Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Fotografia na okładce Lindsay Helms/Shutterstock

Wydawca Aleksandra Małek

Redaktor prowadzący Barbara Surówka

Redakcja Magdalena Pluta

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Redakcja techniczna Maria Czekaj

Recenzent dr hab. Maciej Trojan, prof. UMK

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Weronika Panecka / Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20758-8

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp. Agnieszka Potocka

1. Czy w terapii i edukacji potrzebny jest pies? Agnieszka Potocka

2. Sposoby oceny efektów zajęć z psem. Joanna Nawrocka-Rohnka

3. Terapia logopedyczna z udziałem psa. Studium przypadku, obserwacje własne. Michał Nochowicz

4. Terapia z psem dla dzieci z zaburzeniami w zachowaniu. Katarzyna Chrobak

5. Trening umiejętności społecznych z udziałem psa. Katarzyna Chrobak

6. Program profilaktyki pogryzień ,,Bądź bezpieczny z psem”. Agnieszka Potocka, Monika Czwartyńska

7. Program „Pies w szkole, czyli nauka na cztery łapy i ogon” realizowany w Szkole Podstawowej nr 4 im. Jana Brzechwy w Swarzędzu. Maja Szwanka

8. Zajęcia z psem dla dzieci zdrowych – czy ma to sens? Joanna Nawrocka-Rohnka

9. Wychowawcze aspekty pedagogiki z udziałem psów. Agnieszka Potocka

Suplement. „Przyjaciele, czyli pies w celi” – początki zajęć z psami w polskim więziennictwie. Agnieszka Terechowicz

O Autorach

Przypisy

Wstęp

Agnieszka Potocka

Od drugiej połowy XX stulecia zwierzęta są coraz częściej angażowane w celu poprawy efektywności terapii lub zmotywowania pacjentów do uczestnictwa w niej. W 2014 r. Grupa Robocza pod patronatem International Association of Human-Animal Interactions Organisations (IAHAIO), mając na względzie konieczność określenia celów oraz standardów pracy ze zwierzętami, opracowała definicje i założenia dotyczące terapii i edukacji z udziałem zwierząt (Jegatheesan i in., 2014), podane poniżej.

„Animal Assisted Intervention (AAI) – Interwencja z Udziałem Zwierząt

Animal Assisted Intervention – zgodnie ze Słownikiem języka polskiego interwencja to „wywieranie na kogoś wpływu w celu uzyskania określonego efektu”, a także „zabiegi z tym związane”. Interwencja z Udziałem Zwierząt jest to zorganizowana interwencja o wyznaczonym celu, w trakcie której świadomie i celowo włącza się zwierzęta do działań w obszarze ochrony zdrowia, edukacji, służby człowiekowi (np. pracy socjalnej) do realizacji celów terapeutycznych ludzi. Warunkiem koniecznym jest posiadanie wiedzy dotyczącej zarówno ludzi, jak i zwierząt. Animal Assisted Interventions obejmują działania zespołów człowiek–zwierzę w zorganizowanych usługach dla ludzi, takich jak Animal Assisted Therapy (AAT – Terapia z Udziałem Zwierząt), Animal Assisted Education (AAE – Edukacja z Udziałem Zwierząt) lub, w pewnych warunkach, Animal Assisted Activity (AAA – Aktywności z Udziałem Zwierząt).

• Animal Assisted Therapy – Terapia z Udziałem Zwierząt – jest to planowana i zorganizowana interwencja terapeutyczna o wyznaczonym celu, prowadzona przez specjalistę z zakresu zdrowia, edukacji lub opieki społecznej. Postęp terapii jest zmierzony i opisywany w specjalistycznej dokumentacji. AAT jest prowadzona i/lub kierowana przez specjalistów posiadających odpowiednie wykształcenie (z ważnymi licencjami/pozwoleniami, tytułami zawodowymi, stopniami naukowymi lub ich ekwiwalentami) oraz posiadających praktyczne doświadczenie w tym zakresie. Działania AAT skupiają się na poprawie fizycznego, poznawczego, behawioralnego i/lub społeczno-emocjonalnego funkcjonowania osoby podlegającej terapii.

• Animal Assisted Education (lub Animal Assisted Pedagogy) – Edukacja/Pedagogika z Udziałem Zwierząt – jest to zaplanowana, zorganizowana interwencja o wyznaczonym celu, kierowana i/lub wdrażana przez specjalistę z zakresu edukacji lub o pokrewnej specjalności. AAE jest prowadzona przez wykwalifikowanego (ze stopniem) nauczyciela ogólnego lub pedagoga specjalnego. Nauczyciele prowadzący AAE muszą posiadać wiedzę o zwierzętach uczestniczących w zajęciach. Przykładem AAE prowadzonej przez nauczyciela z ogólnym wykształceniem pedagogicznym może być spotkanie edukacyjne promujące odpowiedzialną opiekę nad zwierzętami domowymi oraz organizowane przez pedagoga różnego rodzaju prelekcje i pogadanki promujące odpowiedzialne posiadanie zwierząt. Jedynie w przypadku, gdy AAE jest przeprowadzana przez pedagoga specjalnego, można mówić o terapii i o nastawieniu na osiągnięcie celu. W tym przypadku przedmiotem działalności są cele edukacyjne, umiejętności społeczne i funkcjonowanie poznawcze ludzi. Postępy uczestników są mierzone i dokumentowane. Przykładem AAE prowadzonej przez pedagoga specjalnego jest program nauki czytania z udziałem psa.

• Animal Assisted Activity (AAA) – Aktywności z Udziałem Zwierząt – AAA to zaplanowane, mające sprecyzowany cel, nieformalne interakcje i spotkania przeprowadzone przez zespół człowiek–zwierzę w celach motywacyjnych, edukacyjnych i rekreacyjnych. Zespoły człowiek–zwierzę, aby zostać zakwalifikowane do prowadzenia AAA, muszą wcześniej przejść szkolenie na poziomie co najmniej podstawowym, zakończone formalną oceną umiejętności. Zespoły takie mogą również współpracować bezpośrednio z opieką zdrowotną, pedagogiem i/lub ośrodkiem opieki, realizując konkretne, możliwe do udokumentowania cele. W tym ostatnim przypadku stają się częścią AAT lub AAE prowadzonej przez specjalistę w ramach jego działalności zawodowej. Przykładem AAA jest angażowanie zwierząt do pomocy w trakcie sytuacji kryzysowych, tj. klęski żywiołowej, wypadku itp. W takiej sytuacji AAA polega na zapewnieniu komfortu i wsparcia osobom, które przeżyły klęski żywiołowe lub inne sytuacje kryzysowe. Innym przykładem AAA są zajęcia aktywizujące dla pensjonariuszy domów opieki prowadzone wraz ze zwierzętami towarzyszącymi”.

W dokumencie IAHAIO White Paper 2014 oprócz definicji szczególną uwagę zwrócono na potrzeby, wrażliwość i dobrostan zwierząt pracujących oraz zakres ich angażowania, a także cele i ogólne wymogi formalne.

Grupę zwierząt dopuszczonych do AAI doprecyzowano, wskazując, że mogą to być wyłącznie zwierzęta udomowione zarówno towarzyszące – psy, koty, konie czy świnki morskie, jak i gospodarskie – krowy, konie, kozy, owce. Delfinoterapia nie została włączona do AAI i nie powinna być propagowana. Dotyczy to interwencji ze wszystkimi gatunkami dzikich zwierząt ze względu na tryb ich pozyskiwania i oswajania, często w sposób okrutny i nieetyczny. Ponadto w trakcie szkolenia i pracy z ludźmi zwierzęta te są narażane na dyskomfort lub chroniczny stres powstający w trakcie wzajemnych kontaktów, wynikający z braku mechanizmów adaptacyjnych do współpracy i przebywania z ludźmi.

Nie można też pomijać dobrostanu uczestniczących w zajęciach ludzi. Zajęcia powinny być prowadzone za zgodą uczestnika, niezależnie od tego, czy ma lat 3 czy 103. Udział dzieci w wieku poniżej 18 lat wymaga zgody rodziców, a wszyscy uczestnicy zajęć ze zwierzętami muszą odnosić się do nich z szacunkiem, respektować ich potrzeby oraz stosować się do zaleceń przewodników psów, pedagogów i terapeutów. W zajęciach mogą brać udział osoby, które zachowują się wobec psów spokojnie, nie są wobec nich agresywne, nie mają alergii na sierść lub ślinę psa oraz nie przechodzą chorób i infekcji zakaźnych. Należy pamiętać, że terapia i edukacja z psem mająca na celu poprawę zdrowia i funkcjonowania ludzi nie może odbywać się kosztem zdrowia i samopoczucia zwierząt. Przymuszanie ich do pracy oraz kontaktów z pacjentami, uczniami i klientami jest nieetyczne i de facto nieskuteczne. Psy powinny być odpowiednio wybrane, przeszkolone i dopuszczane do pracy przez specjalistów w zakresie etologii, relacji człowiek––zwierzę oraz szkolenia psów, tak by ich udział w zajęciach był bezpieczny dla ludzi.

Celem niniejszej książki jest zaprezentowanie terapii i edukacji z udziałem psów w kontekście badań naukowych w zakresie antrozoologii, praktyki terapeutów i nauczycieli oraz międzynarodowych standardów AAI. W pierwszym rozdziale autorstwa Agnieszki Potockiej zawarto próbę odpowiedzi na pytanie, czy warto, a jeśli tak, to kiedy, angażować psy do zajęć edukacyjnych lub terapeutycznych i jaki jest sens takich działań. W rozdziale drugim Joanny Nawrockiej-Rohnki znajduje się przegląd badań związanych z efektywnością AAI. Kolejne rozdziały dotyczą zagadnień praktycznych, począwszy od terapii logopedycznej (Michał Nochowicz), przez terapię w zakresie treningu zachowań społecznych i terapię dla dzieci z zaburzeniami w zachowaniu (Katarzyna Chrobak), program profilaktyki pogryzień (Agnieszka Potocka i Monika Czwartyńska), temat psa w szkole (Maja Szwanka), a skończywszy na rozdziałach opisujących zajęcia z psem dla dzieci zdrowych (Joanna Nawrocka-Rohnka) i wychowanie z psem (Agnieszka Potocka). Książkę zamyka suplement będący esejem Agnieszki Terechowicz opisującym pierwszy w Polsce program resocjalizacyjny z udziałem psów w polskim więziennictwie.

Zapraszam do lektury.

Bibliografia

Jegatheesan, B., Beetz, A., Ormerod, E., Johnson, R., Yamazaki, K., Dudzik, Ch., …, Choi, G. (2014). IAHAIO White Paper: The IAHAIO Definitions for Animal Assisted Intervention and Animal Assisted Activity and Guidelines for Wellness of Animals Involved, http://iahaio.org/wp/wp-content/uploads/2017/05/iahaio-white-paper-2014-polish.pdf (dostęp: 30.06.2018).