Spis treści

Karta redakcyjna

Przedmowa do wydania polskiego,
Agnieszka Popiel

Wprowadzenie,
Steven C. Hayes, Stefan G. Hofmann

CZĘŚĆ 1

Rozdział 1. Historia i bieżący status terapii poznawczo-behawioralnejjako terapii opartej na dowodach naukowych,
Stefan G. Hofmann, Steven C. Hayes

Rozdział 2. Filozofia nauki a psychologia kliniczna,
Sean Hughes

Rozdział 3. Nauka w praktyce,
Kelly Koerner

Rozdział 4. Technologia informacyjna i przemiany roli praktyki terapeutycznej,
Gerhard Andersson

Rozdział 5. Kompetencje etyczne w terapiach behawioralnych i poznawczych,
Kenneth S. Pope

CZĘŚĆ 2

Rozdział 6. Podstawowe procesy behawioralne,
Mark R. Dixon, Ruth Anne Rehfeldt

Rozdział 7. Czym jest poznanie? Podejście funkcjonalno-poznawcze,
Jan De Houwer, Dermot Barnes-Holmes, Yvonne Barnes-Holmes

Rozdział 8. Emocje i regulacja emocji,
Anthony Papa, Emerson M. Epstein

Rozdział 9. Neuronauka a podstawowe procesy w psychoterapii,
Greg J. Siegle, James Coan

Rozdział 10. Ewolucyjne zasady w psychologii stosowanej,
Steven C. Hayes, Jean-Louis Monestès, David Sloan Wilson

CZĘŚĆ 3

Rozdział 11. Sterowanie uwarunkowaniami,
Stephen T. Higgins, Allison N. Kurti, Diana R. Keith

Rozdział 12. Kontrola bodźców,
William J. McIlvane

Rozdział 13. Kształtowanie,
Raymond G. Miltenberger, Bryon G. Miller, Heather H. Zerger, Marissa A. Novotny

Rozdział 14. Samozarządzanie,
Edward P. Sarafino

Rozdział 15. Redukcja pobudzenia,
Matthew McKay

Rozdział 16. Radzenie sobie z emocjami i regulacja emocji,
Amelia Aldao, Andre J. Plate

Rozdział 17. Rozwiązywanie problemów,
Arthur M. Nezu, Christine Maguth Nezu, Alexandra P. Greenfield

Rozdział 18. Strategie ekspozycji,
Carolyn D. Davies, Michelle G. Craske

Rozdział 19. Aktywizacja behawioralna,
Christopher R. Martell

Rozdział 20. Umiejętności interpersonalne,
Kim T. Mueser

Rozdział 21. Reinterpretacja poznawcza,
Amy Wenzel

Rozdział 22. Modyfikacja kluczowych przekonań,
Arnoud Arntz

Rozdział 23. Defuzja poznawcza,
John T. Blackledge

Rozdział 24. Akceptacja psychologiczna,
John P. Forsyth, Timothy R. Ritzert

Rozdział 25. Wybór i precyzowanie wartości,
Tobias Lundgren, Andreas Larsson

Rozdział 26. Praktyka uważności,
Ruth Baer

Rozdział 27. Wzmacnianie motywacji,
James MacKillop, Lauren VanderBroek-Stice, Catharine Munn

Rozdział 28. Postępowanie z kryzysem i skłonnościami samobójczymi z perspektywy behawioralnej,
Katherine Anne Comtois, Sara J. Landes

Rozdział 29. Przyszłe kierunki rozwoju terapii poznawczo-behawioralnej i terapii opartej na dowodach naukowych,
Steven C. Hayes, Stefan G. Hofmann

Przypisy

Tytuł oryginału: Process-Based CBT. The Science and Core Clinical Competencies of Cognitive Behavioral Therapy

Copyright © 2018 by Steven C. Hayes, Stefan G. Hofmann and New Harbinger Publications, 5674 Shattuck Avenue, Oakland, CA 94609

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
Sopot 2019

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim 2020 rok

Przekład: Anna Sawicka-Chrapkowicz, Agnieszka Pałynyczko-Ćwiklińska, Sylwia Pikiel

Redaktor prowadzący: Patrycja Pacyniak

Redakcja merytoryczna: dr Maria Cyniak-Cieciura

Redakcja: Katarzyna Rojek, Patrycja Pacyniak

Korekta: zespół

Skład: Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © Getty Images

ISBN 978-83-7489-832-4

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o.
ul. J. Bema 4/1a
81-753 Sopot
gwp@gwp.pl
www.gwp.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Przedmowa do wydania polskiego

dr n. med. Agnieszka Popiel

SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny;
Centrum Badań Klinicznych i Doskonalenia Psychoterapii

Towarzyszenie rozwojowi psychoterapii poznawczo-behawioralnej w Polsce niemal od początku to wielka przyjemność i zaszczyt. Możliwość napisania polskiej przedmowy do przełomowej dla tego nurtu terapeutycznego publikacji skłania do spojrzenia na niniejszy podręcznik w kontekście rozwoju terapii poznawczo-behawioralnej opartej na procesach, również w naszym kraju.

W lipcu 2019 roku, a więc rok po ukazaniu się niniejszej książki w języku angielskim, podczas Światowego Kongresu Terapii Poznawczych i Behawioralnych w Berlinie (https://wcbct2019.org) odbyła się dyskusja plenarna – na dwóch przeciwległych krańcach stołu Christine A. Padesky i Stefan G. Hofmann, w środku Keith Dobson. Rozmieszczenie uczestników doskonale oddawało polaryzację poglądów. Hofmann z zapałem patrzył w przyszłość psychoterapii ukierunkowanej na procesy. Wskazywał na ograniczenia dotychczasowych badań nad skutecznością psychoterapii, siłą rzeczy zakładających kategorie, podejście „nomotetyczne” proponowane przez systemy klasyfikacji zaburzeń psychicznych ICD i DSM oraz dostosowane do zaburzeń protokoły terapeutyczne. Wspomniał o „wojnie na akronimy”, jak również o trudności terapeutów w opanowaniu kolejnych, często niemal tożsamych z poprzednimi protokołów terapii o udokumentowanej skuteczności. Opowiadał się radykalnie za zindywidualizowaną konceptualizacją problemu pacjenta, która uwzględnia podstawowe procesy psychologiczne odpowiadające za powstanie i podtrzymywanie tego problemu. Padesky, uosobienie stoicyzmu i dialogu sokratejskiego, spytała retorycznie, czy sądzimy, że naprawdę terapeuci nie są w stanie opanować sztuki operowania protokołami – co plasowałoby ich w tyle za lekarzami, którzy standardów postępowania muszą opanować wiele. Dodała, że kształceni przez nią od ponad czterdziestu lat psychoterapeuci poznawczo-behawioralni cenią sobie wskazówki zawarte w protokołach, ponieważ wiedzą, że pozwala im to zaufać, iż stosują terapię opartą na danych, skuteczną. Siedzący pośrodku Dobson zwrócił uwagę na zalety postawy naukowej – nieustannego dostrzegania ograniczeń w dotychczasowych osiągnięciach, wynikach badań. Zarazem, jak podkreślił z całą mocą, to między innymi dzięki tak krytykowanym badaniom nad psychoterapią według schematu RCT[1] prowadzonym w ciągu ostatnich czterdziestu lat i późniejszym metaanalizom można było zastosować metody, które doprowadziły do poprawy jakości życia setek tysięcy pacjentów. Przykładem na poparcie stanowiska Dobsona mogą być brytyjski program IAPT[2] czy rekomendacje NICE[3].

Dzięki obecności Hofmanna (2019b) dyskusja na podobny temat – przyszłości oddziaływań poprawiających zdrowie psychiczne – została powtórzona (choć jej temperatura nie była tak gorąca i grono nie tak liczne) w listopadzie 2019 roku w Dreźnie podczas pierwszej konferencji powstającego właśnie stowarzyszenia EACLIPT[4]. Tam też David Clark zaprezentował wyniki programu IAPT i rekomendacje NICE, a Claudi L. Bockting (2019) – badania nad efektami interwencji poznawczo-behawioralnych w leczeniu depresji w krajach i środowiskach, gdzie z przyczyn ekonomicznych i kulturowych nie ma szans na „regularną” terapię. Program IAPT opiera się na wynikach metaanaliz i systematycznych porównań pieczołowicie studiowanych przez brytyjski NICE (którego odpowiednikiem mogłaby być, gdyby w ogóle interesowała się psychoterapią, polska Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji). W badaniach Bockting, realizowanych według klasycznego planu RCT, interwencje terapeutyczne z przyczyn ekonomicznych i geograficznych ograniczone do minimum były celowane w najbardziej prawdopodobne mechanizmy podtrzymujące depresję. [Warto w tym miejscu przywołać echa dyskusji sprzed lat, gdy w 1937 roku Gordon W. Allport dostrzegał konieczność wykrywania prawidłowości ludzkiego funkcjonowania (podejście nomotetyczne), któremu towarzyszy wnikliwa analiza unikalnych, jednostkowych doświadczeń (podejście idiograficzne) w dążeniu do pełnego opisu bogactwa osobowości człowieka]. I tak koło się zamyka: klasyczna terapia poznawcza zapoczątkowana przez Aarona T. Becka zakładała istnienie prawidłowości – poznawczych mechanizmów podtrzymujących depresję. Poznawczo-behawioralne małżeństwo (różnica wieku „partnerów” uzasadniała późniejsze mówienie o pierwszej i drugiej fali terapii poznawczo-behawioralnej), podówczas częściowo z miłości, częściowo z rozsądku, zaowocowało protokołami terapeutycznymi uwzględniającymi badania podstawowe behawiorystów – składowe aktywizacji behawioralnej, psychologów poznawczych – restrukturyzacji poznawczej, a wraz z nowymi wynikami dotyczącymi roli procesów takich jak ruminowanie – także interwencje oparte na uważności.

Miażdżąca krytyka Hansa Jürgena Eysencka skuteczności terapii psychoanalitycznych z 1952 roku – choć sama później krytykowana – stanowi cały czas memento, stąd nacisk na badania rygorystyczne metodologicznie, efficacy i effectiveness, aby określić skuteczność i użyteczność terapii oraz stworzyć, w dobie evidence-based medicine, możliwość podjęcia dyskusji o psychoterapii jako metodzie leczenia zaburzeń. Udało się bardzo wiele. Wielkości efektu uzyskiwane w badaniach lokują terapię poznawczo-behawioralną na szczycie najskuteczniejszych oddziaływań terapeutycznych wobec najpowszechniejszych zaburzeń psychicznych – lękowych, depresyjnych. Wzrost liczby badań nieuchronnie skonfrontował z wpisanymi w nie wyzwaniami i ograniczeniami, w tym związanymi z przyjętymi systemami klasyfikacji, rosnącą liczbą protokołów terapeutycznych i „szklanym sufitem” oddziaływań terapeutycznych – odsetkami osób, którym terapia nie pomogła. Niezadowolenie i wymiana pokoleń stanowią podatny grunt dla buntu i rewolucji. W terapii poznawczo-behawioralnej tą rewolucją była tak zwana trzecia fala. Dyskusja o wyższości fal przetoczyła się przez środowisko psychoterapeutyczne w ciągu ostatnich piętnastu lat. Nie przyniosła rozstrzygnięcia – nie udało się wykazać, że terapie trzeciej fali są istotnie skuteczniejsze od dotychczasowych. Niemniej jednak pozwoliła otworzyć nowe drzwi albo (nie ulegając tyranii nowości) pozwoliła na powrót do korzeni i świeże spojrzenie na rolę badań podstawowych w psychologii. Badań podstawowych procesów psychologicznych odpowiedzialnych za problemy pacjenta oraz mediatorów i moderatorów tychże procesów.

W ważnym artykule z 2017 roku Hayes i Hofmann (2017) piszą właśnie o końcu fal i skierowaniu uwagi na badanie procesów psychologicznych, aby móc je uwzględnić w interwencjach terapeutycznych. Specjalny numer pisma „Cognitive Therapy and Research” z kwietnia 2018 roku, zatytułowany „Processes of Cognitive Behavioral Therapy”, jest poświęcony spojrzeniu na protokoły terapeutyczne od drugiej strony – identyfikacji procesów i mechanizmów rozstrzygających o skuteczności terapii, ale także różnych procesów stanowiących podstawę technik terapeutycznych oraz tych, które uznawane są za ważne na mocy tradycji, przyzwyczajenia czy innych „oczywistości”– i o tym też jest niniejsza książka.

Można powiedzieć, że zaznaczone stanowiska osób przywołanych na wstępie wyznaczają punkty orientacyjne współczesnej psychoterapii poznawczo-behawioralnej. Mamy do czynienia ze swoistym heksafleksem z centralną rolą elastyczności, wytyczonym przez zaakcentowanie wartości: (1) poznania naukowego jako podstawy psychoterapii, (2) badań typu RCT nad skutecznością jako sposobu oceny, (3) istnienia protokołów terapeutycznych o udokumentowanej skuteczności stanowiących cenne wskazówki praktyczne w postępowaniu klinicznym, (4) doskonalenia wiedzy o psychopatologii zaburzeń, (5) uwzględniania potrzeb społecznych, kontekstu kulturowego i ograniczeń finansowych w planowaniu interwencji na szeroką skalę oraz specyfiki każdej jednostki w konceptualizacji wytyczającej terapię indywidualną, (6) skupienia na identyfikowaniu i badaniu podstawowych procesów transdiagnostycznych podtrzymujących problem pacjenta.

Terapeuci będą się różnić, ale można wyrazić życzenie, by elastycznie dostrzegali wartość każdego z powyższych aspektów psychoterapii, starając się tę dziedzinę doskonalić. Być może uchroniłoby nas to przed radykalizmem charakteryzującym dzisiejszą debatę o psychoterapii. Standard – protokół terapii – stanowi punkt odniesienia dla kreatywnego terapeuty, który na podstawie zindywidualizowanej konceptualizacji opracowanej wspólnie z pacjentem określi, czy skorzystanie z podpowiedzi – z protokołu – będzie dla tegoż pacjenta wystarczające, czy też należy dokonać modyfikacji.

W Polsce uznanie dla protokołów terapeutycznych nigdy nie urosło w stopniu porównywalnym do krajów takich jak Stany Zjednoczone czy Zjednoczone Królestwo. Kosztowne i niezwykle trudne organizacyjnie badania typu RCT nad psychoterapią przeprowadzone w naszym kraju można policzyć na palcach jednej ręki, a opublikowane na Zachodzie – nawet na jednym placu (tym bardziej dziwi w naszym środowisku protekcjonalna krytyka evidence-based psychotherapy, z którą mierzą się psychoterapeuci poznawczo-behawioralni podczas krajowych dyskusji). Istnieje też inna perspektywa. I mamy wszelkie przesłanki, aby wykorzystać ten niezwykle ciekawy moment w historii psychoterapii, elastyczność jest bowiem wpisana w rozwój polskiej psychoterapii poznawczo-behawioralnej. Warto przypomnieć, że pierwsze szkolenie zdefiniowane jako szkolenie w terapii poznawczo-behawioralnej i akredytowane przez powstające w 1998 roku Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej oraz Società Italiana di Terapia Cognitiva e Comportamentale rozpoczęło się wykładem o konieczności uwzględniania teorii złożoności (Scrimali, b.d.) w odniesieniu do psychoterapii poznawczo-behawioralnej. Ten wątek analizuje Hofmann ze współpracownikami (Hofmann, Curtiss i McNally, 2016) w opublikowanym dwadzieścia lat później, bogatszym w dane empiryczne artykule spójnym z rozwijaną koncepcją terapii poznawczo-behawioralnej opartej na procesach. Koncepcja ta przywraca znaczenie badań podstawowych, w tym szczególnie ważnych procesów związanych z regulacją emocji. Znaczenie temperamentalnych uwarunkowań zaburzeń emocjonalnych w kontekście psychoterapii jest z całą mocą podkreślane dopiero ostatnio, przede wszystkim przez Davida H. Barlowa, który w 2015 roku pytał: Should we be treating temperament instead of anxiety and depression? (Barlow, 2015), a wcześniej było sygnalizowane (bez rozwinięcia badań w tym kierunku) przez Jeffreya E. Younga (Young, Klosko i Weishaar, 2013) oraz Marshę M. Linehan (2007). W przeciwieństwie do badań nad skutecznością psychoterapii silna, ugruntowana od ponad trzydziestu lat, także w badaniach międzykulturowych, polska szkoła regulacyjnej teorii temperamentu (Strelau, 2006) sprawiła, że sięganie do badań nad osobowością stanowiło już przed laty naturalną podstawę zindywidualizowanej poznawczo-behawioralnej konceptualizacji przypadku i cechę charakterystyczną rozwiniętego przez nas sposobu kształcenia. Mamy też należące do rzadkości badania, w których wzięto pod uwagę różnice indywidualne w przebiegu psychoterapii poznawczo-behawioralnej PTSD. Na ich podstawie powstał protokół terapii poznawczej i profilaktyki PTSD (Popiel, Zawadzki, Pragłowska, Habrat i Gajda, 2019) uwzględniający główne założenia psychoterapii ukierunkowanej na procesy. Mając zatem, również w Polsce, solidne podstawy do realizacji idei przedstawionej w niniejszej książce, warto podkreślić, jak niezwykła i przełomowa jest to publikacja.

Wybitni badacze Steven C. Hayes i Stefan G. Hofmann przedstawiają w zarysie aktualny stan wiedzy dotyczącej psychoterapii poznawczo-behawioralnej i zapraszają w niezwykłą podróż intelektualną. Przywracają właściwą rangę konieczności osadzenia interwencji terapeutycznych w filozofii nauki i powrotu do badań podstawowych procesów transdiagnostycznych, do których powinny się odnosić interwencje terapeutyczne. Jest to podróż pełna wyzwań oraz, jak powiedział Hofmann (2019a), wymagająca odwagi i odpowiedzi na pytanie, co zrobimy z naszymi przyzwyczajeniami terapeutycznymi, jeśli się okaże, że badania nie potwierdzą założeń teoretycznych, które milcząco przyjęliśmy przed laty za oczywiste. Czy będziemy gotowi na zmianę? U progu tych wyzwań polski czytelnik uzyskuje obowiązkową dla każdego psychoterapeuty lekturę – aktualne kompendium wiedzy o podstawowych procesach i interwencjach terapeutycznych. Książka stanowi zamknięcie debaty trzeciej fali z poprzednimi, nie wskazując zwycięzcy, za to pokazując, jak fałszywa była to antynomia oraz jak ważne jest właściwe odczytanie idei autorów – idei empirycznego ugruntowania psychoterapii i nieustawania w jej doskonaleniu.

Bibliografia

Allport, G. W. (1937). Personality: A psychological interpretation. New York: Holt, Rinehart & Winston.

Barlow, D. H. (2015). Should we be treating temperament instead of anxiety and depression? Wykład dla Anxiety and Depression Association of America. https://adaa.org/sites/default/files/Barlow_Ross_Lecture.pdf (dostęp: 20 stycznia 2020 r.).

Bockting, C. L. (2019). Wykład plenarny No health without mental health podczas First Official European Congress on Clinical Psychology and Psychological Treatment of EACLIPT, 31 października – 2 listopada 2019 r., Drezno, Niemcy.

Eysenck, H. J. (1952). The effects of psychotherapy: An evaluation. Journal of Consulting Psychology, 16(5), 319–324.

Hayes, S. C., Hofmann, S. G. (2017). The third wave of cognitive behavioral therapy and the rise of process-based care. World Psychiatry: Official Journal of The World Psychiatric Association (WPA), 16(3), 245–246.

Hofmann, S. G. (2019a). Dyskusja panelowa No health without mental health podczas First Official European Congress on Clinical Psychology and Psychological Treatment of EACLIPT, 31 października – 2 listopada 2019 r., Drezno, Niemcy.

Hofmann, S. G. (2019b). Wykład plenarny No health without mental health podczas First Official European Congress on Clinical Psychology and Psychological Treatment of EACLIPT, 31 października – 2 listopada 2019 r., Drezno, Niemcy.

Hofmann, S. G., Curtiss, J., McNally, R. J. (2016). A complex network perspective on clinical science. Perspectives on Psychological Science: A Journal of the Association for Psychological Science, 11(5), 597–605.

Linehan, M. M. (2007). Zaburzenie osobowości z pogranicza. Terapia poznawczo-behawioralna. Przeł. R. Andruszko. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Popiel, A., Zawadzki, B., Pragłowska, E., Habrat, P., Gajda, P. (2019). Skuteczne działanie w stresie. Program profilaktyki PTSD dla osób narażonych na traumatyzację zawodową. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Scrimali, T. (b.d.). Niepublikowane materiały szkoleniowe, 1998–2001. Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej.

Strelau, J. (2006). Temperament jako regulator zachowania: z perspektywy półwiecza badań. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne [Strelau, J. (2008). Temperament as a regulator of behavior: After fifty years of research. New York: Eliot Werner Publications].

Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Wprowadzenie

dr Steven C. Hayes

Wydział Psychologii, University of Nevada, Stany Zjednoczone

dr Stefan G. Hofmann

Wydział Nauk Psychologicznych i Nauk o Mózgu, Boston University, Stany Zjednoczone

Celem tej książki jest przedstawienie podstawowych procesów terapii poznawczo-behawioralnej (ang. cognitive-behavioral therapy, CBT) w sposób uwzględniający behawioralne, poznawcze oraz oparte na uważności i akceptacji odłamy tej rodziny modeli terapeutycznych. Książka jest wyjątkowa nie tylko ze względu na jej obszerny zakres, ale także dlatego, że stanowi próbę przygotowania gruntu pod prawdziwe zrozumienie owych modeli i tradycji oraz pod wspólny dla nich cel.

O ile nam wiadomo, podręcznik ten jest pierwszym, który opiera się na nowych standardach szkoleniowych w nauczaniu kompetencji klinicznych, opracowanych przez międzyorganizacyjny zespół roboczy do spraw edukacji doktorantów w dziedzinie psychologii poznawczej i behawioralnej Inter-Organizational Task Force on Cognitive and Behavioral Psychology Doctoral Education (Klepac i in., 2012). Ów zespół, stworzony pod auspicjami Association for Behavioral and Cognitive Therapies, zgromadził przedstawicieli czternastu organizacji na trwających cztery dni spotkaniach bezpośrednich oraz na kilkunastu konferencjach telefonicznych, które odbyły się w ciągu dziesięciu miesięcy w latach 2011 i 2012. Organizacje te reprezentują różne odłamy i generacje myślenia w ramach praktyki poznawczej i behawioralnej: od Academy of Cognitive Therapy po Association for Contextual Behavioral Science oraz od International Society for the Improvement and Teaching of Dialectical Behavior Therapy po Association for Behavior Analysis International.

Zadaniem wspomnianego zespołu roboczego było opracowanie wskazówek w celu uspójnienia procesu edukacji doktorantów w dziedzinie psychologii poznawczej i behawioralnej w Stanach Zjednoczonych. W efekcie stworzono szczegółowy przegląd współczesnej literatury przedmiotu oraz sformułowano konkretne zalecenia, które stanowią podstawę niniejszej książki.

W żadnej książce nie można by ująć wszystkich obszarów tematycznych, których dotyczą standardy szkolenia. Postanowiliśmy więc pominąć zagadnienia z zakresu metod badawczych i diagnostycznych, ponieważ zostały one dobrze opisane w istniejących publikacjach, a w zamian skoncentrować się na tych obszarach, które – jak nam się wydaje – obejmują nowe idee i delikatne kwestie nigdzie indziej nie ujęte.

Jeśli chodzi o postawę naukową, standardy zespołu roboczego bazują na dwóch mocnych założeniach: „Po pierwsze, badania prowadzone przez doktorantów w dziedzinie psychologii poznawczej i behawioralnej obejmują podstawową pracę z zakresu filozofii nauki [...] po drugie, kierowanie się etyką przy podejmowaniu decyzji ma fundamentalne znaczenie dla psychologii poznawczej i behawioralnej oraz powinno przenikać wszystkie aspekty badań i praktyki” (Klepac i in., s. 691–692). Oba te założenia wplecione zostały w pierwszą część książki, dotyczącą natury terapii poznawczo-behawioralnych, a także znajdują odzwierciedlenie w innych rozdziałach.

Według naszej wiedzy niniejszy podręcznik jest pierwszą książką na temat terapii poznawczo-behawioralnej, w której analizuje się wyczerpująco implikacje tego, co standardy szkoleniowe określają jako „nadrzędny światopogląd naukowy” (Klepac i in., s. 691). Jeśli dobrze rozumiemy, zdaniem zespołu roboczego przybliżenie różnorodnych światopoglądów, które leżą u podstaw różnych metod poznawczych i behawioralnych, jest kluczowe dla komunikacji między rozmaitymi odłamami, nurtami i tradycjami w rodzinie tych terapii:

Wielu psychologów może nie zdawać sobie sprawy z ukrytych założeń leżących u podstaw ich pracy, co z kolei może prowadzić do istotnych nieporozumień i kontrowersji, które zakłócają proces rozwoju samej nauki. Rozmaite filozofie nauki (zwłaszcza zaś epistemologie reprezentowane przez owe systemy filozoficzne) kierują nie tylko ku różnym metodom pozyskiwania danych, ale także ku różnym tychże danych interpretacjom, w tym niekiedy również ku różnym interpretacjom tych samych danych. Lekceważenie różnic w założeniach poprzedzających fazę analizy może wzbudzać frustrację zarówno u naukowców, jak i u praktyków, którzy z zaskoczeniem przyjmują brak przekonania swoich kolegów co do implikacji pewnych obserwacji klinicznych czy wniosków badawczych. Nieuświadamianie sobie własnych założeń filozoficznych również uniemożliwia krytyczną analizę i porównania innych filozofii nauki (Klepac i in., s. 691).

Zespół roboczy stworzył listę siedemnastu podstawowych kompetencji klinicznych powszechnie uznawanych za istotne oraz zasugerował, że edukacja powinna się koncentrować na „szkoleniu w zakresie fundamentalnych zasad stojących za [tymi] interwencjami” (s. 696). Owe zasady, jak się uważa, wyłoniły się ze zrozumienia kilku kluczowych obszarów, takich jak teoria uczenia się, procesy poznawcze, emocje, relacja terapeutyczna i neuronauka.

Wskazówki te znalazły się w centrum naszej uwagi w niniejszej książce. Podręcznik zawiera rozdziały dotyczące wszystkich wspomnianych w standardach kluczowych kompetencji klinicznych oraz wszystkich obszarów podstawowych procesów, jak również rozdział poświęcony nauce o ewolucji. Ponadto w przypadku każdej kompetencji klinicznej staraliśmy się koncentrować na fundamentalnych procesach i zasadach, które odpowiadają za jej oddziaływanie.

Uważamy, że badanie interwencji opartej na dowodach naukowych w kontekście nowych standardów szkoleniowych pozwoli środowisku przedefiniować terapię opartą na dowodach, tak aby oznaczała ona kierowanie procesem bazującym na dowodach za pomocą procedur bazujących na dowodach, które łagodzą problemy i wspierają dobrobyt człowieka. Jesteśmy przekonani, że koncentracja na terapii ukierunkowanej na procesy poprowadzi cały ten obszar daleko w przyszłość. Określenie podstawowych procesów pozwoli nam uniknąć ograniczeń wynikających ze stosowania szczegółowych protokołów terapeutycznych dla konkretnych zaburzeń jako podstawowego, bazującego na empirii podejścia do terapii, umożliwiając w zamian łączenie tejże bezpośrednio z teorią.

Mamy nadzieję, że nasza książka okaże się jednym z ważnych kroków w tym kierunku. Chcielibyśmy, aby stanowiła materiał źródłowy oraz podręcznik akademicki w dziedzinie interwencji klinicznych w szeroko rozumianych terapiach behawioralnych i poznawczych. Wierzymy, że praktycy, badacze, stażyści i studenci znajdą tu szczegółowy przegląd podstawowych procesów wchodzących w skład współczesnych terapii behawioralnych i poznawczych, a także, do pewnego stopnia, ogólnie rozumianej terapii opartej na dowodach naukowych. Koncentracja na kompetencjach opartych na dowodach ma nakłonić czytelnika do tego, by odstąpił na chwilę od bardziej drobiazgowych protokołów i umiejętności, których istotność często podkreśla się w różnych nurtach terapeutycznych, oraz wziął pod uwagę podstawowe procesy, które są wspólne dla wielu wspartych empirycznie modeli. Pragniemy potraktować przekrojowo rozmaite tradycje i generacje różnych terapii behawioralnych i poznawczych, respektując jednocześnie to, co wyjątkowe w typowych dla nich procesach badawczych i rozwoju.

Książka została podzielona na trzy części. Część pierwsza dotyczy natury terapii behawioralnych i poznawczych. Obejmuje ona rozdziały poświęcone historii modelu poznawczo-behawioralnego od jego powstania (jako dyskredytowanego nowego modelu terapeutycznego) po teraźniejszość (jako podejścia stojącego na czele terapii opartych na dowodach), jak również filozofii nauki, etyce i zmieniającej się roli praktyki. W części drugiej koncentrujemy się na założeniach, dziedzinach i obszarach stanowiących teoretyczne fundamenty CBT jako zbioru empirycznie zweryfikowanych terapii; owe założenia, dziedziny i obszary obejmują zasady uczenia się, procesy poznawcze, emocje, neuronaukę oraz naukę o ewolucji. W części trzeciej omawiamy podstawowe kompetencje kliniczne w zakresie interwencji poznawczo-behawioralnych, w tym sterowanie uwarunkowaniami, kontrolę bodźców, kształtowanie, samozarządzanie, redukcję pobudzenia, radzenie sobie z emocjami i regulację emocji, rozwiązywanie problemów, strategie ekspozycji, aktywizację behawioralną, umiejętności interpersonalne, reinterpretację poznawczą, modyfikację kluczowych przekonań, defuzję poznawczą, kultywowanie akceptacji, wybór i precyzowanie wartości, uważność i modele integracyjne, wzmacnianie motywacji i postępowanie z kryzysem samobójczym. Każdy z rozdziałów poświęconych kompetencjom skupia się na rozpoznanym mediatorze i moderatorach, łączących te metody z obszarami i założeniami procesu, który został opisany wcześniej w tej książce. Podręcznik kończy się podsumowaniem zgromadzonej przez nas wiedzy oraz wskazówkami dotyczącymi przyszłości przedmiotowej dziedziny.

Jako współredaktorzy tego podręcznika możemy sprawiać wrażenie nieco dziwnego duetu. Szczerze mówiąc, jesteśmy dziwnym duetem. Choć obaj pełniliśmy funkcję prezesa Association for Behavioral and Cognitive Therapies, to jednak nasze filozoficzne korzenie są zupełnie odmienne. Obu nas uważa się za wybitne postaci w środowiskach reprezentujących dwa z pozoru przeciwstawne obozy współczesnej CBT: terapii akceptacji i zaangażowania / nowej generacji CBT (Hayes) oraz Beckowskiej / bardziej tradycyjnej CBT (Hofmann). Po burzliwych początkach w postaci długich, gorących dyskusji panelowych (przypominających często akademicką wersję meczów bokserskich lub zapasów) staliśmy się w trakcie pisania tej książki bliskimi przyjaciółmi i współpracownikami. Nieustannie poszukujemy wspólnego mianownika, respektując jednocześnie dzielące nas różnice i nasze odmienne punkty widzenia. Łączy nas zawsze taki sam cel: rozwijać teorię i praktykę interwencji klinicznych.

Dzięki swojemu statusowi w różnych odłamach reprezentowanej przez nas dziedziny udało nam się zaprosić do współpracy wielu wyśmienitych autorów prezentujących różnorodne postawy. Ich wkład w postaci specjalistycznej wiedzy pozwolił stworzyć ten przełomowy, nowoczesny podręcznik, który łączy to, co najlepsze w terapii behawioralnej, analizie behawioralnej, terapii poznawczej oraz modelach terapii opartych na akceptacji i uważności, jak również pozwala dogłębnie zrozumieć podstawowe procesy zmiany w ramach wdrażanych interwencji, które powinien znać każdy klinicysta. Mamy nadzieję, że w ten sposób pomożemy stworzyć pewną płaszczyznę dla nowoczesnej terapii opartej na procesach, umożliwiając zarazem przesunięcie dziedziny naszej działalności z ery silosów do ery postępu naukowego, mającego pozytywny wpływ na życie tych, dla których pracujemy.

Bibliografia

Klepac, R. K. i in. (2012). Guidelines for cognitive behavioral training within doctoral psychology programs in the United States: Report of the Inter-Organizational Task Force on Cognitive and Behavioral Psychology Doctoral Education. Behavior Therapy, 43(4), 687–697.

Rozdział 1

Historia i bieżący status terapii poznawczo-behawioralnej jako terapii opartej na dowodach naukowych

dr Stefan G. Hofmann

Wydział Nauk Psychologicznych i Nauk o Mózgu, Boston University, Stany Zjednoczone

dr Steven C. Hayes

Wydział Psychologii, University of Nevada, Stany Zjednoczone

Powołanie zespołu roboczego Inter-Organizational Task Force on Cognitive and Behavioral Psychology Doctoral Education przez Association for Behavioral and Cognitive Therapies (Klepac i in., 2012) stało się ważnym krokiem na trudnej drodze psychologii klinicznej do osiągnięcia statusu dojrzałej nauki stosowanej. Zespół ten opracował wskazówki co do zintegrowanej edukacji i szkolenia w dziedzinie psychologii poznawczej i behawioralnej na poziomie doktoranckim w Stanach Zjednoczonych, otwierając tym samym, jak się wydaje, ważne możliwości kształcenia.

Rozwój interwencji opartych na dowodach naukowych umożliwiła seria ważnych konsensusów. Kamieniem milowym okazała się konferencja zorganizowana w 1949 roku w Boulder w Stanach Zjednoczonych, podczas której oficjalnie uznano, że kształcenie w dziedzinie psychologii klinicznej powinno obejmować zarówno aspekty praktyczne, jak i teoretyczne zawodu psychologa klinicznego (Raimy, 1950). Niedługo potem, gdyż w 1952 roku, Hans Jürgen Eysenck poważnie zakwestionował rodzącą się dopiero teorię psychologii klinicznej w tekście na temat skuteczności psychoterapii dla dorosłych. Podsumowując swoje rozważania, stwierdził, że psychoterapia nie jest bardziej efektywna w leczeniu pacjentów niż zwykły upływ czasu:

Ogólnie biorąc, na podstawie tych danych można wysnuć pewne wnioski. Otóż dane te nie dowodzą, że psychoterapia, czy to freudowska, czy jakakolwiek inna, ułatwia pacjentom neurotycznym powrót do zdrowia. Pokazują zaś, że mniej więcej dwie trzecie tych pacjentów zdrowieją lub osiągają znaczną poprawę w ciągu około dwóch lat od pojawienia się choroby niezależnie od tego, czy stosowano leczenie za pomocą psychoterapii, czy nie. Wskaźnik ten okazuje się stały w różnych badaniach bez względu na osobę pacjenta, kryterium poprawy zdrowia czy metody terapii. Z punktu widzenia osoby neurotycznej dane te są zachęcające, z punktu widzenia psychoterapeuty jednak trudno stwierdzić, że potwierdzają jego zapewnienia (Eysenck, 1952, s. 222–223).

Eysenck znany był z silnych uprzedzeń wobec psychoanalizy, terapia behawioralna zaś miała, przynajmniej częściowo, charakter próby sprostania rzuconemu przez niego wyzwaniu. Pierwsze czasopismo poświęcone terapii behawioralnej, czyli „Behaviour Research and Therapy”, powstało w 1965 roku. Po kilku latach postawione przez Eysencka pytanie: „Czy psychoterapia jest skuteczna?” zamieniło się w dużo bardziej konkretne i trudniejsze (Paul, 1969, s. 44): „Jaka terapia i przez kogo prowadzona jest najskuteczniejsza dla tej konkretnej osoby z tym konkretnym problemem, jak również w jakich okolicznościach i jak do tego dochodzi?”. Terapeuci behawioralni, a później terapeuci poznawczo-behawioralni szukali co najmniej części odpowiedzi na owo pytanie, badając protokoły terapeutyczne rozmaitych zaburzeń i problemów.

Kiedy Mary Lee Smith i Gene V. Glass (1977) prowadzili pierwszą metaanalizę rezultatów psychoterapii, mieli do dyspozycji 375 badań, w których wzięło udział około 25 tysięcy osób, i mogli dokonać analizy wielkości efektu na podstawie 833 pomiarów tejże wielkości. Wyniki owej imponującej analizy wyraźnie potwierdzają większą skuteczność psychoterapii niż samego upływu czasu i czekania. Otóż typowy pacjent korzystający z jakiejkolwiek formy psychoterapii radził sobie lepiej niż 75% osób nieleczonych. Zarazem różne formy psychoterapii (m.in. systematyczna desensytyzacja, modyfikacja zachowania, psychoterapia rogersowska, psychodynamiczna, racjonalno-emotywna czy analiza transakcyjna) okazały się na równi skuteczne.

Od tego czasu badania nad psychoterapią znacznie się rozwinęły. Poprawiono metodologię badań klinicznych, zmieniły się też nasze rozumienie wielu psychopatologii, nozologia psychiatryczna oraz techniki diagnozowania i leczenia. Instytucje państwowe, firmy ubezpieczeniowe i organizacje dbające o prawa pacjenta zaczęły się domagać, by interwencje psychologiczne oparte były na dowodach naukowych. Zgodnie z ogólniejszą tendencją do wdrażania medycyny opartej na dowodach (Sackett, Strauss, Richardson, Rosenberg i Haynes, 2000) termin „praktyka oparta na dowodach” (ang. evidence-based practice) w obszarze psychoterapii obejmuje najlepsze dostępne dowody pochodzące z badań dotyczące skuteczności terapii, dokładnej charakterystyki pacjenta korzystającego z tejże terapii oraz doświadczenia klinicznego terapeuty prowadzącego terapię (American Psychological Association Presidential Task Force on Evidence-Based Practice, 2006). W konsekwencji różne organizacje i stowarzyszenia na całym świecie zaczęły tworzyć listy opartych na dowodach metod psychoterapeutycznych. Jako przykład może posłużyć amerykański rejestr National Registry of Evidence-based Programs and Practices stworzony przez United States Substance Abuse and Mental Health Services Administration.

W 1995 roku Society of Clinical Psychology (dwunasta sekcja American Psychological Association) wykonało bardzo ważny krok, tworząc grupę roboczą w celu promocji i popularyzacji procedur psychologicznych o nazwie Task Force on Promotion and Dissemination of Psychological Procedures, której celem było opracowanie listy psychoterapii wspartych badaniami (ang. research-supported psychological treatments, RSPTs; wcześniejsze nazwy tej listy to: evidence-supported treatments – „terapie wsparte dowodami naukowymi” i evidence-based treatments – „terapie oparte na dowodach naukowych”). Należy tu zaznaczyć, że wspomniana grupa robocza celowo pozyskiwała klinicystów i badaczy reprezentujących różne szkoły teoretyczne (w tym psychodynamiczną, interpersonalną, poznawczo-behawioralną i systemową), aby uniknąć stronniczości terapeutów wynikającej z ich przywiązania do stosowanych metod (Ollendick, Muris i Essau, 2018).

Wspomniana grupa robocza opublikowała pierwszy raport w 1995 roku. Obejmował on trzy kategorie RSPTs: (1) terapie powszechnie uznane; (2) terapie prawdopodobnie skuteczne; (3) terapie eksperymentalne. Terapie powszechnie uznane musiały być skuteczniejsze od stosowanych w psychologii placebo, farmakoterapii lub innych form leczenia, podczas gdy terapie prawdopodobnie skuteczne musiały być skuteczniejsze jedynie w kontekście grup oczekujących na terapię lub grup, w których nie prowadzono żadnej terapii. Powszechnie uznane terapie musiały też być poparte dowodami zgromadzonymi przez co najmniej dwa różne zespoły badawcze, podczas gdy terapie prawdopodobnie skuteczne – dowodami od tylko jednego zespołu badawczego. Ponadto grupa robocza wymagała, by w przypadku wszystkich terapii podawana była charakterystyka pacjentów (wiek, płeć, pochodzenie etniczne, diagnoza itp.) oraz żeby w protokołach terapeutycznych znajdowało się wyjaśnienie wybranych strategii terapeutycznych. Choć nie było to ścisłym wymogiem, lista RSPTs opierała się w znacznym stopniu na terapiach skierowanych na konkretne zaburzenia ujęte w DSM (American Psychiatric Association, 2008, 2015).

Wreszcie w przypadku wszystkich terapii konieczne było zaprezentowanie ich rezultatów w postaci dobrze kontrolowanych badań klinicznych lub serii dobrze kontrolowanych badań pojedynczych przypadków. Jakość projektów miała być taka, by zaobserwowane korzyści nie były wynikiem przypadku lub zmiennych zakłócających, takich jak upływ czasu, zastosowane metody oceny psychologicznej czy różnorodność klientów w poszczególnych warunkach terapeutycznych (Chambless i Hollon, 1998). Wspomniany system kategoryzowania terapii został pomyślany jako otwarty, a nie zamknięty. Zgodnie z tym założeniem listę RSPTs opublikowano online i jest ona stale aktualizowana (http://www.div12.org/psychological-treatments/treatments).

Ostatnio dokonano rewizji kryteriów RSPTs, tak aby możliwe stało się włączenie danych z metaanaliz różnorodnych badań prowadzonych w różnych obszarach (Tolin, McKay, Forman, Klonsky i Thombs, 2015). Spośród wszystkich terapii to właśnie terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy, CBT) ma najsilniejsze wsparcie empiryczne. Analiza jej skuteczności w leczeniu zaburzeń psychicznych złożyła się na obszerną trzytomową serię (Hofmann, 2014b). Należy przy tym zauważyć, że część zaburzeń jest w większym stopniu niż inne podatna na interwencje poznawczo-behawioralne. Jeśli chodzi na przykład o zaburzenia lękowe, metaanaliza rygorystycznych pod względem metodologicznym randomizowanych badań klinicznych z kontrolowanym placebo wykazała, że CBT prowadzi do najlepszych efektów w przypadku zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego i ostrego zaburzenia stresowego, przynosi natomiast niewielkie korzyści w przypadku zaburzenia panicznego (Hofmann i Smits, 2008). Co więcej, niektóre protokoły CBT służą do leczenia konkretnego zaburzenia, na przykład objawy depresyjne ustępują w znacznie mniejszym stopniu niż lęk przy zastosowaniu protokołów przeznaczonych do leczenia zaburzeń lękowych, a lęk w zdecydowanie mniejszym stopniu niż objawy depresyjne przy zastosowaniu protokołów przeznaczonych do leczenia zaburzeń nastroju. Jest to mocny kontrargument wobec stwierdzenia, że CBT nie może mieć precyzyjnego zastosowania. Jednocześnie wspomniana metaanaliza, podobnie jak wiele innych, dowodzi, że współczesna terapia poznawczo-behawioralna jeszcze pod wieloma względami może być udoskonalana (Hofmann, Asnaani, Vonk, Sawyer i Fang, 2012).

Chociaż zadanie zostało dobrze zaplanowane i zrealizowane, to jednak raport grupy roboczej dwunastej sekcji oraz terapie wsparte opracowaną przez nią listą wywołały gorące debaty i spory. Niektóre z kontrargumentów koncentrowały się na obawach, że stosowanie protokołów terapeutycznych doprowadzi do tego, iż interwencje staną się mechaniczne i nieelastyczne, a proces terapeutyczny straci na kreatywności czy innowacyjności. Inny często przytaczany kontrargument dotyczył tego, że terapie, które okazują się skuteczne w warunkach badania klinicznego, mogą się okazać nieprzekładalne na warunki rzeczywistej praktyki klinicznej w przypadku klientów trudniejszych lub takich, u których współwystępują inne zaburzenia (zob. Chambless i Ollendick, 2001). Ponadto intensywność debat zwiększała silna reprezentacja protokołów terapii poznawczo-behawioralnych (w przeciwieństwie do terapii psychodynamicznych lub humanistycznych) wśród terapii spełniających kryteria RSPTs. Ostatnie poważne zastrzeżenie co do niektórych psychoterapii dotyczyło przypisania zweryfikowanych empirycznie terapii do konkretnych kategorii diagnostycznych.

Zastanówmy się na przykład nad różnicą między CBT a terapiami zorientowanymi psychodynamicznie. Zamiast próbować wskazać i rozwiązać ukryte konflikty psychoterapeuci poznawczo-behawioralni mogli zachęcać klientów do korzystania z bardziej adaptacyjnych strategii radzenia sobie z bieżącymi problemami. W wyniku owego względnego dopasowania opracowano protokoły CBT dla dosłownie każdej kategorii klasyfikacji DSM oraz dla ICD-10 (World Health Organization, 2008).

Dokonany jakiś czas temu przegląd literatury przedmiotu wykazał, że istnieje co najmniej 269 metaanaliz obejmujących zastosowanie CBT w niemal każdej kategorii DSM (Hofmann, Asnaani, Vonk, Sawyer i Fang, 2012). Mówiąc ogólnie, wsparcie empiryczne CBT jest bardzo solidne, zwłaszcza w zakresie zaburzeń lękowych, zaburzeń somatoformicznych, bulimii, problemów z kontrolowaniem złości i ogólnego stresu, ponieważ protokoły terapii poznawczo-behawioralnej są ściśle dopasowane do poszczególnych kategorii psychiatrycznych. Choć pozostają na ogół skuteczne, to jednak oczywiste różnice w efektywności zależnie od rodzaju zaburzenia są nieuchronne. Na przykład większe zaburzenie depresyjne i zaburzenie paniczne charakteryzują się stosunkowo silnym reagowaniem na placebo. Zaburzenia te przebiegają w sposób epizodyczny i nawracający, tak więc ważne pytanie w tym miejscu nie dotyczy rezultatów krótkotrwałych, gdyż początkowo wiele terapii działa, ale raczej skuteczności danej terapii w zapobieganiu nawrotom i ponownemu pogorszeniu się stanu zdrowia na dłuższą metę (Hollon, Stewart i Strunk, 2006).

Koncentracja na zdefiniowanych w DSM zaburzeniach psychicznych niekiedy ogranicza wizję CBT pod względem wskaźników i zastosowania. Na przykład w przypadku CBT wskaźniki powodzenia, jakości życia, prospołeczności, jakości relacji czy innych czynników związanych w większym stopniu z rozwojem i dobrostanem często pozostają na marginesie pomimo zainteresowania nimi ze strony klienta. Tak ograniczona wizja dotyczy zwłaszcza wskaźników behawioralnych, a szkoda, ponieważ wiemy, że niektóre z metod wykorzystywanych w terapii opartej na dowodach naukowych mogą być z powodzeniem stosowane w przypadku problemów związanych ze zdrowiem i dobrostanem.

Koncentracja na zaburzeniach doprowadziła do szybkiego wzrostu liczby wyspecjalizowanych protokołów, co może utrudniać kształcenie i ograniczać integrację badań naukowych z literaturą kliniczną. Praktycy mogą się gubić w gąszczu hipotetycznie odrębnych, lecz często nakładających się na siebie metod.

Owe zagadnienia z zakresu przedmiotu zainteresowania, długoterminowych skutków i szybkiego wzrostu liczby protokołów kierują refleksję w stronę fundamentalnych założeń dotyczących funkcjonowania psychicznego i celów terapii. W tej książce utrzymujemy, że obszar ten wymaga korekty kursu, tak aby dało się sprostać bieżącym wyzwaniom.

Problemy związane z modelem biomedycznym

Z jednej strony rozwój i dopracowywanie modeli CBT pod kątem kryteriów zawartych w DSM i ICD-10 pozwoliły terapeutom i badaczom zacząć stosować konkretne techniki terapeutyczne w przypadku bardzo różnych psychopatologii. Z drugiej strony jednak dopasowywanie protokołów CBT do medycznego systemu klasyfikacji zaburzeń psychicznych ma swoje wady (np. Deacon, 2013). Na przykład klasyfikowanie ludzi za pomocą opartych na kryteriach psychiatrycznych kategorii diagnostycznych na podstawie występujących objawów prowadzi do minimalizacji znaczenia czynników kontekstowych i sytuacyjnych, które mają wpływ na problem, a nawet do pominięcia tychże czynników (np. Hofmann, 2014a). We współczesnej CBT często przykłada się zbyt dużą wagę do technik nakierowanych na konkretne symptomy kosztem teorii i konceptualizacji przypadku, przez co ogranicza się rozwój tego nurtu. Działanie na rzecz zdrowia i osoba jako całość schodzą na dalszy plan, a na pierwszy plan wysuwa się zaburzenie. Terapia poznawczo-behawioralna w żadnym razie nie osiągnęła kształtu ostatecznego, lecz musi się rozwijać, generując możliwe do przetestowania modele (Hofmann, Asmundson i Beck, 2013) i nowatorskie strategie terapeutyczne (np. Hayes, Follette i Linehan, 2004).

Niektórzy autorzy twierdzą, że badacze opracowujący interwencje oparte na badaniach klinicznych ignorują w dużym stopniu czynniki wspólne (w przeciwieństwie do konkretnych strategii terapeutycznych), a przecież to właśnie one są w głównej mierze odpowiedzialne za zmianę terapeutyczną (Laska, Gurman i Wampold, 2014). Traktowanie tego zagadnienia jako dychotomicznego zdaje się błędem. Tak naprawdę badacze opracowujący terapie poparte dowodami empirycznymi dość często rozważają owe czynniki, analizując na przykład rezultaty przy uwzględnieniu jakości relacji terapeutycznej. Wpływ czynników wspólnych jest różny w przypadku różnych zaburzeń i choć czynniki te mogą być istotne, to jednak same nie wystarczą, by zmaksymalizować rezultaty terapii. Co więcej, czynniki relacyjne mogą być wrażliwe na te same procesy psychiczne, na które nakierowane są metody oparte na dowodach. Sugeruje to, że teoretycznie spójne procesy mogą częściowo odpowiadać za niektóre czynniki wspólne. Na przykład jakość relacji terapeutycznej nie ma znaczenia dla końcowego rezultatu terapii przy uwzględnieniu elastyczności psychologicznej klienta jako kolejnego mediatora (np. Gifford i in., 2011), co sugeruje, że owa relacja działa częściowo poprzez modelowanie akceptacji, nieosądzania i podobne procesy, na które mogą być nakierowane współczesne metody CBT.

Wiele badań dotyczących relacji terapeutycznej ma charakter korelacyjny i wskazuje na relatywnie stałe cechy, na przykład czynniki indywidualne związane z terapeutą. Czynniki wspólne jednak nabierają dla psychoterapeutów szczególnego znaczenia, kiedy konkretne metody służące ich zmianie są opracowywane, a następnie testowane w porównaniu do innych metod opartych na dowodach naukowych. Tego rodzaju prace dopiero się zaczynają i żeby lepiej je prowadzić, terapeuci muszą opracować teorie dotyczące relacji terapeutycznej i tego, jak konkretnie ją zmienić – to właśnie w tych obszarach pomocna może być CBT oraz terapia oparta na dowodach.

Czas, by psychologia kliniczna i psychiatria wyszły poza wybór czy to czynników wspólnych, czy to psychoterapii opartych na dowodach naukowych – poza dokonywanie analiz typu „wszystko albo nic” (Hofmann i Barlow, 2014). Musimy raczej wyizolować i zrozumieć skuteczne procesy zmiany, a także najlepszy sposób, w jaki powinniśmy kierować na nie nasze działania, traktując jednocześnie czynniki relacyjne jako jeden z tych procesów. Takie podejście pozwoli nam skupić się na dowolnym zagadnieniu, które pomoże naszym klientom poprawić ich życie, a także wesprze rozwój naszej dyscypliny naukowej.

Zdefiniowanie celów psychoterapii i interwencji psychologicznej

Początkowo celem interwencji terapii behawioralnej były często konkretne problemy lub etapy rozwojowe. Wraz z powstaniem DSM w centrum jej zainteresowania znalazły się zespoły objawów i zaburzenia psychiczne. Badacze kliniczni toczą długie i ożywione debaty na temat tego, jak najlepiej definiować i klasyfikować owe zaburzenia (np. Varga, 2011). Struktura DSM-5 i ICD-10 jest mocno zakorzeniona w modelu biomedycznym, który zakłada, że objawy zaburzeń psychicznych odzwierciedlają leżące u podstaw tych ostatnich utajone jednostki chorobowe. Wcześniejsze wersje owych klasyfikacji wywodziły się z teorii psychoanalitycznej, zgodnie z którą zaburzenia psychiczne wynikają z głęboko zakorzenionych konfliktów. Z kolei według współczesnych wersji głównymi przyczynami zaburzeń psychicznych są dysfunkcje procesów genetycznych, biologicznych, psychicznych i rozwojowych.

Zgodnie z podstawową definicją socjobiologiczną zaburzenie psychiczne jest „szkodliwą dysfunkcją” (Wakefield, 1992). Problem uważa się za dysfunkcję, ponieważ jego występowanie u danej osoby oznacza, że osoba ta nie może funkcjonować w naturalny sposób tak, jak to zostało zaprojektowane przez ewolucję; problem uważa się za szkodliwy, ponieważ jego konsekwencje są dla tej osoby negatywne, a społeczeństwo postrzega ową dysfunkcję negatywnie.

Jak należało się spodziewać, owa definicja spotkała się z krytyką, nie wiadomo bowiem, jak definiować i określać funkcje lub dysfunkcje zachowania (np. McNally, 2011). Niektórzy spośród pierwszych krytyków (np. Szasz, 1961) twierdzili, że zaburzenie psychiczne stanowi jedynie etykietkę, jaką społeczeństwo nadaje zwykłym ludzkim doświadczeniom, i że reprezentuje ono tylko arbitralną interpretację społeczną, pozbawioną funkcjonalnej wartości. To samo zjawisko, które w jednej kulturze lub w jednej epoce uważane jest za odbiegające od normy, w innej kulturze lub w innej epoce może być uznawane za normalne, a nawet pożądane.

Zgodnie z oficjalną definicją zamieszczoną w DSM-5 „zaburzenie psychiczne jest zespołem objawów, który charakteryzuje się znaczącym klinicznie zniekształceniem w obrębie postrzegania, regulacji emocji lub obecnością zachowań, które odzwierciedlają psychologiczną, biologiczną albo rozwojową dysfunkcję, leżącą u podstaw psychicznego funkcjonowania” (American Psychiatric Association, 2015, s. 4). Choć definicja wskazuje w szczególności procesy psychiczne i rozwojowe jako możliwe podstawowe – obok biologicznych – przyczyny zaburzenia, psychiatria przez długi czas posługiwała się głównie modelem biomedycznym.

Podejście poznawczo-behawioralne najczęściej bazuje na modelu podatność – stres, który zakłada, że do powstania zaburzenia mogą prowadzić indywidualne czynniki podatności w połączeniu z konkretnymi czynnikami środowiskowymi lub ze stresorami. Perspektywa ta wprowadza decydujące rozróżnienie między czynnikami wyzwalającymi (spustowymi, to znaczy przyczyniającymi się do powstania problemu) a czynnikami podtrzymującymi (to znaczy odpowiedzialnymi za utrzymywanie się problemu; Hofmann, 2011). Owe dwie grupy czynników zazwyczaj nie są tożsame. W przeciwieństwie do innych teoretycznych modeli zaburzeń psychicznych CBT na ogół w większym stopniu zajmuje się czynnikami podtrzymującymi, ponieważ to na nie nakierowane są skuteczne terapie występujących trudności. Dlatego też z perspektywy poznawczo-behawioralnej klasyfikowanie ludzi na podstawie czynników podtrzymujących ma większe znaczenie niż klasyfikowanie ich na podstawie samej podatności, w takiej choćby postaci jak czynniki genetyczne czy obwody nerwowe w mózgu.

Nacisk na te kwestie jest zasadniczo zgodny z rozwojowym podejściem tradycji behawioralnej, niepodkreślającej roli podatności i stresorów, ale uznającej, że czynniki z przeszłości, które doprowadziły do powstania problemu, mogą się różnić od czynników środowiskowych, które ów problem podtrzymują. Analiza funkcjonalna skupia się na czynnikach podtrzymujących obecne zachowanie, ponieważ to właśnie one muszą ulec zmianie, aby zdrowie psychiczne danej osoby się poprawiło.

Cel klasyfikacji zaburzeń psychicznych

Zwolennicy DSM często podkreślają, że system klasyfikacji zaburzeń psychicznych, bez względu na to, jak nieprecyzyjny, jest jednak z kilku powodów konieczny. Po pierwsze, tworzy przestrzeń, w której obowiązuje wspólny język służący do opisywania osób z problemami psychicznymi. Ma to dużą wartość funkcjonalną, ponieważ upraszcza komunikację między praktykami i zapewnia system kodów dla firm ubezpieczeniowych. Po drugie, taka klasyfikacja przyczynia się do rozwoju psychiatrii i psychologii klinicznej, grupując osoby z podobnymi problemami po to, by dało się identyfikować powtarzające się wzorce oraz izolować cechy, które odróżniają daną grupę od innych grup. Po trzecie, tego rodzaju informacje można wykorzystywać w celu doskonalenia istniejących metod terapeutycznych lub tworzenia nowych. Ten ostatni cel został ujęty w DSM-5: „Diagnoza zaburzenia psychicznego powinna być przydatna klinicznie: powinna pomagać klinicystom opracowywać prognozy, plany leczenia i ustalać możliwe skutki wdrożenia tych planów u danego pacjenta” (American Psychiatric Association, 2015, s. 4–5). Pomimo owych szczytnych celów DSM-5 zawiera niewiele nowego czy odmiennego materiału niż ten, który został ujęty w poprzednich wydaniach tejże klasyfikacji, co wywołało w środowiskach medycznych i badawczych spore rozczarowanie.

Pomijając kwestie polityczne i finansowe (DSM to główne źródło dochodu American Psychiatric Association), z klasyfikacją tą wiąże się wiele problemów teoretycznych i koncepcyjnych. Na przykład dokonuje się w niej patologizacji normalności, stosując arbitralne punkty odcięcia; diagnoza stawiana na podstawie DSM opiera się jedynie na subiektywnej ocenie klinicysty, a nie na obiektywnych wskaźnikach; nadmierną wagę przykłada się do objawów; kategorie uwzględniają heterogeniczne grupy jednostek i dużą liczbę kombinacji różnych objawów, które są podstawą tej samej diagnozy, zarazem większość klinicystów ucieka się do stawiania diagnoz z wykorzystaniem kategorii „inne określone / nieokreślone”, ponieważ większość klientów w rzeczywistości nie zalicza się do żadnej z kategorii diagnostycznych, które zostały ustalone na podstawie konsensusu między ekspertami (analiza zagadnienia – zob. Gornall, 2013).

Zdaje się, że jeden z największych problemów koncepcyjnych stanowi współwystępowanie zaburzeń (czyli obecność co najmniej dwóch zaburzeń u jednej osoby). Zjawisko to jest niespójne z podstawowym założeniem, że objawy zaburzenia odzwierciedlają występowanie ukrytej jednostki chorobowej. Gdyby zaburzenia były rzeczywiście oddzielnymi jednostkami chorobowymi, współwystępowanie powinno być w nozologii czymś wyjątkowym. Tymczasem zaburzenia zazwyczaj współwystępują ze sobą. Na przykład w DSM-5 zakłada się, że wśród zaburzeń nastroju i zaburzeń lękowych dosłownie całą istotną kowariancję ukrytych zmiennych odpowiadających konstruktom depresji jednobiegunowej, zaburzenia lękowego uogólnionego, fobii społecznej, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego, zaburzenia panicznego i agorafobii można wyjaśnić wymiarami wyższego rzędu w postaci negatywnego i pozytywnego afektu; sugeruje to, że zaburzenia nastroju i zaburzenia lękowe powstają w wyniku oddziaływania wspólnych czynników psychospołecznych i biologicznych (genetycznych) stanowiących o podatności (Brown i Barlow, 2009).

Takie obserwacje posłużyły za punkt wyjścia podjętych starań na rzecz opracowania tak zwanych transdiagnostycznych (Norton, 2012) lub jednolitych (Barlow i in., 2020) protokołów terapii, które przecinają w poprzek kategorie diagnostyczne, aby dało się odnieść do podstawowych cech zaburzeń w celu opracowania bardziej oszczędnych i potencjalnie silniej oddziałujących form leczenia (Barlow, Allen i Choate, 2004). Ponadto tego typu podejście może przeciwdziałać problemowi w postaci szkolenia klinicystów w ramach protokołów CBT dotyczących konkretnych zaburzeń w sposób, który często prowadzi do nadmiernego upraszczania cierpienia ludzkiego, do nieelastyczności klinicysty i do rzadkiego stosowania praktyk opartych na dowodach naukowych (McHugh, Murray i Barlow, 2009).

Kryteria badawcze

Chcąc zaproponować rozwiązanie problemów nozologicznych dotyczących DSM (oraz ICD-10), amerykański National Institute of Mental Health wyszedł z inicjatywą sformułowania kryteriów badawczych Research Domain Criteria (RDoC), nowych ram klasyfikacji zaburzeń psychicznych na podstawie obserwowalnego zachowania i wskaźników neurobiologicznych (Insel i in., 2010). Inicjatywa ta jest próbą pchnięcia rozwoju psychiatrii naprzód poprzez stworzenie takiego systemu klasyfikacji, który zasadzałby się na koncepcji choroby psychicznej jako zaburzenia funkcjonowania mózgu. W przeciwieństwie do zaburzeń neurologicznych, którym towarzyszą widoczne gołym okiem zmiany, zaburzenia psychiczne uważane są za takie, którym towarzyszą odstępstwa od normy na poziomie obwodów nerwowych w mózgu (Insel i in., 2010). Zamiast bazować na wrażeniach klinicystów, które przekładają się na arbitralnie zdefiniowane kategorie obejmujące heterogeniczne i nakładające się na siebie grupy diagnostyczne, National Institute of Mental Health proponuje wykorzystać w celu definiowania i diagnozowania zaburzeń psychicznych odkrycia współczesnej nauki o mózgu (Insel i in., 2010).

Deklarowanym celem tego projektu jest opracowanie systemu klasyfikacji zaburzeń psychicznych na podstawie wymiarów biobehawioralnych przebiegających w poprzek obecnych heterogenicznych kategorii DSM. Według założeń RDoC dysfunkcje w obrębie obwodów nerwowych można zidentyfikować za pomocą narzędzi neuronauki klinicznej, w tym badań elektrofizjologicznych, neuroobrazowania funkcjonalnego oraz nowych metod służących określaniu ilościowemu in vivo. Według dalszych założeń dane uzyskane z badań genetycznych i w dziedzinie neuronauki dostarczą biosygnatur, które uzupełnią objawy kliniczne i sygnały wykorzystywane w leczeniu klinicznym. Na przykład w przypadku zaburzeń lękowych specjalista przyszłości będzie korzystał z danych pochodzących z obrazowania funkcjonalnego lub strukturalnego, z sekwencjonowania genomu oraz z laboratoryjnych badań nad warunkowaniem lęku i wygaszaniem reakcji na lęk, aby określić rokowanie i dobrać odpowiednie leczenie (Insel i in., 2010). Konkretnym produktem inicjatywy RDoC jest matryca obejmująca różne poziomy (molekularny, behawioralny, poziom obwodów nerwowych, poziom objawów) analizy prowadzącej do zdefiniowania konstruktów stanowiących – jak się zakłada – podstawowe objawy zaburzeń psychicznych.

Podczas gdy neuronaukowcy zasadniczo przyklasnęli inicjatywie RDoC (Casey i in., 2013), inni specjaliści z różnych powodów ją skrytykowali – na przykład dlatego, że przykłada nadmierną wagę do pewnych rodzajów procesów biologicznych, ograniczając problemy zdrowia psychicznego do prostych zaburzeń funkcjonowania mózgu (Deacon, 2013; Miller, 2010). Jak dotąd RDoC charakteryzuje się ograniczoną użytecznością kliniczną, w zamierzeniu pomysłodawców bowiem ma przede wszystkim posuwać naprzód przyszłe badania, a nie ukierunkowywać decyzje kliniczne (Cuthbert i Kozak, 2012). Ponadto RDoC oraz DSM łączy wyraźne założenie teoretyczne, według którego problemy psychiczne („objawy”) wywołane są ukrytą chorobą. W przypadku DSM owe ukryte jednostki chorobowe mierzy się z wykorzystaniem doniesień dotyczących objawów i wrażeń klinicystów, podczas gdy w przypadku RDoC – za pomocą szczegółowych testów behawioralnych (np. testy genetyczne) oraz narzędzi biologicznych (np. neuroobrazowanie).

W stronę podstawowych wymiarów psychopatologii

W ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci zrobiono wiele na rzecz zidentyfikowania głównych wymiarów psychopatologii. Inicjatywa RDoC jest propozycją takiego właśnie wymiarowego systemu klasyfikacji. Podobnie psycholodzy zrewidowali wymiary psychopatologii. Na przykład w przypadku zaburzeń emocjonalnych wielu autorów uznało dysregulację emocji za jeden z głównych problemów transdiagnostycznych (Barlow, Allen i Choate, 2004; Hayes, Luoma, Bond, Masuda i Lillis, 2006; Hayes, Strosahl i Wilson, 1999; Hofmann, Asnaani, Vonk, Sawyer i Fang, 2012; Hofmann, Sawyer, Fang i Asnaani, 2012). Jest to całkowicie spójne ze współczesnymi badaniami dotyczącymi emocji, takimi jak model procesualny opisany przez Jamesa J. Grossa (1998). Procesualny model generowania emocji zakłada, że wskazówki związane z emocjami są przetwarzane w celu uruchomienia reakcji fizjologicznych, behawioralnych i doświadczeniowych oraz że owe reakcje są modulowane przez strategie regulacji emocjonalnej. W zależności od momentu, w którym dokonujemy takiej regulacji, strategie regulacyjne są skoncentrowane na czynnikach poprzedzających albo na reakcji. Strategie regulacji emocji skoncentrowane na czynnikach poprzedzających obejmują reinterpretację poznawczą, modyfikację sytuacji i ulokowanie uwagi oraz pojawiają się przed pełnym uruchomieniem reakcji emocjonalnej. Z kolei strategie regulacji emocji skoncentrowane na reakcji, jak choćby metody służące stłumieniu lub tolerowaniu tejże reakcji, są to próby zmiany ekspresji bądź doświadczenia emocji po zainicjowaniu reakcji emocjonalnej.

Istnieje znacznie więcej wymiarów patologii przecinających w poprzek zaburzenia zdefiniowane w DSM, jak choćby afekt negatywny, kontrola impulsów, kontrola uwagi, ruminacje i zamartwianie się, elastyczność poznawcza, samoświadomość czy motywacja oparta na „dążeniu do” – by wymienić tylko kilka. W miarę jak rosło znaczenie tych wymiarów w rozumieniu psychopatologii, stawało się jasne, że elastyczne stosowanie strategii najodpowiedniejszych w danym kontekście oraz w przypadku danego celu jest najbardziej adaptacyjną metodą służącą długofalowemu przystosowaniu (Bonanno, Papa, Lalande, Westphal i Coifman, 2004). Wiele form psychopatologii wiąże się z reakcjami, które są oceniane negatywnie, takimi jak strach, smutek, złość czy dystres, które jednak wszystkie odgrywają w życiu pozytywną rolę. Żadna reakcja psychiczna – i żadna strategia postępowania z reakcją psychiczną – nie jest zawsze adaptacyjna lub zawsze nieadaptacyjna (Haines i in., 2016). Celem współczesnej CBT nie jest eliminowanie czy tłumienie uczuć, myśli, doznań i wspomnień, lecz pobudzanie bardziej pozytywnych trajektorii życiowych. Rozpoznanie, jak najlepiej oddziaływać na odpowiednie procesy, które sprzyjają pozytywnemu wzrostowi i rozwojowi, stanowi wyzwanie, przed jakim staje współczesna nauka o interwencjach, a także główny przedmiot zainteresowania w tej książce.

W stronę podstawowych procesów w CBT

Wydaje się, że fundamentalne pytanie dotyczące badań nad psychoterapią, sformułowane przez Hansa Jürgena Eysencka (1952), a następnie powtórzone przez Gordona Paula (1969), należy zadać ponownie. Nie będzie ono już dotyczyło tego, czy interwencja przynosi efekty w ujęciu ogólnym, ani też tego, jak podejmować skuteczne decyzje odpowiednie w danym kontekście. Na pierwsze z tych pytań odpowiedź została już udzielona, techniczny charakter drugiego zaś doprowadził do proliferacji metod, które trudno usystematyzować w sposób progresywny. Ponieważ zarówno podejście czysto objawowe, jak i podejście w większości techniczne nie doprowadziły do identyfikacji funkcjonalnie odrębnych jednostek, należy zrezygnować z nacisku na oba.

Ruch w kierunku RDoC obejmuje kluczowy element, który zdaje się pasować do bieżącego etapu ewolucji w obszarze psychoterapii. Podejście analiz sieciowych proponuje też inne, potencjalnie obiecujące ujęcie psychopatologii i leczenia (Hofmann, Curtiss i McNally, 2016). Zakłada ono, że przyczyną zaburzeń psychicznych nie są utajone jednostki chorobowe, lecz że zaburzenia te powstają z powodu sieci wzajemnie powiązanych ze sobą elementów. Skuteczna terapia może zmienić strukturę tej sieci z patologicznej na niepatologiczną poprzez działania nakierowane na podstawowe procesy. Podobnie jak w tradycyjnej analizie funkcjonalnej musimy zrozumieć związki przyczynowe między bodźcami a reakcjami, by zidentyfikować i obrać za cel podstawowe procesy psychopatologii oraz doprowadzić do zmiany odpowiednio w danym kontekście. Badania podłużne pozwalają klinicystom na opracowywanie celowanych i precyzyjnych wskaźników, dzięki którym można przewidzieć rozwój psychopatologii w czasie (np. Westin, Hayes i Anderson, 2008). Klinicyści mogą posługiwać się tymi wskaźnikami zmiany, stosując metody oparte na dowodach naukowych, oraz określać mediacyjną rolę zmiany w tych procesach (np. Hesser, Westin, Hayes i Andersson, 2009; Zettle, Rains i Hayes, 2011).

Łącząc strategie takie jak RDoC, analizę funkcjonalną, złożone podejście analiz sieciowych i badania podłużne, badacze przyczyniają się do postępu w zakresie określania głównych procesów zmiany w psychoterapii oraz interwencji psychologicznej (Hayes i in., 2006). Coraz lepsza znajomość komponentów wpływających na procesy celowane (np. Levin, Hildebrandt, Lillis i Hayes, 2012) stanowi dla badaczy podstawę dalszych działań. Chodzi o rozpoznanie, które z podstawowych procesów biopsychospołecznych powinny stanowić obiekt oddziaływania u danego klienta mającego określony cel w określonej sytuacji, a następnie o identyfikację metod składowych, które z największym prawdopodobieństwem te procesy zmienią.

Identyfikacja podstawowych procesów w psychoterapii poprowadzi psychoterapeutów ku przyszłości. Skupienie się na tych procesach pozwoli nam uniknąć ograniczeń protokołów terapeutycznych opartych na sztywnym i arbitralnym systemie diagnostycznym oraz połączyć bezpośrednio terapię z teorią. Taka właśnie wizja stanowi inspirację tej książki – wizja stworzenia formy CBT w większym stopniu opartej na procesach oraz terapii opartej na dowodach naukowych. Ta idea łączy wiele istniejących już w tym obszarze nurtów oraz bazuje na mocnych stronach wielu tradycji i na pracy prowadzonej przez liczne pokolenia, składających się na podejście poznawcze i behawioralne.

Bibliografia

American Psychiatric Association (2008). Kryteria diagnostyczne według DSM-IV-TR. Przeł. Z. Pelc, J. Wciórka. Wrocław: Elsevier, Urban & Partner.

American Psychiatric Association (2015). Kryteria diagnostyczne z DSM-5®. Przeł. P. S. Krawczyk. Wrocław: Edra, Urban & Partner.

American Psychological Association Presidential Task Force on Evidence-Based Practice (2006). Evidence-based practice in psychology. American Psychologist, 61(4), 271–285.

Barlow, D. H., Allen, L. B., Choate, M. L. (2004). Toward a unified treatment for emotional disorders. Behavior Therapy, 35(2), 205–230.

Barlow, D. H., Ellard, K. K., Fairholm, C. P., Farchione, T. J., Boisseau, C. L., Allen, L. B., Ehrenreich-May, J. T. (2020). Transdiagnostyczna terapia poznawczo-behawioralna zaburzeń emocjonalnych. Ujednolicony protokół leczenia. Podręcznik terapeuty. Przeł. A. Pałynyczko-Ćwiklińska. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Bonanno, G. A., Papa, A., Lalande, K., Westphal, M., Coifman, K. (2004). The importance of being flexible: The ability to both enhance and suppress emotional expression predicts long-term adjustment. Psychological Science, 15(7), 482–487.

Brown, T. A., Barlow, D. H. (2009). A proposal for a dimensional classification system based on the shared features of the DSM-IV anxiety and mood disorders: Implications for assessment and treatment. Psychological Assessment, 21(3), 256–271.

Casey, B. J., Craddock, N., Cuthbert, B. N., Hyman, S. E., Lee, F. S., Ressler, K. J. (2013). DSM-5 and RDoC: Progress in psychiatry research? Nature Reviews: Neuroscience, 14(11), 810–814.

Chambless, D. L., Hollon, S. D. (1998). Defining empirically supported therapies. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 66(1), 7–18.

Chambless, D. L., Ollendick, T. H. (2001). Empirically supported psychological interventions: Controversies and evidence. Annual Review of Psychology, 52, 685–716.

Cuthbert, B. N., Kozak, M. J. (2013). Constructing constructs for psychopathology: The NIMH research domain criteria. Journal of Abnormal Psychology, 122(3), 928–937.

Deacon, B. J. (2013). The biomedical model of mental disorder: A critical analysis of its validity, utility, and effects on psychotherapy research. Clinical Psychology Review, 33(7), 846–861.

Eysenck, H. J. (1952). The effects of psychotherapy: An evaluation. Journal of Consulting Psychology, 16(5), 319–324.

Gifford, E. V., Kohlenberg, B. S., Hayes, S. C., Pierson, H. M., Piasecki, M. P., Antonuccio, D. O., Palm, K. M. (2011). Does acceptance and relationship focused behavior therapy contribute to bupropion outcomes? A randomized controlled trial of functional analytic psychotherapy and acceptance and commitment therapy for smoking cessation. Behavior Therapy, 42(4), 700–715.

Gornall, J. (2013). DSM-5: A fatal diagnosis? The BMJ, 346, f3256.

Gross, J. J. (1998). Antecedent-and response-focused emotion regulation: Divergent consequences for experience, expression, and physiology. Journal of Personality and Social Psychology, 74(1), 224–237.

Haines, S. J., Gleeson, J., Kuppens, P., Hollenstein, T., Ciarrochi, J., Labuschagne, I., Grace, C., Koval, P. (2016). The wisdom to know the difference: Strategy-situation fit in emotion regulation in daily life is associated with well-being. Psychological Science, 27(12), 1651–1659.

Hayes, S. C., Follette, V. M., Linehan, M. M. (red.). (2004). Mindfulness and acceptance: Expanding the cognitive-behavioral tradition. New York: Guilford Press.

Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes, and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25.

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., Wilson, K. G. (1999). Acceptance and commitment therapy: An experiential approach to behavior change. New York: Guilford Press.

Hesser, H., Westin, V., Hayes, S. C., Andersson, G. (2009). Clients’ in-session acceptance and cognitive defusion behaviors in acceptance-based treatment of tinnitus distress. Behaviour Research and Therapy, 47(6), 523–528.

Hofmann, S. G. (2011). An introduction to modern CBT: Psychological solutions to mental health problems. Oxford: Wiley.

Hofmann, S. G. (2014a). Toward a cognitive-behavioral classification system for mental disorders. Behavior Therapy, 45(4), 576–587.

Hofmann, S. G. (red.). (2014b). The Wiley handbook of cognitive behavioral therapy (t. 1–3). Chichester: John Wiley & Sons.

Hofmann, S. G., Asmundson, G. J., Beck, A. T. (2013). The science of cognitive therapy. Behavior Therapy, 44(2), 199–212.

Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J., Sawyer, A. T., Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440.

Hofmann, S. G., Barlow, D. H. (2014). Evidence-based psychological interventions and the common factors approach: The beginnings of a rapprochement? Psychotherapy, 51(4), 510–513.

Hofmann, S. G., Curtiss, J., McNally, R. J. (2016). A complex network perspective on clinical science. Perspectives on Psychological Science, 11(5), 597–605.

Hofmann, S. G., Sawyer, A. T., Fang, A., Asnaani, A. (2012). Emotion dysregulation model of mood and anxiety disorders. Depression and Anxiety, 29(5), 409–416.

Hofmann, S. G., Smits, J. A. J. (2008). Cognitive-behavioral therapy for adult anxiety disorders: A meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Journal of Clinical Psychiatry, 69(4), 621–632.

Hollon, S. D., Stewart, M. O., Strunk, D. (2006). Enduring effects for cognitive behavior therapy in the treatment of depression and anxiety. Annual Review of Psychology, 57, 285–315.

Insel, T., Cuthbert, B., Garvey, M., Heinssen, R., Pine, D. S., Quinn, K., Sanislow, C., Wang, P. (2010). Research Domain Criteria (RDoC): Toward a new classification framework for research on mental disorders. American Journal of Psychiatry, 167(7), 748–751.

Klepac, R. K. i in. (2012). Guidelines for cognitive behavioral training within doctoral psychology programs in the United States: Report of the Inter-Organizational Task Force on Cognitive and Behavioral Psychology Doctoral Education. Behavior Therapy, 43(4), 687–697.

Laska, K. M., Gurman, A. S., Wampold, B. E. (2014). Expanding the lens of evidence-based practice in psychotherapy: A common factors perspective. Psychotherapy, 51(4), 467–481.

Levin, M. E., Hildebrandt, M. J., Lillis, J., Hayes, S. C. (2012). The impact of treatment components suggested by the psychological flexibility model: A meta-analysis of laboratory-based component studies. Behavior Therapy, 43(4), 741–756.

McHugh, R. K., Murray, H. W., Barlow, D. H. (2009). Balancing fidelity and adaptation in the dissemination of empirically-supported treatments: The promise of transdiagnostic interventions. Behaviour Research and Therapy, 47(11), 946–995.

McNally, R. J. (2011). What is mental illness? Cambridge: Belknap Press of Harvard University Press.

Miller, G. A. (2010). Mistreating psychology in the decades of the brain. Perspectives on Psychological Science, 5(6), 716–743.

Norton, P. J. (2012). Group cognitive-behavioral therapy of anxiety: A transdiagnostic treatment manual. New York: Guilford Press.

Ollendick, T. H., Muris, P., Essau, C. A. (2018). Evidence-based treatments: The debate. W: S. G. Hofmann (red.), Clinical psychology: A global perspective (s. 119–134). Chichester: Wiley-Blackwell.

Paul, G. L. (1969). Behavior modification research: Design and tactics. W: C. M. Franks (red.), Behavior therapy: Appraisal and status (s. 29–62). New York: McGraw-Hill.

Raimy, V. C. (red.). (1950). Training in clinical psychology. New York: Prentice Hall.

Sackett, D. L., Strauss, S. E., Richardson, W. S., Rosenberg, W. H., Haynes, R. B. (2000). Evidence-based medicine: How to practice and teach EBM (wyd. 2). London: Churchill Livingstone.

Smith, M. L., Glass, G. V. (1977). Meta-analysis of psychotherapy outcome studies. American Psychologist, 32(9), 752–760.

Szasz, T. (1961). The myth of mental illness: Foundations of a theory of personal conduct. New York: Hoeber-Harper.

Tolin, D. F., McKay, D., Forman, E. M., Klonsky, E. D., Thombs, B. D. (2015). Empirically supported treatment: Recommendations for a new model. Clinical Psychology: Science and Practice, 22(4), 317–338.

Varga, S. (2011). Defining mental disorder: Exploring the ‘natural function’ approach. Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine, 6(1), 1.

Wakefield, J. C. (1992). The concept of mental disorder: On the boundary between biological facts and social values. American Psychologist, 47(3), 373–388.

Westin, V., Hayes, S. C., Andersson, G. (2008). Is it the sound or your relationship to it? The role of acceptance in predicting tinnitus impact. Behaviour Research and Therapy, 46(12), 1259–1265.

World Health Organization (2008). Międzynarodowa statystyczna klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych ICD-10 (wyd. 10, t. 1–3). https://www.csioz.gov.pl/interoperacyjnosc/klasyfikacje (dostęp: 3 grudnia 2019 r.).

Zettle, R. D., Rains, J. C., Hayes, S. C. (2011). Processes of change in acceptance and commitment therapy and cognitive therapy for depression: A mediational reanalysis of Zettle and Rains. Behavior Modification, 35(3), 265–283.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] RCT (ang. randomized controlled trial) – badanie kliniczne, którego schemat uwzględnia randomizację i warunki kontrolne. Wyniki badań tego typu stanowią podstawę do ustalenia skuteczności danej metody terapii w określonym zaburzeniu, konkretnej populacji itd.

[2] IAPT (Improving Access to Psychological Therapies) – program realizowany od 2007 roku przez brytyjskie Ministerstwo Zdrowia. Powstał jako rezultat analiz ekonomicznych wskazujących na korzyści z zastosowania psychoterapii opartych na danych empirycznych w leczeniu przede wszystkim zaburzeń lękowych i depresyjnych. Metodą, którą wspiera największa dotychczas liczba danych dotyczących skuteczności, jest psychoterapia poznawczo-behawioralna. W latach 2008–2013 inwestycje w terapie psychologiczne w Wielkiej Brytanii rosły do 173 milionów funtów rocznie powyżej istniejących wydatków oraz były wykorzystywane do szkolenia i zatrudniania co najmniej 6000 nowych psychoterapeutów; kolejny pięcioletni program zakłada przeszkolenie dodatkowych 4500 klinicystów. Brytyjskie Towarzystwo Terapii Poznawczych i Behawioralnych zrzeszało w 2017 roku 11 000 członków, Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej jest pięciokrotnie mniej liczebne. Rozwiązanie systemowe, jakim jest IAPT, w tym precyzyjne monitorowanie efektów, sprawiło, że ponad połowa objętych nim osób uzyskała znaczącą poprawę albo ustąpienie objawów zaburzeń lękowych lub depresyjnych, z którymi osoby te zgłosiły się na terapię.

[3] NICE (National Institute of Care and Clinical Excellence; www.nice.org.uk) – brytyjska agencja rządowa zajmująca się opracowywaniem algorytmów leczenia i standardów opieki w przypadku chorób i zaburzeń (nie tylko psychicznych).

[4] EACLIPT (European Association of Clinical Psychology and Psychological Treatment) – stowarzyszenie naukowe, którego celem jest doskonalenie i promowanie osiągnięć współczesnej psychologii klinicznej (nieograniczonej do psychoterapii poznawczo-behawioralnej) w celu poprawy jakości terapii. Pierwsza konferencja pt. „No health without mental health” odbyła się w Dreźnie w dniach 31 października – 2 listopada 2019 r. (https://ssl.psych.tu-dresden.de/clinicalpsychologycongress2019).