sprawie zachodzą okoliczności wyłączające ją z udziału w postępowaniu (art. 40 i 41 § 2 KPK), czynny zawodowo sędzia, prokurator, asesor prokuratorski, a także aplikant do tych zawodów, ławnik, referendarz sądowy, asystent sędziego, asystent prokuratora oraz funkcjonariusz instytucji uprawnionej do ścigania przestępstw. W zakresie wyłączenia wymienionych podmiotów art. 42 KPK stosuje się odpowiednio.

Mediatorowi udostępnia się akta sprawy w zakresie niezbędnym do prowadzenia postępowania mediacyjnego.

13

Postępowanie mediacyjne powinno trwać maksymalnie miesiąc, a jego okresu nie wlicza się do czasu trwania postępowania przygotowawczego. Mediacja ma zatem charakter czynności nieprocesowej, której wyniki będzie można wykorzystać w procesie karnym.

Po przeprowadzeniu mediacji należy sporządzić sprawozdanie z wyników postępowania mediacyjnego. Należy to do podmiotu prowadzącego mediację. Jeżeli podczas mediacji została zawarta ugoda, to jest ona załącznikiem do sprawozdania, które przedstawia się organowi, który wcześniej skierował sprawę do mediacji. Ugoda musi być podpisana przez oskarżonego, pokrzywdzonego i mediatora.

Ugoda zawarta w postępowaniu mediacyjnym ze względu na nowelizację art. 107 KPK jest obecnie tytułem egzekucji sądowej po nadaniu jej przez sąd klauzuli wykonalności. Sąd lub referendarz sadowy mogą odmówić nadania ugodzie klauzuli wykonalności w całości bądź w części, jeśli ugoda jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa.

Zasadą jest, że mediację prowadzi się w sposób bezstronny i poufny. Gwarancją tych zasad jest wprowadzenie do Kodeksu postępowania karnego przepisu art. 178a, który reguluje kwestię tajemnicy mediatora. Zgodnie z tym przepisem mediatora nie można przesłuchać w charakterze świadka, co do faktów, o których dowiedział się prowadząc mediację z wyłączeniem art. 240 KK, czyli przestępstw, co do których mamy tzw. prawny obowiązek zawiadomienia: art. 118, 118a, 120–124, 127–128, 130, 134, 140, 148, 163, 166, 189, 252 KK lub przestępstw o charakterze terrorystycznym.

Koszty postępowania mediacyjnego pokrywa Skarb Państwa (art. 619 § 2 KPK).

14

Rozstrzygnięcie sprawy w rozsądnym terminie (art. 2 § 1 pkt 4 KPK) to jeden z najistotniejszych celów procesu karnego. Zgodnie z dyrektywą szybkości postępowania, rozstrzygnięcie sprawy powinno nastąpić „w rozsądnym terminie”. Określenie to pojawia się w art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), jak również w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 326/2012, s. 391), gdzie: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy”, oraz w art. 45 Konstytucji RP, który stanowi, że „każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki”.

Rozsądny termin osądzenia sprawy ocenia się przez pryzmat okresu, jaki upłynął od wszczęcia postępowania w świetle stopnia złożoności sprawy, zachowania skarżącego w trakcie postępowania oraz działań organu władzy publicznej prowadzącej postępowanie, co oznacza, że ocena, czy rozsądny termin został naruszony, jest oparta o konkretne determinanty, a ponadto nie należy utożsamiać go wyłącznie z upływem czasu.

Zob. wyr. SA w Krakowie z 22.5.2003 r. (II AKz 182/03, KZS 2003, Nr 6, poz. 32).

Również w orzecznictwie ETPC można znaleźć wskazówki co do tego, jakimi kryteriami należy się kierować przy ocenie rozsądnego terminu trwania postępowania. Należą do nich:

1) złożoność sprawy;

2) liczba stron procesowych;

3) dane faktyczne i prawne;

4) wielość czynności dowodowych;

5) postawa organów właściwych do rozpoznania sprawy;

6) zachowanie oskarżonego w procesie.

Zob. m.in. wyr. X v. Francja z 31.3.1992 r., seria A, t. 236; wyr. Abodella v. Holandia z 25.11.1991 r., seria A, t. 248; Eckle v. Niemcy z 15.7.1982 r., seria A, t. 51.

15

Kodeks postępowania karnego zawiera wiele rozwiązań służących przyspieszeniu postępowania, do których zalicza się m.in.:

1) mediację (art. 23a KPK);

2) możliwość doręczenia pisma za pośrednictwem telefaksu lub poczty elektronicznej (art. 132 § 3 KPK) oraz w sytuacjach niecierpiących zwłoki telefonicznie (art. 137 KPK);

3) możliwość ograniczenia protokołu do zapisu najbardziej istotnych oświadczeń osób biorących udział w czynności procesowej, jeżeli czynność procesową utrwala się za pomocą stenogramu (art. 145 § 1 KPK) bądź urządzenia rejestrującego obraz lub dźwięk (art. 147 § 3 KPK);

4) konsensualne sposoby zakończenia postępowania karnego, a więc wniosek o skazanie bez rozprawy (art. 335 w zw. z art. 343 KPK) oraz dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej (art. 338a w zw. z art. 343a KPK) oraz (art. 387 KPK);

5) częściowe przeprowadzenie postępowania dowodowego polegające na tym, że za zgodą obecnych stron sąd może przeprowadzić postępowanie dowodowe tylko częściowo, jeżeli wyjaśnienia oskarżonego przyznającego się do winy nie budzą wątpliwości (art. 388 KPK);

6) wspólny protokół z przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie oraz przesłuchania pokrzywdzonego w charakterze świadka (art. 304a KPK);

7) postępowanie rejestrowe (umorzenie rejestrowe) pozwalające policji na umorzenie postępowania i wpisanie sprawy do rejestru przestępstw, jeżeli dane uzyskane w toku czynności niecierpiących zwłoki (art. 308 § 1 KPK) lub prowadzonego przez okres co najmniej 5 dni dochodzenia nie stwarzają dostatecznych podstaw do wykrycia sprawcy w drodze dalszych czynności procesowych (art. 325f § 1 KPK);

8) wykorzystanie w ramach dochodzenia protokołów ograniczonych, które zawierają najbardziej istotne oświadczenia osób biorących udział w przeprowadzanych czynnościach procesowych, z wyjątkiem utrwalania w formie protokołów czynności, których nie będzie można powtórzyć (art. 325h KPK);

9) możliwość procedowania bez obecności oskarżonego na rozprawie ze względu na zniesienie obowiązku stawiennictwa oskarżonego na rozprawę (art. 374 KPK wyj. w sprawach o zbrodnie podczas czynności z art. 385 i 386 KPK);

10) posiedzenie przygotowawcze sądu (art. 349 KPK);

11) tryby szczególne: postępowanie nakazowe, i przyspieszone, które są w o wiele mniejszym stopniu sformalizowane niż tryb zwyczajny.

Na szczególną uwagę zasługuje tutaj postępowanie przyspieszone, w którym przewidziane są kolejne uproszczenia: brak obligatoryjnego zatrzymania każdej osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa, dopuszczalność zwolnienia zatrzymanego pod warunkiem, że zobowiąże się on do stawiennictwa w sądzie w wyznaczonym miejscu i czasie, możliwość prowadzenia rozprawy pod nieobecność oskarżonego, możliwość przeprowadzenia tzw. rozprawy odmiejscowionej (art. 517b § 2a–2d), brak obrony obligatoryjnej; jednak oskarżony ma nadal zagwarantowane prawo do skorzystania z obrońcy, możliwość wnioskowania o ukaranie przez Policję z pominięciem prokuratora, dopuszczalność na etapie postępowania przygotowawczego skorzystania przez podejrzanego z art. 335 KPK (skazanie bez rozprawy), z art. 338a bądź 387 KPK (dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej);

12) terminy procesowe dotyczące m.in. trwania tymczasowego aresztowania (art. 263 KPK).

16

Warto jednak pamiętać, że realizacja dyrektywy szybkości postępowania nie może odbyć ze szkodą dla zasady prawdy materialnej, prawa do obrony czy też kontradyktoryjności, o czym szerzej w rozdziale II „Zasady procesowe”, bowiem jak już zaznaczano w literaturze przedmiotu „nadmierna szybkość jest wrogiem dobrej roboty”.

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s. 341.

Mimo wprowadzonych rozwiązań nadal obowiązuje ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1259 ze zm.), która ma na celu zminimalizowanie skutków owej przewlekłości.

Zgodnie z art. 2 tej ustawy, strona może wnieść skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiło naruszenie jej prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jeżeli postępowanie w tej sprawie trwa dłużej niż to konieczne dla wyjaśnienia tych okoliczności faktycznych i prawnych, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego (przewlekłość postępowania). Przepis ten stosuje się odpowiednio do postępowania przygotowawczego.

17

Uprawnionymi do wniesienia skargi w postępowaniu karnym są strona oraz pokrzywdzony, nawet jeśli nie jest stroną (art. 3 pkt 4 ustawy).

Dla stwierdzenia, czy w sprawie doszło do przewlekłości postępowania, ocenia się w szczególności terminowość i prawidłowość:

1) czynności podjętych przez sąd w celu wydania w sprawie rozstrzygnięcia co do istoty;

2) czynności podjętych przez prokuratora prowadzącego bądź nadzorującego postępowanie przygotowawcze w celu zakończenia postępowania przygotowawczego;

3) czynności podjętych przez sąd lub komornika sądowego w celu zakończenia sprawy egzekucyjnej albo innej sprawy dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego.

Oczywiście przy dokonywaniu powyższej oceny uwzględnia się łączny dotychczasowy czas postępowania od jego wszczęcia do chwili rozpoznania skargi, niezależnie od tego, na jakim etapie skarga została wniesiona, a także charakter sprawy, stopień faktycznej i prawnej jej zawiłości, znaczenie dla strony, która wniosła skargę, rozstrzygniętych w niej zagadnień oraz zachowanie się stron, a w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania (art. 2 ust. 2 ustawy).

Sądem właściwym do rozpoznania skargi jest sąd przełożony nad sądem, przed którym toczy się postępowanie.

Jeżeli zaś skarga dotyczy przewlekłości postępowania przed sądem rejonowym i sądem okręgowym, jak również przed sądem okręgowym i apelacyjnym, właściwy do jej rozpoznania w całości jest sąd apelacyjny.

Z kolei gdy skarga dotyczy przewlekłości postępowania przed sądem apelacyjnym lub Sądem Najwyższym, właściwy do jej rozpoznania jest Sąd Najwyższy.

W przypadku zaś, gdy skarga dotyczy przewlekłości postępowania przygotowawczego, właściwy do jej rozpoznania jest sąd przełożony nad sądem, który byłby właściwy rzeczowo do rozpoznania sprawy (art. 4 ust. 1a, 1b, 5 ustawy).

§ 5. Przedmiot procesu karnego

18

Przedmiot procesu karnego w literaturze przedmiotu był definiowany w różnoraki sposób. Koncepcje, które się pojawiały, traktowały przedmiot procesu jako: czyn popełniony przez oskarżonego (H. Bennecke, E. Beling); sprawę prawną, która ma się kształtować w toku postępowania (W. Sauer); wydarzenie historyczne (E. Schmidt); roszczenie karnoprocesowe (K. Brikmeyer, E.H. Rosenfeld, A. von Kires, S. Śliwiński).

Ze względu na rodzaj opracowania i jego cel nie omawiamy poszczególnych koncepcji, odsyłając Czytelnika do publikacji szerzej traktujących na ten temat, skupiając się na obecnie przyjętej definicji przedmiotu procesu.

S. Waltoś, Proces karny, s. 26.

W polskiej nauce procesu karnego dominuje pogląd, że przedmiotem procesu karnego jest kwestia odpowiedzialności oskarżonego za zarzucane mu przestępstwo.

Odpowiedzialność prawna, opiera się na dwóch podstawach: faktycznej i normatywnej (prawnej).

19

Podstawą faktyczną jest czyn zarzucany oskarżonemu, który w sytuacji udowodnienia jego popełnienia przypisuje się oskarżonemu w wyroku.

Zasadą jest, aby między czynem zarzucanym, a więc tym umieszczonym w akcie oskarżenia, a czynem przypisanym, czyli tym, za który oskarżony zostaje skazany, zachodziła tożsamość (sententia debet esse conformis libello). Oznacza to, że podstawy faktycznej nie można w sposób istotny zmieniać w toku postępowania karnego (zasada niezmienności przedmiotu procesu). W judykaturze podkreśla się, że jej konsekwencją jest wymóg, by „czyn przypisany mieścił się w granicach zdarzenia faktycznego objętego zarzutem oskarżenia, by nie uległa zmianie faktyczna podstawa odpowiedzialności karnej.

Sąd może oczywiście dokonywać zmiany opisu czynu zarzucanego w akcie oskarżenia oraz jego kwalifikacji prawnej, bowiem przedmiotem procesu nie jest opis i kwalifikacja czynu, lecz czyn rzeczywiście dokonany. Nie może jednak wyjść poza granice oskarżenia, które należy rozumieć jako orzekanie poza granicami wyznaczonymi przez tzw. tożsamość czynu w sensie naturalnym (zdarzenie faktyczne)”.

Wyr. SN z 15.4.2009 r. (III KK 384/08, Legalis).

Cytowane wyżej orzeczenie wskazuje, jak istotna jest tożsamość czynu przy wyznaczaniu granic oskarżenia. W orzecznictwie przyjmuje się, że granice oskarżenia zostają utrzymane tak długo, „jak długo w miejsce czynu zarzucanego, w ramach tego samego zdarzenia historycznego, można przypisać oskarżonemu czyn, nawet ze zmienionym opisem i jego oceną prawną, ale mieszczący się w tym samym zespole zachowań człowieka”.

Pojęcie zdarzenia historycznego wyznaczają natomiast takie elementy, jak identyczność przedmiotu zamachu, identyczność kręgu podmiotów oskarżonych o udział w zdarzeniu, tożsamość określenia jego miejsca i czasu, ale także zachowanie choćby części wspólnych znamion czynu zarzuconego i przypisanego, które winny się ze sobą pokrywać, mając jakiś wspólny obszar wyznaczony znamionami tych czynów.

Post. SA w Katowicach z 29.10.2008 r. (II AKz 777/08, Prok. i Pr. – wkł. 2009, Nr 7–8, poz. 38).

Według M. Cieślaka zmiana tożsamości czynu ma miejsce w przypadku zmiany podmiotów czynu, różności dóbr prawnych, różnicy w osobie pokrzywdzonego połączonej ze zmianą miejsca czynu, czasu czynu, przedmiotu wykonawczego lub ustawowych znamion czynu.

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1971, s. 279 i n.

Jeżeli zatem w trakcie procesu okaże się, że zaistniały takie zmiany, które wskazują na to, że mamy do czynienia z nowym czynem, to sąd umarza postępowanie. Oczywiście nie wyklucza to możliwości wszczęcia postępowania o nowy czyn.

Ponadto tożsamość czynu będzie miała także znaczenie przy badaniu przesłanki procesowej w postaci powagi rzeczy osądzonej, gdyż w momencie stwierdzenia, że dany czyn został już rozpoznany w innym postępowaniu, następuje konieczność umorzenia postępowania (art. 17 § 1 pkt 7 KPK).

20

Zasada niezmienności przedmiotu procesu dotyczy wyłącznie postępowania sądowego. Wiąże się to z omówioną w rozdziale II ,,Zasady procesowe”, § 17, zasadą skargowości, która zobowiązuje do rozpoznania sprawy wyłącznie w zakresie czynów zarzucanych w akcie oskarżenia. W postępowaniu przygotowawczym kwestia tożsamości czynu jest traktowana łagodniej, bowiem zgodnie z art. 314 KPK, jeśli okaże się, że podejrzanemu należy zarzucić czyn nieobjęty wydanym uprzednio postanowieniem o przedstawieniu zarzutów albo czyn w zmienionej w istotny sposób postaci lub czyn zarzucany należy zakwalifikować z surowszego przepisu, wówczas wydaje się nowe postanowienie, które ogłasza się podejrzanemu, a następnie się go przesłuchuje.

21

Podstawa normatywna to z kolei kwalifikacja prawna czynu zarzucanego oskarżonemu. W odróżnieniu od podstawy faktycznej może ona zmieniać się w toku postępowania. Oznacza to, że kwalifikacja prawna czynu nie jest stała i może ulegać zrewidowaniu w wyniku zmiany w obrazie czynu bądź poprzez poprawę błędnej kwalifikacji bez dokonywania zmian w opisie czynu.

Wspomnieć tutaj należy, że inaczej przebiega zmiana kwalifikacji prawnej czynu w postępowaniu przygotowawczym, a inaczej w sądowym.

W postępowaniu przygotowawczym kwalifikacja prawna pojawia się w postanowieniu o wszczęciu śledztwa bądź dochodzenia, potem w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów, jak również w protokole przesłuchania podejrzanego w dochodzeniu, gdzie zarzuty można przedstawić ustnie.

Zgodnie ze wspomnianym wcześniej art. 314 KPK, jeśli zarzucany czyn należy zakwalifikować z surowszego przepisu, to wydaje się nowe postanowienie o przedstawieniu zarzutów, a następnie ogłasza się go podejrzanemu i przesłuchuje się go. Stosując zatem wykładnię literalną, należy dojść do wniosku, że gdy kalifikacja prawna zmieniona jest na łagodniejszą, nie ma obowiązku wydawania nowego postanowienia. Niemniej jednak można się spotkać z głosami, że również i w tym przypadku należałoby wydać nowe postanowienie.

W orzecznictwie zaznacza się, że w wypadku dokonania zmiany kwalifikacji prawnej na surowszą zachowana być musi jednak ontologiczna tożsamość czynu.

Zob. wyr. SN z 30.9.2009 r. (I KZP 1/09, Biul. SN 2009, Nr 12, poz. 16).

22

W postępowaniu sądowym w sytuacji zmiany kwalifikacji prawnej stosuje się art. 399 KPK, według którego, jeśli w toku rozprawy okaże się, że nie wychodząc poza granice oskarżenia, można czyn zakwalifikować według innego przepisu prawnego, sąd uprzedza o tym obecne na rozprawie strony. W odróżnieniu od zmiany kwalifikacji prawnej czynu w postępowaniu przygotowawczym sąd uprzedza o każdym rodzaju zmiany kwalifikacji, a więc zarówno na surowszą, jak i na łagodniejszą, a także informuje o tym strony obecne na rozprawie, czyli nie tylko oskarżonego.

§ 6. Uczestnicy procesu karnego

23

W trakcie procesu karnego, jak już wspomniano w § 1 dotyczącym pojęcia procesu karnego, dokonywane są czynności procesowe, o czym szerzej w rozdziale VII ,,Czynności procesowe”. Owe czynności procesowe realizowane są przez uczestników postępowania, którymi są zarówno osoby fizyczne, jak i prawne, biorące udział w postępowaniu karnym w roli określonej przez przepisy prawa.

24

Do uczestników postępowania, przyjmując za S. Waltosiem i M. Cieślakiem, zalicza się:

1) organy procesowe;

2) strony procesowe;

3) reprezentantów stron procesowych;

4) rzeczników interesu publicznego;

5) osobowe źródła dowodowe;

6) pomocników organów procesowych.

Ad 1) Organy procesowe to organy, które mają uprawnienie do wydawania decyzji procesowych na kolejnych etapach postępowania karnego. Należą do nich m.in. sąd, prezes sądu (przewodniczący wydziału), przewodniczący rozprawy, a także organy prowadzące śledztwo, czyli prokurator bądź policja, jeśli prokurator powierzy jej prowadzenie śledztwa w całości, w określonym zakresie bądź dla dokonania poszczególnych czynności (art. 311 § 2 KPK), oraz organy prowadzące dochodzenie, a więc m.in. Policja (art. 325a § 1 KPK), prokurator (art. 325 § 1 in fine KPK), organy ABW, CBA, SG, Krajowej Administracji Skarbowej, ŻW (art. 312 pkt 1).

Ad 2) Strony procesowe to podmioty, które mają interes w korzystnym rozstrzygnięciu w zakresie przedmiotu procesu. Są to np. oskarżyciel publiczny, oskarżyciel posiłkowy, oskarżyciel prywatny (szerzej na temat stron w rozdziale V ,,Strony procesowe, pełnomocnicy oraz inni uczestnicy postępowania”).

Ad 3) Reprezentanci stron procesowych to osoby działające za stronę w jej imieniu na mocy odpowiedniego tytułu prawnego, np. pełnomocnicy czy przedstawiciele ustawowi (szerzej na ten temat w rozdziale V).

Ad 4) Rzecznicy interesu publicznego to osoby niezależne od stron procesowych, działające na rzecz interesu społecznego, np. Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka, przedstawiciel społeczny.

Ad 5) Osobowe źródła dowodowe to osoby, które mają dostarczyć organowi procesowemu środka dowodowego, np. oskarżony (podejrzany), świadek oraz biegły. Zwłoki nie mają charakteru osobowego, gdyż traktowane są jako dowód rzeczowy (szersze rozważania dotyczące tego zagadnienia w rozdziale VIII ,,Dowody”).

Ad 6) Pomocnicy organów procesowych to specjaliści, protokolanci, stenografowie oraz tłumacze.

Zob. szerzej S. Waltoś, Proces karny, s. 158–207.

Uczestnicy procesu karnego są często podmiotami stosunków procesowych, które w doktrynie definiuje się jako rodzaj stosunków prawnych powstałych na podstawie konkretnej normy prawnej między co najmniej dwoma uczestnikami postępowania, np. między oskarżonym a obrońcą, prokuratorem a podejrzanym. Stosunki procesowe charakteryzują się dynamiką i obejmują stosowny zakres praw i obowiązków.

Zob. więcej T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, s. 45–46.

§ 7. Tryby i stadia procesu karnego

25

Omawiając zagadnienia podstawowe dotyczące postępowania karnego, nie można pominąć charakterystyki trybów postępowania.

W literaturze przedmiotu prezentowane są różne podziały dotyczące trybów postępowania. S. Waltoś nadaje trybom postępowania dwa znaczenia.

Pierwsze odnosi się do tzw. trybu ścigania, czyli sposobu wszczęcia procesu, a więc:

1) ściganie z oskarżenia publicznego (z urzędu), niekiedy uzależnione od wniosku pokrzywdzonego (art. 12 KPK) czy zezwolenia właściwego organu, np. uchylenie immunitetu poselskiego;

2) ściganie z oskarżenia prywatnego.

Szersze omówienie tej problematyki znajduje się w § 8 rozdziału II ,,Zasady procesowe”, odnoszącego się do zasady ścigania z urzędu.

Znaczenie drugie zaś to tryb postępowania zwyczajnego oraz postępowania szczególnego. Postępowanie zwyczajne to typowe postępowanie dla danego systemu, które zmierza do rozstrzygnięcia w kwestii odpowiedzialności karnej lub, jak podkreśla K. Marszał, reguła dla postępowania samoistnego.

Z kolei postępowanie szczególne to modyfikacje postępowania zwyczajnego w zakresie formalizmu procesowego. Postępowania szczególne są w dużej mierze odformalizowane np., w trybie przyspieszonym, w sytuacji gdy w rozprawie nie uczestniczy prokurator, akt oskarżenia odczytuje protokolant, co w postępowaniu zwyczajnym jest niedopuszczalne.

26

Do postępowań szczególnych (trybów szczególnych) zalicza się:

1) postępowanie z oskarżenia prywatnego;

2) postępowanie nakazowe;

3) postępowanie przyspieszone.

Ponadto, w doktrynie wyróżnia się także postępowania:

1) zasadnicze (właściwe) i incydentalne. Postępowanie właściwe dotyczy rozstrzygnięcia co do przedmiotu procesu, czyli o odpowiedzialności prawnej, zaś w postępowaniu incydentalnym rozstrzyga się kwestie dodatkowe, uboczne, które mogą pojawić się w toku postępowania zasadniczego, np. zastosowanie zabezpieczenia majątkowego czy tymczasowego aresztowania, rozpatrzenie wniosku o wyłączenie sędziego;

2) uzupełniające na podstawie art. 420 KPK, który stanowi, że jeżeli wyrok nie zawiera rozstrzygnięcia co do przepadku, zaliczenia tymczasowego aresztowania, zatrzymania lub środków zapobiegawczych wymienionych w art. 276 KPK albo dowodów rzeczowych, sąd orzeka o tym postanowieniem na posiedzeniu;

3) pomocnicze, które mają na celu usunięcie przeszkód pojawiających się podczas postępowania karnego, np. pomoc prawna krajowa i zagraniczna, postępowanie o odtworzenie akt;

4) następcze, które realizowane są po zapadnięciu prawomocnego wyroku, a dotyczą kwestii, które ujawniły się już po uprawomocnieniu się orzeczenia, np. postępowanie w sprawie wydania wyroku łącznego, postępowanie o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie

Zob. szerzej S. Waltoś, Proces karny, s. 47–48; K. Marszał, Proces karny, s. 25.

27

Analizując funkcje procesu karnego, wskazywano m.in. na funkcję regulującą (porządkującą). W związku z tym wiadomo, że przepisy procesu karnego ustalają pewien porządek podejmowanych czynności, a co za tym idzie – można wyodrębnić w procesie karnym stadia procesowe, na które składają się:

1) postępowanie przygotowawcze;

2) postępowanie główne;

3) postępowanie odwoławcze;

4) postępowanie wykonawcze uregulowane w Kodeksie karnym wykonawczym.

Postępowanie główne i odwoławcze stanowią razem postępowanie jurysdykcyjne. W doktrynie wyróżnia się także postępowanie przejściowe, które obejmuje wniesienie aktu oskarżenia i jego wstępną sądową kontrolę. Istotą postępowania przejściowego jest oddanie pod sąd, które występuje w dwóch znaczeniach – sensu largo i sensu stricto.

W znaczeniu sensu largo oznacza postawienie w stan oskarżenia, zaś w znaczeniu sensu stricto polega na kontroli zasadności aktu oskarżenia (art. 339 § 3 pkt 2 oraz art. 347 KPK).

Zob. szerzej T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, s. 47–48.

§ 8. Źródła prawa karnego procesowego

28

Zagadnienie źródeł prawa jest w nauce teorii prawa bardzo dyskusyjne. Ramy podręcznika oraz jego charakter nie pozwalają na szczegółową analizę tej tematyki. Na potrzeby opracowania przyjęto więc, że termin „źródła prawa” rozumie się jako akt organu państwowego zawierający normy prawne.

W związku z tym do źródeł prawa karnego procesowego zalicza się:

1) Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.);

2) ustawę z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1904);

3) ustawę z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2204);

4) ustawę z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1197);

5) ustawę z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 652);

6) ustawę z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2226).

Uzupełnieniem tych norm są też przepisy ustrojowe zawarte w ustawach normujących organizację sądów oraz poszczególnych organów ścigania karnego:

1) ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 23);

2) ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 5);

3) ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1767);

4) ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2368);

5) ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1870);

6) ustawa z 6.4.1990 r. o Policji (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2067);

7) ustawa z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1920);

8) ustawa z 9.6.2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1978);

9) ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1993 ze zm.);

10) ustawa z 27.8.2009 r. o Służbie Celnej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1993 ze zm.);

11) ustawa z 12.10.1990 r. o Straży Granicznej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2365 ze zm.);

12) ustawa z 28.9.1991 r. o kontroli skarbowej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 720 ze zm.);

13) ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2018 r. poz. 508 ze zm.);

14) ustawa z 15.12.2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2016 r. poz. 2261).

W myśl Konstytucji RP ratyfikowana umowa międzynarodowa po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw stanowi również część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. Istotne jest, że umowy ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie mają przy tym pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli danej ustawy nie da się pogodzić z umową (art. 91 Konstytucji RP).

W związku z powyższym źródłem prawa karnego procesowego są zatem także m.in. przepisy Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych ONZ z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167), Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności czy Europejskiej konwencji o ekstradycji z 13.12.1957 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 70, poz. 307 ze zm.).

§ 9. Obowiązywanie przepisów prawa karnego procesowego w miejscu i czasie

29

Przepisy Kodeksu postępowania karnego obowiązują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (reguła terytorialności).

Jeżeli przestępstwo zostało popełnione przez cudzoziemca lub jeśli sąd prowadzi postępowanie co do przestępstwa popełnionego za granicą, to stosuje się polski proces karny.

Również polskie prawo stosuje się przy wykonywaniu czynności w ramach pomocy prawnej, chyba że we wniosku organów państwa obcego zawarta jest prośba, aby zastosowano szczególny tryb bądź formę dokonania czynności. Polskie organy realizujące pomoc prawną mogą zadośćuczynić temu życzeniu pod warunkiem, że nie jest to sprzeczne z zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (art. 588 § 4 KPK).

Ponadto, przepisy prawa polskiego są stosowane przez placówki konsularne, które wykonują czynności dla polskich organów procesowych, np. doręczają pisma procesowe albo przesłuchują osoby w charakterze podejrzanych, świadków i biegłych (art. 586 § 1 KPK).

Zasadą jest, że postępowanie karne prowadzone jest na podstawie ustawy obowiązującej w czasie trwania procesu poza wyjątkami wskazanymi w ustawie.

W przypadku, gdy w okresie między popełnieniem przestępstwa a wszczęciem postępowania nastąpi zmiana ustawy, stosuje się przepisy nowe. Natomiast, jeśli chodzi o toczące się procesy, to postępowanie w tych sytuacjach określa się najczęściej w tzw. przepisach przejściowych.

Reguły takie są przewidziane przez przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego z 1997 r. (art. 6–10 PWKPK).

Zgodnie z art. 6 PWKPK przepisy Kodeksu postępowania karnego stosuje się również do spraw wszczętych przed dniem jego wejścia w życie, jednak jeżeli nastąpiła zmiana właściwości sądu, orzeka sąd dotychczas właściwy, gdy akt oskarżenia wniesiono przed dniem wejścia w życie niniejszego Kodeksu – zasada petryfikacji (art. 7 PWKPK). W powyższej sytuacji badanie właściwości rzeczowej sprowadzało się do ustalenia, jaka była właściwość rzeczowa w stanie obowiązującym uprzednio i czy akt oskarżenia wniesiony został zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Zob. wyr. SA w Warszawie z 20.10.1998 r. (II AKz 472/98, OSA 1999, Nr 11, s. 10–14).

Ponadto sprawy, w których przed dniem wejścia w życie Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. rozpoczęto rozprawę główną, toczą się do końca postępowania w danej instancji według przepisów dotychczasowych. Niemniej jednak w razie zawieszenia postępowania, konieczności odroczenia rozprawy lub ponownego rozpoznania sprawy albo po zapadnięciu prawomocnego orzeczenia, postępowanie toczy się według przepisów Kodeksu postępowania karnego.

W razie wątpliwości, czy stosować prawo dotychczasowe, czy nowy Kodeks postępowania karnego, stosuje się przepisy nowe (art. 10 PWKPK).

Z punktu obowiązywania ustawy w czasie istotne jest także, że czynności procesowe dokonane przed wejściem w życie Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. są skuteczne, jeżeli dokonano je z zachowaniem przepisów dotychczasowych (art. 9 PWKPK).

Przepisy przejściowe zawiera także ustawa z 11.3.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw. Są one bardzo istotne z punktu praktycznego stosowania znowelizowanych przepisów Kodeksu postępowania karnego.

Przepisy intertemporalne ustawy z 11.3.2016 r. opierają się na zasadzie prowadzenia postępowania przygotowawczego wszczętego przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, w których do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy nie została wniesiona do sądu skarga zasadnicza, w dalszym ciągu według przepisów niniejszej ustawy, z obowiązkiem dokonania czynności procesowych, które do dnia wejścia w życie tej ustawy nie zostały dokonane.

Z kolei z uwagi na zasadnicze odmienności proceduralne związane z aktywnością stron i zakresem postępowania rozpoznawczego, w odniesieniu do stadium jurysdykcyjnego i postępowań po uprawomocnieniu się orzeczenia, ustawa stanowi, że postępowania toczyć się powinny według przepisów dotychczasowych do prawomocnego zakończenia postępowania.

W postępowaniu wznowieniowym lub kasacyjnym, rozpoczętym i toczącym się po wydaniu w sprawie prawomocnego orzeczenia, znajdą zastosowanie przepisy nowej ustawy procesowej.

Przechodząc do szczegółów, zgodnie z art. 20 ustawy z 11.3.2016 r., czynności procesowe dokonane przed dniem wejścia w życie przedmiotowej ustawy są skuteczne, jeżeli dokonano ich z zachowaniem przepisów dotychczasowych, czyli tych które weszły w życie 1.7.2015 r. Jeśli pojawiają się wątpliwości, czy stosować prawo dotychczasowe, czy przepisy ustawy z 11.3.2016 r., stosuje się przepisy ustawy z 11.3.2016 r.

Ponadto, ustawodawca w art. 22 ustawy z 11.3.2016 r., analogicznie jak w przepisach przejściowych dotyczących wprowadzenia Kodeksu postępowania karnego z 1997 r., przewidział właściwość petryfikacyjną sądu, czyli jeśli na podstawie ustawy z 11.3.2016 r. nastąpiła zmiana właściwości lub składu sądu, do czasu zakończenia postępowania w danej instancji orzeka sąd dotychczas właściwy lub w dotychczasowym składzie.

Na podstawie art. 23 ustawy z 11.3.2016 r. ustawodawca nałożył na właściwy organ procesowy, po dniu wejścia w życie przedmiotowej ustawy, obowiązek niezwłocznego przekazania stronom i innym osobom uprawnionym informacji o zmianie zakresu ich obowiązków i uprawnień wynikający z treści art. 75 § 1, art. 156 § 5, art. 300 § 1 i 2, art. 313 § 3, art. 321, art. 334 § 3, art. 335 § 2a i 3 oraz art. 517c § 2 KPK w brzmieniu nadanym ustawą z 11.3.2016 r.

Kolejne zagadnienie uregulowane w przepisach przejściowych to stosowanie przepisów w sprawach, w których przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy wniesiono do sądu akt oskarżenia.

Według przepisu art. 24 ustawy z 11.3.2016 r. postępowania przygotowawcze wszczęte przed dniem wejścia w życie ustawy z 11.3.2016 r., w których do dnia wejścia w życie ustawy z 11.3.2016 r. nie został wniesiony do sądu akt oskarżenia, wniosek o wydanie wyroku skazującego, wniosek o warunkowe umorzenie postępowania lub wniosek o umorzenie postępowania przygotowawczego i orzeczenie środka zabezpieczającego, prowadzi się w dalszym ciągu według przepisów ustawy z 11.3.2016 r. Należy jednak dokonać czynności procesowych, które są wymagane według przepisów ustawy z 11.3.2016 r., a które do dnia wejścia w życie ustawy z 11.3.2016 r. nie zostały dokonane.

Natomiast zgodnie z przepisem art. 25 ust. 1 ustawy z 11.3.2016 r., jeżeli na podstawie dotychczasowych przepisów po dniu 30.6.2015 r. skierowano akt oskarżenia, wniosek o wydanie wyroku skazującego, wniosek o warunkowe umorzenie postępowania lub wniosek o umorzenie postępowania przygotowawczego i orzeczenie środka zabezpieczającego, postępowanie toczy się według przepisów dotychczasowych do prawomocnego zakończenia postępowania.

Natomiast w postępowaniach, o których mowa w art. 25 ust. 1, stosuje się przepisy rozdziału 55a KPK. Jeżeli wyrok sądu odwoławczego z uzasadnieniem został doręczony stronom w okresie począwszy od siódmego dnia przed wejściem w życie ustawy z 11.3.2016 r. do 15.4.2016 r., termin do wniesienia skargi rozpoczyna bieg od 15.4.2016 r.

Postępowania wymienione w działach XI i XII KPK, wszczęte i niezakończone do dnia wejścia w życie ustawy z 11.3.2016 r., toczą się do ich zakończenia według przepisów dotychczasowych.

Przepisy intertemporalne odnoszą się także do uchylonego już art. 59a KK. Zgodnie z art. 26, jeżeli art. 59a KK w brzmieniu dotychczasowym, znajduje zastosowanie po 15.4.2016 r. to do rozpoznania wniosku stosuje się również art. 23b KPK, w brzmieniu dotychczasowym.

Ponadto dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. 141 i 147 § 5 KPK zachowują moc do dnia wejścia w życie nowych przepisów wykonawczych wydanych na podstawie art. 141 i 147 § 5 KPK w brzmieniu nadanym ustawą z 11.3.2016 r. nie dłużej jednak niż przez 9 miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy.

Zob. także W. Wróbel, Aktualne problemy intertemporalne okresu przejściowego po wejściu w życie ustawy z 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, cz. 1, CzPKiN 2015, Nr 4; M. Sławiński, Intertemporalne zagadnienia nowelizacji przepisów o karze łącznej. Wybrane problemy w kontekście art. 19 ustawy nowelizującej z 20 lutego 2015 r., Pal. 2015, Nr 7–8.

Table of Contents

Przedmowa

Wykaz skrótów

Rozdział I. Zagadnienia wstępne

§ 1. Wprowadzenie

§ 2. Definicja procesu karnego

§ 3. Funkcje procesu karnego

§ 4. Cele procesu karnego

§ 5. Przedmiot procesu karnego

§ 6. Uczestnicy procesu karnego

§ 7. Tryby i stadia procesu karnego

§ 8. Źródła prawa karnego procesowego

§ 9. Obowiązywanie przepisów prawa karnego procesowego w miejscu i czasie