Fragment

NOWY CYRK | NEW CIRCUS

Nowy cyrk – wszystko płynie | Marta Kuczyńska

New Circus – Panta Rhei | Marta Kuczyńska

Narodziny nowego cyrku | Mateusz Kownacki

The Onset of Nouveau Cirque | Mateusz Kownacki

Cyrk – Nowy – Teatr – Kejos | Sabina Drąg

Cirque – Nouveau – Theatre – Kejos | Sabina Drąg

Taniec i choreografia w nowym cyrku | Zuzanna Nir

Dance and Choreography in the New Circus | Zuzanna Nir

Lalki w cyrku | Karol Suszczyński

Puppets in the Circus | Karol Suszczyński

Szuflada puchnie | Z Kamilem Przybosiem rozmawia Henryk Mazurkiewicz

The Drawer Swells | Henryk Mazurkiewicz talks to Kamil Przyboś

ESEJE | ESSAYS

Kim jest Amal? Lalki w spektaklach Krzysztofa Warlikowskiego | Maciej Hanus

Who is Amal? Puppets in Krzysztof Warlikowski’s Performances | Maciej Hanus

DRAMATURGIA | DRAMATURGY

Katalizatory synergii | Marzenna Wiśniewska

Catalysts of Synergy | Marzenna Wiśniewska

FESTIWALE | FESTIVALS

Materia tańca | Tadeusz Kornaś

The Matter of Dance | Tadeusz Kornaś

Od-nowiona klasyka | Karolina Dąbrowska

Re-newed Classics | Karolina Dąbrowska

NASI AUTORZY | OUR AUTHORS

okładka s. 3 | cover p. 3

okładka s. 4 | cover p. 4

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

NOWY CYRK | NEW CIRCUS

Nowy cyrk – wszystko płynie

Marta Kuczyńska

La Boca Abierta, Une Adventure, Carnaval Sztukmistrzów 2016
Fot. | Phot. Wojciech Pacewicz

Najkrócej rzecz ujmując: nowy cyrk to zjawisko w sztuce performatywnej powstałe w wyniku transformacji cyrku tradycyjnego w cyrk współczesny. Przemiany te rozpoczęły się w latach 70. ubiegłego wieku i trwają nadal, przechodząc różne etapy: nowy, nowoczesny, współczesny, dzisiejszy, obecny... Nazwy poszczególnych etapów są próbami odpowiedzi na potrzebę opisywania zjawisk oryginalnych, tworzących się w relacji do widza, tu i teraz; są próbą klasyfikacji i zrozumienia obszernego zjawiska, jakim jest nowy cyrk... A ich dynamiczne zmiany – dowodem na to, że wszystko płynie.

¶ Na każdym etapie rozwoju – nowo powstające grupy i artyści manifestowali swój sposób tworzenia, odcinając się od poprzedników, określając kierunki artystyczne, społeczne i ekonomiczne zmian. Zmiany są cechą charakterystyczną dla tego gatunku, który wciąż poszukuje i eksperymentuje. Wyrazem tego dążenia są nazwy etapów rozwoju i wydarzeń takich, jak: Cyrk Przyszłości w Paryżu (Festival Mondial du Cirque de Demain), Fresh Circus – Konferencja dla rozwoju sztuki cyrkowej czy europejski konkurs Circus Next.

¶ Przyjmuje się, że określenie nowy cyrk odnosi się zarówno do początkowej fazy ruchu, jak i do całego gatunku. Choć nouveau cirque to produkt eksportowy i znak firmowy francuskiej sztuki, to po pięćdziesięciu latach od swych początków wraca się tam często do określenia cyrk lub sztuka cyrkowa.

¶ Do pionierów nowego cyrku należy Le Cirque Bonjour Victorii Chaplin (z tych Chaplinów) i Jeana Baptisty Thiérrée. Od 1971 roku tworzyli rodzinny cyrk z kurami w roli dzikich bestii i swoimi dziećmi jako gwiazdami spektaklu. Na scenę wprowadzili piękne kostiumy własnych produkcji, nową estetykę, opartą na plastycznej scenografii i tańcu. Obecnie można odnaleźć ich w Internecie pod nazwą Cirque Invisible. Swoje fascynacje przekazali synowi Jamesowi Thiérrée, który znany jest z głównej roli w filmie Chocolat oraz niesamowitych realizacji teatralno-cyrkowych, burzących podstawy cyrku tradycyjnego i teatru dramatycznego.

¶ Początki nowego cyrku to głównie zaprzeczenie cyrkowi tradycyjnemu oraz poszukiwanie środków wyrazu dla prezentowania aktualnych tematów i idei, dotychczas zarezerwowanych dla innych dyscyplin sztuki. Przykładem działania na opak i kontestacji jest grupa Archaos z Marsylii. Widowiska takie, jak In Vitro lub legenda o klonach czy In Vitro 09 wprowadzają nieporuszane wcześniej w cyrku tematy oraz połączenie sztuki wideo, cyrku i teatru. W kultowym przedstawieniu Metal Clown zrealizowanym w industrialnej estetyce punkowej, głośnej i wyzywającej, na scenie zamiast koni pojawiają się motocykle, dźwigi i maszyny. Archaos jako Centrum Cyrku działa do dziś, organizując BIAC – biennale sztuki cyrkowej (Biennale Internationale des Arts du Cirque), trwający ponad miesiąc festiwal realizowany przez 45 partnerów, prezentujący ponad 250 pokazów i tygodniowy program dla profesjonalistów.

¶ Nowe tematy pojawiły się w cyrku także dzięki kobietom i upartym dążeniom do realizacji ważnych dla nich aspektów artystycznych, politycznych, społecznych i ekonomicznych. Pod koniec ubiegłego wieku karierę kończyła Annie Fratellini – pierwsza kobieta klaunka w cyrku, która wraz z córką Válerie tworzyła dotąd zwyczajowo męski duet Klauna Augusta i Białego Klauna. Te pochodzące z tradycyjnego cyrku artystki to reformatorki z pierwszej fali nowego cyrku i założycielki nowocyrkowej szkoły w Paryżu (1975), która do dziś oferuje edukację umożliwiającą spojrzenie na tę dziedzinę z nowej perspektywy.

¶ Wielką inspiracją i pretekstem do mówienia o kobiecości była Julia Pastrana, postać historyczna: brodata meksykańska tancerka, bohaterka site-show, czyli pokazów poprzedzających główny program cyrku, składający się z frików, odmieńców i ułomnych. Niezależnie od siebie artystki Adrienne Larue – klaunka i magiczka oraz Jeanne Mordoj – lalkarka i brzuchomówczyni wcielają się w postać kobiety z brodą. W solowym przedstawieniu lalkowo-cyrkowo-teatralnym Eloge du poil J. Mordoj buduje opowieść o kobiecości i śmierci. W ostatniej scenie przy akompaniamencie chóru z lalek-czaszek zwierzęcych artystka zakopuje się pod ziemią i znika pod sceną.

Marcel et ses droles de femmes Miss Dolly, Carnaval Sztukmistrzów 2017
Fot. | Phot. Wojciech Pacewicz

¶ W podążaniu za współczesnością pojawiają się tematy związane z ciałem i płcią. W P.P.P. Philippe (Phia) Ménard transgenderowa podróż utalentowanego żonglera urodzonego w niewłaściwym ciele zmienia się w spowiedź sceniczną i prezentuje walkę o prawo do życia. W powstałym w 2020 roku CUIR grupy Un Loup pour l’Homme duet mężczyzn odzianych w skórzane skąpe kostiumy opowiada o dominacji, zależności, miłości i potrzebach wynikających z posiadania takiego, a nie innego ciała, skóry i umysłu. Historia kobiet cyrku i paradoksy związane z ciałem i płcią zostały szeroko opisane w książce Women & Circus wydanej przez Ivana Kralj w Chorwacji.

¶ Do zmian gatunku przyczynili się artyści spoza cyrku; wnieśli oni nową perspektywę i rozszerzyli możliwości twórczych rozwiązań. Nowy cyrk pełen jest śladów współpracy artystów cyrku i innych sztuk: tych bardziej oczywistych, takich jak wideo, mapping, taniec i teatr; jak również tych nieperformatywnych, takich jak nauka, matematyka, malarstwo czy rzeźba. Niepokorny żongler Johann Le Guillerm tworzy Cirque ici, dzięki połączeniu pasji do budowy obiektów z drewna, piasku, sznurka i metalu oraz paranauki i cyrku. Efektem jego pracy są spektakle Secret i Terces. Na scenie pojawia się konstruktor, rzeźbiarz, demiurg, mistrz, który buduje i prezentuje kolejne obiekty i struktury, wprawia je w ruch, ożywia, tresuje je niczym zwierzęta. Czasem wchodzi w niebezpieczne rejony, igra z żywiołami fizyki, matematyki, magii. Fascynujące jest oglądanie tego autentycznego aktorstwa bez grania. Le Guillerm tworzy postać sceniczną, dzięki temu kim jest: ekspertem w dziedzinie nauki, którą sam stworzył.

Cirque ici, Johann Le Guillerm, Secret (decomble), Le Channel, Calais 2012
Fot. | Phot. Philippe Cibille

¶ Na jednej z wystaw obiektów tego artysty podziwiałam studium na temat kulistości. Obserwator i naukowiec wycinał łączące się ze sobą kształty na skórkach setki mandarynek, które rozkładał na płasko, by złożyć je w innych trójwymiarowych ustawieniach, próbując zbudować perpetuum mobile – swój życiowy projekt. Jego charakter sceniczny jest wynikiem fascynacji, osobowości i przedziwnej nauki, które sprawiają, że przez wielu jest uważany za artystę totalnego.

¶ Koncepcje reformatorów teatru były inspiracją dla ruchu odnowy cyrku i sposobu gry aktorów cyrkowych. Antonin Artaud postulował powrót do ciała aktora poprzez techniki ruchu i tańca, namawiał „atletów serca” do poszukiwania autentycznych emocji. Grotowski poszukiwał prawdy w obecności scenicznej pozbawionej gry, także dla samorozwoju, bardziej niż performansu. Teatr Śmierci Kantora jest inspiracją dla szwajcarsko-francuskiej trupy Cirque Trottola. Podczas spektaklu Matamore publiczność siedzi w pełnym kręgu, patrząc w dół na arenę o wysokich rantach, z której wysuwają się szuflady: trumny pełne martwych postaci, ożywionych do odegrania teatru.

¶ Twórcy sztuki cyrkowej są otwarci na nietypowe aranżacje i wybór miejsca przedstawienia, którym często nie jest tradycyjny namiot, a teatr, ulica, skwer, opera lub ściany budynków. W przypadku Compagnie Lézards Bleus publiczność podąża za akrobatami, którzy przeskakują po gzymsach domów i wykonują akrobacje na najwyższych piętrach, wpisani w elementy architektury miejskiej. Spektakl grupy Acting for Climate z Norwegii odbywa się na barce i podróżował dookoła świata z ekologicznym przesłaniem cyrku zaangażowanego. Inne przedstawienie trupy zabiera publiczność do... lasu. Artyści nie grają ról, ale prezentują umiejętności akrobatyczne w odniesieniu do przyrody. Nie mają kostiumów, są w „prywatnych”, codziennych ubraniach, co jest charakterystycznym dla współczesności trendem.

¶ Osobne gatunki, których twórcy często nie identyfikują się z cyrkiem, reprezentują przedstawiciele poszczególnych dyscyplin cyrku. Sławni akrobaci z Cie XY tworzą metafory i opowieści tylko za pomocą choreografii figur akrobatycznych i ekwilibrystycznych. Pracują bez reżysera, opierając się na pracy kolektywnej zespołu liczącego od 17 do 28 akrobatów. Emancypacja dyscyplin najmocniej dotyczy żonglerki. Jérôme Thomas, pionier ruchu żonglerskiego i działacz mówi: „Żonglerka nie jest teatrem ani tańcem. Żonglerka to po prostu żonglerka”. Sztuka sama w sobie. Podobnie jest z klaunadą. Wiele spektakli opiera się tylko i wyłącznie na tej dziedzinie cyrku.

¶ Artyści cyrkowi mawiają, że nie ma cyrku bez klaunów i zwierząt. Wielu jednak rezygnuje z pokazów ze zwierzętami, zgodnie z własnym światopoglądem. Ale we współczesnym cyrku nadal się one pojawiają: w Zingaro z liderem trupy Bartabras oraz Théâtre du Centaure. Poza (podobno) metodami tresury zmieniła się podmiotowość zwierząt. Treser nie panuje, a partneruje. Pozwala dostrzec piękno lub osobowość zwierząt, jak koń-klaun rozśmieszający publiczność, bez uprzęży i siodła biegający po arenie. Lub stado kaczek albo kur, reagujące na zmiany otoczenia i wykonujące identyczne choreografie, wynikające z natury... kaczki czy kury.

¶ W Polsce zmiany w podejściu do cyrku zachodzą od początku wieku i w przyspieszonym tempie powtarzają scenariusz zachodnioeuropejski: Czechy z festiwalami Letní Letná, Cirk-UFF, centrum Cirqueon czy trupy La Putyka... Berlin Circus Festival, austriacka La Strada Graz i Lublin, który od 15 lat sprowadza do kraju spektakle najnowsze, mające swoją polską premierę w lipcu na Carnavale Sztukmistrzów.

¶ Carnaval Sztukmistrzów to największy w Polsce festiwal, który z bycia cyrkowym uczynił powód do satysfakcji i dumy regionalnej. Rafał Sadownik, jego twórca, inspirował się sztuką ludyczną, uliczną i cyrkiem. Kuratorka i współtwórczyni programu artystycznego (od jego drugiej edycji) – fascynuje się nowym cyrkiem [Marta Kuczyńska, przyp. red.]. Na parę dni zmienia się oblicze miasta. Namioty cyrkowe, ulice, place, teatry, a także przestrzeń powietrzną (UHF i miasteczko aerialowe) wypełnia sztuka cyrku współczesnego. Widowiska, buskerzy, spektakle eksperymentalne, muzyka, side-show i inne sztuki... Ważnym wydarzeniem organizowanym od 2021 roku przez Pracownię Sztuki Ludycznej Warsztatów Kultury, kierowaną przez Iwonę Kornet, jest Incydent Polski – konkurs na pomysł spektaklu z obszaru cyrku. Twórcy tacy, jak Tomasz Piotrowski z Ciii – osobistą historią nowo „narodzonego” ojca – i Kolektyw INC pracujący nad Weselem Wyspiańskiego w wersji cyrkowej świadczą o poszukiwaniu tożsamości polskiego cyrku. Cyrku, który chętnie jeszcze odwołuje się do klasyki dramatu i teatru: Szekspira w Epitafium Błazna, Kantora w To Cyrk Kolektywu Kejos; a także Wyspiańskiego czy Eurypidesa... Może w odniesieniu do tradycji stworzymy coś nowego? A może powielamy tylko ścieżki dawno przetarte przez francuski nowy cyrk?

¶ Podobnie jak zmienia się współczesny świat, zmienia się cyrk, a wraz z nim potrzeby artystów nowo wstępujących na areny oraz oczekiwania odbiorców sztuki. Młodzi artyści odnajdują w cyrku możliwość ekspresji własnej osobowości, również realizacji szalonych pomysłów. Publiczność może odnaleźć ślady historii, rzeczywistości, własnych emocji i bolączek, a krytyka interpretować sztukę cyrku na wielu poziomach.

¶ Poza oczywistymi zmianami w estetyce i dramaturgii cyrkowych spektakli można dodać jeszcze istotne wyznaczniki: aktualność poruszanych tematów, otwartość i nieograniczony eksperyment twórczy. Charakterystyczne dla budowy spektaklu cyrku tradycyjnego są krótkie etiudy, tzw. numery, z których składa się program zapowiadany przez konferansjera. W nowym cyrku klasycznego ringmastera wprowadzającego kolejne numery zastępują wideo, taniec, literatura, fragmenty gazet, matematyka... i inne inspiracje, a numery – sceny, użyte w spektaklach nie ze względu na kunszt techniczny i dramaturgię wzrostu atrakcji, ale na świadomy zamysł artystyczny lub temat.

¶ Zmienił się sposób pracy nad spektaklem: jest pogłębiony i długotrwały. Artyści tworzą własne stałe trupy, zamiast zaciągać się na sezon do cyrku z numerem. Współpracują z innymi artystami, reżyserami, choreografami. Jednak sami decydują o kierunku pracy, niepowtarzalnym stylu opartym na indywidualnych fascynacjach. Są autorami i interpretatorami. Współcześnie każdy artysta tworzy własny niepowtarzalny styl. Artystyczna wolność zastąpiła tradycyjną zhomogenizowaną formę (An Introduction to Contemporary Circus – Tomi Purovaara).

¶ Nowy cyrk to teren nadal nieprzebadany, stworzył ogrom materiału badawczego, wciąż czekającego na poszukujących nowych pobudek naukowców, krytyków, ekspertów. Niniejsza próba opisu tego zjawiska to tylko kropla w morzu możliwości spojrzenia na sztukę performansu i cyrku współczesnego. Na swoją nazwę czekają zjawiska obecne w najświeższych spektaklach powstających na całym globie. Czy nowy cyrk zatoczy koło, z nowym materializmem i powrotem do czystej techniki dyscyplin cyrkowych, technologii, hologramów i formalnego podejścia do sztuki? Czy to tylko kolejna zmiana podejścia w historii przemian z cyrku wziętych?

New Circus – Panta Rhei

Marta Kuczyńska

Cirque Baraque, Cyrk Żebraczy, Carnaval Sztukmistrzów 2010
Fot. | Phot. Rafał Michałowski

In briefest terms possible: the nouveau cirque phenomenon appeared in performative art due to the transformation of the traditional circus into its contemporary version. These changes began during the 1970s and continue to take place, passing through assorted stages: new, modern, contemporary, present-day, current... Names of particular phases are attempts at describing original phenomena created in relation to the spectator, here and now, and an endeavour at a classification and comprehension of the capacious phenomenon of nouveau cirque... Their dynamic transformations are proof that panta rhei.

¶ Upon each juncture of progress newly emergent groups and artists manifested their way of creation by cutting themselves off from predecessors and defining artistic trends as well as social and economic changes. The latter are a characteristic feature for this genre, which constantly seeks and experiments, a striving expressed by names of the stages of development and such events as: Festival Mondial du Cirque de Demain, Fresh Circus – Conference on the sustainable development of circus arts, or the European Circus Next competition.

¶ It is accepted that the term: nouveau cirque refers both to the initial phase of the movement and the entire genre. Although nouveau cirque is an export product and a trademark of French art, fifty years from its onset one still frequently returns to it to define the circus or circus arts.

¶ One of the pioneers of nouveau cirque is Le Cirque Bonjour created by Victoria Chaplin (daughter of that Chaplin) and Jean-Baptiste Thiérrée. From 1971 they formed a family circus with chickens in the part of wild beasts and their children as stars of the spectacle. Beautiful self-made costumes were introduced onto the stage together with new aesthetics based on plastic arts sets and dance. Today, the artists in question can be found on the Internet as Cirque Invisible. They passed on their fascinations to their son James Thiérrée, known for playing the lead part in the film Chocolat and incredible theatre-circus performances toppling the foundations of the traditional circus and the dramatic theatre.

¶ The beginnings of nouveau cirque consist basically of a negation of the traditional circus and a search for means of expression for the sake of presenting current themes and ideas, heretofore reserved for other art disciplines. À rebours activity and contestation are exemplified by the Archaos circus from Marseilles. Such spectacles as: In Vitro or the Legend of the Clones or In Vitro 09 introduce themes up to now unapproached in the circus as well as a combination of video art, the circus, and the theatre. In Metal Clown, a cult spectacle performed in loud and provocative industrial punk aesthetics, motorcycles, cranes, and machinery appear on stage in place of horses. Up to this day Archaos remains active in its capacity as Centre du Cirque and holds BIAC – Biennale Internationale des Arts du Cirque, an over month-long festival organised by 45 partners presenting more than 250 shows and a week-long programme addressed to professionals.

¶ New themes appeared in the circus also due to women and their obstinate strivings towards the realisation of artistic, political, social, and economic aspects of importance to them. The career of Annie Fratellini – the first female circus clown, who together with her daughter Valérie created the up to then traditionally male Auguste and the Clown duo – ended at the close of the past century. These two female artists, originating from the traditional circus, are reformers representing the nouveau cirque first wave and founders of a nouveau cirque school in Paris (1975), which up to this day offers education making it possible to view the circus from new perspectives.

¶ A great source of inspiration and a pretext to speak about femininity was Julia Pastrana, a historical figure: a Mexican bearded-woman dancer and star of sideshows preceding the main programme composed of freaks, misfits, and the disabled. Female artists: Adrienne Larue – clown and magician, and Jeanne Mordoj – puppeteer and ventriloquist, independently play the part of the bearded woman. In Eloge du poil, a solo puppet-circus-theatre spectacle, J. Mordoj builds a story about womanhood and death. In the closing scene the artist, to the accompaniment of a chorus composed of puppets-animal skulls, buries herself and vanishes underneath the stage.

Adriana Gueant
Fot. | Phot. Philippe Cibille

¶ In the footsteps of contemporaneity there appear themes associated with the body and gender. In P.P.P. (from Philippe to Phia), a transgender voyage of a talented juggler born in an unsuitable body changes into a stage confession of Phia Ménard and presents a battle waged for the right to live. In CUIR, staged in 2020 by the Un Loup pour l’Homme circus, two men dressed in skimpy leather costumes talk about domination, dependence, love, and needs stemming from the possession of a given type of body, skin, and mind. The history of circus women and paradoxes linked with the body and gender were widely discussed in Women & Circus, a book published by Ivan Kralj in Croatia.

¶ A contribution to genre changes was made by artists from outside the circus: they introduced a new perspective and expanded the possibilities of creative solutions. Nouveaux cirque is full of traces of cooperation between artists of the circus and other arts: both the more obvious ones, such as video, mapping, dance, and the theatre as well as non-performative ones, such as science, mathematics, painting or sculpture. Unruly juggler Johann Le Guillerm creates Cirque ici thanks to a combination of a passion for erecting objects made of wood, sand, string, and metal as well as for para-science and the circus. The outcome of his work includes the Secret and Terces spectacles. A constructor, sculptor, demiurge, and master – all in one – appears on stage to build and present successive objects and structures, set them into motion, bring them to life, and train them as if they were animals. Upon occasions he enters dangerous regions and plays with elements of physics, mathematics, and magic. It is fascinating to watch such authentic acting devoid of playing a part. Le Guillerm creates a dramatis persona due to whom he is: an expert in the domain of science that he crafted himself.

¶ At one of the exhibitions of works by this artist I admired a study in sphericity. An observer and a scientist cut out shapes linked together on the peels of a hundred tangerines displayed on a flat surface so as to arrange them in different three-dimensional patterns in an attempt at building a perpetuum mobile – the artist’s life project. His stage character is the outcome of fascination, personality, and intriguing science – the reasons why many consider him to be a total artist.

¶ Conceptions of theatre reformers served as inspiration for a movement focused on the revival of the circus and the way in which circus artists perform. Antonin Artaud postulated a return to the body of the actor via techniques of motion and dance, and urged “athletes of the heart” to seek authentic emotions. Grotowski sought truth in stage presence devoid of acting, also for the sake of self-development more than performance. Kantor’s The Theatre of Death inspires the Swiss-French Cirque Trottola. While watching Matamore the audience sits in a circle looking down at an arena with tall edges and sliding drawers: coffins full of dead figures, brought to life for the sake of a theatre performance.

¶ Circus art creators are open to untypical arrangements and selecting the site of the performance, often not the traditional tent but a theatre, a square, a street, an opera house or the walls of buildings. In the case of Compagnie Lézards Bleus the audience follows acrobats leaping from cornices and performing acrobatics on the highest storeys while inscribed into elements of urban architecture. The spectacle staged by Acting for Climate (Norway) takes place on a barge and travelled around the world spreading the ecological message of the engagée circus. Another production of this company takes the public to... a forest. The artists do not play parts, but present acrobatic skills while referring to Nature. In doing so they do not wear costumes but appear in their “private” everyday clothes, in the spirit of a characteristic contemporary trend.

¶ Distinctive genres, whose authors frequently do not identify with the circus, are displayed by representatives of particular circus disciplines. Celebrated acrobats from Cie XY create metaphors and stories exclusively with the assistance of acrobatic and equilibristic figures. They work without a director by basing themselves on the collective efforts of a company composed of 17-28 acrobats. This emancipation of disciplines exerts the greatest impact on juggling. Jérôme Thomas, pioneer of the juggling movement and activist, says: “Juggling is neither dance nor theatre. Juggling is simply juggling”. An art in itself. The same holds true for clowning. Numerous spectacles are based exclusively on this domain of the circus.

¶ Circus artists maintain that there is no circus without clowns and animals. In accordance with their world outlook numerous artists resign from performing with animals. Nonetheless, animals still appear in the contemporary circus: Equestrian Theatre Zingaro Bartabras and Théâtre du Centaure. Apart from training methods the subjectivity of the animals has also (supposedly) changed. The trainer no longer rules but is a partner. He makes it possible to perceive the beauty or personality of animals, as in the case of a horse-clown making the audience laugh and running across the arena without a saddle and harness. Or a flock of ducks or hens reacting to changes of the surrounding and performing identical choreographies, the result of... the nature of a duck or a chicken.

¶ In Poland approaches towards the circus have been changing from the beginning of this century, and at an accelerated rate echo the West European scenario: the Czechs with their Letní Letná and Cirk-UFF festivals, Cirqueon Centre, and Cirk La Putyka... the Berlin Circus Festival, the Austrian La Strada Graz, and Lublin, which for the past 15 years has been introducing the most recent spectacles, whose Polish premieres take place in July at the Carnaval Sztukmistrzów festival.

¶ Carnaval Sztukmistrzów is the largest festival in Poland; its circus character produced satisfaction and regional pride. Rafał Sadownik, author of the festival, sought inspiration in ludic, street, and circus art, while the curator and co-author of the artistic programme (starting with its second edition) [Marta Kuczyńska – ed.] is fascinated with nouveau cirque. For several days the town changes its appearance. Circus tents, streets, squares, theatres, and air space (UHF and an aerial city) are filled with contemporary circus art. Spectacles, buskers, experimental shows, music, side-show and other arts... The Polish Incident contest for a concept of a spectacle from the domain of the circus is an important event organised since 2021 by the Culture Workshop, headed by Iwona Kornet. Such authors as Tomasz Piotrowski with Ciii (Hush) – a personal story of a new born’s father, and Kolektyw INC, working on a circus version of Wesele (The Wedding) by Wyspiański, testify to a quest for the identity of the Polish circus still willingly referring to theatre and drama classics: Shakespeare in Epitafium Błazna (Epitaph of a Circus Fool) and Kantor in the To Cyrk (This is a Circus) project, both staged by Kolektyw KEJOS, as well as Wyspiański or Euripides... Perhaps we shall create something new by referring to tradition? Or do we merely duplicate paths long trodden by the French nouveau cirque?

¶ Just as the contemporary world changes so does the circus together with the needs of artists entering the theatre for the first time and the expectations of the recipients of art. Young artists discover in the circus an opportunity to express their personality and realise outlandish ideas. The public may find traces of history, reality, own emotions and distress, while critics – a chance to interpret circus art upon multiple levels.

¶ Apart from obvious changes in the aesthetics and dramaturgy of circus spectacles we may add yet another essential determinant: the topicality of the broached themes, openness, and unlimited creative experiment. Characteristic for creating the traditional circus spectacle are brief etudes, so-called numbers, comprising the programme announced by the compere. In nouveau cirque the classical ringmaster introducing successive acts is replaced by video, dance, literature, fragments of newspapers, mathematics... and other inspirations, while numbers are substituted by scenes used in spectacles not owing to technical skill and the dramaturgy of growing attraction but an intentional artistic plan or theme.

¶ The manner of working on a spectacle has changed: it has become in-depth and long-lasting. Artists are creating companies of their own instead of enlisting at a circus for a season. They cooperate with other artists, the director, and choreographers. Nonetheless, they alone decide about the trend of the work, a unique style based on individual fascinations. They are authors and interpreters. “Today each artist creates his inevitable style. Artistic freedom has replaced the traditional homogeneous form” (An Introduction to Contemporary Circus – Tomi Purovaara).

¶ Nouveau cirque still remains an unexamined terrain, and has produced immense research material waiting for scientists, critics, and experts seeking new incentives. The above attempt at describing this phenomenon is a mere drop in the ocean of possible examinations of the art of performance and the contemporary circus. Phenomena present in most recent spectacles created around the world still wait to be named. Will nouveau cirque come full circle together with new materialism and return to the pure technique of circus disciplines, technology, holograms, and a formal approach to art? Or is this just a successive changed approach in the history of transformations borrowed from the circus?

Animal Religion, Indomador, Carnaval Sztukmistrzów 2014
Fot. | Phot. Piotr Arnoldes

Redaktor naczelna | Editor: Lucyna Kozień

Kolegium redakcyjne | Editorial committee: Tadeusz Kornaś, Lucyna Kozień, Agata Kucińska, Karol Suszczyński, Marzenna Wiśniewska, Marek Waszkiel

Współpraca redakcyjna | Editorial cooperation: Małgorzata Słonka; Marta Kuczyńska (Nowy cyrk | New Circus)

Tłumaczenie | Translations: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska (s. | p. 6, 13, 22, 32, 42, 86), Katarzyna Siergiej (s. | p. 51, 60, 69, 78)

Projekt typograficzny | Typographic design: Piotr eL

Wydawca | Publisher: Polski Ośrodek Lalkarski POLUNIMA, ul. K. Kalinowskiego 1, 15-875 Białystok
Instytut Książki, ul. Z. Wróblewskiego 6, 31-148 Kraków
Dział Wydawnictw Instytutu Książki, ul. J. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawa

Nr 2-3 (152-153) 2023 „Teatru Lalek” ukazał się ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Issue 2-3 (152-153) 2023 of “Teatr Lalek” was published thanks to the funds of the Ministry of Culture and National Heritage

Adres redakcji | Address: POLUNIMA, ul. K. Kalinowskiego 1, 15-875 Białystok

TEl. | PHONE: +48 85 742 50 31 w. 128 (biuro POLUNIMA), +48 504 171 795 (redakcja)

e-mail: lucynakozien2@gmail.com, redakcja.teatrlalek@gmail.com

http: www.polunima.pl, www.teatrlalek-pismo.pl

Sprzedaż prowadzą | sales lead: Salony EMPiK na terenie całego kraju | EMPiK salerooms nationwide

sklep.instytutksiazki.pl, www.e-kiosk.pl, www.nexto.pl, www.egazety.pl, www.virtualo.pl

Dział Wydawnictw Instytutu Książki, ul. J. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawa

TEl./faKS | PHONE/FAX: +48 22 697 05 34, czasopisma@instytutksiazki.pl

prenumerata krajowa | national subscription Instytut Książki (50 zł rocznie | annually)

numer konta | account number: 81 1130 1150 0012 1269 2720 0001

ISSN 0239-667X

Cena 20 zł (VAT 8%)

Okładka | Cover: I Cie Les Chaussons Rouges, Nadir, Carnaval Sztukmistrzów 2021 Fot. | Phot. Katarzyna Anna Kubiak
II Z głową byka | With a Bull’s Head, Białostocki Teatr Lalek Fot. | Phot. Krzysztof Bieliński
III Dziewczynka ze skrzypcami | The Fiddler Girl, Teatr Baj, Warszawa/Det Norske Teatret, Oslo Fot. | Phot. Albert Roca Maciá

Wydawca przyjmuje zamówienia na zamieszczanie w piśmie reklam. | The publisher accepts offers for insertion of advertisements.