Tajemnica Świętych Obcowania

w nauczaniu św. Jana Pawła II

The mystery of the Communion of Saints

in the preaching of St. Pope John Paul II

Adam Szablikowski

POZNAŃ 2016

„Są dziwy w niebie i na ziemi,

o których ani się śniło Waszym filozofom.”

William Shakespeare

ISBN 978-83-953436-0-5

Projekt okładki i korekta: Adam Szablikowski

Seft-publishing

Spis treści

Wykaz skrótów      7

Słowo wstępu      8

I  BÓG ŹRÓDŁEM ŚWIĘTOŚCI      10

1.1. Pojęcie świętości       10

1.1.1. Jedność życia doczesnego i wiecznego      10

1.1.2. Rozumienie świętości przez Jana Pawła II      11

a) W wymiarze indywidualnym      11

b) W wymiarze wspólnotowym      13

1.2. Wymiar chrystocentryczny      14

1.2.1. Dziecięctwo Boże      15

1.2.2. Ludzka natura – miejsce spotkania Boga      16

1.2.3. Droga wiedzie przez Krzyż do Serca Jezusa      17

a) Krzyż      17

b) Serce Jezusa      18

1.2.4. „Ja jestem bramą owiec”      20

a) Uczestnictwo w synostwie      20

b) Ufność      21

c) Sakramenty      22

d) ...tak jak Chrystus       22

e) Wspólnota z Bogiem i braćmi       23

1.2.5. Droga i Prawda i Życie      24

1.2.6. Kapłan, Król i Prorok      25

1.3. Powszechne powołanie do świętości      26

1.3.1. Uznanie powszechności      27

1.3.2. Powszechność      28

a) W wymiarze wspólnotowym      28

b) W wymiarze indywidualnym      30

1.3.3. Powołanie – rozumienie terminu      31

1.3.4. Praktyka      32

a) Dekalog      33

b) Łaska chrztu wzywa do radykalizmu       33

c) Świadectwo      34

d) Rola Ducha Świętego      35

e) Apokalipsa       36

II  SYMBOLE ŚWIĘTOŚCI      37

2.1. Obraz światłości      37

2.2. Oblubieniec i Oblubienica w szatach weselnych      38

2.3. Rzeka zbawienia      40

2.4. Pieczęć Boga żywego      41

III  CHARAKTER WSPÓLNOTOWY      43

3.1.  Pojęcie obcowania – o Kościele pielgrzymującym,  oczyszczającym się  i chwalebnym      43

3.1.1. Rozumienie pojęcia      43

3.1.2. Trzy wymiary Kościoła      45

a) Kościół pielgrzymujący      46

b) Kościół oczyszczający się – czyściec       48

c) Kościół chwalebny      51

3.2. Wzajemnie udzielanie sobie dóbr      53

3.2.1. Kościół pielgrzymujący względem Kościoła czyśćcowego      54

3.2.2. Kościół oczyszczający się względem pielgrzymującego      57

3.2.3. Kościół chwalebny względem pielgrzymującego      58

3.3. Misterium Mistycznego Ciała Chrystusa       62

3.3.1. Aspekt transcendentny       63

3.3.2. Aspekt immanentny       64

IV  CZEŚĆ ŚWIĘTYCH      67

4.1. Rola liturgii w urzeczywistnianiu tajemnicy świętych obcowania      67

4.1.1. O liturgii w ogólności       67

4.1.2. Liturgia eucharystyczna      70

4.2. Wzór i orędownictwo      72

4.2.1. Wzór dany      73

4.2.2. Wzór zadany      75

4.2.3. Święci patroni      76

4.3. „Błogosławieństwa” jako droga doskonałości      79

Zakończenie i wnioski      83

Bibliografia      87

Wykaz skrótów

Com – Communio. Międzynarodowy Przegląd Teologiczny

DA – List Apostolski Divini amoris scientia

DE – List Apostolski Dies Ecclesiae

EE – Encyklika Ecclesia de Eucharistia o Eucharystii w życiu Kościoła

EV – Encyklika Evangelium vitae o wartości i nienaruszalności życia ludzkiego

KK – Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium

KKK – Katechizm Kościoła Katolickiego

KSC – Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium

LOR – Dziennik watykański L'Osservatore Romano

NM – List Apostolski Novo millennio ineunte

SA – List Apostolski Spes aedificandi

Słowo wstępu

Tajemnica świętych obcowania to jeden z dogmatów wiary Kościoła Katolickiego. Niewątpliwie, jeden z artykułów wiary, budzących największe zainteresowanie ludu Bożego. Odnosi się bowiem bezpośrednio do „życia po życiu”, wywołuje skrajne emocje, ponieważ dotyka niemal skrajnych rzeczywistości. Wszystko oczywiście zależy od tego, jak rozumiemy tę prawdę wiary: jak szerokie kręgi jej obowiązywania wyznaczymy, kogo uważamy za świętego i co rozumiemy pod pojęciem obcowania.

Zapraszam Państwa do pogłębionej analizy wybranych fragmentów nauczania Jana Pawła II pod kątem tego właśnie dogmatu wiary. Z racji, iż dorobek naukowy Papieża obejmujący cały pontyfikat i dotyczący omawianego zagadnienia byłby zbyt obszerny, postanowiłem dokonać wyboru badanych tekstów. Obejmują one w większości kazania, homilie i rozważania Jana Pawła II wygłoszone 1. lub 2. listopada od 1980 do 2004 roku, a także inne okolicznościowe przemówienia na uroczystościach beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych. Teksty tego nauczania zaczerpnąłem z watykańskiego dziennika L'Osservatore Romano w przekładzie na język polski. Ponadto poddałem analizie fragmenty encyklik: Ecclesia de Eucharistia i Evangelium vitae oraz fragmenty pięciu Listów Apostolskich: Novo millennioineunte, Divini amoris scientia, Spes aedificandi,  Salvifici doloris oraz Dies Domini. Analiza wyżej przedstawionych dokumentów pozwoliła mi na bardziej szczegółowe zbadanie poszczególnych zagadnień dotyczących tematyki świętych obcowania. Nauczanie Jana Pawła II zostało ponadto w wielu miejscach zestawione z wykładnią Soboru Watykańskiego II dotyczącą tajemnicy świętych obcowania: z fragmentami dokumentów Konstytucji dogmatycznej o Kościele Lumen gentium oraz Konstytucji o liturgii świętej  Sacrosanctum Concilium.

Moja praca badawcza poruszająca temat tajemnicy świętych obcowania w nauczaniu Jana Pawła II wydaje się być pierwszą taką publikacją na gruncie polskim. Nauczanie Papieża w tym zakresie spotykamy bowiem na wielu miejscach, jednak zawsze dotyka ono jedynie wybranego aspektu czy zagadnienia. Celem niniejszego dzieła, jest zebranie i usystematyzowanie nauczania Jana Pawła II dotyczącego tajemnicy świętych obcowania. Badając wybrane fragmenty przemówień i dokumentów, przyjrzymy się na co szczególnie zwraca uwagę Jan Paweł II, jak rozumie i przedstawia poszczególne pojęcia i zagadnienia, w jaki sposób opisuje misterium między świętymi i co jest podstawą jego przepowiadania. Czy Papież całkowicie wyczerpuje teologiczne zagadnienia dotyczące tajemnicy świętych obcowania? Komu lub czemu poświęca najwięcej uwagi? Jakimi innymi dziedzinami teologii i metodami homiletycznymi posługuje się, chcąc opowiedzieć o bliskości świętych? Odpowiedź na te i szereg innych pytań znajdą Państwo na kartach niniejszej publikacji.

Badany materiał przedstawiłem posługując się metodą analityczno – syntetyczną. Pozwoliło mi to na wyłonienie czterech głównych rozdziałów. Ich tematyka, poszczególne aspekty i rozróżnienia służą gruntownemu uporządkowaniu zagadnień, zgodnie ze sztuką nauk teologicznych i retoryki.

Pierwszy rozdział podejmuje tematykę Boga jako źródła świętości. Przedstawia trzy główne kwestie: pojęcia świętości, wymiaru chrystocentrycznego oraz powszechnego powołania do świętości. W ramach ostatniego zagadnienia znajdziemy rozróżnienie na wymiar indywidualny i wspólnotowy Bożego wezwania, a także cztery drogi jego realizacji proponowane przez Papieża. Rozdział ten stanowi podstawę: definiuje pojęcia, podkreśla ważne terminy i sygnalizuje kluczowe mechanizmy dla dalszej analizy tajemnicy obcowania.

Drugi rozdział został poświęcony symbolom i metaforycznym przedstawieniom świętości jakie napotykamy badając teksty papieskiego nauczania. Stanowi on swego rodzaju ciekawostkę i artystyczne uzupełnienie przedstawionych wcześniej treści.

W paragrafie trzecim odnajdziemy istotę tematyki świętych obcowania. Zostały tutaj zaprezentowane charakterystyki trzech wymiarów Kościoła (pielgrzymującego, oczyszczającego się i chwalebnego) oraz opisy wybranych relacji między poszczególnymi Jego stanami. Uzupełnieniem omawianych korelacji jest przytaczany przez Jana Pawła II aspekt Mistycznego Ciała Chrystusa w wymiarze transcendentnym i immanentnym.

Rozdział czwarty poświęcony czci świętych zawiera w sobie treści ukazujące płaszczyzny urzeczywistniania się tajemnicy świętych obcowania. Znajdziemy tutaj naukę Jana Pawła II o szczególnej roli liturgii w misterium jedności z mieszkańcami nieba. Przedstawiony zostanie również wymiar bycia wzorem (danym i zadanym) świętych dla Kościoła pielgrzymującego. Ostatnią płaszczyzną obcowania ze świętymi będzie droga „ośmiu błogosławieństw” w interpretacji Papieża.

I  BÓG ŹRÓDŁEM ŚWIĘTOŚCI

1.1. Pojęcie świętości

Źródłem świętości jest Bóg. Jedynie On jest święty.[1] Jeżeli więc mówimy o jakimkolwiek przejawie świętości, różnym ontologicznie od Boga, należy mieć zawsze na uwadze fakt, że nie jest on święty sam z siebie, ale że takim uczynił go Bóg. Uczynił go takim przede wszystkim przez sam akt stwórczy – bo jak sam stwierdził, wszystko, co uczynił, było dobre.[2] Aplikując pojęcie świętości (choć charakterystyczne dopiero dla dziejów odkupienia) do rzeczywistości sprzed grzechu pierwszych rodziców, moglibyśmy stwierdzić, że owe „dobre” oznaczałoby „święte” – odnosi się więc do całości stworzenia. W tej perspektywie historia zbawienia mogłaby być rozumiana jako proces uświęcania, z zaznaczeniem wyniesienia osoby ludzkiej do godności dziecka Bożego.[3]

Należy także wprowadzić rozróżnienie pomiędzy świętością osób, przedmiotów, miejsc i czasów.[4] W omawianym ujęciu myśli Jana Pawła II zajmiemy się wyłącznie problematyką świętości człowieka, w dwóch aspektach: osobistym oraz wspólnotowym. Z racji na podejmowane w dalszych rozdziałach zagadnienia wzajemnych relacji, różnych sobie stanów Kościoła, analizie naukowej poddane zostanie również działanie łaski uświęcenia w różnych czasach – w perspektywie doczesnej oraz życia pozagrobowego.

1.1.1. Jedność życia doczesnego i wiecznego

„Ja przyszedłem po to, aby owce miały życie i miały je w obfitości.”[5] Mieć życie od Boga i w Bogu, to znaczy żyć życiem Boga. Obejmuje to jednak nie tylko wymiar  eschatologiczny, ale także doczesny. Jak mówi Jan Paweł II podczas jednej z audiencji generalnych na dzień zaduszny: „(...) ostateczną perspektywą i nadzieją chrześcijanina, który żyje w łasce u Boga, jest nie śmierć, lecz życie. Życie wieczne, jak mówi Pismo, to znaczy pełne i nieprzemijające, przerastające obecne życie i przerastające śmierć, uczestnictwo w nieskończonym życiu samego Boga.”[6] Należy więc stwierdzić, że świętość to nie tylko coś przyszłego, raczej odległego czasowo, coś, do czego dążymy – owszem, ale to także rzeczywistość dostępna tu i teraz – na mocy obecności Boga pośród nas.[7]

Osiągnąć życie w wiecznej szczęśliwości oznacza przede wszystkim dojść do pełnej wspólnoty z Bogiem: Ojcem i Synem w Duchu Świętym.[8] Zawiązaniem jej już tu na ziemi jest chrzest święty. To on wszczepia nas w Chrystusa, a przez to daje udział we wspólnocie z Bogiem. Prowadząc jednak doczesne życie w ciele „zewsząd znosimy cierpienia, lecz nie poddajemy się zwątpieniu; żyjemy w niedostatku, lecz nie rozpaczamy; znosimy prześladowania, lecz nie czujemy się osamotnieni, obalają nas na ziemię, lecz nie giniemy. Nosimy nieustannie w ciele naszym konanie Jezusa, aby życie Jezusa objawiło się w naszym ciele.”[9] Tak więc nie doświadczamy pełni szczęścia, mimo że już jesteśmy uczestnikami przyszłej szczęśliwości.[10] Na czym więc będzie ona polegać? Jak naucza Jan Paweł II: „w niebie błogosławieni oglądają ziszczenie wszystkich swoich pragnień, spełnienie wszystkich proroctw, zaspokojenie tęsknoty za szczęściem i realizację wszystkich swych dążeń.”[11] Uwidacznia się tutaj wyraźnie perspektywa łączności – wręcz nierozerwalności życia, które „zmienia się, ale się nie kończy” – jak mówi prefacja mszy św. za zmarłych.

1.1.2. Rozumienie świętości przez Jana Pawła II

a) W wymiarze indywidualnym

Świętość definiowana jest przez Papieża jako świadectwo i przyjęcie miłości Boga do człowieka, która została wyrażona w Jezusie Chrystusie.[12] W homilii, wygłoszonej na rzymskim cmentarzu Flamino w 1991 roku, Papież powołuje się na słowa św. Jana: „Popatrzcie, jaką miłością obdarzył nas Ojciec: zostaliśmy nazwani dziećmi Bożymi: i rzeczywiście nimi jesteśmy.”[13] Skoro Kościół rozważa te słowa w dniu, w którym otacza pamięcią świętych, to za podstawę świętości można uznać ten właśnie dar dziecięctwa Bożego. Dar ten, darmo dany, wypływa z miłości Boga i staje się fundamentem i nadzieją przyszłej chwały. Jan Paweł II rozważa także słowa Apokalipsy: „To ci, którzy przychodzą z wielkiego ucisku i opłukali swe szaty, i w krwi Baranka je wybielili.”[14] To właśnie są święci – ci którzy zgodnie ze słowami św. Pawła doznają w doczesności różnego rodzaju ucisków i cierpienia, lecz zakorzenieni w Chrystusie, dają się uświęcić, dają się kochać Bogu. Nie oni sami siebie zbawiają, lecz w pokorze uznają swoją małość i kruchość, prosząc o łaskę i miłosierdzie i w ten właśnie sposób zostają uświęceni. Co więcej, postawa taka owocuje poczuciem radości i szczęścia. Doświadczają – jak by się mogło wydawać –  wykluczających się wzajemnie przeżyć jednocześnie. To paradoksalne połączenie opisuje św. Katarzyna ze Sieny w „Dialogu o Bożej Opatrzności”, ukazując Jezusa cierpiącego z miłości na krzyżu jako pierwowzór świętości. Cytowana jest przez Papieża, który stwierdza że „(...) w świętych duszach może być jednocześnie obecna radość i cierpienie: «Dusza zatem pozostaje szczęśliwa i bolejąca: bolejąca z powodu grzechów bliźniego, szczęśliwa dzięki zjednoczeniu i serdecznej miłości, jaką sama otrzymała. Święci naśladują niepokalanego Baranka, (...) który wisząc na krzyżu był szczęśliwy i cierpiący».”[15]

W rozumieniu świętości u Jana Pawła II odnajdujemy także mocne zwrócenie się ku doczesności – świętość niebiańska, staje się udziałem świętych przez współdziałanie z łaską Bożą w trudach życia doczesnego. W tej perspektywie „święci to ci, którzy w każdej epoce potrafili odważnie żyć swoją wiarą, wytrwale składając bezkompromisowe świadectwo o Chrystusie.”[16] Podkreślony tutaj dar odwagi i cnota wiary oraz wynikający z nich chrześcijański radykalizm życia, wskazują na całkowite oddanie życia Bogu, rozumiane w świetle Soboru Watykańskiego II jako podporządkowanie Chrystusowi wszelkich ludzkich działań politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych. Oczywiście wymaga to zupełnie poważnego i „do końca” potraktowania Bożego zaproszenia do świętości: „Bądźcie świętymi, ponieważ Ja jestem święty!”[17] Jak stwierdza Papież w jednej z homilii wygłoszonej na Uroczystość Wszystkich Świętych: „Święci potraktowali poważnie (…) słowa Jezusa. Uwierzyli, że osiągną szczęście, jeżeli przełożą je na konkretny język swojego życia. I przekonali się, że są one prawdziwe, dzięki codziennemu doświadczeniu: mimo bolesnych prób, mrocznych chwil i niepowodzeń zaznali już tu na ziemi głębokiej radości komunii z Chrystusem. W Nim odkryli obecny w dziejach zalążek przyszłej chwały Królestwa Bożego.”[18] Świętość to więc wcielenie słów Jezusa w czyn – ów „język” oznacza wszystko to, w czym nasze życie się wyraża, każdą z gałęzi ludzkiego zaangażowania. To także bardzo konkretne doświadczanie codziennej rzeczywistości, „twarde” stąpanie po ziemi, stawianie czoła trudnościom. Co jednak najistotniejsze, to złączenie i przeżywanie cierpień, braków i trosk z Chrystusem[19], który wypełniając swoją obecnością naszą codzienność, daje radość życia. Jak sam bowiem mówi: „Do tej pory o nic nie prosiliście w imię moje: Proście, a otrzymacie, aby radość wasza była pełna.”[20] Świętość to więc także ufne kroczenie i zawierzenie siebie Bogu, w nadziei uczestnictwa w Jego wiecznej chwale.

Papież pojmuje ponadto świętość jako „owoc nieustannego działania Ducha Bożego.”[21] Tutaj bowiem odsłania się przed nami prawdziwie uświęcające działanie Ducha – perspektywa, w której to rzeczywiście my zostajemy uświęcani, a nie samych siebie czynimy świętymi przez nasze wysiłki. Działanie Ducha Uświęciciela, który „przenika wszystko, nawet głębokości Boga samego”[22], jest nieustanne; owoc świętości zaś jest jeden, bo jeden tylko jest Święty.[23]

b) W wymiarze wspólnotowym

Podczas modlitwy „Anioł Pański” 1 listopada 2003 roku, papież Jan Paweł II wskazuje na List apostolski „Novo millenio ineunte”, w którym przypominał „wszystkim wiernym, że świętość jest priorytetowym wymogiem życia chrześcijańskiego.”[24] Napisał tam: „Ponowne odkrycie Kościoła jako tajemnicy, czyli jako ludu zjednoczonego jednością Ojca i Syna i Ducha Świętego, musiało doprowadzić także do ponownego odkrycia jego świętości, pojmowanej w podstawowym znaczeniu jako przynależność do Tego, który jest w najgłębszym sensie Święty, po trzykroć Święty.”[25] Co więcej, owa przynależność staje się jakby kanałem łaski uświęcenia; Papież rozumie świętość Boga jako coś niezwykle pociągającego, coś, co powoduje zmianę, posiada charakter dynamiczny. Ten, kto w choćby minimalny sposób otwiera się na Boga, już zostaje w jakiejś części przemieniany mocą Jego świętości. „Bóg nie chce, by człowiek się zagubił, ale by każdy, przekształcony przez Jego świętość, żył zawsze przed Jego obliczem (…).”[26]

Przemiana ta dokonuje się we wspólnocie, przez bezpośrednie relacje i wzajemną troskę. Dokonuje się we wspólnocie zawsze – na mocy powszechnego odkupienia, przez ogólnoludzką więź zbawionych i przynależność do Kościoła Chrystusowego. W ten właśnie sposób objawia się Jego siła, którą „(...) na Wschodzie i na Zachodzie przez wszystkie epoki są i pozostają zawsze święci, to znaczy ci, którzy uczynili prawdę Chrystusa swoją własną prawdą, którzy poszli tą drogą, którą jest On sam, którzy żyli życiem, jakie z Niego płynie w Duchu Świętym. (…) W naszym stuleciu są to w szczególnej mierze święci męczennicy. (…) Jest to olbrzymia rzesza tych, którzy, jak w Apokalipsie, «idą za Barankiem» (por. 14, 4), dopełniają w swoim męczeństwie odkupieńczego świadectwa Chrystusa (por. Kol 1, 24) a zarazem znajdują się u podwalin nowego świata, nowej Europy i nowej cywilizacji.”[27]

Wymiar wspólnotowy uświęcenia człowieka stanowi weryfikację etapu indywidualnego – autentyczności nawrócenia. Jednocześnie to właśnie wspólnota stoi u jego początku, podtrzymuje i wspiera w dalszym rozwoju duchowym.[28] Mówiąc o przyjęciu Chrystusa jako prawdy Jan Paweł II zwraca uwagę na źródło siły Kościoła, która jest owocem osobistego świadectwa świętych. Jego szczególnym przejawem jest natomiast heroiczna manifestacja miłości objawiająca się w śmierci męczeńskiej. Papież aktualizuje w ten sposób twierdzenie wywodzące się z tradycji starochrześcijańskiej, mówiące, że krew męczenników jest nowym zasiewem Kościoła. Odwołanie się do świadectwa męczenników stanowi przykład pierwszeństwa wymiaru wspólnotowego i jego uprzedni charakter w procesie uświęcenia człowieka.

1.2. Wymiar chrystocentryczny

Człowiek zostaje uświęcony przez Chrystusa i w Chrystusie, poprzez Jego śmierć i zmartwychwstanie. Podobnie jak przez grzech Adama śmierć stała się udziałem całej ludzkości, tak też przez wszczepienie w Chrystusa (przez chrzest), w Jego paschę, dostępujemy łaski zbawienia i świętości.[29] Otrzymujemy ją jako dziedzice Boga i współdziedzice Chrystusa.[30] Jan Paweł II podczas jednej z homilii na cmentarzu Campo Verano przytoczył w tej perspektywie słowa Jana Ewangelisty, mówiąc: „«Popatrzcie, jaką miłością obdarzył nas Ojciec: zostaliśmy nazwani dziećmi Bożymi: i rzeczywiście nimi jesteśmy. Świat zaś dlatego nas nie zna, że nie poznał Jego» (1 J 3, 1). Człowiek: rzeczywiste dziecko Boga. Przybrany za syna w Przedwiecznym Jednorodzonym Synu, Słowie Wcielonym.”[31]

1.2.1. Dziecięctwo Boże

Jak już wcześniej stwierdzono, jedynym dawcą życia i świętości jest Bóg. Człowiek czasów Nowego Przymierza, aby przyjąć dar uświęcenia, musi zostać włączony w Chrystusa – stać się uczestnikiem Jego misteriów. To w Nim, dla Niego i przez Niego dokonuje się nasze odkupienie. „Gdy jednak nadeszła pełnia czasu, zesłał Bóg Syna swego, zrodzonego z niewiasty, zrodzonego pod Prawem, aby wykupił tych, którzy podlegali Prawu, abyśmy mogli otrzymać przybrane synostwo.”[32] Owo wszczepienie w Chrystusa, jest więc przyjęciem Bożego synostwa, udzielanego w sakramencie chrztu świętego. Na zakończenie jego obrzędu szafarz sakramentu wypowiada słowa z listu św. Pawła do Galatów: „Bo wy wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa.”[33] Bycie chrześcijaninem oznacza więc ontologiczną przynależność do Boga poprzez więź synostwa.[34] Dzięki łasce chrztu odkrywamy tajemnicę udzielania się Boga, na drodze Jego uniżenia – kenozy. Miejscem spotkania jest bowiem człowieczeństwo Chrystusa. „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas.”[35]

Bóg stał się człowiekiem, aby wywyższyć ludzką naturę, by ona mogła mieć udział w Jego świętości. A stało się to – jak podkreśla Papież w przytoczonym wyżej fragmencie – w Przedwiecznym Jednorodzonym Synu, który „istniejąc w postaci Bożej, nie skorzystał ze sposobności, aby na równi być z Bogiem, lecz ogołocił samego siebie, przyjąwszy postać sługi, stawszy się podobnym do ludzi.”[36] U podstaw perspektywy chrystologicznej leży więc „(…) doświadczenie bycia przybranymi dziećmi Ojca w Jezusie: taki jest najbardziej autentyczny sens dziecięctwa duchowego, to znaczy doświadczenia Bożego synostwa za sprawą Ducha Świętego. (…) Dziecięctwo duchowe pozwala doświadczyć, że wszystko pochodzi od Boga, ku Niemu powraca i w Nim trwa, dla zbawienia wszystkich, w tajemnicy miłosiernej miłości.”[37] A więc jest darem i łaską. Darmowym, niczym nie zasłużonym wywyższeniem ludzkiej natury – dowodem nieskończonej dobroci Ojca objawionej w Synu.[38] Syn zaś w tej misji nie pozostaje jedynie „narzędziem” Ojca, ale jest wykonawcą dzieła na mocy swej boskiej woli, wspólnej z Ojcem i Duchem. W ten sposób świętość Boga jaśnieje „w miłości Chrystusa, który wszystko wybawia od konsekwencji grzechu i śmierci, (...) i objawia (...) opatrznościowy zamysł uczynienia człowieka członkiem Bożej rodziny.”[39]

W wypowiedziach Jana Pawła II odkrywamy więc ten sam kierunek myśli, jaki wytyczył wcześniej Sobór Watykański II oświadczając że „wyznawcy Chrystusa, powołani przez Boga i usprawiedliwieni w Panu Jezusie nie ze względu na swe uczynki, lecz wedle postanowienia i łaski Bożej, w chrzcie wiary stali się prawdziwie synami Bożymi i uczestnikami natury Bożej, a przez to rzeczywiście świętymi.”[40]

1.2.2. Ludzka natura – miejsce spotkania Boga

Należy zwrócić uwagę na fakt, że doświadczenie fizycznego wymiaru człowieczeństwa zdecydowanie nie przynosi pokoju i nadziei, wręcz przeciwnie – może być źródłem bólu, cierpienia i ostatecznie budzić odrazę. Dlaczego więc właśnie w fizycznym wymiarze człowieczeństwa dokonuje się ludzkie odkupienie i uświęcenie? Wydaje się, że po raz kolejny dotykamy tutaj tajemnicy Bożej woli, która wybiera to, co małe, słabe i mizerne, by objawić swoją chwałę.[41] Jak stwierdza Jan Paweł II: „Ten człowiek, któremu ziemia zdaje się ostatecznie odbierać jego człowieczeństwo poprzez śmierć, czyniąc go «prochem»; ten sam człowiek, jeśli umiera w łasce Chrystusa, niesie w sobie równocześnie rzeczywistość życia niezniszczalnego: życia Bożego!”[42] Ludzka natura, będąca miejscem spotkania Boga i człowieka, staje się kanałem łaski uświęcenia i co więcej, sama jest jej podległa – zgodnie z obietnicą: „A jeżeli mieszka w was Duch Tego, który Jezusa wskrzesił z martwych, to Ten, co wskrzesił Chrystusa z martwych, przywróci do życia wasze śmiertelne ciała mocą mieszkającego w was swego Ducha.”[43]

Myśl Jana Pawła II wpisuje się w nurt nauczania Apostoła Narodów. Dowodzą temu między innymi słowa homilii wygłoszonej na Campo Verano: „Nasz rzymski cmentarz – wszystkie cmentarze świata – kryją w sobie tę tajemnicę: oto dzieci Boga, synowie i córki w Jednorodzonym Przedwiecznym Synu, który stał się Człowiekiem: jednym z nas. (…) Ten cmentarz (…) uczestniczy w Krzyżu i Zmartwychwstaniu Chrystusa. Ziemia została nawiedzona tajemnicą Syna Bożego. Ziemia została nawiedzona tajemnicą Odkupienia.”[44] Święty Paweł mówi bowiem: „(...) razem z Chrystusem zostałem przybity do krzyża. Teraz zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus. Choć nadal prowadzę życie w ciele, jednak obecne życie moje jest życiem wiary w Syna Bożego (...)”.[45] Papież podkreśla w ten sposób nie tylko eschatologiczny wymiar ludzkiego ciała – jako przyszłego ciała uwielbionego na wzór Syna Człowieczego – ale i obecną jego chwałę i uczestnictwo w tajemnicy świętości. Każdy więc ochrzczony, wszczepiony w Chrystusa poprzez chrzest, staje się żywą świątynią Ducha[46] i uczestnikiem świętości Boga. Tajemnica ta dokonuje się w ukryciu, jest zasłonięta przed tym, co światowe, jest żywą i intymną relacją z Nim samym.[47] Jest udziałem świętych, „(...) o których nie wspomina historia wielkich tego świata, bowiem bezcenny skarb ich świadectwa kryje się za zasłoną pokory i życia w ukryciu. Mężczyzn i kobiet, którzy czerpali z bezmiernej pełni Tego, który jest jedynym świętym, i urzeczywistniali w sobie cząstkę Jego życia, pozwalając, aby wcielił się w ich konkretne oblicze, stając się niejako Jego żywym symbolem.”[48] – Tak nauczał Papież w Uroczystość Wszystkich Świętych 1986 roku.

Tak więc człowieczeństwo – zwłaszcza w swym aspekcie fizycznym – wbrew wiedzy jedynie zmysłowej, jest na mocy wiary mieszkaniem radości, pokoju i eschatologicznej nadziei. A jest to wiara Kościoła, w którego imieniu papież wyznaje, że „przyszłość pozagrobowa każdego i wszystkich wiąże się z tym: «Wierzę w ciała zmartwychwstanie»; a dalej «wierzę w grzechów odpuszczenie i żywot wieczny». Jest to eschatologia chrystocentryczna.”[49]

1.2.3. Droga wiedzie przez Krzyż do Serca Jezusa

Dalej, w nauczaniu Papieża, rozważając chrystocentryczny nurt świętości, odnaleźć możemy odwołanie do dwóch rzeczywistości: Krzyża i Serca Jezusowego. Łączą się one w tajemnicy cierpienia Zbawiciela, ale bynajmniej na niej nie poprzestają. Wskazują bowiem ostatecznie na Jego chwałę i objawiają nieskończoną miłość Boga do każdego człowieka.[50]

a) Krzyż

Chrystus ukrzyżowany w najdoskonalszy sposób objawia swoją godność i służbę kapłańską względem całej ludzkości. Posługa ta jest wyrazem kenozy Boga i najwznioślejszym przykładem daru z siebie samego.[51] Krzyż wyrażający wszystkie te rzeczywistości jest także w swojej prostocie znakiem uczniów Chrystusa – nie tylko tych żyjących, ale również zmarłych. „Na grobach i grobowcach wokół nas znajduje się znak Krzyża. Ten znak mówi o zmarłym: był chrześcijaninem. Ale nie tylko to. Ten znak świadczy o Baranku: o Jezusie Chrystusie, w którym jest odkupienie świata. Odkupienie człowieka. Ten znak mówi każdemu i wszystkim o «świętym miejscu Boga» (por. Ps 23 [24], 3), do którego wezwany jest człowiek w Chrystusie. (…) Krzyż: Znak Baranka o tym świadczy.”[52] Krzyż, przede wszystkim jako symbol miłości, wyraża Osobę Chrystusa, a Jego znak widnieje na miejscach spoczynku tych, którzy do Niego należą – są Jego własnością, są w Nim.

Krzyż jest symbolem zwycięstwa i chwały[53], ale też – zwłaszcza w duchowości ludowej – znakiem solidarności w cierpieniu i objawieniem miłosierdzia. Dopiero z całej tej palety znaczeń maluje się pełny obraz drogi do świętości. Jak zauważa Jan Paweł II w jednej ze swoich książek: „Nie ma chrześcijańskiej świętości bez pobożności pasyjnej, tak jak nie ma jej także bez prymatu Tajemnicy Paschalnej. (…) Święci Kościoła łacińskiego nierzadko byli stygmatykami, jak sam Franciszek z Asyżu. Nosili w sobie fizyczne znamię upodobnienia do Chrystusa w Jego męce. W ten sposób na przestrzeni 2000 lat utworzyła się owa wielka synteza życia i świętości, której centrum zawsze jest Chrystus.”[54] Na innym zaś miejscu stwierdza, że „Cierpienie zdaje się przynależeć do transcendencji człowieka: jest jednym z tych punktów, w których człowiek zostaje niejako «skazany» na to, ażeby przerastał samego siebie — i zostaje do tego w tajemniczy sposób wezwany.”[55]

Należy więc bardzo mocno podkreślić fakt: męka, ból i cierpienie mogą być doskonałą drogą do świętości, o ile przeżywane są one z Bogiem przez Chrystusa w Duchu Świętym. Papież zaznacza, że każdy człowiek wezwany jest do tego, by doświadczenie cierpienia przyjmowane było jako okazja do pogłębienia relacji z Chrystusem cierpiącym i współodczuwającym, zarówno w cierpieniach natury fizycznej jak i metafizycznej.

b) Serce Jezusa

Serce Jezusa jest jednym z najczęściej używanych odniesień homiletycznych ukazujących pełną, bezgraniczną i uświęcającą miłość Boga do ludzi. Jan Paweł II także w wielu swoich przemówieniach wskazuje na Serce Jezusa jako na swego rodzaju centrum, „wspólny mianownik” Bóstwa i człowieczeństwa. „Serce” będące w Piśmie Świętym wyrazem tego, co duchowe, siedzibą pragnień i myśli, jest także przedstawiane jako miejsce spotkania z Bogiem – tam On mówi do człowieka.

Jan Paweł II mówi o sercu Jezusa właśnie jako o swego rodzaju kresie, spełnieniu pragnień serc ludzkich, miejscu, w którym człowiek jest wreszcie w domu – jest najpełniej „u siebie”: „W rytmie wiodącym od nadziei do jej ziszczenia, od pragnień do ich realizacji, z ziemi do nieba, zdają się – drodzy bracia i siostry – układać trzy ostatnie wezwania do Najświętszego Serca Jezusa. Mówimy: «zbawienie ufających Tobie», potem «nadziejo umierających w Tobie», wreszcie «radości wszystkich świętych». I tu spotykamy się już z wizją raju, ze wzmianką o życiu w niebie, z formułą, która otwiera bezkresną przestrzeń wiecznego szczęścia.”[56] W Litanii do Najświętszego Serca Pana Jezusa odnaleźć można ponadto inne wezwania jak np. „źródło życia i świętości” czy „domie Boży i bramo niebios”. Skoro naturalne jest dla chrześcijanina czerpanie wszelkich łask z Serca Jezusowego, to w ten sam właśnie sposób karmi się on nieustannie Jego świętością.[57] Jej udzielanie staje się czymś zupełnie zwyczajnym – na wzór matki karmiącej niemowlę. Podobnie w chwili śmierci – kiedy można stwierdzić, że doczesny proces uświęcania dobiegł końca – dla tego, kto przez całe swe życie czerpał łaski z Boskiego Serca, naturalnym wydaje się całkowite przylgnięcie do Niego, przejście w wieczność przez bramę Serca Chrystusowego. „Żyjąc w Chrystusie musi umrzeć w Chrystusie. Słowa litanii wyrażają doświadczenie chrześcijanina w obliczu śmierci: oto Serce Chrystusa, Jego miłość, i miłosierdzie są nadzieją i pewnością dla tego, kto w Nim umiera.”[58]

Należy również pamiętać, iż będąc wszczepieni w Chrystusa poprzez chrzest już tu na ziemi, w sposób mistyczny jesteśmy obecni w Jego Sercu, jako Ci, których umiłował Ojciec i których chce w Chrystusie odzyskać.[59] Aspekt ten również dostrzega Papież mówiąc, że „Serce Jezusa jest dla nich [świętych] życiową przestrzenią, miejscem, w którym trwają w miłości, czerpiąc z niej ciągłą bezgraniczną radość.”[60] Pragnienie Bożej miłości (co oznacza jednocześnie pragnienie świętości) zaszczepione mocą Ducha Świętego w każde ludzkie istnienie, wyrażone zostało na początku dzieła stworzenia słowami: „A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre”[61]. Było dobre ponieważ w naturalny sposób podążało za dobrem i go szukało. To głębokie pragnienie człowieka, będące jednocześnie łaską Boga, może zostać zaspokojone tylko w Jego Synu – w Sercu Jezusa,[62] jak pisał św. Augustyn: „Stworzyłeś nas bowiem jako skierowanych ku Tobie. I niespokojne jest serce nasze, dopóki w Tobie nie spocznie.”[63]

Wymiar chrystocentryczny tajemnicy świętości skupia się w nauczaniu Papieża na Sercu Jezusa również jako na miejscu wywyższenia natury ludzkiej, poprzez wypełnienie nowotestamentowych obietnic i pełną realizację upragnionej przez Boga i człowieka relacji miłości: „Tam ujawnia się także pełnia miłości Odkupiciela do ludzi potrzebujących zbawienia; miłość Nauczyciela do uczniów spragnionych prawdy; Przyjaciela, który usuwa podziały i wynosi sługi do rangi swoich przyjaciół na zawsze i we wszystkim.”[64] Definitywne ukazanie miłości Zbawiciela nastąpi natomiast na Sądzie Ostatecznym, gdzie wszystkie serca ludzkie, całkowicie odsłonięte, będą mogły przyjąć życie wieczne wypływające z przebitego Serca Jezusa.[65]

1.2.4. „Ja jestem bramą owiec”[66]

Z okazji uroczystości Wszystkich Wiernych Zmarłych w 1989 roku Papież rozwinął swoją naukę rozważając, co to znaczy „umrzeć w Chrystusie”.[67] Jan Paweł II stara się przede wszystkim dowieść, że „umrzeć w Chrystusie” znaczy żyć, życie odzyskać.[68] Sama śmierć jest smutna i niewątpliwie bez Boga byłaby największą tragedią człowieka. Uświęcenie, będące rezultatem łaski Boga i aktywnego zaangażowania człowieka, w chwili śmierci osiąga swój doczesny kres. Jest to moment przełomowy życia, w którym w nauczaniu Jana Pawła II można wyróżnić pięć aspektów: uczestnictwo w synostwie Bożym, całkowite złożenie ufności w Bogu, wymiar sakramentalny, upodobnienie do Chrystusa oraz trwanie we wspólnocie Kościoła.

a) Uczestnictwo w synostwie

Być synem, znaczy mieć ojca. Chrześcijanin przez wszczepienie w Jezusa staje się przybranym synem Ojca niebieskiego. Umierając w Jego łasce, razem z Chrystusem uczestniczy w radości i chwale dziecka Bożego. Jan Paweł II mówi o tym tak: „Przede wszystkim, drodzy bracia i siostry, znaczy to [umrzeć w Chrystusie] odczytać bolesne i tajemnicze zjawisko śmierci w świetle nauki Syna Bożego jako odejście do domu Ojca, w którym Jezus poprzez swoją śmierć przygotował nam miejsce.”[69] Papież zwraca ponownie uwagę, na rzeczywistość dziecięctwa Bożego, w duchu którego dokonuje się przejście do Ojca, zamieszkanie już na zawsze we wspólnocie z Bogiem. Nie było by to możliwe, bez „światła nauki Syna Bożego” – bez Ewangelii. Jezus będąc najpełniej Synem Boga – nie z przybrania, lecz z pochodzenia, daje nam przykład i wzór dziecięctwa Bożego, którego jesteśmy uczestnikami w Nim samym. „Znaczy to wierzyć, że mimo rozkładu ciała, śmierć jest początkiem życia i obfitego plonu.”[70] Papież powołuje się przy tym na słowa z Ewangelii wg św. Jana: „Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: Jeżeli ziarno pszenicy wpadłszy w ziemię nie obumrze, zostanie tylko samo, ale jeżeli obumrze, przynosi plon obfity.”[71] Ów „obfity plon” oznacza prawo, a nawet konieczność przebóstwienia człowieka. Wynika ona z faktu dopuszczenia natury ludzkiej do natury Bożej, który dokonał się w Chrystusie, a którego my jesteśmy uczestnikami.[72]

b) Ufność

Następnie Papież zwraca uwagę na postawę zaufania i całkowitego powierzenia się Jezusowi. Istotnym elementem jest tutaj wskazana pokora chrześcijanina, który świadom własnej nędzy, tego, że sam z siebie nic nie jest w stanie uczynić, otwiera się jednak na dar przebaczenia i tym samym uświęcenia. Dzieje się to na drodze intymnej relacji z Panem. „(...) poddać się całkowicie Jego woli, składając w Jego ręce – ręce brata, przyjaciela, dobrego pasterza – własny los, tak jak On w chwili śmierci oddał swojego ducha w ręce Ojca.”[73] Oznacza to tym samym pogodzenie z Bogiem, sobą samym i ze światem. „W tej najwyższej godzinie chrześcijanin wie, że nawet jeśli jego serce oskarża go, to Serce Jezusa jest większe od jego serca i może zmazać wszelką winę, jeśli tylko okaże on skruchę.”[74] Jan Paweł II powołując się na słowa św. Jana Apostoła[75] wskazuje, że taka postawa jest naturalną konsekwencją prowadzenia świętego życia – zabiegania wiernego o żywą relację z Chrystusem. Bowiem, jak pisze św. Paweł: „(...) ani śmierć, ani życie, ani aniołowie, ani Zwierzchności, ani rzeczy teraźniejsze, ani przyszłe, ani Moce, ani co wysokie, ani co głębokie, ani jakiekolwiek inne stworzenie nie zdoła nas odłączyć od miłości Boga, która jest w Chrystusie Jezusie, Panu naszym.”[76] Pogłębiana i doskonalona za życia postawa zawierzenia i ufności, owocuje w momencie śmierci odwagą i pokojem – ufnym wyciągnięciem rąk do Tego, w którego ręce składamy całe nasze życie.

c) Sakramenty

Kolejnym elementem są „«święte znaki paschalnego przejścia»: sakrament Pokuty, który jedna nas z Ojcem i całym stworzeniem, święty Wiatyk, który jest chlebem życia i lekiem nieśmiertelności, namaszczenie chorych, które dodaje ciału i duszy energii do ostatniej walki.”[77] Sakramenty, w których najpełniej spotykamy się z Chrystusem, są gwarantem trwania w Nim, umierania z Nim i odzyskania życia przez Niego. Przy okazji przeżywania w Kościele powszechnym Roku Świętego Papież nauczał: „A czymże jest owo «opłukanie szat i wybielenie ich w krwi Baranka», jeśli nie korzystaniem z tych właśnie skarbów? Czyż nie jest prawdą – jak śpiewa Hymn paschalny – że «Baranek odkupił swoje stado»? Tak oto święci są dla nas nie tylko wzorem cnót ewangelicznych, przedstawionych w Błogosławieństwach, lecz również osobami, które w najpełniejszy sposób skorzystały ze «źródeł» Odkupienia Chrystusowego, i – jako uczestnicy «czystości» Baranka – poprzedziły nas w świętowaniu liturgii niebieskiej, która odbywa się «przed tronem i przed Barankiem».”[78] Przez sprawowanie i uczestnictwo w świętych sakramentach Kościół najpełniej wyraża także swoją istotę – prowadzi do spotkania z Bogiem żywym, obecnym we wspólnocie wierzących; w sposób szczególny, w ustanowionych przez Chrystusa znakach Swojej obecności. To właśnie przez nie dostępujemy uświęcenia i stanowimy jedno – zarówno z braćmi i siostrami w niebie, jak i między sobą na ziemi.[79]

d) ...tak jak Chrystus

Jan Paweł II opisuje wreszcie, co praktycznie oznacza odchodzenie z tego świata na wzór Chrystusa. Należy zwrócić uwagę na szczególną rolę Matki Bożej – jako swego rodzaju Strażniczki dobrej śmierci – jaką nadaje Jej Papież: „«Umrzeć w Chrystusie» znaczy wreszcie «umrzeć tak jak Chrystus», z modlitwą na ustach, z przebaczeniem w sercu, z Najświętszą Panną u boku. Ona jako Matka stała pod krzyżem Syna i jako Matka stoi przy swoich umierających dzieciach. Ona, która przez ofiarę swojego serca współdziałała w ich zrodzeniu do życia łaski, zapewnia im swoją troskliwą, matczyną obecność, aby przez śmierć narodzili się do życia w chwale.”[80] Traktując dosłownie przytoczony aspekt, na uwagę zasługuje postawa męczenników wszystkich czasów, którzy oddając życie za Chrystusa, ipso factum uważani są w Tradycji Kościoła za świętych.[81]

e) Wspólnota z Bogiem i braćmi

Papież podkreśla wymiar wspólnoty – zarówno więzi ucznia z Mistrzem jak i braci między sobą. Chrześcijanin żyje na ziemi gorąco pragnąc spotkania z Jezusem, które będzie już wieczną kontemplacją Niego samego w niebie.[82] Oczekuje na wejście do radości swego Pana.[83] W homilii wygłoszonej w 1983 roku na cmentarzu Verano Jan Paweł II pytał: „Czyż nie jest prawdą – jak śpiewa Hymn paschalny – że «Baranek odkupił swoje stado»?”[84] Jeżeli zaś odkupił, to przywrócił tym samym możliwość pełnej wspólnoty z Bogiem. Także i ta wykładnia Papieża znajduje swoje źródło w słowach Apostoła Narodów, który stwierdza: „Wielokrotnie i na różne sposoby przemawiał niegdyś Bóg do ojców przez proroków, a w tych ostatecznych dniach przemówił do nas przez Syna. Jego to ustanowił dziedzicem wszystkich rzeczy, przez Niego też stworzył wszechświat.”[85] Wszystko więc, co zostało stworzone, należy do Chrystusa, a człowiek odnajdując w Nim siebie „żyje z Jezusem życiem Jezusa.”[86] Pragnienie Boga, które zdaniem Jana Pawła II najtrafniej oddają słowa z Księgi Apokalipsy św. Jana: „Przyjdź, Panie Jezu”[87], osiąga swój zenit w wiecznej kontemplacji, stanie nieopisanej radości, która wynika z jedności Stwórcy i stworzenia. Tęsknota za Bogiem, będąca nieodłączną częścią życia na ziemi, „(…) w niebie przemienia się w oglądanie Pana twarzą w twarz, w stan osiągniętej szczęśliwości, połączenie życia: Chrystusa w błogosławionych, błogosławionych w Chrystusie!”[88] Papież podkreśla tym samym znaczenie soteriologiczne pojęcia „wspólnoty z Bogiem”, które obejmuje prymat nad rozumieniem go jako struktury Kościoła. Charakter zbawczy realizuje się bowiem przez dar z samego siebie w relacji z Bogiem i braćmi, natomiast jednym z jego wyrazów jest budowanie wspólnotowych struktur kościelnych.[89]

Chrystus będąc jedynym fundamentem i gwarantem miłości Ojca do każdego człowieka, jest także podstawą miłości ludzi – przyszłych obywateli i mieszkańców nieba[90] – do siebie nawzajem. „W Chrystusie i przez Chrystusa błogosławieni w niebie otrzymują dar miłości Ojca, który łączy ich z sobą węzłem Ducha Świętego, Bożej Miłości; w Chrystusie i przez Chrystusa miłują Ojca i ludzi – swych braci miłością Ducha Świętego.”[91] Wspólnota z Chrystusem prowadzi więc do wspólnoty z braćmi, do kochania ich miłością Chrystusa. Komunia z Bogiem wydaje owoce odkrywania coraz to nowszych odniesień w poszczególnych wspólnotach i między nimi.[92] Ich spełnieniem będzie natomiast Nowe Jeruzalem, w którym nastanie doskonała wspólnota, gdzie Bóg „(...) zamieszka wraz z nimi, i będą oni Jego ludem, a On będzie «BOGIEM Z NIMI».”[93]

Śmierć będąca kresem doczesnego procesu uświęcenia człowieka, otwiera przed nim perspektywę życia wiecznego w doskonałej komunii z Bogiem oraz z braćmi i siostrami w wierze. Droga do tego, zapoczątkowana na chrzcie świętym, znajduje swoją ziemską  realizację w przyjmowaniu pozostałych sakramentów, w których dokonuje się i prawdziwie realizuje uczestnictwo w synostwie Bożym. Chrześcijanin żyjąc w zażyłej relacji z Bogiem, coraz doskonalej i pełniej Mu ufa, stając się tym samym bliższym postawie Chrystusa i upodabniając się do Niego. Rodząca się w tej zażyłej relacji miłość, obejmuje swym zasięgiem również innych braci i siostry, budując doczesną wspólnotę Kościoła, który jest zalążkiem Nowego Jeruzalem.

1.2.5. Droga i Prawda i Życie

Podczas modlitwy „Anioł Pański” 1 listopada 1995 roku Papież wskazał bardzo istotny, chrystocentryczny aspekt uświęcenia człowieka. „«Idę przecież przygotować wam miejsce – mówi Nauczyciel do uczniów w wieczerniku – (…) abyście i wy byli tam, gdzie ja jestem. Znacie drogę dokąd Ja idę.» (J 14, 2–4). Gdy idziemy za Chrystusem – Drogą, Prawdą, i Życiem – myśl o niebie napełnia nas spokojem i odwagą, których potrzebujemy, aby pośród trudów codzienności zachować niezłomną nadzieję, że kiedyś będziemy mieli udział w wiekuistej radości świętych obcowania.”[94] Chrystus zostaje więc ukazany nie tylko jako ten, który uświęca, ale także jako jedyna dostępna człowiekowi Droga do Ojca i Prawda która wyzwala.[95] Chrześcijaninowi będącemu na ziemi „w drodze” do niebieskiej ojczyzny, dana jest pośród wielu innych dróg tego świata, Droga, którą jest sam Chrystus. Jest On tym samym towarzyszem i przyjacielem człowieka, prowadzącym do pełni świętości.

Życie w prawdzie, oznacza życie w prawdzie Chrystusa, w prawdziwym obrazie Jego samego i siebie. Ten prawdziwy obraz Boga jest nam nieustannie przypominany przez Ducha Świętego, zgodnie ze słowami Ewangelii św. Jana: „Gdy zaś przyjdzie On, Duch Prawdy, doprowadzi was do całej prawdy.”[96] Jest to obietnica, która prowadzi do życia w Bogu już tu na ziemi i czyni nas współuczestnikami Jego świętości. Potwierdzają to słowa soborowej konstytucji dogmatycznej o Kościele w której czytamy: „Pan Jezus, boski Nauczyciel i Wzór wszelkiej doskonałości, głosił uczniom swoim jakiegokolwiek stanu – wszystkim razem i każdemu z osobna – świętość życia, której sam jest sprawcą i dokonawcą (...)”[97] Po raz kolejny uwypuklona zostaje więc koncepcja indywidualna, która realizowana jest zawsze we wspólnocie.

1.2.6. Kapłan, Król i Prorok

Dana ludzkości tajemnica oglądania Boga twarzą w twarz w Chrystusie – jak zauważa Jan Paweł II – dokonuje się dzięki naszemu uczestnictwu w godności kapłańskiej Jezusa. Podczas homilii w 50 rocznicę swoich święceń kapłańskich ówczesny Biskup Rzymu powoływał się na słowa Psalmu 24, utożsamiając wspominanego w nim „sprawiedliwego” z Chrystusem: „I oto na tle całego bogactwa stworzenia psalmista widzi Tego, który godny jest wstąpić na górę Pana i stanąć w jego świętym miejscu (por. Ps 24, 3). Jest to «człowiek o rękach nieskalanych i o czystym sercu» (Ps 24, 4). On otrzymał «błogosławieństwo od Pana», aby stanąć przed Nim w imieniu tych wszystkich pokoleń, które pragnęły oglądać oblicze Boga Jakuba. W ten sposób dzisiejsza liturgia zwraca nasze myśli i serca w stronę Chrystusa, Wielkiego i Odwiecznego Kapłana.”[98] On sam będąc „Kapłanem, Ołtarzem i Barankiem ofiarnym”[99] gromadzi w sobie wszystkich ochrzczonych i zapoczątkowuje Nowe Przymierze na mocy swojej krwi, tworząc „wybrane plemię, królewskie kapłaństwo, naród święty, lud [Bogu] na własność przeznaczony.”[100] Uczestnicząc na mocy chrztu w kapłańskiej, królewskiej i prorockiej godności Chrystusa, wierzący w Niego dostępują uświęcenia przez moc Jego ofiary, której językiem On sam jeden ma prawo i przystęp przemawiania do Boga.[101] Przystęp do wszystkiego, co święte, oraz sprawowanie kultu w Starym Przymierzu zarezerwowane było pierwotnie jedynie dla wybranych. W zależności od epoki byli to kapłani, królowie, prorocy i sędziowie. W chwili gdy „(...) zasłona przybytku rozdarła się przez środek (...)”[102], przez śmierć Jezusa, przystęp do „miejsca najświętszego” (świętego świętych)[103] został otwarty dla każdego człowieka. Do czerpania zaś z bogactwa świętości powołani są przede wszystkim ci, którzy przez chrzest uczestniczą w godności kapłańskiej, królewskiej i prorockiej Chrystusa i wezwani są przez to do „(...) składania duchowych ofiar, przyjemnych Bogu (...)”[104]. Chrystus najpełniej wyraził swoją kapłańską i królewską godność na Krzyżu. Fakt ten szczególnie podkreślany był w Tradycji Ojców Kościoła. Realizowanie tej godności przez wiernych zapoczątkowane zostało na chrzcie świętym, a udoskonalone w sakramencie bierzmowania.[105] Trzecim stopniem jest kapłaństwo służebne, które daje wiernym możliwość obcowania z Bogiem obecnym w sakramentach świętych.[106]

Przykład centralnego miejsca Chrystusa w procesie uświęcenia człowieka w nauczaniu Jana Pawła II doskonale streszcza list apostolski wydany z okazji ogłoszenia św. Teresy od Dzieciątka Jezus i Najświętszego Oblicza Doktorem Kościoła Powszechnego. Papież udowadnia, że „podobnie jak dla świętych Kościoła wszystkich czasów, także w jej doświadczeniu duchowym Chrystus jest centrum i pełnią objawienia. Teresa poznała Jezusa, umiłowała Go i z zapałem oblubienicy budziła w innych miłość do Niego. Wnikała w tajemnice Jego dzieciństwa, w słowa Jego Ewangelii, w mękę cierpiącego Sługi wyrytą na Jego świętym Obliczu, w blask Jego chwalebnego życia, w Jego obecność eucharystyczną.”[107] Analizując wzór życia św. Teresy zauważyć możemy cztery cechy charakteryzujące uświęcającą relację człowieka z Bogiem, są to: poznanie Go, umiłowanie Go, „zarażanie” innych miłością do Boga oraz rozważanie tajemnic życia Chrystusa i Jego aktualnej obecności w Kościele. Ta właśnie obecność Jezusa pod Najświętszymi Postaciami, staje się dla Jana Pawła II podstawą do rozwinięcia zagadnienia Mistycznego Ciała Chrystusa, które zostało szerzej opisane w dalszej części pracy.

1.3. Powszechne powołanie do świętości

„Bądźcie świętymi, ponieważ Ja jestem święty!”[108] – to pierwsze bezpośrednie wezwanie do świętości skierowane na kartach Pisma Świętego do starożytnego Izraela. Pojawia się już w Księdze Kapłańskiej, pisze o nim św. Piotr[109], objawia je św. Jan[110]. Jest stałym zaproszeniem Boga, skierowanym do człowieka każdej epoki dziejów. „Albowiem wolą Bożą jest wasze uświęcenie (...)”[111] – stwierdza św. Paweł w Liście do Tesaloniczan.

Piotr naszych czasów powoływał się natomiast na słowa Księgi Mądrości: „Bo we wszystkim jest Twoje nieśmiertelne tchnienie”[112], i stwierdzał: „Trzeba zatem odkryć ponownie całe bogactwo treści programowych V rozdziału Konstytucji dogmatycznej o Kościele Lumen gentium, poświęconego «powszechnemu powołaniu do świętości». Jeśli Ojcowie soborowi położyli taki nacisk na tę problematykę, to nie po to, aby nadać eklezjologii coś w rodzaju duchowego szlifu, ale aby uwypuklić jej wewnętrzną i istotną dynamikę.”[113] Wypowiedź ta, zawarta w papieskim przesłaniu na trzecie tysiąclecie chrześcijaństwa, wskazuje jednoznacznie na polecenie realizacji i odkrycia bogactwa Soboru Watykańskiego II. Jest równocześnie uznaniem i przyjęciem jako swojej, perspektywy wypracowanej przez wszystkich ojców soborowych. Wykładnia Konstytucji dogmatycznej o Kościele dotycząca powszechnego powołania do świętości staje się w ten sposób nauką Jana Pawła II.

1.3.1. Uznanie powszechności

Istotnie, należy zwrócić uwagę na fakt historycznej refleksji Kościoła nad ideą powszechności w Bożym wezwaniu do świętości. O ile w pierwotnym Kościele św. Paweł wszystkich ochrzczonych nazywał świętymi[114], o tyle w późniejszych wiekach chrześcijaństwa obserwujemy odejście od tej koncepcji i przeniesienie znaczenia na Kościół chwalebny. Powstaje przez to koncepcja bycia wybranym do świętości, swego rodzaju zasłużenia, wyjątkowości, utożsamiania świętości z cudownością. Kierunek ten zostaje na dodatek (u swego schyłku) wsparty przez nurt jansenistyczny, który zakładając zepsucie natury ludzkiej kładł nacisk na spełnianie norm moralnych, widząc w nich pierwszorzędny warunek uświęcenia człowieka. Ponieważ jednak „Bóg w każdej epoce wybiera sobie pewne osoby, aby objawiały Jego miłość do ludzi (...)”[115] w Kościele pojawiają się na przełomie XIX i XX w. świadectwa świętych m/in. Teresy z Liseoux czy Faustyny Kowalskiej, a także ruchy kościelne np. nurt odnowy charyzmatycznej, które „oddolnie” wskazują drogę powrotu do starożytnych korzeni. Ostatecznie Sobór Watykański II przypomniał, „(...) iż świętość, która jest obecna i działa już na ziemskim etapie drogi Kościoła, nie jest przywilejem pojedynczych osób, ale wezwaniem zwróconym do wszystkich bez wyjątku członków Ludu Bożego”[116] oraz „że nie należy mylnie pojmować tego ideału doskonałości jako swego rodzaju wizji życia nadzwyczajnego, dostępnego jedynie wybranym «geniuszom» świętości. Drogi świętości są wielorakie i dostosowane do każdego powołania.”[117] Sobór Watykański II podkreśla więc doczesny wymiar świętości i powszechny charakter jej realizacji. Ten zdecydowany głos Kościoła istotnie wzywa do odnowy: myślenia i działania, a więc do nawrócenia.[118]

Jan Paweł II bazując na wykładni soborowej, również ukazuje prostotę powszechnego powołania do świętości. Czyni to jednak odwołując się do eschatologii – ostatecznych rzeczy człowieka i świata. Jak stwierdza w jednej ze swoich publikacji: „(...) eschatologia stała się poniekąd obca współczesnemu człowiekowi, zwłaszcza w naszej cywilizacji (...)”[119]. Powołując się na cel życia istoty ludzkiej, jakim jest całkowite zjednoczenie z Bogiem, Papież wzywa do życia zgodnego z tym przeznaczeniem „tu i teraz” – w doczesności. Obecnie stało się bowiem obce myślenie o życiu pozagrobowym, o tym że cokolwiek po śmierci jeszcze nas czeka. Dlatego też, absolutnie nie mniej powszechne od „ślepoty” współczesnego człowieka, jest zaproszenie do świętości – zaproszenie wystosowane przez Boga, a nieustannie ponawiane przez Kościół do każdego człowieka na ziemi.[120] „Światu potrzebna jest dzisiaj wiosna świętości, która wsparłaby dzieło nowej ewangelizacji, a człowiekowi naszych czasów, często rozczarowanemu próżnymi obietnicami i skłonnemu do zniechęcenia, ukazałaby sens życia i na nowo rozbudziła w nim nadzieję.”[121] Ten rozkwit świętości możliwy jest – jak stwierdza Papież – przez porzucenie tego, co oferuje człowiekowi świat i zwrócenie się ku przyszłości – ku chwale świętości „(...) do jakiej Bóg wzywa w górę w Chrystusie Jezusie.”[122]

1.3.2. Powszechność

a) W wymiarze wspólnotowym

Zaproszenie do świętości Boga wydaje się być skierowane do ludzi wierzących, przede wszystkim zaś chrześcijan – i istotnie tak jest.[123] W rozważaniu przed modlitwą „Anioł Pański” 1 listopada 1985 roku Papież powołał się na słowa z Konstytucji Lumen gentium, mówiąc, że „wszyscy chrześcijanie jakiegokolwiek stanu i zawodu powołani są do pełni życia chrześcijańskiego i do doskonałości miłości, dzięki zaś tej świętości rozwija się bardziej godny człowieka sposób życia.”[124] Na innym miejscu ten sam dokument stwierdza: „Wszyscy więc chrześcijanie zachęcani są i zobowiązani do osiągania świętości i doskonałości własnego stanu. Niechaj tedy wszyscy starają się należycie kierować swymi uczuciami, aby korzystanie z rzeczy ziemskich i przywiązanie do bogactw wbrew duchowi ewangelicznego ubóstwa nie przeszkodziło im w osiągnięciu doskonałej miłości, zgodnie z upomnieniem Apostoła: «Którzy używają świata tego, niech nie zatrzymują się w nim: przemija bowiem postać tego świata» (por. 1 Kor 7, 31).”[125] Nauczanie Soboru Watykańskiego II zdaje się nawiązywać do pierwotnej teologii profetycznej, która zagadnienie zbawienia (czyli zaproszenia do świętości) ujmowała w ramach zbiorowości. Widoczny jest jednak także element indywidualny (o czym w dalszej części podrozdziału), które swoje korzenie znajduje w Księdze Ezechiela.[126]

Największą istniejącą wspólnotą jest oczywiście rodzaj ludzki. Ten niemalże kosmiczny wymiar stanowi najszersze rozumienie wspólnoty powołanej do świętości. Rozpatrując tę kwestię pod względem wyznaniowym, nie są to bynajmniej tylko wszyscy chrześcijanie, ani tym bardziej katolicy – choć to właśnie oni stanową grupę jakby najpełniej wezwaną.[127] Konstytucja dogmatyczna o Kościele odwołuje się do innego rozumienia pojęcia „katolickości” stwierdzając: „Do tej zatem katolickiej jedności Ludu Bożego, która jest znakiem przyszłego pokoju powszechnego i do niego się przyczynia, powołani są wszyscy ludzie i w różny sposób do niej należą lub są jej przyporządkowani zarówno wierni katolicy, jak inni wierzący w Chrystusa, jak wreszcie wszyscy w ogóle ludzie, z łaski Bożej powołani do zbawienia.”[128] W nauczaniu Soboru „katolicka jedność” oznacza więc wymiar ogólny, powszechny i uniwersalny, wspólnoty powołanej do świętości. W takie też rozumienie jedności i równości wszystkich wezwanych do chwały nieba, wpisuje się nauczanie Jana Pawła II, który stwierdza, że „święci to (...) nie tylko ci, którzy zostali kanonizowani, ale wszyscy wierzący, którzy żyją i umierają wierni Bożej woli.”[129] „Nie przypadkiem wśród świętych czczonych przez Kościół są ludzie w każdym wieku, z wszystkich narodów i warstw społecznych.”[130] Słowa Papieża potwierdza jednocześnie fakt wyniesienia przez niego na ołtarze rekordowej liczby wiernych ze wszystkich krańców ziemi: 327 beatyfikowanych i 156 kanonizowanych.[131]

b) W wymiarze indywidualnym

Wymiar indywidualny powszechności należy odczytywać zawsze w kontekście osobistego powołania. O ile bowiem istnieje świętość osobista danego człowieka, o tyle nigdy nie można mówić o świętości indywidualnej, pojmowanej jako odizolowana własność.[132] Każde bowiem uświęcenie (choćby najbardziej ukryte) dokonuje się we wspólnocie, dla wspólnoty i jest dziełem Boga. „Całe [bowiem] życie kościelnej wspólnoty i chrześcijańskich rodzin winno zmierzać w tym kierunku. Ale jest też oczywiste, że istnieją różne indywidualne drogi do świętości, wymagające prawdziwej pedagogiki świętości, która zdolna jest dostosować się do rytmu poszczególnych osób.”[133] Wymiar indywidualny świętości polega zatem na wezwaniu osobistym – niejako po imieniu, każdego z osobna. „(...) Wobec wybitnych świadków ewangelicznej doskonałości wszyscy musimy czuć się osobiście wezwani do wspaniałomyślnej odpowiedzi na powszechne wezwanie do świętości, każdy podług swojego stanu i urzędu.”[134] Ów indywidualizm może wyrażać się np. w obieraniu sobie konkretnych patronów, na świętych opiekunów – właśnie według wykonywanej pracy, piastowanego stanowiska, czy pełnionych funkcji społecznych. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że ten rodzaj indywidualności nie oddziela nas od wspólnoty i nie czyni odseparowanymi jednostkami. Wprost przeciwnie – ugruntowuje we wspólnocie, pozwala czerpać z jej bogactwa i dzielić się z nią swymi osobistymi talentami.[135]

To niezwykłe połączenie powszechności z osobistym powołaniem było przedmiotem rozważań Jana Pawła II przy okazji kontemplacji osoby Matki Bożej jako wzoru świętego życia. Pisał: „Niech będzie chwała i dziękczynienie Bogu za to, że wzbudził w Kościele ogromną rzeszę świętych, których nikt nie zdoła policzyć (por. Ap 7, 9). Ogromną rzeszę nie tylko świętych i błogosławionych, których wspominamy w ciągu roku liturgicznego, ale także świętych anonimowych, tylko Jemu znanych. Są wśród nich matki i ojcowie rodzin, którzy przez codzienną, ofiarną opiekę nad dziećmi przyczynili się do wzrostu Kościoła i budowy społeczeństwa: są kapłani, zakonnice i świeccy, którzy niczym świece płonące przed ołtarzem Pańskim spalili się w służbie bliźnim, potrzebującym pomocy materialnej i duchowej; są misjonarze i misjonarki, którzy porzucili wszystko, aby nieść ewangeliczne orędzie do wszystkich części świata. Tę listę można by kontynuować.”[136] Skoro więc powszechna indywidualność przejawia się w osobistym powołaniu, a ono stanowi środek, drogę do świętości, przypatrzymy się sposobom realizacji poszczególnych życiowych misji.

1.3.3. Powołanie – rozumienie terminu

Jan Paweł II widzi wyraźny związek między przyjmowaną świętością, a zgodnością życia danego człowieka z jego własnym powołaniem. Innymi słowy, w tym rozumieniu, świętość polega na możliwie najdoskonalszym odkryciu i wypełnieniu swojej życiowej misji – wypełnieniu woli Boga.[137] Jest to ponadto podstawa autentycznej odnowy, do której wezwany jest każdy chrześcijanin.[138] W ten sposób „(...) wraz ze spełnieniem (...) powołania, wraz z odpowiedzią na wielorakie dary Bożej Łaski, wyrosła i stale wyrasta w królestwie przyszłego wieku wielka Boża Rodzina.”[139] Szczytem zaś każdego powołania jest „(...) wytrwałe, codzienne dążenie do świętości «w warunkach swego życia, pośród swych obowiązków czy okoliczności życia», «ujawniając także w służbie doczesnej przed wszystkimi tę miłość, którą Bóg świat umiłował» (Lumen gentium, 41).”[140] Istotne jest zauważenie swego rodzaju procesu – nieustannego wypełniania powołania. Nie chodzi więc o osiągnięcie pewnego stanu, związanego np. ze zdobyciem tytułu, uzyskaniem odpowiednich kwalifikacji, awansu, itp., lecz o owe „codzienne dążenie” o drogę, a właściwie bycie nieustannie w drodze – podążanie naprzód.[141]

W potocznym rozumieniu termin „powołanie” kojarzy się raczej z wezwaniem do służby Bożej na drodze duchowej – kapłańskiej lub zakonnej. Tymczasem „powszechne powołanie do świętości” oznacza przede wszystkim zaproszenie Boga do uczestnictwa we wspólnocie z Nim samym. Dopiero następnie drogą do niej jest specjalne i skierowane do każdego indywidualnie, wyznaczenie misji każdego człowieka – również nazywane powołaniem. „(...) Jest [ono] zawsze bardzo osobiste, związane z pracą, zawodem. Jest jakimś rozliczeniem się z talentów, czy człowiek ich dobrze używał, czy źle.”[142] Podkreślając znaczenie Konstytucji dogmatycznej o Kościele, do której bardzo często odwoływał się Jan Paweł II, należy wymienić dla przykładu szczegółowo tam opisywane, takie specyfikacje powołań jak: wezwanie do kapłaństwa[143], do drogi duchownej w ogólności[144], do małżeństwa[145], celibatariuszy[146], męczenników[147], wiernych świeckich[148] oraz tych „(...) których gnębi ubóstwo, słabość, choroba i rozmaite troski, albo którzy prześladowanie cierpią dla sprawiedliwości (…).”[149] Wszystkie te formy i szczególne sytuacje życia, składają się na symboliczny obraz całego bogactwa stanów i powołań w Kościele, będących osobistymi sposobami odpowiadania na Boże zaproszenie. Nawet trudne sytuacje życiowe, wydające się po ludzku porażką (które opisuje „Osiem błogosławieństw”[150]), mogą być powołaniem, gdyż powinnością jest często to co trudne i niezrozumiałe.[151]

1.3.4. Praktyka

Powołanie domaga się realizacji. Zarówno w charakterze indywidualnym, jak i wspólnotowym musi znaleźć konkretny swój wyraz, czyniąc całe życie podporządkowanym temu najważniejszemu celowi i zadaniu. „Wezwał też [sobór] wszystkich – biskupów, kapłanów, diakonów, zakonników i świeckich – aby wszędzie, w każdych warunkach i w każdej sytuacji ludzkiej, przekładali na język praktyki wielkie wezwanie Jezusa: «Bądźcie więc wy doskonali, jak doskonały jest Ojciec wasz niebieski» (Mt 5, 48).”[152] Co jednak oznacza przełożenie tego wezwania na praktykę – odzwierciedlenia wzniosłych idei w szarości dnia codziennego? „Czyż można bowiem zaprogramować świętość? I co może oznaczać to słowo w kontekście programu duszpasterskiego?”[153] – pytał Papież w liście wystosowanym specjalnie na trzecie tysiąclecie chrześcijaństwa.

a) Dekalog

Mówiąc o „pełni życia chrześcijańskiego i doskonałości miłości”[154] podczas homilii wygłoszonej w Uroczystość Wszystkich Świętych 1993 roku, (czyli ponad siedem lat wcześniej od  daty wydania wyżej wspomnianego listu Novo millennio ineunte) Jan Paweł II stwierdził: „Droga do tego celu prowadzi przez wielkoduszne wypełnianie prawa Bożego. W ostatniej encyklice Veritatis splendor przypomniałem, że «przykazań nie można traktować tylko jako progu minimalnych wymagań, którego nie należy przekraczać, ale raczej jako otwartą drogę doskonałości moralnej i duchowej, której istotę stanowi miłość» (n. 15).”[155] Dekalog oznacza więc fundament, podwaliny drogi doskonałości. Wypełniany w Duchu Świętym staje się drogą wolności dzieci Bożych i radosnego kroczenia za Chrystusem. „Albowiem prawo Ducha, który daje życie w Chrystusie Jezusie, wyzwoliło cię spod prawa grzechu i śmierci.”[156] Przykazania stanowią więc podstawę rozwoju duchowego, którego celem jest zjednoczenie z Bogiem. „Chrześcijanin – to w istocie rzeczy człowiek powołany do świętości, a normą jego życia jest sam Chrystus: «Postępowanie Jezusa i Jego słowa, Jego czyny i Jego nakazy stanowią moralną regułę życia chrześcijańskiego» (Veritatis splendor, 20).”[157] Ostatecznie prawo przykazań ma prowadzić i wskazywać osobę Jezusa. On jest jedynym wzorem postępowania i przykładem działania. Wypełnianie prawa dla samego prawa byłoby martwe i bez jakiegokolwiek sensu. Jeśli jednak jest drogą wolności prowadzącą ku Bogu, na której czeka Chrystus, jest jednocześnie elementarną częścią życia każdego chrześcijanina.

b) Łaska chrztu wzywa do radykalizmu

Chrzest jest darem nowego życia. Jest łaską, która domaga się odpowiedzi człowieka.[158] Powszechna (w Polsce) praktyka chrztu niemowląt jest dobra, ponieważ już od początku daje możliwość człowiekowi wzrastania w łasce. Musi ona jednak zostać odnowiona, odświeżona, świadomie i dobrowolnie wybrana – już przez dojrzałego chrześcijanina – aby przyniosła owoce i rozwój duchowy.[159] „(...) skoro chrzest jest prawdziwym włączeniem w świętość Boga poprzez wszczepienie w Chrystusa i napełnienie Duchem Świętym, to sprzeczna z tym byłaby postawa człowieka pogodzonego z własną małością, zadowalającego się minimalistyczną etyką i powierzchowną religijnością. Zadać katechumenowi pytanie: «Czy chcesz przyjąć chrzest?» znaczy zapytać go zarazem: «Czy chcesz zostać świętym?». Znaczy postawić na jego drodze radykalizm Kazania na Górze (…).”[160] Innymi słowy, Papież stwierdził, że nie można być trochę chrześcijaninem, traktować wybiórczo przykazań lub błogosławieństw. Owszem da się to robić – i wielu dziś tak właśnie żyje – ale wówczas zaowocuje to całkowitym brakiem autentyczności i pustką duchową. Mówi bowiem „Świadek wierny i prawdomówny (…): Znam twoje czyny, że ani zimny, ani gorący nie jesteś. Obyś był zimny albo gorący! A tak, skoro jesteś letni i ani gorący, ani zimny, chcę cię wyrzucić z mych ust”[161] – wszystko albo nic. Ponieważ chrześcijanin jest wezwany do miłości, ma wybierać wszystko, ma wybierać miłość, bo ona jest wszystkim. „Patrz! Kładę dziś przed tobą życie i szczęście, śmierć i nieszczęście. Ja dziś nakazuję ci miłować Pana, Boga twego, i chodzić Jego drogami, pełniąc Jego polecenia, prawa i nakazy, abyś żył (…).”[162] Miłość ta w sposób szczególny wyraża się poprzez praktykowanie w życiu rad, nazywanych ewangelicznymi.[163] Są to: ubóstwo, czystość i posłuszeństwo. Trzeba jednak zaznaczyć, że ów radykalizm dotyczy każdego ochrzczonego, lecz może przybierać różne formy oraz obowiązywać w różnych formach życia przybierając indywidualny charakter.

c) Świadectwo

Chrześcijaństwo od samego jego początku wskazuje horyzont ideałów. Nieustannie do nich dąży i stawia je sobie za cel. Podobnie, jak stwierdza św. Paweł: „Nie [mówię], że już [to] osiągnąłem i już się stałem doskonałym, lecz pędzę, abym też [to] zdobył, bo i sam zostałem zdobyty.”[164] Tę dążność możemy zaobserwować także wśród innych wyznań, a nawet wśród ateistów.[165] „Jest zatem konieczne, aby wszyscy chrześcijanie, żyjący w różnych krajach Europy, podjęli na nowo wysiłek dawania świadectwa.”[166] Wezwanie Jana Pawła II do składania świadectwa żywej wiary, nie przez przypadek zostało zawarte w Liście Apostolskim ogłaszającym św. Brygidę Szwedzką, św. Katarzynę ze Sieny i św. Teresę Benedyktę od Krzyża Współpatronkami Europy. Wskazany przez Papieża wzór trzech niezwykłych kobiet, poprzez poznanie ich życiorysów może zachęcać i wskazywać drogę mężnego wyznawania wiary.

Podobnie jak w przypadku przestrzegania przykazań, tak i z dawaniem świadectwa – musi być oparte na żywej i autentycznej relacji z Bogiem. Dawanie świadectwa dokonuje się niejako w sposób naturalny – świadczy się życiem. Sam sposób życia, wyborów i postępowania staje się dla innych świadectwem – i to nie tylko relacji z Bogiem, ale niejednokrotnie świętości. Dostrzegana zaś może być ona przez sensus fidei ludu Bożego. Ponieważ „tak jak ciało bez ducha jest martwe, tak też jest martwa wiara bez uczynków”[167], przeto z całą pewnością można stwierdzić, że aby dawać świadectwo, należy spełniać konkretne uczynki. Inspiracją do nich czy też ich celem jest natomiast miłość, „która jest więzią doskonałości.”[168]

d) Rola Ducha Świętego

Nie ma Kościoła bez Ducha Świętego. To On „przychodzi z pomocą naszej słabości”[169], zamienia niejako drogę wad na drogę cnót. Jest nazywany Uświęcicielem. Inspiruje do modlitwy, która jest przecież podstawą relacji z Bogiem i aktywnie ją wspomaga: „Gdy bowiem nie umiemy się modlić tak, jak trzeba, sam Duch przyczynia się za nami w błaganiach, których nie można wyrazić słowami.”[170] Kluczową rolę Parakleta jako sprawcy wszelkiego chcenia i różnorakiego działania[171] podkreśla Papież pytając retorycznie w Uroczystość Wszystkich Świętych 1981 roku: „Kimże bowiem są ci wszyscy, którym Kościół poświęca dzisiejszą uroczystość, jak nie owocem uświęcającego działania Ducha Prawdy i Miłości, który sam jest Duchem Świętym? Czymże jest świętość tylu naszych braci i sióstr, których (...) czcimy w dniu dzisiejszym, jak nie dojrzałą pełnią owego życia, jakie właśnie On, Duch Święty, zaszczepia w duszy człowieka? On, który jest Panem i daje życie!”[172] To właśnie Duch Święty, dany nam na chrzcie świętym jest pierwszym sprawcą naszego uświęcenia. On daje życie: czymże byłoby Prawo, gdyby nie Duch, w którym jest ono wypełniane? Bez Ducha Świętego nikt nie byłby w stanie wypełnić nawet jednego przykazania, cóż więc byłoby z uświęceniem?[173]

Analizując rolę Ducha Świętego dotykamy tym samym omówionej wcześniej koncepcji powszechności.[174] Spotykamy się z nią w tej perspektywie już w Starym Testamencie, gdzie prorok Joel zapowiada, że Duch zostanie wylany „(...) na wszelkie ciało, a synowie wasi i córki wasze prorokować będą, starcy wasi będą śnili, a młodzieńcy wasi będą mieli widzenia. Nawet na niewolników i niewolnice wyleję Ducha mego w owych dniach.”[175] Istotnie jest to wymiar powszechny. Jego potwierdzenie odnajdujemy natomiast w Konstytucji dogmatycznej o Kościele, w której czytamy: „To znamię powszechności, które zdobi Lud Boży, jest darem samego Pana, dzięki temu darowi Kościół katolicki skutecznie i ustawicznie dąży do zespolenia z powrotem całej ludzkości wraz ze wszystkimi jej dobrami z Chrystusem – Głową w jedności Ducha Jego.”[176] Powszechność ta, znajduje także swoje uzasadnienie w celowości uczynienia jednym wszystkich braci i sióstr, na których został wylany dar Ducha. Ową jedność wyraża rzeczywistość Mistycznego Ciała Chrystusa.[177]

e) Apokalipsa

Pochylając się nad homiliami Ojca Świętego Jana Pawła II, związanymi z tajemnicą obcowania świętych, wiele razy napotykamy się na ów cytat z Księgi Apokalipsy: „Potem ujrzałem: a oto wielki tłum, którego nie mógł nikt policzyć, z każdego narodu i wszystkich pokoleń, ludów i języków, stojący przed tronem i przed Barankiem. Odziani są w białe szaty, a w ręku ich palmy.”[178] Jest to fragment czytania mszalnego przewidzianego przez Kościół na Uroczystość Wszystkich Świętych. Papież komentuje go m.in. w taki sposób: „(...) jest to niebiański obraz powszechności odkupienia. Objawienie św. Jana pociesza nas, gdyż skupia naszą uwagę na nieskończonym miłosierdziu Boga Najwyższego, który wszystkim wierzącym w Chrystusa przygotował los przewyższający wszelkie wyobrażenie.”[179] Powszechne powołanie do świętości głoszone na ziemi, znajduje w apokaliptycznej wizji św. Jana swoją pełną i rzeczywistą realizację w niebie. Jest potwierdzeniem i jednocześnie gwarantem autentyczności tego wezwania, ukazaniem potęgi Bożego miłosierdzia i wspaniałości Jego zamysłów wobec człowieka.[180]

W całym bogactwie indywidualnych powołań, wszyscy posłuszni głosowi Ducha Świętego doskonalą się w jednej i tej samej świętości, którą obdarza ich Ojciec Niebieski. W swojej pracy i wypełnianiu codziennych obowiązków naśladują Chrystusa umęczonego, ubogiego i cierpiącego, zdobywając tym samym wytrwale współuczestnictwo z Nim w chwale. Wszyscy za Chrystusem kroczący, powinni pamiętać o celu swojego trudu jakim jest miłość Boga i troska najpierw o swoje uświęcenie, następnie o świętość innych.[181] Ten trynitarny wymiar podążania drogą świętości, jaki przedstawia Konstytucja dogmatyczna o Kościele, szanując indywidualne powołanie każdego, wskazuje na charakter wspólnotowy uświęcenia człowieka. W ten sposób, chrześcijanin ostatecznie osiąga jedność z Bogiem, zostaje włączony właśnie we wspólnotę – Trójcy, mając udział w bóstwie, przez Chrystusa, ku chwale Ojca, w Duchu Świętym. Kierowany przez Niego na drodze uświęcenia, zdolny jest do zachowywania Prawa Bożego i do radykalnego opowiadania się za prawdą Ewangelii. Mając doświadczenie Boga żywego, może odważnie składać świadectwo wiary, ubogacając Kościół i będąc misjonarzem Dobrej Nowiny.

II  SYMBOLE ŚWIĘTOŚCI

Analizując homilie i inne wypowiedzi Jana Pawła II dotyczące tajemnicy świętych obcowania, odnajdujemy niezwykle piękne, poetyckie metafory i wyobrażenia świętości. Mają one swoje biblijne korzenie, a ich obecność w nauczaniu Papieża świadczy o jego artystycznej wrażliwości. W poprzednim rozdziale przedstawione zostało nauczanie następcy św. Piotra dotyczące świętości, której jedynym źródłem może być Bóg, która ofiarowana nam została przez Chrystusa i do której powołani są wszyscy ludzie. Zobaczmy więc, jakiego rodzaju symboliką posługiwał się Jan Paweł II opowiadając światu o pięknie i dobroci Boga. Świętość przedstawiana jest w czterech wizjach: w obrazie światłości, upersonifikowana jako Oblubieniec i Oblubienica w sztach weselnych, w obrazie rzeki zbawienia oraz jako pieczęć Boga żywego.

2.1. Obraz światłości

Już w pierwszych wersach Księgi Rodzaju spotykamy się z terminem „światłości”. Czytamy tam, że na początku dzieła stworzenia „(...) Bóg rzekł: «Niechaj się stanie światłość!» I stała się światłość. Bóg widząc, że światłość jest dobra, oddzielił ją od ciemności. I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność nazwał nocą.”[182] Jest to opis powołania światłości do istnienia z nie-bytu. A więc, w tym znaczeniu, światłość jest tylko elementem  stworzenia, rzeczywistością wpisaną w dzieje świata.

Analizując porównania zastosowane i przywoływane przez Jana Pawła II dochodzimy do zupełnie innego znaczenia tego terminu: „«Światłość wiekuista niechaj im świeci». Jest to światłość, w której widzimy Boga twarzą w twarz. Światłość chwały, gdy stajemy się do Niego podobni nie tylko jako stworzenie do Stwórcy. Ale jako dzieci do Ojca.”[183] Takie też rozumienie przytacza psalmista gdy mówi, że Bóg jest „światłem okryty jak płaszczem”[184] – to jakby „aureola Pana Boga”; pewna rzeczywistość, w której przebywa Bóg – jak pisze św. Jan: „Jeżeli zaś chodzimy w światłości, tak jak On sam trwa w światłości, wtedy mamy jedni z drugimi współuczestnictwo, a krew Jezusa, Syna Jego, oczyszcza nas z wszelkiego grzechu.”[185] Na innym zaś miejscu: „Bóg jest światłością, a nie ma w Nim żadnej ciemności”[186] – i to jest owa „światłość wiekuista” – jest nią sam Bóg.

Należy podkreślić, że Jan Paweł II w przytaczanych słowach kładzie akcent na wspólnotę: „widzimy”, „stajemy”, „dzieci” itp. Podobnie św. Jan, mówiąc o współuczestnictwie jednych z drugimi oraz o dopełnieniu się liczby współsług[187]. Idąc dalej tym torem, Papież, nawiązując do apokaliptycznego „zwycięzcy” w białej szacie[188], w Uroczystość Wszystkich Świętych 1986 roku, mówił: „Dziś owa szata jarzy się tysiącami świateł: są to niezliczone promyki jedynego światła, które wciąż podtrzymuje rzesza mężczyzn i kobiet «z każdego narodu i wszystkich pokoleń, ludów i języków» (Ap 7, 9).”[189] I dalej: „Każdy z nich jest małym, lecz niepowtarzalnym światłem. Każdy z nich do głębi przeżył wezwanie, by być w pełni sobą, zgodnie ze wspaniałą oryginalnością, którą obdarzył Go Stwórca. Teraz zaś każdy z nich, złączony tajemniczą więzią z tyloma innymi braćmi, rozświetla ten świat, tak często pogrążony w ciemnościach, i zachęca go do nadziei (…).”[190] Bóg – jedyne źródło światła, odbija Swój blask w tysiącach małych i większych zwierciadeł, które dalej przekazując światło rozświetlają ciemności tego świata. Ponieważ każdy z nich jest „wspaniałą oryginalnością”, każdy świeci inaczej, w inny sposób, z różną mocą. Razem tworzą natomiast niewyobrażalnie piękny i harmonijny obraz mieniących się, „niezliczonych promieni światła łaski, która jest owocem najwyższej tajemnicy wcielenia”[191] – wspólnoty Kościoła.[192]

2.2. Oblubieniec i Oblubienica w szatach weselnych

Biblijny topos Oblubieńca i Oblubienicy najczęściej utożsamiany z Księgą Pieśni nad Pieśniami przywołany został przez Jana Pawła II w Uroczystość Wszystkich Świętych 1986 roku. Papież mówił wówczas: „Oblubienica Pańska przyoblekła szatę świąteczną. W niej pragnie stanąć przed swoim Bogiem, by uczestniczyć w radości niebieskiego Jeruzalem. Właśnie ta szata weselna pozwala jej wziąć udział w godach, które wyprawił dla niej Oblubieniec. Jest to szata świętości.”[193] Tak Jan Paweł II opisuje relację Kościół – Chrystus. Na kartach Nowego Testamentu i w sposób bardziej wyrazisty podobna metafora występuje w Apokalipsie, gdzie św. Jan widzi Nowe Jeruzalem, Miasto Święte „przystrojone jak oblubienica zdobna w klejnoty dla swego męża”[194]. Na innym miejscu w tej samej Księdze, Kościół „przedstawiany jest jako nieskalana Oblubienica niepokalanego Baranka (Ap 19, 17; 21, 2 i 22, 17), którą Chrystus «umiłował i wydał siebie samego za nią, aby ją uświęcić» (Ef 5, 26), którą złączył ze sobą węzłem nierozerwalnym i nieustannie ją «żywi i pielęgnuje» (Ef 5, 29) i którą oczyściwszy zechciał mieć złączoną ze sobą oraz poddaną w miłości i wierności (por. Ef 5, 24), którą wreszcie hojnie obdarzył na wieki dobrami niebiańskimi, abyśmy pojąć mogli Bożą i Chrystusową do nas miłość, przewyższającą wszelką władzę (por. Ef 3, 19).”[195]

Kościół jako nieskalana Oblubienica, stęskniona za swym Ukochanym – Chrystusem, woła: „Przyjdź!”[196] Jest to swego rodzaju błaganie i oczekiwanie, będące miłosną odpowiedzią na miłość Jezusa – ona jako pierwsza wyraziła się przez absolutny i całkowity dar Boga z samego siebie. Dokonujący się w ten sposób wielki dialog miłości, przekracza nasze ziemskie rozumowanie. Jest zaproszeniem do doświadczania, przeżywania i nieustannego czynienia go swoją osobistą rozmową z Oblubieńcem, na wzór intymnej relacji małżeńskiej. Odbywa się ona bez zasłony, która została zerwana dla całej ludzkości przez śmierć krzyżową – największy wyraz miłości Oblubieńca do Oblubienicy.[197]

Papież nawiązuje również do weselnej szaty, w którą przystrojona jest Oblubienica i która jednocześnie warunkuje udział w godach Baranka – Oblubieńca. Pisze, że to szata świętości. Opis paraboli weselnych godów odsyła nas do przypowieści o uczcie królewskiej[198]. Tam, jeden z weselników, świętując bez specjalnego stroju, na rozkaz króla został brutalnie wyrzucony na zewnątrz. Nie miał szaty – nie był święty. Lecz nie w tym rzecz. Słudzy gospodarza „wyszli na drogi i sprowadzili wszystkich, których napotkali: złych i dobrych”[199] – a więc i źli zostali zaproszeni. Ów mąż bez szaty, w rozmowie z królem oniemiał. Został sparaliżowany własną grzesznością i nie miał odwagi prosić o usprawiedliwienie – o szatę weselną. Skoro więc Jan Paweł II tak właśnie rozumie ten symbol świętości, istotnie doprowadza nas to raz jeszcze do potwierdzenia tezy, że świętość to nie bezgrzeszność, lecz ufność i odwaga prośby o usprawiedliwienie – to ostatecznie otwarcie się na Bożą łaskę.

„Na ulicach naszych miast skrawek tej szaty uobecnił się w na pozór anonimowych, a w rzeczywistości jakże osobistych świadectwach tych braci, którzy swoim życiem ofiarowali nam promień świętości Tego, któremu chóry anielskie śpiewają: «święty, święty, święty jest Pan Bóg zastępów» (Iz 6, 3).”[200] Istotnie w naszej rzeczywistości, w miejscu i czasie w którym żyjemy, skrawek szaty świętości uobecnia się przez ludzi dobrej woli, składających świadectwo życia o Tym, który sam przyodziewa nas swoją świętością.

2.3. Rzeka zbawienia

We wspomnienie liturgiczne wszystkich wiernych zmarłych 1994 roku Jan Paweł II, rozważając nieuchronną rzeczywistość śmierci, stwierdza, że ci, którzy już zakończyli swoją ziemską pielgrzymkę „wraz z wszystkimi ochrzczonymi kroczą teraz w orszaku uczniów, dopuszczonych do radości boskiego Mistrza. Spotykają się nad brzegami wielkiej rzeki odkupienia i otrzymują udział w pełni życia i miłości Syna Bożego.”[201] Czym jednak jest owa „wielka rzeka odkupienia”? Odpowiedź na to pytanie możemy odnaleźć w homilii wygłoszonej dziewięć lat później na placu św. Piotra w Rzymie, podczas mszy świętej beatyfikacyjnej m.in. o. Walentego Paquay'a i Alojzego Marii Montiego. Jan Paweł II mówił wówczas: „Wizja przybytku, którą ukazuje nam w dzisiejszej liturgii prorok Ezechiel, zawiera obraz potoku wypływającego ze świątyni; niesie on życie, moc i nadzieję, a «dokądkolwiek dotrą te wody, wszystko będzie uzdrowione» (Ez 47, 9). Obraz ten przedstawia nieskończoną dobroć Boga i Jego plan zbawienia, które wychodzą poza święte mury, aby stać się błogosławieństwem dla całej ziemi.”[202] Jest to bardzo złożona i wielopłaszczyznowa interpretacja tego fragmentu Księgi proroka Ezechiela. Jej wypełnieniem jest opis zawarty w Księdze Apokalipsy, gdzie czytamy: „I ukazał mi rzekę wody życia, lśniącą jak kryształ, wypływającą z tronu Boga i Baranka. Pomiędzy rynkiem Miasta a rzeką, po obu brzegach, drzewo życia, rodzące dwanaście owoców – wydające swój owoc każdego miesiąca – a liście drzewa [służą] do leczenia narodów.”[203]

Papież zwraca przede wszystkim uwagę na życiodajną moc, jaką niosą wody potoku. Uzdrawiają też one wszystko, gdziekolwiek dotrą. Cudowna moc wody, jest obrazem miłości i troski Stwórcy. Jest ponadto realizacją soteriologicznego planu dla całego świata. Wody wypływają bowiem poza mury Świętego Miasta – Kościoła – powszechnego sakramentu zbawienia.[204] Dogłębną interpretację przywoływanego przez Papieża obrazu rzeki odnajdujemy w zestawieniu z fragmentem Ewangelii św. Jana. Czytamy tam, że „w ostatnim zaś, najbardziej uroczystym dniu święta, Jezus stojąc zawołał donośnym głosem: «Jeśli ktoś jest spragniony, a wierzy we Mnie – niech przyjdzie do Mnie i pije! Jak rzekło Pismo: Strumienie wody żywej popłyną z jego wnętrza». A powiedział to o Duchu, którego mieli otrzymać wierzący w Niego; Duch bowiem jeszcze nie był dany, ponieważ Jezus nie został jeszcze uwielbiony.”[205] W tym kontekście, „wielką rzeką odkupienia” i „wodą życia” jest Duch Święty. Dany Kościołowi w dniu Pięćdziesiątnicy, a ukazany już na krzyżu pod postacią wody wypływającej z Serca Jezusowego. W ten sposób Serce Jezusa stanowi źródło potoku zbawienia, którym jest Duch Święty, rozlany na wszelkie ciało.[206]

2.4. Pieczęć Boga żywego

Abraham – ojciec przyszłego Kościoła, jako pierwszy otrzymał pieczęć Boga: „I otrzymał znak obrzezania jako pieczęć usprawiedliwienia osiągniętego z wiary posiadanej wtedy, gdy jeszcze nie był obrzezany.”[207] Pieczęć w życiu Abrahama jest symbolem usprawiedliwienia na podstawie wiary. On jest przez to prawzorem przyjmujących Boże namaszczenie.

„I ujrzałem innego anioła, wstępującego od wschodu słońca, mającego pieczęć Boga żywego. Zawołał on donośnym głosem do czterech aniołów, którym dano moc wyrządzić szkodę ziemi i morzu: «Nie wyrządzajcie szkody ziemi ni morzu, ni drzewom, aż opieczętujemy na czołach sługi Boga naszego».”[208] Ten fragment z Apokalipsy św. Jana najwyraźniej przedstawia metaforę „Bożej pieczęci”, którą rozwija i opisuje Jan Paweł II. W jednym ze swoich przemówień stwierdza: „Opieczętował Bóg dzieje człowieka na ziemi ewangelią ośmiu błogosławieństw. Opieczętował Krwią Baranka. Ta pieczęć spoczywa na wszystkich, którzy przechodzą przez tę ziemię. Wszyscy, którzy zstępują do grobów, mają na sobie pieczęć stworzenia i odkupienia.”[209] Na tę drogę ku świętości, zostaje nałożona pieczęć – znak autentyczności i Boża rękojmia. Świadczy o niej Krew Baranka, która nie jest próżna[210], która została przelana absolutnie za każdego człowieka, „która przemawia mocniej niż [krew] Abla”[211]. Ponieważ ona jest przebłaganiem za grzechy całego świata i wyzwala spod prawa śmierci, przeto nigdy „(…) nie można zapomnieć o prawie Bożej pieczęci.”[212] Spoczywa ona na wszystkich, niezależnie od wieku, pochodzenia czy wyznania. „Z tą pieczęcią chodzimy po świecie, «żyjemy, poruszamy się i jesteśmy» (Dz 17, 28). Z tą pieczęcią też zstępujemy do grobu.”[213]

Apokaliptyczna wizja pieczętowania na czołach sług Bożych, może odnosić się również do daru Ducha Świętego i tak też była rozumiana w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. „Tym (…) który nas namaścił, jest Bóg. On też wycisnął na nas pieczęć i zostawił zadatek Ducha w sercach naszych.”[214] Tradycja upatruje w tym fragmencie biblijne odniesienie do sakramentu bierzmowania.[215] W tym rozumieniu pieczęcią Boga i olejkiem jest sam Duch Święty, którym namaszcza Bóg Ojciec. „Oby jak najbardziej jawna i wyrazista była pieczęć, którą zostaliśmy opieczętowani.”[216] To znaczy, by dar Ducha Świętego – Jego działanie i poddanie się Mu, jak najbardziej uwidaczniało się w życiu tych, którzy zostali Nim opieczętowani. „W mocy tej Bożej pieczęci wyciśniętej na ludzkim istnieniu jesteśmy wezwani, aby wstępować. Aby «wstępować na górę Pana» (por Ps 24, 3).”[217] – aby zdobywać szczyty świętości.

Przedstawione powyżej metafory i obrazy świętości jakimi posługiwał się Jan Paweł II zawierają w sobie mądrość i głębię teologicznego przesłania. Nierzadko znajdowały one swoje artystyczne przedstawienia zarówno w poezji, jak i w malarstwie. Na uwagę zasługuje fakt, iż wizja rzeki świętości oraz pieczęci Boga żywego, w swym najgłębszym znaczeniu wskazują na osobę Ducha Świętego – Uświęciciela. On też uosabia pełną miłości relację Oblubieńca do Oblubienicy, w której Kościół napełniany jest życiem i świętością. Staje się przez to „źródłem światła w świecie”[218] i jaśnienie już teraz blaskiem przyszłej chwały.

III  CHARAKTER WSPÓLNOTOWY

3.1.  Pojęcie obcowania – o Kościele pielgrzymującym,  oczyszczającym się  i chwalebnym

Wymiar obcowania kieruje nas ku wspólnocie. Nie inaczej jak właśnie we wspólnocie Kościoła dokonuje się tajemnica obcowania. Zawiera ona w sobie możność tworzenia relacji interpersonalnych, których fundamentem, przyczyną i celem jest Bóg w Osobie Chrystusa.[219] „Jezus Chrystus – Ten, który sam jest Święty, otwiera w dziejach człowieka drogę do Świętych Obcowania: kto [bowiem] pokłada w Nim tę nadzieję, uświęca się, podobnie jak On jest święty (1 J 3, 3).”[220] Każda więc taka relacja, ma miejsce w Osobie Syna – na mocy wszczepienia w Mistyczne Ciało Chrystusa.[221] „Śmierć zamyka i kończy bezpowrotnie życie każdego z nas. Tu kończy się całe poznanie, jakie czerpiemy ze świata. Ale Objawienie trwa dalej: «jeszcze się nie ujawniło, czym będziemy». Wraz ze śmiercią otwiera się przed ludzkim bytowaniem wymiar wieczności. To, co człowiek nosi w obrazie i podobieństwie Boga, odnajduje swój Pierwowzór: «ujrzymy Go takim, jaki jest».”[222] W ten sposób odsłania się przed nami różnorodność możności wzajemnych relacji między osobami, przynależącymi do Kościoła pielgrzymującego, oczyszczającego się i chwalebnego.

3.1.1. Rozumienie pojęcia

Chcąc wnikliwie zbadać nauczanie Jana Pawła II o misterium obcowania świętych, należy – podobnie jak zostało to przedstawione w rozdziale pierwszym, dotyczącym świętości – zdefiniować pojęcie obcowania. Musimy zagłębić się w rozumienie i sposób myślenia Papieża, aby móc precyzyjnie pojąc istotę jego przesłania.

W 1983 roku, Papież po raz pierwszy wyraźnie opisuje termin obcowania w kontekście relacji interpersonalnej: „Ileż to razy, drodzy Bracia i Siostry słyszeliśmy o «świętych obcowaniu». Obcowanie oznacza poufny związek, który jest czymś więcej niż prosty kontakt czy możliwość porozumienia. W sferze nadprzyrodzonej wyraża ono ścisłe zjednoczenie z tymi, którzy przez posiadanie łaski uświęcającej są żywymi członkami Kościoła, z całkiem specjalnego tytułu z tymi, którzy przez udział w chwale są już «błogosławieni» w Kościele określanym jako triumfujący.”[223] Papież, definiując pojęcie obcowania, podkreśla znaczenie poufności – intymnego obszaru, do którego – oprócz Boga – mają wgląd i dostęp jedynie ci, między którymi dokonuje się owa tajemnica. Prawdziwie jest to wówczas misterium – zarówno dla jego twórców, jak i dla obserwatorów. Istotę stanowi jednak coś innego, co możliwe jest jedynie na płaszczyźnie duchowej – ścisłe zjednoczenie osób będących w stanie łaski uświęcającej i budujących w ten sposób Kościół – Ciało Chrystusa. To poziom zwyczajny tajemnicy obcowania, który dotyczy wiernych Kościoła na ziemi i w jego obrębie się dokonuje. „Z całkiem specjalnego tytułu” oznacza także ścisłe zjednoczenie osób, które ma jednak miejsce między wiernymi Kościoła pielgrzymującego, a zbawionymi w niebie. Nadzwyczajność tej płaszczyzny wynika z faktu, iż przekracza ona wyżej wspomnianą granicę śmierci. Do tego specjalnego obszaru zaliczać też więc będziemy – choć Jan Paweł II tutaj o tym wprost nie mówi – obcowanie z Kościołem oczyszczającym się. Wynika to bowiem z faktu, iż dusze pokutujące w czyśćcu są już zbawione. Ich dołączenie do Kościoła chwalebnego zależy jedynie od osiągnięcia pełni zadośćuczynienia.

Znając rozumienie pojęcia obcowania przez Papieża[224], zastanówmy się skąd ono wynika – co lub kto jest jego podstawą, gwarantem i daje możliwość zaistnienia. „Jak pokazuje codzienne doświadczenie, początkom rozdziału między ludźmi, tak bardzo zakorzenionego w ludzkości z powodu grzechu, przeciwstawia się odradzająca jedność moc Ciała Chrystusa. Eucharystia, budując Kościół, właśnie dlatego tworzy komunię pomiędzy ludźmi.”[225] Tak jak początkiem rozdzielenia, odłączenia, rozerwania więzi (z Bogiem i międzyludzkiej) był grzech (w szczególności pierworodny), tak początkiem jej odnowienia i budowania jedności jest Chrystus – Jego Ciało i Krew będące zapłatą za grzech, a zostawione Kościołowi na ziemi, pod postaciami chleba i wina. „«Mysterium fidei! – Tajemnica wiary!». Kiedy kapłan wypowiada lub śpiewa te słowa, obecni odpowiadają: «Głosimy śmierć Twoją, Panie Jezu, wyznajemy Twoje zmartwychwstanie i oczekujemy Twego przyjścia w chwale». W tych lub podobnych słowach Kościół, wskazując na Chrystusa w tajemnicy Jego męki, objawia także swoją własną tajemnicę: Ecclesia de Eucharistia. (...) Fundamentem i źródłem Kościoła jest całe Triduum paschale, ale niejako zawiera się ono, jest uprzedzone i «skoncentrowane» na zawsze w darze Eucharystii. W tym darze Jezus Chrystus przekazał Kościołowi nieustanne uobecnianie tajemnicy paschalnej. W nim ustanowił tajemniczą «równoczesność» między tamtym Triduum i wszystkimi mijającymi wiekami.”[226] Na mocy tej właśnie równoczesności może i dokonuje się tajemnica obcowania świętych, zdolna przekraczać granice śmierci, czasu i przestrzeni.

„Znaczącą konsekwencją tego wpisanego w Eucharystię ukierunkowania ku eschatologii jest również fakt, iż w naszej dziejowej wędrówce daje ona impuls i zasiewa żywe ziarno nadziei w nasze codzienne zadania i obowiązki. To, że chrześcijańska koncepcja prowadzi nas ku «nowemu niebu» i «nowej ziemi» (por. Ap 21, 1), nie osłabia naszego poczucia odpowiedzialności za tę doczesną ziemię, raczej je rozbudza.”[227] Ta konsekwencja sprawia tym samym, że przez sam fakt wszczepienia w Chrystusa i trwania w Jego łasce, żaden człowiek nie jest nigdy pozostawiony samemu sobie, bowiem poprzez chrzest „mamy jedni z drugimi współuczestnictwo”[228] i to inspiruje nas do budowania doczesnej społeczności świętych.[229]

Godnym wspomnienia jest również fakt, iż termin obcowania, określany greckim słowem „koinônia” występuje jedynie trzy razy na kartach Starego Testamentu. W Nowym Testamencie widnieje dziewiętnaście razy, lecz ani razu w Ewangeliach – jest bowiem pojęciem charakterystycznym dla przepowiadania św. Pawła i ma wyrażać relację istniejącą na polu czysto religijnym, nie zaś jako zwykłą relację przyjacielską.[230]

3.1.2. Trzy wymiary Kościoła

„Kościół jest jeden (…) ponieważ jeden jest Chrystus (...)”[231] Ta prawda – obecna również w nauczania Jana Pawła II – pozwala pamiętać, że ilekroć będziemy mówić o różnych stanach czy wymiarach Kościoła, należy zawsze mieć na uwadze ową jedność, która jest niezwykle dynamiczna. Jest bowiem ona historyczna, dokonana, obecna i ciągle zdobywana.[232] Papież mówi o niej podczas jednej z audiencji generalnych w 1994 roku w ten sposób: „(...) to jest jakaś głęboko przejmująca całość, która należy też do ciągłej katechezy o Kościele. Żyjemy pomiędzy Kościołem pielgrzymującym, triumfującym i cierpiącym.”[233] Wykładnię na której Jan Paweł II opiera swoje nauczanie możemy odnaleźć w dokumentach Soboru Watykańskiego II, gdzie czytamy: „Dopóki tedy Pan nie przyjdzie w majestacie swoim, a wraz z Nim wszyscy aniołowie (por. Mt 25,31), dopóki po zniszczeniu śmierci wszystko nie zostanie poddane Jemu (por. 1 Kor 15,26–27), jedni spośród uczniów Jego pielgrzymują na ziemi, inni dokonawszy żywota poddają się oczyszczeniu, jeszcze inni zażywają chwały, widząc «wyraźnie samego Boga troistego i jedynego, jako jest», wszyscy jednak, w różnym stopniu i w rozmaity sposób, złączeni jesteśmy wzajemnie w tej samej miłości Boga i bliźniego i ten sam hymn chwały śpiewamy Bogu naszemu.”[234] W dzień wszystkich wiernych zmarłych 1994 roku Jan Paweł II w przemówieniu zaznaczył, że „dzisiejsze wspomnienie jest naturalną kontynuacją wczorajszej uroczystości. Razem składają się one na wielkie święto komunii Kościoła, który istnieje po tej i po tamtej stronie śmierci.”[235] Przyjrzyjmy się zatem, jak Jan Paweł II opisuje poszczególne stany Kościoła.

a) Kościół pielgrzymujący

Prawzorem Kościoła pielgrzymującego jest starotestamentalny Izrael. On to „wedle ciała, wędrujący przez pustynię, nazwany już jest Kościołem Bożym (2 Ezd 13,1, por. Lb 20,4, Pwt 23,1 nn), tak nowy Izrael, który żyjąc w doczesności szuka przyszłego i trwałego miasta (por. Hbr 13,14), również nazywa się Kościołem Chrystusowym (por. Mt 16,18), jako że Chrystus nabył go za cenę krwi swojej (por. Dz 20,28), Duchem swoim go napełnił i w stosowne środki widzialnego i społecznego zjednoczenia wyposażył.”[236] O tym właśnie zjednoczeniu pisał św. Paweł, prosząc poszczególne gminy chrześcijańskie o modlitwę za siebie i za pozostałych braci w wierze.[237] Jedność Kościoła pielgrzymującego ma służyć zbawieniu, ma być wyrazem troski chrześcijan o swoje nawzajem uświęcenie. Podobnie jak starożytny Izrael przemierzał w swej wędrówce obce krainy i stykał się z innymi narodami, tak dzisiaj Kościół Chrystusowy przekracza granice państw, ludów, ras i kontynentów.[238] Jest to perspektywa horyzontalna tajemnicy obcowania między wiernymi Kościoła na ziemi.

Aspekt wertykalny dotyczy odniesienia rzeczywistości pozaziemskiej. Jak stwierdza Jan Paweł II „Kościół pielgrzymujący (...) raduje się z jednej strony ze wstawiennictwa świętych i błogosławionych, którzy wspomagają go w jego misji głoszenia Chrystusa umarłego i zmartwychwstałego, ale zarazem uczestniczy w smutku swoich dzieci, przygnębionych rozłąką z bliskimi, i ukazuje im perspektywę życia wiecznego. Dwa święta, które obchodzimy, łącza radość i łzy w jedną całość, która w Chrystusie ma swój fundament i niezawodne źródło pociechy.”[239] Kościół pielgrzymujący doświadcza więc rzeczywistości przemijania. Istnieje w czasie i jest ograniczony przestrzenią[240]. To on rodzi – jest płodny – powołuje do istnienia i współstwarza przyszłych dziedziców obietnicy.[241]

Kościół ten dysponuje środkami zbawienia – m.in. sakramentami. Jednocześnie jest ich szafarzem i odbiorcą. Szczególnie zaś „ukierunkowanie eschatologiczne Eucharystii wyraża i wzmacnia komunię z Kościołem zbawionych w niebie. Nie przypadkiem anafory liturgii wschodniej i łacińskie modlitwy eucharystyczne przypominają z czcią Maryję, zawsze Dziewicę, Matkę naszego Pana i Boga Jezusa Chrystusa, Aniołów, świętych Apostołów, Męczenników i wszystkich Świętych.”[242] Kościół doczesny jest ponadto powołany i posłany do głoszenia Ewangelii.[243] W tym też celu dany Mu został Duch Święty[244] jako ten, który Go prowadzi, utrzymuje w jedności, udziela darów i charyzmatów, a przede wszystkim uświęca. Jak stwierdza Konstytucja dogmatyczna o Kościele: „Wszyscy bowiem wierni rozproszeni po świecie mają ze sobą łączność w Duchu Świętym i w ten sposób «mieszkaniec Rzymu wie, że Hindusi są członkami tego samego co on organizmu».”[245]

Kościół pielgrzymujący, jako jedyny może podlegać zepsuciu, słabościom, grzechowi. Jako jedyny też może być i jest prześladowany. W obliczu różnorodnych ucisków ma jednak nieograniczony dostęp do łask i „pociech Bożych”. Papież tak wspomina jedno ze swoich doświadczeń: „Obserwując napływające nieustannie grupy wiernych dostrzegałem w nich jakby żywy obraz Kościoła pielgrzymującego, tego Kościoła, który – jak powiada św. Augustyn – kroczy «pośród prześladowań świata i pociech Bożych». Naszym oczom dostępna jest tylko zewnętrzna strona tego niezwykłego wydarzenia.”[246] Jest to wydarzenie, przez które zmierza w kierunku wieczności, ale przez to i ku doświadczeniu śmierci – przejścia do niebieskiej chwały. Doczesna wspólnota wiernych ukierunkowana jest na swój przyszły obraz, który w zadziwiający sposób może już teraz oglądać, doświadczać i uobecniać – właśnie poprzez tajemnicę obcowania ze świętymi nieba. „«Dane jest człowiekowi raz umrzeć, a potem sąd» (por. Hbr 9, 27). I taka świadomość stanowi też poniekąd wspólny mianownik wszystkich religii monoteistycznych i innych. Jeżeli Sobór mówi o eschatologicznym charakterze Kościoła pielgrzymującego, to również opiera się na tej świadomości.”[247] Papież po raz kolejny nawiązuje w swym nauczaniu do wykładni soborowej. Przypatrzmy się więc jej orzeczeniu dokładniej.

W 48 punkcie przywoływanej już wcześniej Konstytucji Lumen gentium czytamy: „(...) albowiem Kościół już na ziemi naznaczony jest prawdziwą, choć niedoskonałą jeszcze świętością. Dopóki jednak nie powstaną nowe niebiosa i nowa ziemia, w których sprawiedliwość mieszka (por. 2 P 3,13), Kościół pielgrzymujący, w swoich sakramentach i instytucjach, które należą do obecnego wieku, posiada postać tego przemijającego świata i żyje pośród stworzeń, które wzdychają dotąd w bólach porodu i oczekują objawienia synów Bożych (por. Rz 8,19–22). Złączeni zatem z Chrystusem w Kościele i naznaczeni Duchem Świętym, «który jest zadatkiem dziedzictwa naszego» (Ef 1,14), nazywamy się prawdziwie i jesteśmy synami Bożymi (por. 1 J 3,1), ale jeszcze nie ukazaliśmy się z Chrystusem w chwale (por. Kol 3,4), w której będziemy podobni Bogu, ponieważ ujrzymy Go, jako jest (por 1 J 3,2).”[248] Charakterystyczne dla wykładni Soboru, na której opiera się Jan Paweł II jest ukazanie Kościoła pielgrzymującego, w stanie, który kolokwialnie moglibyśmy nazwać: „już, ale jeszcze nie”. Innymi słowy, chodzi o świadomość, iż lud Boży na ziemi posiada wszystkie znamiona doczesnych instytucji i organizacji, jednak zawiera w sobie również rzeczywistość nadprzyrodzoną, która już teraz czyni Go świętym. Doskonałość i pełnię będzie posiadał w przyszłej chwale jako Nowe Jeruzalem.[249]

b) Kościół oczyszczający się – czyściec

Zgodnie z przedstawianym wcześniej[250] podziałem, opisując stan czyśćcowy Kościoła musimy zdawać sobie sprawę, że wchodzimy w wymiar nadzwyczajny – specjalny – w tajemnicy obcowania. Jak stwierdza Sobór Watykański II, przekraczając granice śmierci „(...) Kościół wchodzi w dzieje ludzkie, wkraczając równocześnie poza czasy i granice ludów”[251].

Jan Paweł II w książce pt. „Przekroczyć próg nadziei” zmagając się z problemem „napięcia” między nieskończoną miłością Boga, a Jego doskonałą sprawiedliwością, stwierdza: „Pismo Święte zna (...) pojęcie «ognia oczyszczającego». To pojęcie zostało przyjęte przez Kościół wschodni, bo jest biblijne, natomiast nie została przyjęta katolicka nauka o czyśćcu. Jakimś szczególnie przekonującym argumentem za czyśćcem, niezależnie od bulli Benedykta XII z XIV wieku, stały się dla mnie dzieła mistyczne św. Jana od Krzyża. «Żywy płomień miłości», o którym mówi, że jest przede wszystkim oczyszczający. Mistyczne noce, o których ten wielki doktor Kościoła pisze z własnego doświadczenia, są poniekąd tym, czemu odpowiada czyściec. Bóg przeprowadza człowieka przez taki wewnętrzny czyściec całej jego zmysłowej i duchowej natury, ażeby go doprowadzić do zjednoczenia z sobą. Nie stajemy tutaj tylko wobec sądu. Stajemy wobec potęgi samej miłości. To miłość przede wszystkim sądzi. Bóg, który jest miłością, sądzi przez miłość. To miłość domaga się oczyszczenia, zanim człowiek dojrzeje do tego zjednoczenia z Bogiem, które jest jego powołaniem i przeznaczeniem.”[252]

Papież stwierdza więc przede wszystkim rozbieżność dotyczącą nauki o czyśćcu, która wynika z różnicy wyznań w chrześcijaństwie. Owszem, w Piśmie Świętym (zwłaszcza w Nowym Testamencie) możemy odnaleźć fragmenty, które Tradycja podaje jako argument potwierdzający rzeczywistość stanu czyśćcowego: „Ten, którego dzieło wzniesione na fundamencie przetrwa, otrzyma zapłatę; ten zaś, którego dzieło spłonie, poniesie szkodę: sam wprawdzie ocaleje, lecz tak jakby przez ogień.”[253] A także fragment z Kazania na górze: „Pogódź się ze swoim przeciwnikiem szybko, dopóki jesteś z nim w drodze, by cię przeciwnik nie podał sędziemu, a sędzia dozorcy, i aby nie wtrącono cię do więzienia. Zaprawdę, powiadam ci: nie wyjdziesz stamtąd, aż zwrócisz ostatni grosz.”[254] Interpretacja tych fragmentów Pisma zależy jednak od Tradycji, dlatego też Papież stwierdza różnicę między wschodem, a zachodem chrześcijaństwa, polegającą na zanegowaniu wykładni katolickiej dotyczącej czyśćca przez prawosławie, które uznaje jednak samą rzeczywistość Kościoła podlegającego oczyszczeniu.[255]

Jan Paweł II powołuje się w dalszej kolejności na Konstytucję Apostolską Benedykta XII Benedictus Deus z 1336 roku. Dokument z XIV wieku jest jedną z najbardziej autorytatywnych wypowiedzi urzędu nauczycielskiego Kościoła mówiących o stanie czyśćcowym – między Kościołem pielgrzymującym, a chwalebnym.[256] Benedykt XII pisze: „Mocą niniejszej nieodwołalnej Konstytucji oraz powagą Apostolską orzekamy, że według powszechnego rozporządzenia Boga dusze wszystkich Świętych, które zeszły z tego świata przed męką Pana naszego Jezusa Chrystusa, jak również Apostołów, męczenników, wyznawców, dziewic i innych wiernych zmarłych po przyjęciu chrztu św., jeśli w chwili śmierci nie miały nic do odpokutowania, a także te, które w przyszłości opuszczą świat w tym stanie, albo jeśliby wówczas miały w sobie coś do oczyszczenia, lecz doznały oczyszczenia po śmierci, (…) od chwili wniebowstąpienia Zbawiciela Pana naszego Jezusa Chrystusa, były, są i będą w niebie, w królestwie i raju niebieskim z Chrystusem, przyłączone do uczestnictwa aniołów i świętych: po męce i śmierci Pana Jezusa Chrystusa oglądały i oglądają Bożą Istotę widzeniem intuitywnym i także twarzą w twarz bez pośrednictwa żadnego stworzenia, które by służyło za przedmiot widzenia (...)”[257] Z Konstytucji Apostolskiej Benedykta XII wynika przede wszystkim wiara w to, że dusze poddające się oczyszczeniu dostąpiły już zbawienia – są już święte, pomimo konieczności swego rodzaju pokuty, którą odbywają jako karę za swoje grzechy. Dokument ten reguluje także kwestię zbawienia ludzi żyjących przed przyjściem Chrystusa na ziemę oraz bezpośredni charakter obcowania zbawionych dusz z Bogiem. Sam zaś fakt istnienia czyśćca został potwierdzony w sposób, jakgdyby był już dawno oczywistym.

W wyżej przytoczonym fragmencie publikacji pt. „Przekroczyć próg nadziei”, Jan Paweł II przywołuje doświadczenie mistyczne św. Jana od Krzyża – zwłaszcza tzw. mistyczne noce, które papież przyrównuje do stanu czyśćcowego duszy. „Wspólnym mianownikiem” obu doświadczeń jest ogień, a właściwie jego oczyszczający charakter.[258] Ogień jako środek uszlachetnienia jest ponadto wielokrotnie przytaczany przez Pismo Święte.[259] Św. Jan natomiast tak pisze o swoim przeżyciu mistycznym: „Tym płomieniem miłości jest duch jej [duszy] Oblubieńca, tj. Duch Święty. Czuje Go dusza w sobie nie tylko jako ogień, który ją ogarnął i przemienił w słodką miłość, lecz również jako ogień, który nadto płonie w niej samej i czyni ją płomieniem, jak sama mówi. Płomień ten za każdym swym wybuchem zanurza duszę w chwale i orzeźwia ją obfitością życia Bożego.”[260] Papież w dalszej kolejności zaznacza, że celem „wędrówki” duszy przez czyściec jest całkowite zjednoczenie z Bogiem. Co więcej, pisze: „Bóg przeprowadza człowieka”[261] – a więc wynika z tego, że jest cały czas z nim. Bóg idzie razem z człowiekiem przez czyściec „całej jego zmysłowej i duchowej natury.”[262] Ostatecznie Jan Paweł II wskazuje na miłość. „Bóg, który jest miłością, sądzi przez miłość.”[263] Ludzka dusza „wie”, że nie może stać w obliczu miłości jako dusza brudna, nieoczyszczona. Jej najgłębszym powołaniem jest zjednoczyć się ze Stwórcą, będąc czystą, oczyszczoną płomieniem Jego miłości.[264]

Godnym uwagi jest także sam sposób interpretacji pism św. Jana od Krzyża przez Jana Pawła II. Z rozważań Papieża możemy bowiem wnioskować, że oczyszczenie duszy nie dokonuje się jedynie po śmierci człowieka, ale że jest to proces, który za sprawą łaski Bożej ma miejsce już w doczesności. Na innym miejscu Jan Paweł II zaznacza jeszcze, że sam proces oczyszczenia (w stanie czyśćcowym, czyli w Kościele oczyszczającym się lub za sprawą specjalnej łaski przeżyć mistycznych w doczesności) jest tajemnicą. Ci, którzy nie dostąpili jeszcze pełnej komunii ze Stwórcą wszelkiego dobra „(...) czekają, ażeby po tajemniczym oczyszczeniu stać się tego godni.”[265] Ową tajemnicę stanowi przede wszystkim fakt, iż oczyszczenie dokonuje się zawsze poprzez intymną relację Boga z każdym człowiekiem, zapoczątkowaną na chrzcie świętym.[266]

c) Kościół chwalebny

Pismo Święte opisując rzeczywistość Kościoła w chwale ukazuje aspekt pewnej niedostępnej przestrzeni – miejsca przebywania Boga, jak również wymiar Jego żywej obecności w świecie.[267] Szczególnie w tym drugim znaczeniu określany jest zazwyczaj mianem „Królestwa Bożego.”[268] Najczęściej przytaczanymi nowotestamentowymi cytatami opisującymi niebo są fragmenty z Księgi Apokalipsy św. Jana: „I ujrzałem niebo nowe i ziemię nową, bo pierwsze niebo i pierwsza ziemia przeminęły, i morza już nie ma. I Miasto Święte – Jeruzalem Nowe ujrzałem zstępujące z nieba od Boga, przystrojone jak oblubienica zdobna w klejnoty dla swego męża.”[269] A także fragment: „I uniósł mnie w zachwyceniu na górę wielką i wyniosłą, i ukazał mi Miasto Święte – Jeruzalem, zstępujące z nieba od Boga.”[270] Zobaczmy jak przedstawiał i opisywał tę rzeczywistość Jan Paweł II.

Idąc konsekwentnie torem myśli Papieża, Kościół chwalebny należy przyporządkować do rzeczywistości nadprzyrodzonej świętych obcowania. W potocznym rozumieniu można by sądzić, że stanowi on jakąś odrębną wspólnotową całość.[271] Powiązaną – co prawda – z Kościołem pielgrzymującym, może bardziej z Kościołem poddającym się oczyszczeniu, lecz będącym w jakimś bliżej nieokreślonym odłączeniu czy oddzieleniu. Być może wynika to z granicy w ludzkim myśleniu, która przebiega między sferą sacrum, a profanum. Czy można jednak charakteryzować osobno trzy poszczególne stany Kościoła jako odrębne całości?

Jan Paweł II w jednym z swoich przemówień, cytując Konstytucję dogmatyczną o Kościele Soboru Watykańskiego II, stwierdza: „«Kościół, do którego w Jezusie Chrystusie jesteśmy wszyscy powołani i w którym dzięki łasce Bożej zdobywamy świętość, osiągnie pełnię dopiero w chwale niebieskiej» (Lumen gentium, 48). Tak rozpoczyna się rozdział Lumen gentium na temat eschatologicznej natury Kościoła pielgrzymującego oraz jego związku z Kościołem niebieskim.”[272] Wcześniej w dokumencie soborowym czytamy również, że „Kościół ziemski i Kościół – bogaty w dary niebiańskie – nie mogą być pojmowane jako dwie rzeczy odrębne, przeciwnie, tworzą one jedną rzeczywistość złożoną, która zrasta się z pierwiastka boskiego i ludzkiego. Dlatego też na zasadzie bliskiej analogii upodabnia się ona do tajemnicy Słowa Wcielonego. Jak bowiem przybrana natura ludzka służy Słowu Bożemu za żywe narzędzie zbawienia, nierozerwalnie z Nim zjednoczone, nie inaczej też społeczny organizm Kościoła służy ożywiającemu go Duchowi Chrystusowemu ku wzrastaniu ciała (por. Ef 4,16).”[273] Kościół niebiański jest więc przedstawiony jako cel, nagroda, pełnia i spełnienie Kościoła ziemskiego. Skoro tworzą „jedną rzeczywistość złożoną” można używając języka filozofii stwierdzić, że to, co Kościół pielgrzymujący posiada w możności,  zaktualizowane jest w Kościele chwalebnym.

Opierając się w dalszym ciągu na dokumencie Lumen gentium, a ściślej mówiąc na części poświęconej wymiarowi eschatologicznemu Kościoła, Jan Paweł II mówi, że „rozdział ten powołując się na rzeczy ostateczne – śmierć, sąd ostateczny, piekło, niebo – w pełnym świetle ukazuje prawdę o odnowie wszystkich rzeczy, która rozpoczęła się już w tajemnicy paschalnej Jezusa Chrystusa (…).”[274] Potwierdza to tym samym fakt, iż Papież definiuje Kościół chwalebny poprzez Kościół ziemski. Przejście z możności do aktu urzeczywistnia się na drodze odnowy, której jedynym sprawcą, wykonawcą i gwarantem jest Chrystus. Znajduje to znów swoje potwierdzenie w „Ewangelii czasów ostatecznych”, w której czytamy: „I rzekł Zasiadający na tronie: «Oto czynię wszystko nowe».”[275] Jeśli Bóg czyni coś nowego, to nie jest możliwe by nowe nie było święte – nowy człowiek nie dość, że jest święty i zyskuje pierwotną niewinność (zachowując swoją tożsamość), to jeszcze zostaje wywyższony w stosunku do stanu rajskiego (przed grzechem pierworodnym), z racji usynowienia w Chrystusie.[276] Jeruzalem niebiańskie jest więc „nowe” ponieważ zostało uświęcone mocą i z łaski Tego, który jest w nim – jak pisze św. Paweł – „wszystkim we wszystkich”[277]. Domownicy Boga i współobywatele świętych[278] Nowego Jeruzalem, nasi bracia i siostry, „ci mężczyźni i kobiety ukazują nam świętość Boga wcieloną w ludzką postać. Święci są członkami uwielbionego Ciała Chrystusa i tworzą Kościół błogosławionych. Pozostają także w komunii z nami, a to dzięki więzom miłości, co nigdy się nie kończy.”[279] Tworząc niebiańską ojczyznę, są niezbitym dowodem łaski i miłości, „(...) jaką Bóg ma ku nam”[280].

Święci, zachowując swoją istotę, pozostają w relacji do Kościoła pielgrzymującego i oczyszczającego się – poprzez konkretne więzi międzyosobowe zapoczątkowane na ziemi. Owszem, również one zostają oczyszczone i udoskonalone. „Miłość sprawia, że są oni z nami solidarni i że troszczą się o nas. Na tym właśnie polega tajemnicza rzeczywistość obcowania świętych, dzięki której istnieje wzajemna łączność między tymi, którzy jeszcze «pielgrzymują na ziemi», tymi, którzy «poddają się oczyszczeniu» i tymi, którzy «zażywają chwały» (Lumen gentium, 49).”[281] To, jak wyglądają wzajemne relacje różnych stanów Kościoła, jaka jest ich dynamika i celowość w świetle nauczania Jana Pawła II, prześledzimy w kolejnym podrozdziale.

3.2. Wzajemnie udzielanie sobie dóbr

Tajemnica świętych obcowania dokonująca się we wspólnocie, wyraża się przez wzajemne udzielanie sobie dóbr. Znając znaczenie terminu „obcowanie” w nauczaniu Jana Pawła II oraz charakterystykę poszczególnych sanów Kościoła, możemy określić zachodzące między nimi interakcje.[282] Troska o udzielanie i podział dóbr doczesnych szczególnie charakterystyczna w obrębie samego Kościoła pielgrzymującego pierwszych wieków, stanowi przykład braterskiej troski w granicach jednego tylko stanu Kościoła.[283] Przypatrzmy się jednak w jaki sposób wzajemne obdarowywanie się poszczególnych członków Kościoła może przekraczać granice czasu i śmierci.

Jan Paweł II tak opisuje tę tajemniczą wymianę i dar wzajemnej modlitwy: „W tej trudnej, ale radosnej wędrówce duchowej wspomagają nas nasi bracia w niebie, z którymi łączy nas nie tylko pobożne wspomnienie, ale głęboka i żywa wspólnota, dzieło Ducha Świętego, budującego nieustannie Kościół jako «Ciało Chrystusa». Ta wspólnota ogarnia także tych, którzy odeszli ze znakiem wiary, ale potrzebują oczyszczającego miłosierdzia Ojca niebieskiego i dlatego w czyśćcu oczekują dnia, gdy będą mogli cieszyć się światłością Jego oblicza. W tajemniczej wymianie darów oni orędują za nami, a my ofiarujemy za nich naszą modlitwę.”[284] Kościół jako wspólnota żywych i umarłych, nieustannie budowana i umacniana mocą Ducha Świętego, posiada niewyczerpane bogactwo dóbr duchowych na mocy ofiarowanych Mu zasług Jezusa Chrystusa. Przez to możliwy jest w Kościele, pomiędzy różnymi Jego stanami niczym w żywym organizmie ciągły ruch – ruch modlitwy i wzajemnej pomocy, dawania i otrzymywania, budowania i scalania.[285] To właśnie stanowi istotę „tajemniczej wymiany darów”. Potwierdzają to słowa Konstytucji Lumen gentium, w której czytamy: „Stąd wreszcie między poszczególnymi częściami Kościoła istnieją więzy głębokiej wspólnoty co do bogactw duchowych (...) Albowiem członkowie Ludu Bożego powołani są do wzajemnego udzielania sobie dóbr i również do poszczególnych Kościołów odnoszą się słowa Apostoła: «Jak każdy otrzymał łaskę, tak niech usługuje jeden drugiemu na wzór dobrych szafarzy rozlicznej łaski Bożej» (1 P 4,10).”[286] Dlaczego jednak ów przepływ dóbr stanowi taką tajemnicę? I co konkretnie oznaczają dobra i dary? Na te pytania pozwoli nam odpowiedzieć analiza relacji między poszczególnymi stanami Kościoła.

3.2.1. Kościół pielgrzymujący względem Kościoła czyśćcowego

„Uroczystość Wszystkich Świętych jest wprowadzeniem do wspomnienia Wszystkich Wiernych Zmarłych, którzy nie zaznali jeszcze uszczęśliwiającej wizji Boga, lecz oczekują na nią poddając się tajemniczemu oczyszczeniu”[287] – stwierdził Jan Paweł II w nauczaniu przed modlitwą Anioł Pański w listopadzie 1991 roku. Osiem lat wcześniej zauważył, że „z mądrym wyczuciem pedagogicznym Kościół obchodził i obchodzi te dwa wspomnienia chronologicznie złączone, gdyż troszcząc się o ziemskie losy ludzi, w żaden sposób nie może pominąć lub zaniedbywać ich pozaziemskiego wymiaru.”[288] Zaznaczając zespolenie tych dwóch wspomnień w kalendarzu kościelnym, Papież podkreśla ich głęboki związek i konsekwencję w duszpasterskiej trosce Kościoła o zbawienie dusz. Zauważa równocześnie analogię: „Powiem więcej, szereg myśli, które rozwinąłem tutaj na temat «obcowania świętych» można i należy – we właściwy sposób – odnieść do zmarłych, gdyż także pomiędzy nami a nimi istnieje owa więź jedności. I jeśli idąc za przykładem świętych przypomniałem o naszym wspólnym obowiązku czerpania z niewyczerpanych «źródeł» Odkupienia Chrystusowego, to pragniemy w sposób szczególny, dziś i jutro, by każdy owoc tego naszego udziału służył duszom zmarłych wiernych.”[289] To wyjątkowo dobitne stwierdzenie niemal identycznego charakteru relacji do dusz czyśćcowych, co do świętych nieba, pozwala Kościołowi pielgrzymującemu z prostotą, pokorą i bez bojaźni nieść pomoc duszom podległym oczyszczającemu płomieniu miłości. Te bowiem dusze jak naucza Tradycja Kościoła, są już święte, są zbawione, a ich pełne uczestnictwo w życiu Bożym uzależnione jest jedynie od zadośćuczynienia – odpokutowania kar zaciągniętych przez popełnione grzechy na ziemi.[290]

Wszelkie dobro duchowe kierowane w kierunku dusz czyśćcowych, dokonuje się na drodze Odkupienia Chrystusowego. Na mocy Jego zasług, wierni, kierując się miłością, mogą zyskiwać odpusty i ofiarowywać je za zmarłych.[291] „Potwierdziłem to wyraźnie w Bulli otwierającej Rok Święty (por. Aperite portas Redemptori, n. II) i pragnę to gorąco wam polecić, jako konkretny i cenny akt miłości wobec zmarłych, będący jednocześnie spełnieniem i potwierdzeniem «obcowania świętych»”.[292] W Bulli tej Papież wyznaczył specjalne warunki uzyskiwania odpustu z okazji Roku Świętego (Jubileusz 1950-lecia Odkupienia).[293] Jan Paweł II „wśród aktów pokutnych uczestniczących w zasługach Jezusa Chrystusa wymienia: radości, modlitwy, wyrzeczenia i cierpienia za braci potrzebujących przebaczenia. Jest to więc postawa miłości wypraszającej miłosierdzie dla braci.”[294]

Wezwanie następcy św. Piotra do ofiarowania daru odpustów za zmarłych jest obecne na przestrzeni całego pontyfikatu. Przykładem niech będzie nauczanie z listopada 1983 roku: „Czym byłby w rzeczywistości Dzień Zmarłych, gdyby wśród różnych gestów czci, cennych i wzruszających z ludzkiego punktu widzenia, zabrakło woni owego duchowego kwiatu, jakim jest modlitwa? Polecam wam w szczególny sposób – obok tradycyjnych gestów miłości – ofiarowanie im daru odpustu.”[295]

Obok niekwestionowanie pierwszorzędnej roli darowania kar za grzechy, jaką żyjący wierni mogą, a nawet powinni wypraszać zmarłym, Jan Paweł II doceniał i pochwalał także wszelką formę modlitwy (choćby nie miała na celu uzyskania daru odpustu) w intencji dusz czyśćcowych.[296] Mówił: „Wreszcie Kościół modli się za zmarłych, a ta modlitwa mówi szczególnie wiele o nim samym. Mówi, że Kościół trwa w nadziei życia wiecznego. Modlitwa za zmarłych jest jak gdyby szczególnym zmaganiem się z rzeczywistością śmierci i zniszczenia, jakie zaciążyło nad ziemską egzystencją człowieka.”[297] Dotykamy więc równocześnie rzeczywistości wymiernych „korzyści”, które czerpie Kościół pielgrzymujący ze swej modlitwy wstawienniczej. Jak wcześniej wspomniano[298] wchodząc w relację z duszami w stanie czyśćcowym, ziemscy pielgrzymi uczestniczą w specjalnym (nadzwyczajnym) znaczeniu tajemnicy obcowania. Pozwala to na głębsze odkrycie transcendentnego wymiaru ludzkiej egzystencji i przełamuje bariery strachu przed śmiercią. Daje nadzieję i pozwala nabrać właściwych proporcji wartości w życiu. Fakt czerpania dóbr, przy okazji ich dawania świadczy ponadto i wskazuje na istotę – tajemnicę – łac. communio oznacza jedność, złączenie, zjednoczenie. Tę rzeczywistość dobrze oddaje wypowiedź Jana Pawła II z 1984 roku: „I oto – w ten dzień, który poświęcony jest w sposób szczególny modlitwie za zmarłych w całym Kościele – my, którzy jeszcze pielgrzymujemy przez ten świat, łączymy się z wszystkimi, którzy już odeszli, którzy spoczywają na tym rzymskim cmentarzu i na wszystkich cmentarzach świata.”[299]

Analizując pisma i wypowiedzi Jana Pawła II w obrębie poruszanego zagadnienia wyodrębnić możemy jeszcze aspekt osobistego nabożeństwa Papieża za dusze w czyśćcu cierpiące – oczywiście nie jako anonimowej osoby, ale jako zwierzchnika Kościoła i przykładu dla wiernych. Zapowiadając swoją obecność na cmentarzu Verano w Rzymie, Papież mówił: „Moja pamięć ogarnie przede wszystkim tych, którzy opuścili ten świat z powodu ludzkiej nikczemności, niesprawiedliwości, ucisku, przemocy lub w wyniku niosących nieszczęście klęsk żywiołowych. Będę prosił Boga, dobrego Ojca, aby dał tym wszystkim naszym braciom radość i wieczny pokój. Wy także udajcie się na cmentarze, by wspominać waszych zmarłych, by okazać im miłość, która jest silniejsza niż śmierć. Zanieście im kwiaty i znicze. Zanieście im jednak przede wszystkim, w duchu świętych obcowania, wsparcie i pomoc w modlitwie.”[300] Uwaga Jana Pawła II skupiona była więc na tych, których śmierć zastała nieprzygotowanych, na pozbawionych sakramentów świętych, tych, którzy odarci zostali z ludzkiej godności w ostatnich chwilach życia. Papież pochylał się nad poniżonymi i biedakami – słowem nad tymi, których makaryzmy określają mianem „błogosławionych”. Sam również nie zapomina, ale zachęca wiernych do ofiarowania Eucharystii za dusze bliskich osób: „Odwiedzając cmentarze dziś i jutro, módlmy się za naszych drogich zmarłych, aby jak najszybciej mogli doznać światła i pokoju. Dziś popołudniu na rzymskim cmentarzu w dzielnicy Prima Porta odprawię Eucharystię za dusze w czyśćcu. Zapraszam was do zjednoczenia się ze mną za dusze potrzebujące naszej duchowej solidarności (…).”[301]

Zachęty do podejmowania modlitw, pokuty, radości i wyrzeczeń oraz wypraszania odpustów obecne w nauczaniu Jana Pawła II znajdują swój pierwowzór w wykładni Soboru Watykańskiego II, szczególnie w przytaczanym już wcześniej dokumencie Lumen gentium, w którym czytamy, że „Kościół pielgrzymów od zarania religii chrześcijańskiej czcił z wielkim pietyzmem pamięć zmarłych, a ponieważ święta i zbawienna jest myśl modlić się za umarłych, aby byli od grzechów uwolnieni (por. 2 Mch 12,46), także modły za nich ofiarował.”[302] Istotnie świadectwa modlitewnej pamięci o zmarłych możemy odnaleźć we wspomnieniach wybranych świętych, którzy potwierdzają skuteczną moc wstawiennictwa.[303] W ich poczet wpisuje się także Jan Paweł II jako pasterz Kościoła, zachęcający do podejmowania wszelkich form modlitewnej pomocy Kościołowi oczyszczającemu się, a szczególne wzywający do ofiarowania odpustu za cierpiących braci i siostry. Jest to wszystko możliwe – przypomnijmy – mocą miłości, która „kładzie mosty nad progiem śmierci”.[304]

3.2.2. Kościół oczyszczający się względem pielgrzymującego

Przyjrzyjmy się teraz tej samej relacji, lecz ze strony Kościoła podlegającego oczyszczeniu. Jest to dość nietypowe i rzadko spotykane zagadnienie. Duszom czyśćcowym powszechnie przypisuje się bierne oczekiwanie na modlitwę i wybawienie z oczyszczającego ognia.[305] Jan Paweł II odsłania przed nami „czyśćcowy punkt widzenia”, ukazując dobra płynące dla wiernych Kościoła ziemskiego.

Zmarli podlegający oczyszczeniu po pierwsze nas uczą. Uczą swoim życiem i przykładem. Ich biografie często splecione z naszymi, stanowią ważne „punkty orientacyjne” w ziemskiej pielgrzymce. „Historia mówi do nas przez zmarłych – tak jest z historią narodu i tak jest z historią każdego człowieka, każdej rodziny. Do was też zapewne, drodzy Bracia i Siostry, historia waszego życia mówi przez tych zmarłych, którzy odeszli, bliskich waszych.”[306] W zaskakująco dyskretny sposób zmarli pozwalają przemawiać historii tworząc jej nieodłączny element. Dzieje się to zarówno na płaszczyźnie całych generacji, jak i na drodze życia każdego z nas. Można by powiedzieć że nasza historia ma w tych konkretnych osobach zmarłych swoje korzenie. Trzeba jednak zauważyć, że może to być historia dobra i błogosławiona, ale może też być zła i niosąca przekleństwo. Zadziwiająco zmarli przez historię życia mogą nam pokazać na własnym przykładzie mądre i dobre wybory.[307]

„Nasi drodzy zmarli przemawiają do nas w słowach wyrażających pewność i nadzieję: w chwili śmierci «życie zmienia się, ale się nie kończy, a gdy rozpadnie się dom doczesnej pielgrzymki, znajdą przygotowane w niebie wieczne mieszkanie».”[308] To drugi obszar udzielanego nam przez dusze czyśćcowe dobra. Zmarli – może zwłaszcza ci bliscy – przekroczywszy już próg śmierci wlewają w nasze serca nadzieję na życie po życiu. Są tymi, którzy poprzedzają nas w drodze do domu Ojca. „W tajemniczej wymianie darów oni orędują za nami, a my ofiarujemy za nich naszą modlitwę.”[309] Zważając na fakt, iż zmarli Kościoła czyśćcowego są już zbawieni, lecz jeszcze „potrzebują oczyszczającego miłosierdzia Ojca niebieskiego”[310], stanowią dla nas pewny przykład i gwarant wiecznego szczęścia. „Dla nas są oni nie tylko świadkami przeszłości, która minęła. Są także w tajemnicy Świętych Obcowania świadkami życia wiecznego, do którego jesteśmy powołani. Są świadkami przyszłości, tej przyszłości, którą każdy człowiek ma w Bogu samym.”[311]

Powyższe słowa Jan Paweł II wypowiedział po tym, jak szczegółowo wymienił bliskie mu osoby zmarłe[312], oraz po stwierdzeniu: „Wszystkich tych naszych zmarłych polecamy ojcowskiemu miłosierdziu Boga (…).”[313] Możemy więc wyciągnąć z tego wniosek, że Papież używał pojęcia „tajemnicy świętych obcowania” nie tylko w dosłownym znaczeniu, ale także w znaczeniu szerszym, obejmującym wszystkich zmarłych, łącznie z duszami czyśćcowymi. Misterium Świętych Obcowania dokonuje się tam, gdzie w relacji międzyosobowej jest prawdziwa miłość, która w analizowanej wypowiedzi Papieża wyraża się w modlitwie za zmarłych.

3.2.3. Kościół chwalebny względem pielgrzymującego

Relacja świętych w niebie do Kościoła przemierzającego jeszcze drogi ziemi, jest najbardziej klasyczną formą „świętych obcowania”. To właśnie o tym rodzaju zależności powszechnie myślimy, mówiąc o orędownictwie świętych.[314] Kościół świętych w niebie stanowi swego rodzaju wzór, kres i wypełnienie zbawczej misji Kościoła pielgrzymującego. Błogosławieni Nowego Jeruzalem, „puki trwa to, co «dziś» się zwie”[315] – czyli do czasu istnienia świata w znanej nam formie, tworząc doskonałą wspólnotę z Bogiem, nie pozostają bezczynni i obojętni w stosunku do mieszkańców ziemi. Przeciwnie. Jan Paweł II stwierdza, że „wszyscy oni – Święci – przynoszą w sobie ów tajemniczy dar Ducha Świętego, któremu okazali wierność heroiczną. I tak, jak owocem daru jest świętość każdego z nich, wypracowana w trudzie ziemskiego życia – tak też owocem daru Ducha Świętego jest niebiańska Wspólnota Wszystkich: Communio Sanctorum – Świętych Obcowanie.”[316] Trwając w (dla nas jeszcze niewyobrażalnym) stanie szczęścia, nazywanym „wizją uszczęśliwiającą”, pragną niejako podzielić się ogromem swej radości oglądania Boga „twarzą w twarz”[317], obdarzając wiernych darem Ducha Świętego. Należy zaznaczyć, iż jest to niezwykle odważne stwierdzenie Papieża. Ewangelia bowiem przekazuje, że Tym, który chrzci „Duchem Świętym i Ogniem”[318] – czyli jest Jego Dawcą, jest Chrystus. Papież stwierdza natomiast, że dar Ducha Świętego może zostać udzielony również za pośrednictwem świętych. Jak to możliwe? Na jakiej podstawie można uznać takie nauczanie?

Pozostając w tym samym źródle Objawienia, możemy wywnioskować argumenty potwierdzające słuszność papieskiego przesłania. W Dziejach Apostolskich (nazywanych Ewangelią Ducha Świętego) czytamy: „Kiedy Apostołowie w Jerozolimie dowiedzieli się, że Samaria przyjęła słowo Boże, wysłali do niej Piotra i Jana, którzy przyszli i modlili się za nich, aby mogli otrzymać Ducha Świętego.”[319] Apostołowie przedstawieni są tutaj jako pośrednicy daru Ducha Świętego. Modlą się o Jego obecność w swoich braciach i siostrach, sami już Go posiadając. Tym bardziej więc święci Kościoła chwalebnego, trwając w uszczęśliwiającej komunii z Panem, mogą „przynosić w sobie ów tajemniczy dar Ducha Świętego” swoim pielgrzymującym barciom. „To «obcowanie», łączące wszystkich, którzy należą do Chrystusa, staje się w przypadku świętych związkiem jeszcze silniejszym, a dla nas, pielgrzymów, szczególnie owocnym.”[320] Zastanówmy się więc, jak jest możliwa relacja świętych Kościoła chwalebnego do braci i sióstr Kościoła pielgrzymującego. Te dwa stany Kościoła należą bowiem do różnych rzeczywistości, a rozdziela je m.in. materia, przestrzeń i czas. Na jakiej więc podstawie opisywana relacja może mieć miejsce? Co daje jej rację bytu?

Aby odpowiedzieć na te pytania sięgnijmy do wypowiedzi Jana Pawła II, w której porusza tematykę rodziny. W nauczaniu przed modlitwą Anioł Pański 1 listopada 1980 roku, Papież mówił: „Dzisiaj, w Dniu Wszystkich Świętych, pomyślmy naprzód, że Ci wszyscy, których tak uroczyście czcimy w dniu 1 listopada, swój początek życia na tej ziemi zawdzięczają rodzinie. Że byli dziećmi swoich ojców i matek. Że sami nieraz bywali ojcami i matkami rodzin. Boże powołanie do świętości, które przyniósł nam Chrystus w Duchu Świętym, idzie poprzez rodzinę: poprzez tyle rodzin wśród różnych narodów, kontynentów i ras.”[321] Nauczanie to jakby dopełnia pięć lat później stwierdzając, że człowiek „(...) doświadcza także przemożnego pragnienia życia wiecznego. Dlatego związki miłości łączące rodziców i dzieci, mężów i żony, braci i siostry, a także więzi prawdziwej przyjaźni między ludźmi nie zanikają, ani się nie kończą wraz z nieuniknionym wydarzeniem śmierci. Nasi zmarli nadal żyją wśród nas, nie tylko dlatego, że ich szczątki spoczywają na cmentarzu, a pamięć o nich stanowi część naszego życia, ale przede wszystkim dlatego, że ich dusze wstawiają się za nas przed Bogiem.”[322] Papież zaznacza więc przede wszystkim niepodważalny fakt wstawiennictwa na mocy więzów krwi, ale nie mniej od tych, wstawiennictwa poprzez miłość[323], która zapoczątkowana została na ziemi, a która przekracza granice śmierci, jak stwierdza św. Paweł: „(...) wszystko przetrzyma. Miłość nigdy nie ustaje, [nie jest] jak proroctwa, które się skończą, albo jak dar języków, który zniknie, lub jak wiedza, której zabraknie.”[324] Na przykładzie rodziny dobrze uwidacznia się także sam proces naszego obcowania ze świętymi – to, że ma on miejsce w Kościele (w znaczeniu całościowym i mistycznym) oraz że Chrystus jest Drogą, na której może on mieć miejsce.[325] Jezus warunkuje i jednocześnie gwarantuje trwanie wzajemnych relacji miłości, gdyż On sam jest Miłością.[326] Bardziej bowiem niż więzy krwi, nasze obcowanie z obywatelami nieba jest uzależnione od miłości naszej i ich. Oni „żyją wśród nas”[327] przez dar swojej modlitwy przed Panem. Są przy nas, kiedy się za nas modlą, a modlą się zawsze, gdy tylko ich o to prosimy. Ich bowiem miłość ku nam, doskonalsza jest od naszej, przez fakt stałego i niezmiennego trwania w Bogu – „serca ich pełne są chwały Boga”[328].

Uzasadnione są zatem słowa Jana Pawła II, który przekonuje, iż Uroczystość Wszystkich Świętych to „(...) wielki dzień Kościoła pielgrzymującego na całej ziemi. Dzień szczególnego zbliżenia z tymi, którzy również przez tę ziemię przeszli, a teraz «stoją przed Barankiem» (por. Ap 7, 9).”[329] Na innym miejscu Papież mówi: „«Błogosławieni czystego serca, albowiem oni Boga oglądać będą» (Mt 5, 8). To ewangeliczne błogosławieństwo rozbrzmiewa w dzisiejszej liturgii uroczystości Wszystkich Świętych i łączy nas w duchowej harmonii z niezliczonymi rzeszami ludzi o «czystych sercach», którzy w niebie wpatrują się w Boga i wyśpiewują Jego chwałę.”[330] Tak więc, już w samym momencie zwrócenia się do świętych, rozpoczyna się tajemnica obcowania. Im bardziej postępujemy w relacji z mieszkańcami nieba, tym bardziej zanurzamy się w misterium świętych. Należy przy tym pamiętać, że błogosławieni nieba pozostając całkowicie wolni, sami (za łaską Bożą) mogą rozpocząć ów proces obcowania wstawiając się za nas przed Barankiem, bez naszej wiedzy.[331] Jakim prawem? I na jakiej podstawie? Jak wynika z papieskiego nauczania – prawem miłości: „Bo całe Prawo wypełnia się w tym jednym nakazie: Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego”[332].

Trwając w misterium obcowania z Kościołem chwalebnym, niezależnie od tego, jak bardzo ścisłe i żywe relacje mielibyśmy ze świętymi, nic nie zmieni faktu, że my nadal pielgrzymujemy po ziemi, podczas gdy oni uczestniczą w chwale nieba. Różniący nas stan życia pozwala, jak wyżej przedstawiono, z jednej strony na proszenie o pomoc i otrzymywanie jej, z drugiej otwiera przed Kościołem pielgrzymującym możliwość kultu świętych.[333] „Ci, co przemierzają jeszcze drogę ziemskiej pielgrzymki, stają w milczeniu i modlitwie u boku tych, którzy już się znajdują w wiekuistej ojczyźnie niebieskiej.”[334] Trwanie przy kimś, w modlitwie i milczeniu oznacza trwanie we wspólnocie. Otwiera ona przed wiernymi na ziemi perspektywę nieba i jest urzeczywistnieniem żywej relacji oznaczającej misterium komunii ze świętymi.

W sposób szczególny kult świętych można odkryć we wspomnieniach Jana Pawła II, który odwołując się do historii swojej ojczyzny, mówił: „Stale mam przed oczyma duszy to miejsce, tę kryptę pod katedrą wawelską w Krakowie, gdzie spoczywają królowie, wodzowie, i duchowi proroczy przywódcy mojego narodu. Cała świątynia od nich czerpie jakieś szczególne świadectwo, podobnie jak w Bazylice św. Piotra można doświadczyć duchowego promieniowania grobów zmarłych papieży. Są świadkami dziejów, w których całe narody wraz z Kościołem szukają «oblicza Boga Jakubowego» (Ps 24, 6) z pokolenia na pokolenie(…).”[335] W tym kontekście, groby świętych, ich doczesne szczątki „prowokują” do spotkania, do wejścia w relację – nie z prochem i kośćmi, ale z tymi, których one oznaczają. Są zaproszeniem, „wołają” i świadczą o życiu w innym wymiarze. Z perspektywy Kościoła pielgrzymującego relikwie świętych, o tyle uobecniają ich samych, o ile my przyzywamy ich wstawiennictwa i opieki, poruszeni widokiem lub obecnością ich doczesnych szczątków.[336]

Lumen gentium Soboru Watykańskiego II również i w tej kwestii pozostaje prawzorem papieskiego przepowiadania, stwierdzając: „Łączność (...) pielgrzymów z braćmi, którzy zasnęli w pokoju Chrystusowym, bynajmniej nie ustaje, przeciwnie, według nieustannej wiary Kościoła, umacnia się jeszcze dzięki wzajemnemu udzielaniu sobie dóbr duchowych. Albowiem mieszkańcy nieba, będąc głębiej zjednoczeni z Chrystusem, jeszcze mocniej utwierdzają cały Kościół w świętości, a cześć, którą Kościół tutaj na ziemi oddaje Bogu, uszlachetniają i różnorako obracają na większe zbudowanie Kościoła (por. 1 Kor 12,12–27).”[337] Na drodze miłości i jej prawem niosą pomoc Kościołowi pielgrzymującemu i czyśćcowemu, przynosząc w sobie samym dar Ducha Uświęciciela. Sami trwając w doskonałej adoracji Boga, pomagają nam stawać w Jego obecności, podkreślając znaczenie więzów między członkami całego Kościoła we wspólnej wędrówce do domu Ojca[338]. Posiadając głębsze poznanie rzeczywistości, święci Kościoła chwalebnego kierują modlitwy za ziemskich pielgrzymów do Boga, ku naszemu większemu pożytkowi i dobru.

3.3. Misterium Mistycznego Ciała Chrystusa

Jak wspomniano w poprzednim podrozdziale, wszelkie relacje zachodzące pomiędzy poszczególnymi stanami Kościoła, możliwe są i dokonują się, w Osobie i przez Osobę Chrystusa. Poprzez chrzest, zostaliśmy włączeni w sposób mistyczny do Jego Ciała, a trwając we wspólnocie z innymi braćmi i siostrami zespoleni jesteśmy więzią Ducha Świętego w jedno Ciało.[339] „Kościół, jako Ciało mistyczne Chrystusa, przenika nas wszystkich i wszystkich ogarnia. Jego duchowa, mistyczna pojemność jest o wiele większa, aniżeli potrafią to ukazać jakiekolwiek socjologiczne statystyki.”[340]

W encyklice Ecclesia de Eucharystia Papież napisał: „Zgromadzenie nadzwyczajne Synodu Biskupów w 1985 r. uznało «eklezjologię komunii» za centralną i podstawową ideę zawartą w dokumentach Soboru Watykańskiego II. Kościół pielgrzymujący tu na ziemi jest wezwany do podtrzymywania i pogłębiania zarówno komunii z Bogiem w Trójcy Jedynym, jak i komunii między wiernymi. W dążeniu do tego celu ma do dyspozycji Słowo i sakramenty, przede wszystkim Eucharystię, dzięki której Kościół «ustawicznie żywi się i wzrasta», i w której jednocześnie sam siebie wyraża.”[341]

Te dwie rzeczywistości – Mistyczne Ciało Chrystusa oraz Eucharystia, w całym nauczaniu i wykładni Kościoła są niemal nierozerwalne. Eucharystia jest bowiem Ciałem Chrystusa, mistycznym Ciałem jest Kościół, który bez Eucharystii nie istnieje, ani Eucharystia bez Niego.[342] Analizując dokonujące się w Kościele misterium obcowania świętych (zwłaszcza w omówionym już wcześniej charakterze chrystocentrycznym[343]), nie sposób pominąć zagadnienia Mistycznego Ciała Chrystusa jako wspólnoty trzech stanów Kościoła i tego co daje Mu życie – Eucharystii.

3.3.1. Aspekt transcendentny

Swoją czternastą i jednocześnie ostatnią encyklikę Jan Paweł II poświęcił właśnie Eucharystii – Ecclesia de Eucharistia. Poświęcił ją więc jednocześnie Kościołowi jako Mistycznemu Ciału Chrystusa, a przez to relacjom między jego członkami, czyli tajemnicy obcowania. Takie rozumienie – ścisłe zespolenie tematów Eucharystii i Kościoła – posiada swoje głębokie biblijne uzasadnienie.[344] Św. Paweł obszernie przedstawia w swych listach idee „uprawnej roli Bożej”[345] i „Bożej budowli”[346]. Szczególnie zaś pochyla się nad koncepcją „jednego Ciała”[347] utworzonego poprzez chrzest i napełnienie Duchem: „Podobnie jak jedno jest ciało, choć składa się z wielu członków, a wszystkie członki ciała, mimo iż są liczne, stanowią jedno ciało, tak też jest i z Chrystusem. Wszyscyśmy bowiem w jednym Duchu zostali ochrzczeni, [aby stanowić] jedno Ciało: czy to Żydzi, czy Grecy, czy to niewolnicy, czy wolni. Wszyscyśmy też zostali napojeni jednym Duchem. Ciało bowiem to nie jeden członek, lecz liczne [członki].”[348] Fakt zespolenia w jedno Ciało Chrystusa licznych członków czyni je świętymi. Napełnienie Duchem daje natomiast życie – to Duch ożywia, pobudza, inspiruje, jest „sprawcą i chcenia, i działania”[349]. To On wreszcie „przychodzi z pomocą naszej słabości”[350] i „przyczynia się za nami w błaganiach, których nie można wyrazić słowami.”[351] Wszelkie więc modlitwy, udzielanie pomocy, wstawiennictwo, dokonuje się w Duchu Świętym – dotyczy to całego Kościoła, wszystkich jego stanów i kręgów przynależności.

Jan Paweł II sięga jednak głębiej stwierdzając: „Ilekroć sprawowana jest na ołtarzu ofiara krzyża, w której «Chrystus został złożony w ofierze jako nasza Pascha» (1Kor 5, 7), dokonuje się dzieło naszego Odkupienia. Jednocześnie w sakramencie Chleba eucharystycznego przedstawiana jest i dokonuje się jedność wiernych, którzy stanowią jedno ciało w Chrystusie (por. 1Kor 10, 17).”[352] Misterium obcowania, które dokonuje się w Mistycznym Ciele Chrystusa, nie zatrzymuje się więc jedynie na relacjach pomiędzy Kościołem pielgrzymującym, oczyszczającym się i chwalebnym! Dokonuje się także, a może przede wszystkim w rzeczywistości transcendentnej Kościoła – między Nim, a Bogiem; między Oblubienicą, a Oblubieńcem. Wierni w jedności Ciała Chrystusowego – Eucharystii, składają samych siebie w ofierze, wszczepieni w misteryjny dialog miłości między Ojcem, a Synem w Duchu Świętym. Na tej podstawie odkrywamy wzór tajemnicy świętych obcowania: są nim niezgłębione relacje wewnątrz trynitarne. Do rzeczywistości Trójcy prowadzi nas Eucharystia, przez którą Kościół się urzeczywistnia, wyraża i buduje.[353] Eucharystia w sposób mistyczny obejmuje i zawiera w sobie cały Kościół, jest obrazem jego pełni i zapowiedzią doskonałości. W innych słowach prawdę tę przedstawili Ojcowie Soboru Watykańskiego II mówiąc, że: „Kościół, którego tajemnicę wykłada Sobór święty, uznawany jest przez wiarę za niezachwianie święty. Albowiem Chrystus, Syn Boży, który wraz z Ojcem i Duchem Świętym doznaje czci jako «sam jeden Święty», umiłował Kościół jako oblubienicę swoją, siebie samego zań wydając, aby go uświęcić (por. Ef 5,25–26), złączył go też ze sobą jako ciało swoje i hojnie obdarzył darem Ducha Świętego na chwałę Bożą.”[354] Zachodzące relacje między poszczególnymi stanami całego Kościoła, w świetle przedstawionej wyżej koncepcji Jana Pawła II, o jedności wiernych dokonującej się w Chlebie Eucharystycznym, można więc ostatecznie odczytać jako „efekt uboczny” nadrzędnego misterium Kościoła. Jest nim zespolenie z Bogiem, mocą Ducha Świętego, w ustanowionej przez Syna rzeczywistości Jego mistycznego Ciała. Wejście w relację z Bogiem poprzez chrzest, oznacza w tym ujęciu otwartą drogę, do aktywnego uczestnictwa w tajemnicy obcowania między świętymi.[355]

3.3.2. Aspekt immanentny

„Tak więc, gdy cierpi jeden członek, współcierpią wszystkie inne członki; podobnie gdy jednemu członkowi okazywane jest poszanowanie, współweselą się wszystkie członki. Wy przeto jesteście Ciałem Chrystusa i poszczególnymi członkami.”[356]

Aspekt immanentny Mistycznego Ciała Chrystusa, podobnie jak omówiony wyżej aspekt transcendentny, znajduje swoje źródło w Eucharystii. Jest to również jeden z dowodów ogromniej tajemnicy i prawdziwego misterium w wymiarze mistycznego Ciała Chrystusa. „Organizm” Kościoła, szczególnie Kościoła pielgrzymującego, żyje Eucharystią – Ona daje mu życie, scala i nieustannie go rodzi do życia nowego.[357] „Ta specyficzna skuteczność w tworzeniu komunii, właściwa Eucharystii, jest jednym z motywów znaczenia niedzielnej Mszy św. O jej wadze i powodach, które sprawiają, że ma ona fundamentalne znaczenie dla życia Kościoła i poszczególnych członków pisałem już w Liście apostolskim o świętowaniu niedzieli Dies Domini”[358], pisał Jan Paweł II. Sięgając do tego dokumentu czytamy, że „(...) w perspektywie wędrówki Kościoła przez czas związek niedzieli ze zmartwychwstaniem Chrystusa i uroczyste sprawowanie jego pamiątki co tydzień umacnia w nas świadomość, że Lud Boży ma charakter wspólnoty pielgrzymującej oraz wymiar eschatologiczny. W kolejne niedziele Kościół podąża bowiem drogą wiodącą do ostatecznego «dnia Pańskiego», do niedzieli, która nigdy się nie skończy.”[359] Papież zaznacza również, że „gromadząc swoich synów we wspólnocie eucharystycznej i kształtując w nich postawę oczekiwania na «Boskiego Oblubieńca», Kościół niejako «ćwiczy się w pragnieniu», zaznając przedsmaku tej radości, którą przyniesie mu nowe niebo i nowa ziemia, gdy miasto święte, nowe Jeruzalem, zstąpi od Boga z nieba, «przystrojone jak oblubienica zdobna w klejnoty dla swego męża» (Ap 21, 2).”[360] Każda celebracja eucharystyczna uświadamia nam, jako Kościołowi pielgrzymującemu, że powołani jesteśmy do wiecznej chwały. Pomaga odnowić i obrać właściwe proporcje oraz określić życiowe priorytety. Gromadzący się na liturgii Lud Boży, przez doświadczenie bycia wspólnotą, otwiera się na wymiar Kościoła oczyszczającego się i chlebnego – transcendentnego wobec pielgrzymującego, lecz pozostającego w wymiarze immanentnym w rzeczywistości Mistycznego Ciała Chrystusa.[361]

O  uprzywilejowanym miejscu Eucharystii i jej szczególnym znaczeniu dla tajemnicy świętych obcowania świadczy jeszcze jeden fragment z nauczania Jana Pawła II, zawarty w encyklice Ecclesia de Eucharystia: „Ostatnimi czasy, w Liście apostolskim Novo millenio ineunte, nakreślając kierunki pasterskiego posługiwania Kościoła u początków trzeciego tysiąclecia, pragnąłem nadać niedzielnej Eucharystii szczególne znaczenie, podkreślając jej skuteczność w tworzeniu komunii: jak pisałem, jest ona «miejscem uprzywilejowanym, w którym nieustannie głosi się i kultywuje komunię. Właśnie poprzez udział w Eucharystii dzień Pański staje się także dniem Kościoła, który dzięki temu może spełniać skutecznie swoje zadanie jako sakrament jedności».”[362] Dotykamy tutaj kwestii roli, jaką odgrywa liturgia w tajemnicy obcowania.[363] W przytoczonym wyżej fragmencie, Jan Paweł II stwierdza nierozerwalny związek świętowania niedzieli z objawiającą się jednością całego Kościoła powszechnego. Podczas celebracji eucharystycznej głoszona i kultywowana jest komunia – jedność – łac. communio, które w wyrażeniu communio sanctorum tłumaczone jest zazwyczaj jako obcowanie. Głoszone jest więc obcowanie, kultywuje się relacje w całym Kościele i pomiędzy wszystkimi jego stanami, a ponieważ mowa o liturgii eucharystycznej – mają one swoje źródło w Eucharystii, która w ten sposób staje się istotnie sakramentem jedności, a wyrażają się we wspólnocie mistycznego Ciała Chrystusa.[364] Naukę tę głosi w innych słowach Sobór Watykański II stwierdzając, że święci „przyjęci (...) do ojczyzny i znajdując się blisko przy Panu (por. 2 Kor 5,8), przez Niego, z Nim i w Nim nieustannie wstawiają się za nas u Ojca ofiarując Mu zasługi, które przez jedynego Pośrednika między Bogiem i ludźmi, Jezusa Chrystusa (por. 1 Tm 2,5), zdobyli na ziemi, służąc Panu we wszystkim i w ciele swoim dopełniając tego, czego nie dostaje cierpieniom Chrystusowym, za ciało Jego, którym jest Kościół (por. Kol 1,24). Ich przeto troska braterska wspomaga wydatnie słabość naszą.”[365] Owa jedność – jak uszczegóławia Sobór – realizuje się więc poprzez niesienie pomocy słabszym i potrzebującym członkom Kościoła; na budowaniu Go poprzez zdobywanie doczesnych zasług, które włączone w nieustanną liturgię niebiańską, ofiarowane Ojcu przez Syna stają się jedną Ofiarą z Syna ku budowaniu i umacnianiu Jego Ciała – Kościoła. Wynika z tego więc jeszcze jedna zależność: tajemnica obcowania nie tylko dokonuje się na gruncie mistycznego Ciała Chrystusa mocą Ducha Świętego, ale także Ciało to buduje i umacnia, świadcząc jako jedna z wielu tajemnic o żywotności Kościoła w tymże Duchu.[366]

Odwołując się do prawd zawartych w Credo przytaczanych w nauczaniu przez Jana Pawła II odnaleźć możemy jeszcze jedną konsekwencję rozpatrywania communio sanctorum w odniesieniu do Kościoła jako mistycznego Ciała Chrystusa: „«Wierzę w jednego Boga...» Od tych słów rozpoczyna się wyznanie wiary, «symbol apostolski», który kończy się słowami: «wierzę w ciała zmartwychwstanie i żywot wieczny».”[367] Chrystus zmartwychwstały posiada Ciało uwielbione.  Oznacza to zapowiedź takiego właśnie ciała, w jakie „przyodziany” zostanie cały Kościół przez powszechne zmartwychwstanie. Ta eschatologiczna zapowiedź, a zarazem obietnica stanowi dla misterium świętych obcowania całkowite wypełnienie i – w pewnym sensie – zmieniającą jej cele dynamikę i udoskonaloną istotę. Dotyczy bowiem rzeczywistości, w której Kościół będzie znajdował się w jednym tylko stanie – chlebnym, kiedy to Oblubieniec poślubi Oblubienicę[368] i żyć będą razem w Jeruzalem Nowym[369]. Nie znamy przyszłego kształtu komunii świętych, jednak uwielbione Ciało Chrystusa zmartwychwstałego jest jej zapowiedzią, typem i nadzieją – obecnie wyrażaną w słowie „mistyczne” i istotnie stanowiące tajemnicę wieczności.

IV  CZEŚĆ ŚWIĘTYCH

4.1. Rola liturgii w urzeczywistnianiu tajemnicy świętych obcowania

Chcąc rozpatrywać rolę liturgii w tajemnicy świętych obcowania, należy mieć świadomość, że Kościół celebrując święte obrzędy liturgiczne wypełnia kapłańską funkcję Jezusa Chrystusa, poprzez którą oddaje najwyższą cześć Bogu, tworzy wspólnotę i prowadzi do uświęcenia.[370] „Dlatego każda celebracja liturgiczna jako działanie Chrystusa – Kapłana i Jego Ciała, czyli Kościoła, jest czynnością w najwyższym stopniu świętą (…).”[371] Podobnie więc jak Pismo Święte, tak i obrzędy liturgiczne posiadają charakter teandryczny, tzn. są dziełem bosko – ludzkim, łączą sferę sacrum i profanum, są miejscem spotkania – sprawowania kultu oraz obcowania z Bogiem i świętymi.[372]

4.1.1. O liturgii w ogólności

Mówiąc o liturgii w analizowanym ujęciu trzeba mieć na uwadze przede wszystkim jej wymiar ogólny. Jest to oficjalny kult Kościoła, sprawowany w sposób wspólnotowy bądź indywidualny, jednak zawsze złączony eklezjalnie i przez to posiadających charakter liturgiczny.[373] Rozpatrując misterium świętych Kościoła chwalebnego w liturgii, mamy na myśli ich duchowy udział w obrzędach sprawowanych na ziemi. Jak stwierdza soborowa Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium: „Ziemska liturgia daje nam przedsmak uczestnictwa w liturgii niebiańskiej sprawowanej w świętym mieście, Jeruzalem, do którego pielgrzymujemy, gdzie Chrystus zasiada po prawicy Boga jako sługa świątyni i prawdziwego przybytku. W ziemskiej liturgii ze wszystkimi zastępami niebieskich duchów śpiewamy Panu hymn chwały. Wspominamy ze czcią świętych i spodziewamy się, że Bóg dopuści nas do ich grona.”[374] Czy można jednak mówić o dwóch rodzajach liturgii – ziemskiej i niebiańskiej?

Kościół na ziemi celebrujący święte misteria, nieustannie zanurzony w modlitwie[375], wpisuje się w liturgię nieba, w hymn uwielbienia, w pieśń nową śpiewaną przed tronem i przed Barankiem.[376] Wpisuje się i współtworzy jednak zawszę tę samą, jedną, wieczną i doskonałą ontycznie liturgię.[377] Ów przedsmak oznacza więc jedynie fakt, że nie jest ona jeszcze doskonała w pełni, jak ma to miejsce w niebieskim Jeruzalem[378] – prawdziwym przybytku, którego doczesnym symbolem i obrazem jest świątynia. Sprawowane w niej misteria liturgiczne dokonują się w obecności wszystkich zastępów niebieskich, uobecniając rzeczywistość duchową Kościoła chwalebnego. Nauczanie Jana Pawła II w tej dziedzinie nie zatrzymuje się tylko na fakcie „wspominania ze czcią” świętych – o którym to mówi Sobór. Owszem, przepowiadanie Papieża wypływa i opiera się na wykładni Vaticanum II, ale to daje podstawy do bardziej szczegółowej analizy misterium świętych w liturgii Kościoła. Rozgraniczanie (pomimo dokonującego się jednoczenia) między tajemnicami sprawowanymi przez Kościół na ziemi oraz tymi, dokonującymi się w chwale nieba, podtrzymywane jest jednak zarówno przez Sobór, jak i później przez Jana Pawła II.

Przykładem kontynuacji myśli Ojców soborowych przez Papieża może być jego wypowiedź z 2001 roku: „W postawie głębokiej czci dla Trójcy Przenajświętszej jednoczymy się ze wszystkimi świętymi, sprawującymi nieustanną liturgię w niebie, aby wraz z nimi dziękować Bogu za wszelkie dzieła, jakich dokonał w dziejach zbawienia.”[379] Godny uwagi jest tutaj fakt jednoczenia się ze świętymi. Sprawowana na ziemi liturgia staje się w tej perspektywie jakby chwilowym – czasowym współuczestnictwem w liturgii chwały nieba. Stanowi w ten sposób wejście w żywą relację ze świętymi Kościoła chwalebnego, by wspólnie wyśpiewywać dziękczynną pieśń Baranka.[380] Ze strony wspólnoty pielgrzymującej możemy natomiast mówić o (ograniczonym czasem i przestrzenią) uobecnianiu się i urzeczywistnianiu liturgii niebiańskiej na ziemi.[381]

Jan Paweł II porusza także istotny aspekt postawy emocjonalnej związanej z przeżywaniem wspomnień, świąt i uroczystości oraz wynikającej z nich celebracji liturgii, która jest najdonioślejszym sposobem ich obchodzenia.[382] O przeżywanie jej we właściwym duchu apelował w 1983 roku mówiąc: „«Radujmy się wszyscy w Panu, obchodząc uroczystość wszystkich świętych». (…) Z taką właśnie zachętą zwraca się do nas Liturgia Kościoła, ja zaś bez wahania powtarzam ją teraz wobec was, przypominając, iż radość duchowa, właśnie dlatego, że skupia się na Panu, może doskonale współbrzmieć z uczuciem smutku, zrodzonym z rozważań nad krótkością i względnością ziemskiego życia (…).”[383] Mówiąc o odpowiednim usposobieniu emocjonalnym Papież wskazuje tym samym na swego rodzaju wymagania stawiane przez teksty liturgii, które zachęcają wewnętrznego człowieka[384] do właściwej formy przeżywania świętych obrzędów, tak by były one owocne i by otwierały na pełniejszy udział w tajemnicach, które oznaczają.[385]

Jednocześnie należy podkreślić, iż nie chodzi tutaj o często niezależne od ludzkiej woli i moralnie obojętne uczucia, lecz o postawę ducha i wewnętrzną decyzję określającą formę przeżywania uroczystości. W ten sposób możliwe jest połączenie jak najbardziej uzasadnionych uczuć smutku i bólu (wynikających np. ze wspominania życia i śmierci bliskich osób[386]) z doświadczaniem duchowej radości, która wypływa ostatecznie ze spotkania ze Zmartwychwstałym. O tej radości w Panu mówi także prefacja mszy „O Wszystkich Świętych”, w której czytamy: „Dzisiaj pozwalasz nam czcić Twoje święte miasto, niebieskie Jeruzalem, które jest naszą Matką. W nim zgromadzeni nasi bracia i siostry wysławiają Ciebie na wieki. Do niego spieszymy pielgrzymując drogą wiary i radując się z chwały wybranych członków Kościoła, których wstawiennictwo i przykład nas umacnia.”[387] Jest to więc zaproszenie do współradowania się ze świętymi nieba, do uczestnictwa w ich szczęściu. Wzywają do tego teksty liturgii, a ona sama staje się przez to szczególnie uprzywilejowaną przestrzenią realnej obecności świętych. Poprzez wspólne z nimi uczestnictwo w liturgicznych obrzędach, ich radość staje się naszą radością – dzięki decyzji i przyzwoleniu naszej woli. W ten sposób poprzez zgodność we wzajemnych uczuciach[388] celebracje liturgiczne stają się dla Kościoła pielgrzymującego szczególną okazją do realnego i żywego kontaktu z mieszkańcami niebieskiego Jeruzalem.

4.1.2. Liturgia eucharystyczna

Szczególnym i niewątpliwie najistotniejszym rodzajem liturgii jest celebracja eucharystyczna.[389] Wspomniane już wyżej niektóre elementy jej obrzędów przewidziane na uroczystość Wszystkich Świętych[390] bezpośrednio wskazują na sprawowanie celebracji w jedności z błogosławionymi nieba. Jedność tę poprzez sensus fidei odczytał i w szczególny sposób wyrażał Kościół pierwszych wieków, sprawując święte misteria w katakumbach, na grobach męczenników.[391] Tak opisywał to Jan Paweł II: „Tam chowali się przed prześladowaniem ze strony obcego i wrogiego świata, który nie znał Boga prawdziwego. Tam sprawowali też Eucharystię przy grobach swoich własnych męczenników. W ten sposób cmentarze starożytnego Rzymu zostały uświęcone. Miejsca śmierci nabrały nowej wymowy.”[392] Papież podkreślał więc fakt szczególnej świadomości, którą miały pierwsze gminy chrześcijańskie, obecności ich bliskich i krewnych podczas sprawowania Eucharystii. Akcentowanie tej bliskości,  również w sposób fizyczny, polegające na odprawianiu liturgii na cmentarzach, stopniowo przerodziło się w historii Kościoła w silne przekonanie o duchowej jedności ze zmarłymi podczas świętych misteriów, natomiast aspekt fizyczny zszedł na drugi plan.[393] Wyrosła w ten sposób Tradycja dawała jednak za wzór budowę świątyń, pod których ołtarzem spoczywały relikwie świętych.[394] To utożsamienie miejsc pochówku ze sprawowaniem obrzędów eucharystycznych, sprawiło z jednej strony wyniesienie cmentarzy chrześcijańskich do rangi miejsca świętego; z drugiej nadało liturgii rangę przestrzeni szczególnej duchowej obecności świętych – zwłaszcza, gdy w późniejszych wiekach Kościół gromadził się na łamaniu chleba[395] w miejscach już bezpośrednio niezwiązanych z grzebaniem zmarłych.

Liturgia eucharystyczna jako najwznioślejsza forma kultu, absolutna i doskonała ofiara uwielbienia, sprawowana przez Kościół i dla Kościoła – ku jego zbudowaniu i umocnieniu, ze swej natury nie ogranicza się do wymiaru jedynie ziemskiego i czasu tylko obecnego. Posiada charakter kosmiczny, obejmujący całą rzeczywistość doczesną – wszystkie miejsca i czasy – oraz rzeczywistość nadprzyrodzoną.[396] Na tę ostatnią składa się właśnie duchowe doświadczenie obcowania ze świętymi oraz (ze strony Kościoła pielgrzymującego) niesienia pomocy duszom czyśćcowym. Jan Paweł II mówiąc o tym właśnie totalnym charakterze Eucharystii stwierdza, że jest ona  „(…) ofiarą Chrystusa i całego Kościoła. Jest wejściem w tajemnicę Wszystkich Świętych. Jest też zstąpieniem do tych, którzy «szukają Bożego oblicza» (por. Ps 24, 6) w oczyszczającym cierpieniu. (…) Odkupieńcza ofiara Chrystusa ogarnia wszystkich i wszystko.”[397] I dalej na tym samym miejscu mówił: „I wszyscy są też obecni w tej «zadusznej» ofierze Kościoła, która jest cała Chrystusowa. Jest też cała dla ludzi: dla żywych i umarłych.”[398] W przytoczonej wypowiedzi Papieża odnajdujemy więc uzasadnienie przewodniej roli i nadrzędnego znaczenia liturgii eucharystycznej w urzeczywistnianiu się tajemnicy świętych obcowania: Papież wychodząc od osoby Chrystusa ukazuje w Nim pełnię Kościoła, która nie zatrzymuje się na ziemskiej wspólnocie wiernych, ale obejmuje również dusze w czyśćcu cierpiące i świętych nieba – żywych i umarłych – rzeczywistość fizyczną i metafizyczną. Ofiara Chrystusa, obejmując wszystkich, jest tym samym „sakramentem miłosierdzia, znakiem jedności, więzią miłości, ucztą paschalną.”[399] Obecność Eucharystyczna w sposób mistyczny jest również obecnością całego Kościoła i przez to manifestacją jedności. Skoro obejmuje wszystkich i jest dla wszystkich, jest nazywana ucztą paschalną,[400] a przede wszystkim uobecnia tajemnicę zbawienia, to niejako ipso factum uobecnia ona również tych, którzy przez nią już zbawienia dostąpili, oraz tych, którzy „jakby przez ogień”[401] usilnie go wyczekują.

O dokonującej się najpełniej w liturgii eucharystycznej tajemnicy świętych obcowania Jan Paweł II pisał także w swojej encyklice Ecclesia de Eucharistia. Wskazuje w niej na obecne zarówno w Tradycji wschodniej jak i w zachodniej[402] teksty odwołujące się do kultu świętych i podkreślające jedność z Kościołem chwalebnym podczas sprawowania świętych misteriów: „Nie przypadkiem anafory liturgii wschodniej i łacińskie modlitwy eucharystyczne przypominają z czcią Maryję, zawsze Dziewicę, Matkę naszego Pana i Boga Jezusa Chrystusa, Aniołów, świętych Apostołów, Męczenników i wszystkich Świętych. Ten wymiar Eucharystii zasługuje na podkreślenie: gdy sprawujemy ofiarę Baranka, uczestniczymy w liturgii niebiańskiej i jednoczymy się z niezliczonym tłumem, który woła: «Zbawienie w Bogu naszym, Zasiadającym na tronie i w Baranku» (Ap 7, 10). Zaiste, Eucharystia jest bramą nieba, która otwiera się na ziemi.”[403] Wskazywane przez Papieża podobieństwa perykop eucharystycznych obu Tradycji wynikają z wyżej opisanej formy kultu – uprzedniej w stosunku do rodzących schizmy podziałów Kościoła. Należy podkreślić szczególne mocną wiarę Kościoła katolickiego i prawosławnego w tajemnicę obcowania ze świętymi, która wyrażana poprzez oddawanie im czci w liturgii i w niej się najpełniej dokonująca, składa się na tożsamość całego Kościoła pielgrzymującego i stanowi istotną część jego dóbr duchowych. Wiarę w tzw. skarbiec Kościoła pielęgnowali papieże wszystkich wieków przez beatyfikacje i kanonizacje, wypełniając kalendarz liturgiczny wspomnieniami, świętami i uroczystościami nowych mieszkańców niebieskiego Jeruzalem.

Wpisane w życie Kościoła pielgrzymującego codzienne i nieustanne sprawowanie liturgii jest z jednej strony wyrazem kultu i czci, z drugiej manifestacją jedności całego Kościoła, który uczestniczy w tym samym misterium, doświadczanym z ziemskiej perspektywy jako włączanie się w doskonałą liturgię niebiańską.[404] Tę odkrytą poprzez sensus fidei chrześcijan pierwszych wieków prawdę, wyraża innymi słowy Sobór Watykański II, mówiąc: „W najbardziej zaś szlachetny sposób nasze zjednoczenie z Kościołem niebiańskim dokonuje się wtedy, kiedy – szczególnie w liturgii świętej, w której moc Ducha Świętego działa na nas poprzez znaki sakramentalne – wspólnie z nim w radosnym uniesieniu wielbimy majestat Boży (…).”[405] Wiara pierwszych chrześcijan znajduje dziś swoją aktualizację również poprzez cześć oddawaną świętym w dniu ich wspomnień liturgicznych, dostosowanych także do poszczególnych Kościołów partykularnych.[406] Liturgia sama wzywa nas i ukierunkowuje na przeżywanie jej we właściwym duchu, by dobrze usposobić człowieka do owocnego przeżywania jej misteriów oraz by zdziałała w nas to co oznacza. Łącząc wszystkie trzy stany Kościoła stanowi wspólnotę Zbawiciela, zbawionych oraz wyczekujących zbawienia, tworząc wyjątkowa przestrzeń przystępu do świętych dla wiernych Kościoła pielgrzymującego.

4.2. Wzór i orędownictwo

Kościół pielgrzymujący, na mocy autorytetu i władzy Stolicy Apostolskiej ogłaszając świętych i błogosławionych, stawia przed wiernymi wzory godne naśladowania w drodze do ojczyzny niebieskiej.[407] Wyniesieni na ołtarze nasi bracia i siostry są przykładem świętego życia i wypełnienia w nim przykazania miłości Boga i bliźniego. „Jawią się nam jako niezliczone promienie światła łaski, która jest owocem najwyższej tajemnicy wcielenia.”[408] W całym bogactwie i różnorodności ich powołań: kapłańskich, konsekrowanych i świeckich, odkrywamy na przestrzeni wszystkich wieków niezmienny element wspólny dla ich życiorysów – jest nim przyjaźń z Jezusem i pełne przyjęcie Go – „owocu wcielenia”, który zbawia – to znaczy czyni świętymi.[409]

Mieszkańcy nieba są dla nas także pomocą w trudach doczesnego życia, wspomagając Kościół pielgrzymujący swoim nieustannym wstawiennictwem. Obejmują  modlitwą zarówno poszczególnych wiernych – poprzez pełnienie wobec nich służebnej funkcji patronatu, jak i całą wspólnotę Kościoła na ziemi, a także Kościoła poddającego się oczyszczeniu.[410] Jak to stwierdza Sobór Watykański II: „Ich przeto troska braterska wspomaga wydatnie słabość naszą.”[411] Orędownictwo świętych jest bez wątpienia chlubą i ogromnym bogactwem Kościoła pielgrzymującego, który przywołuje ich opieki każdego dnia, pragnąc w duchowej łączności z nimi i oddawać cześć Bogu podczas sprawowania świętych misteriów wiary.[412]

4.2.1. Wzór dany

Rozważając żywoty świętych i poznając różnorodność dróg, jakimi doszli oni do pełni szczęścia, odkrywamy w nich wypełnienie Chrystusowego wezwania: „Bądźcie więc wy doskonali, jak doskonały jest Ojciec wasz niebieski.”[413] Przez to właśnie są dla nas wzorami – ich życie i wybory są godne naśladowania w pielgrzymce do domu Ojca. W tym właśnie znaczeniu są wzorem danym. Kościół pielgrzymujący, im starszą posiada tradycję, tym bardziej jest obdarowany i bogaty w owoce – świętych, których wydał. Trzeba jednak podkreślić fakt, który uwypukla Jan Paweł II, mówiąc o wstawiennictwie świętych: nie stanowią oni jedynie wzniosłego wzoru postępowania – swego rodzaju pomniku pamięci.[414] Owszem dane jest Kościołowi na ziemi znać ich bohaterskie czyny i heroiczne postawy, przede wszystkim jednak dana jest Mu ich obecność – to właśnie, co nazywamy obcowaniem, znajduje swoją realizację w niezaprzeczalnym fakcie obdarowania Kościoła poprzez „bycie dla” świętych nieba względem Kościoła pielgrzymującego.[415] Fakt ten obejmuje rzeczywistość spuścizny bogactwa myśli, nauczania i przykładu życia oraz cały czas aktualizującą się i realną obecność duchową świętych. Jan Paweł II mówił o tym w następujący sposób: „(...) winniśmy dziękować świętym i to nie jako postaciom, godnym wprawdzie podziwu, lecz odległym i niemal nieosiągalnym w swej wielkości, ale jako braciom, którzy są nam bliscy i chcą nam pomagać w ziemskiej pielgrzymce. Oni, żyjąc w bliskości tronu Bożego, blisko Baranka Odkupiciela, w pełni uczestniczą w owocach Zbawienia, są w stanie otworzyć nam w szczególny sposób dostęp do tych nadprzyrodzonych «źródeł».”[416]

Papież podkreśla jednocześnie aktywne zaangażowanie naszych braci w niebie, w kontynuację dzieła zbawienia, które dla Kościoła pielgrzymującego cały czas jest jeszcze perspektywą i celem do osiągnięcia – jak pisze św. Paweł: „Nie [mówię], że już [to] osiągnąłem i już się stałem doskonałym, lecz pędzę, abym też [to] zdobył, bo i sam zostałem zdobyty przez Chrystusa Jezusa.”[417] W tym biegu ku mecie nieba, nieprzecenionym skarbem jest właśnie świadectwo, jakie składają mieszkańcy Nowego Jeruzalem. Prefacja z mszy o Wszystkich Świętych mówi bowiem: „Przykład Świętych nas pobudza, a ich bratnia modlitwa nas wspomaga, abyśmy osiągnęli pełnię zbawienia.”[418] Przykład i modlitwa, świadectwo życia i realna obecność – te cztery rzeczywistości składają się na dar świętych nieba dla Kościoła na ziemi. Jest to dar z samych siebie, którego szczególnym przejawem jest podkreślany przez Papieża aspekt wstawiennictwa i opieki. Jego podstawą jest wieczna i doskonała komunia świętych z Chrystusem.[419]

Obdarowanie ziemskich pielgrzymów przejawiające się w opiece świętych i będące udziałem całego Kościoła pielgrzymującego, ze swej natury posiada charakter wspólnotowy. Indywidualnego charakteru nabiera w przypadku sprawowania przez świętych służebnej funkcji patronatu.[420] Wymiar wspólnotowy, jak stwierdzał Jan Paweł II, „staje się wstawiennictwem czy też pomocą w potrzebie, obroną w niebezpieczeństwach, podporą w czynieniu dobra. Prowadzeni niejako przez tę nieprzebraną rzeszę starszych braci, musimy z wciąż nową ufnością zbliżać się do tronu niepokalanego Baranka, ażeby przyswoić czy wręcz, powiedziałbym, nadać «osobisty» charakter owocom Odkupienia (…).”[421] Przyglądając się całej rzeszy świadków mamy na ich wzór, podobnie jak oni, uczynić własnym powszechne dzieło odkupienia – zaktualizować je i urzeczywistnić w swoim życiu, tzn. przyjąć w prawdzie i miłości. Posiadanie świętych jako wzoru nie oznacza powinności kopiowania ich życia i aplikowania go do naszej historii. Oznacza natomiast naśladowanie zasadniczych postaw i wartości jakie ostatecznie wybierali. Oznacza także rozważanie ich życia i śmierci, by świadectwo jakie złożyli, było nie tylko potwierdzeniem świętości, ale by stanowiło również wsparcie i zachętę dla nas, którzy cały czas jeszcze „wyczekujemy Pana naszego Jezusa Chrystusa, który przekształci nasze ciało poniżone, na podobne do swego chwalebnego ciała (…).”[422] Możemy też być przy tym pewni ich wstawiennictwa, wsparcia i pomocy, trwania w niewyobrażalnie wielkiej wspólnocie Kościoła obejmującego wszystkie wymiary oraz błogosławieństwa otrzymywanego od tych, którzy doszli już do pełni szczęścia w Chrystusie.

4.2.2. Wzór zadany

Święci, szczególnie ci oficjalnie ogłoszeni przez Kościół, stanowią dla nas – pielgrzymów – swego rodzaju wyzwanie. Świadectwo ich życia wzywa nas bowiem do podjęcia konkretnej i odważnej pracy nad sobą. W tym znaczeniu wzór przez nich dawany nie jest już zachętą, lecz wymogiem – zobowiązaniem wynikającym z trwania w jednej wspólnocie wiary.[423] Tej powinności nie należy jednak mylić z postawą podobną do psychologicznej koncepcji behawioryzmu. Pierwszoplanowe zadanie nieustannego przyjmowania Chrystusowego daru odkupienia i wynikający z niego obowiązek osobistego uświęcenia, są konsekwencją danej człowiekowi wolności, którą ofiarował mu Chrystus.[424] Mówiąc o pewnym pierwszorzędnym wyznaczniku czy wymogu, jaki stawiają przed nami święci w dążeniu do ojczyzny niebieskiej, Jan Paweł II wskazuje na modlitwę, jako na konieczny środek prowadzący do pełnej jedności człowieka z Bogiem: „Nam, ziemskim pielgrzymom, święci i błogosławieni w raju przypominają, że tym, co na co dzień nas umacnia, byśmy nigdy nie stracili z oczu tego naszego wiecznego przeznaczenia, jest przede wszystkim modlitwa.”[425] Powinność codziennej modlitwy, której wzorem są nasze siostry i bracia w niebie, jest równocześnie wypełnieniem Chrystusowego wezwania: „Módlcie się, abyście nie ulegli pokusie.”[426]

Papież, akcentując konieczność modlitwy, wskazuje jednocześnie dalszą drogę doskonalenia u boku świętych, którą modlitwa warunkuje, ale też dzięki której dialog z Bogiem przechodzi w coraz głębsze płaszczyzny obcowania. Stwierdza, że „(...) cenną pomocą może nam służyć – obok refleksji teologicznej – owo wielkie dziedzictwo, jakim jest «teologia życia» świętych. Święci udzielają nam wartościowych wskazań, które pozwalają nam łatwiej przyswoić sobie intuicje wiary, a to dzięki szczególnemu światłu, jakie niektórzy z nich otrzymali od Ducha Świętego, czasem nawet poprzez osobiste przeżycie owego straszliwego doświadczenia próby, które tradycja mistyczna opisuje jako «noc ciemną».”[427] W encyklice Evangelium vitae Jan Paweł II nawiązując do terminu „teologii życia” podkreślał, że „człowiek jest powołany do pełni życia, która przekracza znacznie wymiary jego ziemskiego bytowania, ponieważ polega na uczestnictwie w życiu samego Boga.”[428]

Dziedzictwo pozostawione nam przez świętych, o którym mówił Papież, oznacza więc bogactwo sposobów (charyzmatów) życia; uczestnictwo w życiu Boga, już tu na ziemi. Te właśnie wartościowe wskazania, przekazane nam jako przykład postępowania lub też nierzadko w formie spisanych reguł[429], akcentując pewien wycinek prawd objawionych, są wyraźnym znakiem żywej wiary i uświęcającej asystencji Ducha Świętego. W przytoczonym wyżej fragmencie Jan Paweł II dotykał również bardzo delikatnej kwestii cierpienia. Mówiąc o szczególnym doświadczeniu duchowym nazywanym „nocą ciemną”, wskazuje na wpisane w drogę uświęcenia człowieka doświadczenie niezrozumienia i bólu.[430] Oczywiście stan „ciemnej nocy” jest pewnym etapem rozwoju duchowego i nie stanowi celu samego w sobie. Papież mówi o nim jako o przykładzie czy dowodzie na poparcie twierdzenia o niemożności uniknięcia trudnych przeżyć w procesie uświęcenia.[431] W rozważanej perspektywie imperatywu dążenia do świętości, oznacza to akceptację i przyjęcie „straszliwych doświadczeń próby” lub przeżywanie w wierze codziennych, powszednich trudności, jakie niesie ze sobą życie. Potwierdzają to słowa św. Pawła z Listu do Filipian: „Wam bowiem z łaski dane jest to dla Chrystusa: nie tylko w Niego wierzyć, ale i dla Niego cierpieć.”[432]

4.2.3. Święci patroni

Praktycznie od początku chrześcijaństwa, wraz z narodzeniem się zwyczaju celebrowania Eucharystii na grobach męczenników[433], Kościół widział w swoich świętych nie tylko wzory życia chrześcijańskiego, ale też przyjmował ich za swoich patronów. Jan Paweł II z okazji ustanowienia św. Brygidy Szweckiej, św. Katarzyny ze Sieny i św. Teresy Benedykty od Krzyża współpatronkami kontynentu europejskiego pisał o tradycji uznawania patronatu świętych w następujący sposób: „(...) Od najdawniejszych czasów Lud Boży patrzy na świętych jako na swoich opiekunów. Ukształtowała się też – z pewnością nie bez wpływu Ducha Świętego – szczególna praktyka: na prośbę wiernych, przychylnie przyjmowaną przez pasterzy, lub też z inicjatywy samych pasterzy poszczególne Kościoły, regiony i nawet całe kontynenty były oddawane pod specjalny patronat wybranych świętych.”[434] Papież podkreślając sensus fidei Ludu Bożego, uznaje i potwierdza (również poprzez sam akt ustanawiania świętych patronów) także ten wymiar tajemnicy świętych obcowania. Znajduje on swoje źródło w starochrześcijańskiej tradycji opartej na słowach Chrystusa: „Powiadam wam: Tak samo w niebie większa będzie radość z jednego grzesznika, który się nawraca, niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych, którzy nie potrzebują nawrócenia.”[435] Tradycja ta wyciąga z przytoczonych słów Jezusa naukę, że skoro mieszkańcy nieba radują się z nawrócenia grzesznika, to również aktywnie uczestniczą w życiu Kościoła pielgrzymującego, a przez swoją modlitwę wspierają Go w trudach doczesności.[436]

Nie sposób nie wspomnieć w tym miejscu o głębokim znaczeniu imion nadawanych przy chrzcie świętym. Jan Paweł II porusza ten temat przy okazji liturgicznego wspomnienia św. Karola Boromeusza, a tym samym swoich imienin.[437] Właśnie w tym indywidualnym wymiarze służebnej funkcji patronatu najwyraźniej dostrzegalny jest nasz związek ze świętymi nieba, poprzez osobiste doświadczenie ich pomocy i wstawiennictwa.[438]

W dziejach chrześcijaństwa nadawanie imienia przez chrzest i uzyskiwanie w ten sposób szczególnego orędownictwa wybranych świętych stanowi prototyp i prawzór innych aktów, zawierzania mieszkańcom nieba rzeczywistości ziemskiej. Kościół pielgrzymujący oddaje bowiem pod opiekę świętych nie tylko poszczególne osoby, ale także wspólnoty, dzieła kościelne, wybrane miejsca, budynki czy nawet całe kontynenty. Przykład na to może stanowić wypowiedź Jana Pawła II, z przytoczonego wyżej Listu Apostolskiego Spes aedificandi, w której stwierdza, że chrześcijanie Europy „(...) mogą czerpać duchowy pożytek z kontemplacji i przyzywania świętych, którzy w jakiś szczególny sposób reprezentują ich historię.”[439] Te słowa, wypowiedziane w 1999 roku, znalazły wielokrotnie swoje potwierdzenie w późniejszych latach pontyfikatu Papieża, zwłaszcza przy okazji wynoszenia na ołtarze nowych świętych. Tak też było w przypadku św. s. Józefiny Bakhity z Sudanu. Podczas uroczystości kanonizacyjnej Papież zwrócił się z następującym apelem: „Zachęcam cały Kościół, aby prosił św. Józefinę Bakhitę o wstawiennictwo w intencji wszystkich naszych prześladowanych i zniewolonych braci i sióstr, zwłaszcza w Afryce i w jej ojczystym Sudanie, tak aby mogli oni zaznać pojednania i pokoju.”[440]

W tej koncepcji związku między środowiskiem życia danego świętego czy też doświadczeniami i próbami, jakie przechodził w życiu, a kierowanymi za jego wstawiennictwem naszymi prośbami, zachodzi istotny związek, którego wzór odnajdujemy w Liście do Hebrajczyków. Tam czytamy o Jezusie następujące świadectwo: „W czym bowiem sam cierpiał będąc doświadczany, w tym może przyjść z pomocą tym, którzy są poddani próbom.”[441] Ten sam zaś autor natchniony stwierdza nieco wcześniej: „Tak bowiem Ten, który uświęca, jak ci, którzy mają być uświęceni, z jednego [są] wszyscy. Z tej to przyczyny nie wstydzi się nazwać ich braćmi swymi (…).”[442] Skoro więc Jezus Chrystus, jako jedyny Pośrednik między człowiekiem a Bogiem, w tym może służyć nam jako swoim braciom, czego sam doświadczył w ciele (a jest doświadczony „we wszystkim na nasze podobieństwo, z wyjątkiem grzechu”[443]), podobnie i święci Pańscy – szczególnie owocnie wstawiają się za nami w tym, co sami przeżyli: przez ich radości i cierpienia. W ten sposób rozpoznając swoich patronów przez podobieństwo ran i zasług, stajemy w duchowej łączności u ich boku i pozwalamy się im prowadzić w modlitwie, którą zanoszą w naszym imieniu przed tron Baranka.[444] Jan Paweł II wiele razy dawał temu wyraz. Przykładem niech będą słowa z przywoływanego już wcześniej Listu Apostolskiego Spes aedificandi. Uzasadniając swoją decyzję dotyczącą ogłoszenia św. Brygidy Szwedzkiej, św. Katarzyny ze Sieny i św. Teresy Benedykty od Krzyża współpatronkami Europy, mówił: „Uznałem, że chrześcijanie Europy, przeżywający wraz z wszystkimi innymi mieszkańcami kontynentu tę chwilę epokowego przełomu, budzącego wielkie nadzieje, ale także pewne obawy, mogą czerpać duchowy pożytek z kontemplacji i przyzywania świętych, którzy w jakiś szczególny sposób reprezentują ich historię.”[445] Podkreślając wymiar podobieństwa naszego życia do życia świętych Jan Paweł II stara się uświadomić nam, jako Kościołowi pielgrzymującemu, głębię i istotę służebnej funkcji patronatu poszczególnych członków Kościoła chwalebnego, która polega na doświadczaniu ich bliskości przez solidarne współczucie, przekładające się na konkretną wstawienniczą pomoc.

Uznani za błogosławionych i świętych mocą autorytetu Magisterium Nauczycielskiego Kościoła, nasi bracia i siostry, którzy poprzedzili nas w drodze do ojczyzny niebieskiej, choć przebywają już w wiecznej chwale, aktywnie uczestniczą w życiu Kościoła pielgrzymującego będąc dla Niego przewodnikami i wsparciem na drodze uświęcenia. Są nam dani najpełniej poprzez swoją realną obecność i nieustanną gotowość niesienia pomocy. Stanowią wzór zadany przez spuściznę myśli i dorobek intelektualny ofiarowany Kościołowi na ziemi dla Jego wydoskonalenia w świętości. Ten zaś, ufając ich przemożnej opiece, poleca swoje dzieci modlitwie wstawienniczej błogosławionych mieszkańców nieba,[446] a odnajdując w nich swoje podobieństwo obiera za patronów i szczególnych towarzyszy w wędrówce ku szczytom świętości.

4.3. „Błogosławieństwa” jako droga doskonałości

Podczas katechezy przed modlitwą Anioł Pański w uroczystość Wszystkich Świętych 1986 roku Jan Paweł II stwierdził: „Żyjemy i umieramy w świetle ośmiu błogosławieństw.”[447]  Istotnie, dla chrześcijan początek tzw. „kazania na górze” jest sercem Ewangelii – rdzeniem Jezusowego głoszenia Dobrej Nowiny o pokoju.[448] Ta „Ewangelia Ewangelii” w duchowym dziedzictwie Papieża Polaka, stanowi stały punkt odniesienia dla jego myśli i rozważań filozoficzno-teologicznych. W sposób szczególny wypełnienie Jezusowych błogosławieństw wiąże on z chrześcijańską drogą doskonałości, czyli z wezwaniem do świętości.[449] Kilkukrotnie podczas swojego pontyfikatu w dniu pierwszego listopada lub z okazji uroczystości beatyfikacji czy kanonizacji Jan Paweł II przytaczał i komentował obietnice zawarte w makaryzmach. Stanowią one bowiem tekst Ewangelii czytanej w dniu Uroczystości Wszystkich Świętych.[450] Papieskie nauczanie wpisuje się w ten sposób w głębię Tradycji Kościoła, która pierwsza ukazała związek błogosławieństw z powszechnym powołaniem do świętości.

W podobny sposób – jako wezwanie ogólnoludzkie – Jan Paweł II interpretuje pierwsze zdania „kazania na górze”: „Słowo «błogosławieni» wskazuje program życia i jest równocześnie znakiem zbliżenia się Boga do każdego człowieka, który w świecie cierpi i przeżywa we własnej historii tajemnicę Chrystusowego Krzyża. Święci potrafili dojrzeć szczególną obecność Chrystusa w ubóstwie i zasmuceniu, w cichości i miłosierdziu, w pragnieniu sprawiedliwości i w czystości serca. Z tych sytuacji, którym w pewien sposób odpowiadają różne wydarzenia z życia Jezusa, święci zaczerpnęli naukę, w przekonaniu, że błogosławieństwa dotyczą wszystkich, którzy chcą być uczniami Pana.”[451] Papież podkreśla, że nazwanie ludzi przez Boga błogosławionymi – to znaczy szczęśliwymi – wynika z Bożej inicjatywy i uniżenia (kenozy) Syna Bożego oraz wyraża zaproszenie (wyjście naprzeciw) do intymnej relacji z Nim samym. Słowo „błogosławieni” jest ponadto ukierunkowane chrystocentrycznie.[452] Istotę wypowiedzi Papieża można oddać innymi słowy w następujący sposób: Bóg nazywa błogosławionymi tych, którzy przeżywają w swoim życiu misterium cierpienia, które jest jednocześnie cierpieniem Chrystusa, przez to, że przez chrzest są oni Jego własnością. Przekonani o aktualności błogosławieństw względem wszystkich, którzy podążają za Chrystusem, czerpią oni naukę wypływającą z ich doświadczeń życiowych, odnajdując w nich analogię do życia i męki Chrystusa. Nauka ta staję się w ten sposób drogą doskonałości, prowadzącą do uświęcenia całego człowieka.[453]

Myśl o błogosławieństwach jako o drodze, zadaniu i wskazaniach na całe życie, które prowadzą do świętości, Jan Paweł II wyraził także następującymi słowami: „(...) nie mogę nie podkreślić, jak wielkie znaczenie miało dla świętych przylgnięcie do nich [błogosławieństw] w celu osiągnięcia zbawienia wiecznego oraz tego, że związek ten miał charakter nie tylko koncepcyjny, lecz był przeżywany na płaszczyźnie egzystencjalnej. Wierni tym wzniosłym pouczeniom Chrystusa, święci mogli w ten sposób iść za Nim – za Barankiem (…).”[454] W życiu świętych błogosławieństwa nie były więc jedynie wskazówkami czy dobrymi radami. Nie odgrywały roli tylko w procesie inicjacji chrześcijańskiej. Przeżywanie ich na płaszczyźnie egzystencjalnej oznacza nieustanne wcielanie ich w życie, tzn. odczytywanie poszczególnych doświadczeń w świetle błogosławieństw. Jezusowe „Pójdź za Mną”[455], będące konsekwencją wkroczenia na drogę makaryzmów, jest zaproszeniem skierowanym do każdego człowieka, a przylgnięcie do nich całym sercem wyznacznikiem przyjęcia tego zaproszenia.[456]

Jan Paweł II w dniu Wszystkich Świętych 1986 roku szczegółowo rozważał poszczególne błogosławieństwa, zastępując przypisane im obietnice krótkim wyjaśnieniem samego ich znaczenia. Kierując w formie modlitwy wezwania do świętych Papież mówił: „Wy, ubodzy w sercu, a bogaci w wiarę w Boga, który nie może zawieść, albowiem odniósł zwycięstwo nad światem; wy, zasmuceni, którzy łzami napełniliście ogromną rzekę ludzkiego bólu; wy, cisi, którzy wybraliście żmudną i ciężką drogę prawa, zamiast przemocy i krzywdy; wy, łaknący i pragnący sprawiedliwości, którzy walczyliście o uczciwość i wierność (...)”[457].

Pod sformułowaniem „ubodzy w duchu” Papież rozumie ubóstwo wynikające z wyłączności wiary obecnej w sercach świętych – są to serca wolne od zabobonów, uprzedzeń i bezpodstawnych osądów. W ten sposób zostają poddane wyłącznie wierze w Boga, który pośród tego świata jest Jedynym godnym zaufania.[458] Szczęśliwymi są smutni, ci którzy znoszą ból i cierpienie. Nie musi ono wynikać jedynie z doświadczania kruchości i ułomności ludzkiej natury, ale może też być skutkiem odważnego (wręcz heroicznego) realizowania wymagań chrześcijańskiej moralności.[459] Święci pragnący sprawiedliwości przedstawiani są przez Jana Pawła II jako bohaterowie zawzięcie walczący o wierność i uczciwość, często w wymiarze społecznym – to ludzki wymiar sprawiedliwości.[460] Papież wskazuje przede wszystkim jednak na jej wyższy wymiar polegający na szukaniu i realizowaniu woli Bożej.[461]

Dalej Jan Paweł II modlił się w następujący sposób: „(...) wy, umiejący przebaczać, którzy miłowaliście swych wrogów i czyniliście dobro nienawidzącym was; wy, obdarzeni czystym sercem, którzy spoglądaliście na wszystko jasnym i niewinnym wzrokiem prostoty; wy, wprowadzający pokój, którzy zapłaciliście wysoką cenę za to, by marzenie o braterskim świecie stało się rzeczywistością; wy, prześladowani dla sprawiedliwości, którzy nadaliście sens nadziei ostatnich i ubogich (...)”[462]

Błogosławiona droga miłosiernych w papieskich przemówieniach charakteryzuje się postawą miłości wybaczającej wrogom i krzywdzicielom oraz gotowością dawania dobra nawet tym, którzy kierują się nienawiścią.[463] To ci, którzy przezwyciężając obojętność, na wzór Dobrego Samarytanina[464] potrafili dać pierwszeństwo miłosiernej miłości, nie zważając na „dobre” zwyczaje czy poprawność polityczną.[465] Za „czystych sercem” Papież uważa tych, którzy z jednej strony potrafili żyć w prostocie, z drugiej natomiast realizowali prawdziwą czystość serca, która nie polega na zachowywaniu starotestamentowej czystości rytualnej,[466] ale na życiu zgodnym z prawdą, które nie dopuszcza fałszu i obłudy.[467] Kolejnym analizowanym  przez Papieża błogosławieństwem jest postawa świętych wprowadzających pokój. Według Jana Pawła II oznacza ona troskliwe zabieganie o urzeczywistnianie się w świecie prawdziwej braterskiej miłości. Krzewienie pokoju wymaga postawy odważnego przeciwstawiania się wzajemnej wrogości i antagonizmom. Winno wynikać z miłości: ratować osobę, a potępiać czyn; oraz opierać się na dzieleniu się dobrem.[468]

Kończąc modlitwę, Jan Paweł II mówił: „(...) wy, święci i święte Boga, nasi bracia i siostry, nauczyliście nas, że świętość nie jest czymś dalekim i nieosiągalnym, własnością nielicznych, ale pełnią nowego człowieka, który jest w każdym z nas; wy wszyscy, święci, módlcie się, módlcie się do Baranka na tronie, módlcie się za ten świat spragniony świętych, żyjący nadzieją, że będą mu jeszcze dani prawdziwi świadkowie; módlcie się do Niego i powtarzajcie wraz z oblubienicą: Marana tha. Przyjdź, Panie Jezu! (Ap 22, 20).”[469]

Papież zaznaczył, że święci pouczają nas – wiernych Kościoła pielgrzymującego – o „pełni nowego człowieka”, tzn. o pewności i aktualności Bożego zaproszenia na drogę ewangelicznych błogosławieństw.[470] Prosi świętych o wstawiennictwo i tworzenie wraz z Oblubienicą – Kościołem powszechnym – wspólnoty modlitwy, by ziemscy pielgrzymi wspomagani bratnią pomocą z nieba, mogli wytrwale kroczyć drogą doskonałości.

Analizowaną wyżej wypowiedź Papieża można porównać z homilią wygłoszoną dokładnie czternaście lat później (w pięćdziesiątą rocznicę ogłoszenia dogmatu o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny)[471]. W niej również Jan Paweł II rozwija znaczenia poszczególnych błogosławieństw. Stanowiła ona wzorzec interpretacyjny wyżej przytoczonej modlitwy Papieża. Należy zaznaczyć, iż poddane analizie rozwinięcia poszczególnych makaryzmów tworzą niejako uniwersalną (powszechną) charakterystykę cnót świętych w rozumieniu Jana Pawła II.

W nauczaniu Papieża możemy wielokrotnie odnaleźć potwierdzenie przedstawionej na początku podrozdziału tezy o nadrzędnej roli ośmiu błogosławieństw we wzorcach chrześcijańskiego życia i w procesie uświęcenia. Przy okazji liturgicznego wspomnienia Wszystkich Wiernych Zmarłych 1990 roku Jan Paweł II stwierdził, że „ewangeliczne błogosławieństwa wyrażają całą rzeczywistość darów Bożych, ofiarowanych człowiekowi przez tajemnicę odkupienia. Słowami błogosławieństw Syn Boga żywego ogłosił nasze pojednanie, gdyż właśnie w Nim i jedynie w Nim mogła znaleźć spełnienie przedwieczna miłość Ojca.”[472] Obietnice makaryzmów są w tym ujęciu sprecyzowaniem i nazwaniem wszystkich obszarów ludzkiej egzystencji, dotkniętych łaską odkupienia, która przyjęta przez daną osobę, staje się dla niej łaską zbawienia urzeczywistniającą zapowiedzi błogosławieństw.[473] Tymi właśnie słowami obietnic ewangelicznych dokonuje się pojednanie człowieka z Bogiem, który zbawia zawsze całą osobę ludzką, w konkretnych okolicznościach i uwarunkowaniach jej życia. Odkrywamy więc ponownie[474] głębię osobowego i uświęcającego spotkania Stwórcy ze stworzeniem dokonującego się w człowieczeństwie Chrystusa.

Zbiór ośmiu błogosławieństw stanowi streszczenie chrześcijańskiej drogi doskonałości. Ukazują one powszechny charakter realizacji zbawienia oraz ukierunkowują eschatologicznie poprzez podkreślany przez Papieża wymiar egzystencjalny prowadzący do chwały świętości. Są wyrazem Chrystusowej kenozy i dowodem pierwszeństwa inicjatywy ze strony Boga w kierunku uświęcenia człowieka.[475]

Zakończenie i wnioski

Tematem niniejszej publikacji było ukazanie tajemnicy świętych obcowania w nauczaniu Jana Pawła II na podstawie wybranych homilii, przemówień oraz dokumentów papieskich. Celem badawczym autora było zebranie i usystematyzowanie nauczania Papieża w zakresie omawianego artykułu wiary.

W rozdziale pierwszym przedstawiony został problem źródła świętości. Na podstawie nauczania Jana Pawła II i w oparciu o rozumienie tego pojęcia (zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i wspólnotowym) autor dowiódł, iż wyłącznym dawcą świętości, której uczestnikiem może być każdy człowiek, jest jedynie Bóg. Jan Paweł II wyraźnie i wielokrotnie wskazuje w tym kontekście na osobę Chrystusa, jako jedynego pośrednika między Bogiem, a człowiekiem. W wykładni Papieża pada akcent na sakrament chrztu, który wszczepia nas w Chrystusa, zapoczątkowuje dzieło uświęcenia i czyni umiłowanymi dziećmi Boga. Darmo dany dar synostwa rozwija się przez uczestnictwo w pozostałych sakramentach świętych (w sposób szczególny Jan Paweł II podkreśla tutaj rolę Eucharystii), pozwala wzrastać w ufności i prowadzi ku wspólnocie Kościoła. Chrystus najpełniej objawia nam swoja godność najwyższego Kapłana, Króla i Proroka – której również my jesteśmy uczestnikami – na drzewie krzyża. Tam dokonując dzieła odkupienia całego rodzaju ludzkiego, czyni powszechnym powołanie do świętości. Pozwala człowiekowi otworzyć swoje Boskie Serce – źródło Ducha Świętego i życiodajnych sakramentów Kościoła. Papież podkreśla chrystocentryczny wymiar uświęcenia także, poprzez ukazanie Jezusa jako Drogi, Prawdy i Życia. To przeogromne obdarowanie staje się równocześnie wezwaniem do radykalizmu wiary i składania świadectwa wobec świata.

Rozdział drugi został poświęcony symbolom świętości, które odnaleziono analizując badane teksty nauczania Jana Pawła II. Stanowią one cenny element papieskiego przepowiadania. Nie chodzi w nim bowiem jedynie o przekazanie teologicznej wykładni.  Papież odsłaniając przed odbiorcami swoją wrażliwość artystyczną, poczucie piękna i elementy osobistego doświadczania świętości; staje się bliskim przyjacielem, któremu zależy na dobru powierzonego mu Kościoła. Wśród przywoływanych metafor możemy odnaleźć obraz światłości, rzeki zbawienia oraz pieczęci Boga żywego. Porównanie Chrystusa i Kościoła do Oblubieńca i Oblubienicy na weselnych godach, wydaje się być najwznioślejszą metaforą świętości znajdującą również głębokie biblijne korzenie.

Istotę i centrum papieskiego nauczania o tajemnicy świętych obcowania odnajdujemy w rozdziale trzecim. Jan Paweł II dowodzi, że podstawą analizowanego artykułu wiary jest wspólnota Kościoła w obrębie której dokonuje się tajemnica obcowania. Jego trzy stany: Kościół pielgrzymujący, oczyszczający się i chwalebny znajdują w wypowiedziach Papieża swoje precyzyjne definicje i opisy. Charakterystyki jak również wzajemnie relacje poszczególnych wymiarów Kościoła zostały (przynajmniej dziesięć razy i w różnych aspektach) zestawione z wykładnią Soboru Watykańskiego II – z Konstytucją dogmatyczną o Kościele Lumen gentium – która w zagadnieniu tajemnicy świętych obcowania jest dla Jana Pawła II podstawą, odnośnikiem i wzorcem. Papież sam wielokrotnie cytując słowa Ojców Soborowych, dodaje nieraz własne skromne komentarze lub interpretuje i wyjaśnia naukę soborową. Spośród sześciu możliwych relacji zachodzących między poszczególnymi stanami Kościoła, w wykładni Papieża odnajdujemy trzy, które jednocześnie w teologii stanowią najbardziej znane zależności i związki: Kościoła pielgrzymującego względem czyśćcowego (Papież podkreśla tutaj wagę odpustów), Kościoła oczyszczającego się względem pielgrzymującego oraz Kościoła chwalebnego względem pielgrzymującego.

Jan Paweł II opisując wymienione relacje odwołuje się do pojęcia Mistycznego Ciała Chrystusa. Jego aspekt immanentny i transcendentny wyłaniający się z papieskiego przepowiadania stanowi swego rodzaju uzasadnienie (rację bytu) i moc sprawczą wzajemnego udzielania sobie dóbr przez członków Mistycznego Ciała Chrystusa. Krążąca w organizmie Kościoła modlitewna wymiana darów, staje się – podobnie jak krew – dowodem tętniącego życia i wzajemnej miłości poszczególnych członków i stanów całego Ciała. Papież zwraca również w tym kontekście uwagę na Osobę Ducha Świętego, którego mocą Kościół urzeczywistnia się w tajemnicy obcowania i przez którego ochrzczeni mają udział w Ciele Chrystusa.

Ostatni, czwarty rozdział poświęcono tematyce czci świętych. Z nauczania Jana Pawła II wyodrębniono zagadnienia dotyczące roli liturgii w urzeczywistnianiu się misterium obcowania świętych, sprawowaną przez nich funkcję patronatu i orędownictwa, aspekt bycia wzorem dla Kościoła pielgrzymującego, a także przedstawiono papieską interpretację ewangelicznych „błogosławieństw” stanowiących drogę chrześcijańskiej doskonałości. Podejmując tematykę liturgii Jan Paweł II (podobnie jak miało to miejsce w rozdziale trzecim, choć w znacznie mniejszym stopniu) opiera się na wykładni Vaticanum II – na Konstytucji o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium. Papieskie nauczanie obejmuje aspekt liturgii w ogólności – jako całego sprawowanego przez Kościół kultu – jak również podkreśla jego najwznioślejszą formę – liturgię eucharystyczną. Przedstawiając doczesne świątynie jako symbole niebieskiego Jeruzalem, Papież tłumaczy zasadę współuczestnictwa świętych w sprawowanych przez Kościół pielgrzymujący obrzędach liturgicznych. Święci w rozumieniu Jana Pawła II to także społeczność Kościoła czyśćcowego. Liturgia więc jako dzieło bosko – ludzkie skupia w sobie cały Kościół Chrystusowy, wszystkie jego stany i wymiary. Jak dowodzi Papież kulminacją tego świętego zgromadzenia jest Ofiara eucharystyczna, która uobecniając duchowo i fizycznie Osobę Chrystusa obejmuje w sposób kosmiczny (absolutny) wszystkie miejsca i czasy – całe Mistyczne Ciało Chrystusa.

Jan Paweł II wskazuje także świętych jako wzór dany i zadany Kościołowi na ziemi. Ci którzy już oglądają Boga są dla swych braci i sióstr przykładem doskonałego wypełnienia przykazania miłości. Są dani poprzez swoją za nas modlitwę (orędownictwo) oraz otaczanie szczególną opieką i troską powierzonych im osób, wspólnot, społeczności, miejsc, krajów czy kontynentów – na mocy służebnego posłannictwa i patronatu. Nade wszystko w tajemnicy obcowania są nam dani w swojej realnej obecności ilekroć przyzywamy ich wstawiennictwa. Obecność ta dokonuje się przez ich i naszą komunię z Chrystusem. Papież podkreśla, iż święci są równocześnie wzorem zadanym. Uznani przez wspólnotę Kościoła za godnych naśladowania w drodze do ojczyzny niebieskiej stanowią dla ziemskich pielgrzymów wyzwanie heroiczności cnót i wypełniania w życiu ewangelicznych „błogosławieństw”. Z racji, iż są one treścią Ewangelii odczytywanej w dniu Uroczystości Wszystkich Świętych, Papież poświęca im szczególną uwagę w swoich rozważaniach. Interpretując poszczególne makaryzmy, nadaje im charakter eschatologiczny i zaznacza powszechny wymiar obietnic, które przyjmowane w wierze stają się kanałami łaski uświęcenia.

Jan Paweł II w analizowanym materiale podejmuje – choć nie uwypukla tego wyraźnie – rozróżnienie między obcowaniem w rzeczach świętych (określanym teologicznie jako sancta), a obcowaniem między świętymi (sancti). Papież czyni to przywołując takie elementy rzeczywistości sancta jak: szczątki chrześcijan pierwszych wieków, relikwie, cmentarze czy świątynie. Szczególnym, metaforycznym przykładem posługiwania się elementami sfery sancta jest rozdział drugi, ukazujący bogactwo symboliki świętości. Co istotne w omawianym nauczaniu Papieża nie znaleziono odniesień do obrazów lub innych wizerunków świętych. Jan Paweł II zdecydowanie skupia się na rzeczywistości sancti – zgodnie z tytułem niniejszej rozprawy. Należy także zwrócić uwagę, iż w paragrafie dotyczącym wzajemnego udzielania sobie dóbr – gdzie zostały omówione wybrane relacje poszczególnych stanów Kościoła – Papież uzasadnia rację urzeczywistniania się owych relacji w oparciu o komunię miłości. Nie padają natomiast wprost (podobnie jak miało to miejsce w omówionym wyżej rozróżnieniu) znane teologii pojęcia dotyczące komunii wiary, sakramentów (za wyjątkiem Eucharystii) czy charyzmatów. Wynika to prawdopodobnie z faktu, iż Jan Paweł II uważał te kwestie za oczywiste lub opisywał ich rzeczywistość nie sięgając po terminy naukowe. Należy jednak zaznaczyć, iż większość przytoczonych tekstów Papieża ma charakter nauczania homiletycznego, w którym posługiwał się prostym językiem dostępnym i zrozumiałym dla każdego.

Godnym wnikliwszego zbadania, wydają się być na przyszłość zagadnienia dotyczące Kościoła oczyszczającego się – wypowiedzi Urzędu Nauczycielskiego Kościoła w tym zakresie, jak również (nieopisywana w niniejszej publikacji) wzajemna relacja między Kościołem oczyszczającym się, a chwalebnym.

Bibliografia

1. Pismo Święte

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich wyd. 4 popr., Poznań 1983 (tzw. Biblia Tysiąclecia).

2. Źródła

Jan Paweł II, Bym w domu Pańskim przebywał po wszystkie dni, LOR, nr 12/1988, s. 7.

Tenże, Dziękuję Bogu za kapłaństwo, Tamże, nr 1/1997, s. 22 – 24.

Tenże, Kim są święci?, Tamże, nr 12/1991, s. 40.

Tenże, Królowa wszystkich świętych, Tamże, nr 11 – 12/1987, s. 28 – 29.

Tenże, Ku szczytom świętości, Tamże, nr 3/2004, s. 47.

Tenże, Maryja wzorem świętości, Tamże, nr 3/2001, s. 22 – 23.

Tenże, Niechaj nas nie przygnębia perspektywa śmierci, Tamże, nr 10 – 11/1990, s. 14.

Tenże, Nowi święci, Tamże, nr 10 – 11/1993, s. 54.

Tenże, Ofiara, która ogarnia żywych i umarłych, Tamże, nr 1/1994, s. 21.

Tenże, Powołani do świętości, Tamże, nr 1/1994, s. 50.

Tenże, Przekroczyć próg nadziei, RW KUL, Lublin 1994.

Tenże, Radość i łzy, LOR, nr 1/1996, s. 50.

Tenże, Radość świętych obcowania, Tamże, nr 11/1983, s. 8.

Tenże, Są dla nas wzorem żywej wiary, Tamże, nr 1/2000, s. 55.

Tenże, Są naszym wzorem, Tamże, nr 3/2002, s. 25 – 26.

Tenże, Śmierć oddaje nas Bogu w Jezusie Chrystusie, Tamże, nr 11–12/1984, s. 12 – 13.

Tenże, Świadkowie przyszłości, Tamże, nr 10/1986, s.12.

Tenże, Światu potrzeba wiosny świętości, Tamże, nr 1/1993, s. 54.

Tenże, Święci Albert Chmielowski i Agnieszka Czeska, Tamże, nr 10 – 11/1989, s. 24.

Tenże, Święci, Tamże, nr 10/1986, s. 9.

Tenże, Świętość owocem działania Ducha Bożego, Tamże, nr 2/2004, s. 34 – 35.

Tenże, Świętość, Tamże, nr 10 – 12/1985, s. 25.

Tenże, Ujrzałem wielki tłum stojący przed tronem Baranka, Tamże, nr 10 – 11/1988, s. 4.

Tenże, Umrzeć w Chrystusie, Tamże, nr 10 – 11/1989, s. 24.

Tenże, Uroczystość Wszystkich Świętych, Tamże, nr 10 – 11/1988, s. 22.

Tenże, Wdzięczność Duchowi Świętemu za dar wszystkich świętych, Tamże, nr 11/1981,

s. 6.

Tenże, Wierzę w ciała zmartwychwstanie, Tamże, nr 11/1980, s. 6.

Tenże, Wpatrujmy się we wzory świętości, Tamże, nr 1/2001, s. 28 – 29.

Tenże, Wspominamy naszych zmarłych, Tamże, nr 10 – 11/1990, s. 27 – 28.

Tenże, Wszyscy święci, Tamże, nr 12/1991, s. 46 – 47.

Tenże, Żyją w Bogu Jego życiem, Tamże, nr 1/1993, s. 41.

3. Dokumenty Papieskie

Jan Paweł II, Ecclesia de Eucharistia, Encykliki Ojca Świętego bł. Jana Pawła II, Rafael i Wydawnictwo AA, Kraków 2011, s. 775 – 812.

Tenże, Evangelium vitae, Encykliki Ojca Świętego bł. Jana Pawła II, Rafael i Wydawnictwo AA, Kraków 2011, s. 543 – 635.

Tenże, Novo millennioineunte, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/listy/novo_millenio_06012001.html [Dostęp 17.05.2016r].

Tenże, Divini amoris scientia, http://www.karmel.pl/hagiografia/martin/postmortem/baza.php?id=04

[Dostęp 17.05.2016r].

Tenże, Spes aedificandi, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/motu/patronki_europy.html#

[Dostęp 17.05.2016r].

Tenże, Salvifici doloris, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/listy/salvifici.html

[Dostęp 17.05.2016r].

Tenże, Dies Domini, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/listy/dies_domini_0_31051998.html [Dostęp 17.05.2016r].

4. Dokumenty Soboru Watykańskiego II

Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, [w:] Konstytucje, dekrety, deklaracje, Pallottinum, Poznań 1986, s. 127 – 265.

Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium [w:] Konstytucje, dekrety, deklaracje, Pallottinum, Poznań 1986, s. 25 – 99.

5. Magisterium Kościoła

Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. Pallotinum, Poznań 1994.

4. Literatura przedmiotu

Adamiak, E., Eucharystia jako communio sanctorum. Zbliżenia ekumeniczne, [w:] Teologia dogmatyczna, Ecclesia de Eucharistia, t. 1, Poznań 2007, s. 107 – 126.

Adamiak, E., Świętych obcowanie – teologiczne podstawy czci świętych, [w:] Komisja Duszpasterstwa Ogólnego Konferencji Episkopatu Polski, Poznać Chrystusa. Program duszpasterski na rok 2001/2002, Katowice 2001, s. 171 – 191.

Badeni, J., ...Żywot wieczny Amen: o tym, co czeka nas po śmierci, Rafael, Kraków 2009.

Balthasar, H. U., Eschatologia w naszych czasach, WAM, Kraków 2008.

Boros, L., Mysterium mortis: człowiek w obliczu ostatecznej decyzji, Pax, Warszawa 1974.

Brown, P., Kult świętych: narodziny i rola w chrześcijaństwie łacińskim, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007.

Cànopi, A. M., Kazanie na Górze drogą nawrócenia: lectio divina, Salwator, Kraków 2008.

Czaja, A., Traktat o Kościele, [w:] Dogmatyka, t. 2, red. Elżbieta Adamiak, Andrzej Czaja, Józef Majewski, Warszawa 2007, s. 289 – 574.

Fros, H., Pamiętając o mieszkańcach nieba: kult świętych w dziejach i w liturgii, Biblos, Tarnów 1994.

Garrigues, J.M., W godzinę naszej śmierci, Esprit, Kraków 2010, s. 142 – 143.

Genueńska, K., Traktat o czyśćcu, Koło Studiów Katolickich, Warszawa 1938.

Gesteira, M., Wierzę w świętych obcowanie, Com 9(1989) nr 3, s. 3 – 39.

Grelot, P., Świat, który ma przyjść, Pax, Warszawa 1979.

Greshake, G., Życie silniejsze niż śmierć: o nadziei chrześcijańskiej, W drodze, Poznań 2010.

Hajduk, R., Kształtowanie relacji międzyosobowych w Kościele jako communio fidelium, Scriptum, Kraków 2000.

Hryniewicz, W., Pascha Chrystusa w dziejach człowieka i wszechświata,       Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1991.

Hryniewicz, W., Świadkowie wielkiej nadziei: zbawienie powszechne w myśli wczesnochrześcijańskiej, Verbinum, Warszawa 2009.

Kobielus, S., Niebiańska Jerozolima miejscem szczęścia, Com 9(1989) nr 3, s. 119 – 127.

Kostecki, R., Świętość Chrystusa Głowy Ciała Mistycznego: studium spekulatywno – dogmatyczne, Pallottinum, Poznań 1952.

Kracik, J., Relikwie, Znak, Kraków 2002.

Le Goff, J., Narodziny czyśćca, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997.

Martelet, G., Odnaleźć życie pozagrobowe: chrystologia rzeczy ostatecznych, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1987.

Napiwodzki, P., Bliżej, niż się wydaje: o końcu świata, millenaryzmie i chrześcijańskiej nadziei, W drodze, Poznań 2010.

Ozorowski, E., Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych      teologów katolickich, [w:] Studia Teologicznodogmatyczne, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1974, t. 1, s. 5 – 135.

Philippe, M. D., Ogień na ziemi: rozmowy wokół Ośmiu błogosławieństw, Serafin, Kraków 2008.

Pikaza, X.,  Wspólnota świętych: doświadczenie i medytacja, Com 9(1989) nr 3, s. 69 – 76.

Pylak, B., Eucharystia sakramentem jedności Mistycznego Ciała Chrystusa: koncepcja teologiczna św. Tomasza z Akwinu, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1972.

Rahner, K., Podstawowy wykład wiary: wprowadzenie do pojęcia chrześcijaństwa, Pax, Warszawa 1987.

Rahner, K., Vorgrimler, H., Mały słownik teologiczny, Pax, Warszawa 1987.

Ratzinger, J., Śmierć i życie wieczne, Pax, Warszawa 1986.

Rychlicki, C., Wiara – nadzieja – miłość wobec wieczności: z zagadnień współczesnej eschatologii, Płocki Instytut Wydawniczy, Płock 2001.

Salij, J., Modlitwa za świętych w liturgii rzymskiej, [w:] Studia Teologicznodogmatyczne, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1974, t.1, s. 137 – 282.

Scheeben, M. J., Tajemnice chrześcijaństwa, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1970.

Schönborn, CH., „Communio Sanctorum” Jako wspólnota trzech stanów Kościoła: pielgrzymującego, oczyszczającego się i chwalebnego, Com 9(1989) nr 3, s. 94 – 106.

Sesboüé, B., Zmartwychwstanie i życie: krótki traktat o rzeczach ostatecznych, W drodze, Poznań 2002.

Špidlik, T., Życie po śmierci: maranathà, Salwator, Kraków 2009.

Szczych, J., Święci nas oczekują. Historia i teologiczna treść uroczystości Wszystkich Świętych, WAM, Kraków 2009.

Sztafrowski, E., Wprowadzenie do liturgii mszy o świętych. Listopad-grudzień, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1988, z. 8.

Torrell, J. P., Po co nam świętość?, W drodze, Poznań 2008.

Trouillez, P., „Święte dla świętych!” Ojcowie Kościoła o wspólnocie świętych, Com 9(1989) nr 3, s. 40 – 51.

Wejman, H., Osiem błogosławieństw ewangelicznych: nowe perspektywy duchowości, UAM WT Redakcja Wydawnictw, Poznań 2000.

Zaleski, W., Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1962.

Ziółkowski, M., Eschatologia, Wydawnictwo Diecezjalne, Sandomierz 1963.

Żychliński, A., Życie pozagrobowe: co wiemy o rzeczach ostatecznych, Viator, Warszawa 1999.

5. Strony internetowe

http://www.verbasacra.pl/archiwum/wyzaugpoz–1.htm [Dostęp 27.08.2014r].

http://www.ordo.pallotyni.pl/index.php/teksty–liturgiczne/45–prefacje/120–5–prefacja–wielkanocna [Dostęp 03.08.2014r].

http://www.kul.pl/ks-cezary-naumowicz-konstytucja-benedykta-xii-benedictus-deus-proba-nowego-spojrzenia-na-kontrowersje,art_35063.html [Dostęp 1.10.2015r].

http://www.voxdomini.com.pl/duch/mistyka/jk/zy-p-1-2.htm [Dostęp 13.01.2015r].

Wit Z., Postawa pokuty i jej formowanie, w: Studia Płockie, t. XIII, 1985r, pkt. 2. http://mazowsze.hist.pl/21/Studia_Plockie/506/1985/16639/ [Dostęp 20.01.2015r].

http://www.kerygma.pl/liturgiczne/uroczystosci-i-swieta/476-wszyscy-swieci [Dostęp 2.03.2015r].

http://www.kerygma.pl/eucharystia/prefacje/401-prefacje-o-aniolach-i-swietych-63-77 [Dostęp 23.04.2015r].

Notes

[←1]

Por. Ap 15,4. Wszystkie cytaty biblijne pochodzą z: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich wyd. 4 popr., Poznań 1983 (tzw. Biblia Tysiąclecia).

O Bogu jako jedynym źródle świętości:

Zob. K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, Pax, Warszawa 1987, s. 458-459.

Zob. J. P. Torrell, Po co nam świętość?, W drodze, Poznań 2008, s. 10-13.

Zob. R. Kostecki, Świętość Chrystusa Głowy Ciała Mistycznego: studium spekulatywno – dogmatyczne, Pallottinum, Poznań 1952, s. 11-18.

[←2]

Por. Rdz 1.

[←3]

Por. J. P. Torrell, Po co nam świętość?, dz. cyt., s. 16-18.

[←4]

Por. M. Gesteira, Wierzę w świętych obcowanie, Com 9(1989) nr 3, s. 3.

[←5]

J 10,10.

[←6]

Jan Paweł II, Bym w domu Pańskim przebywał po wszystkie dni, LOR, nr 12/1988, s.7. pkt.1.

[←7]

Por. Mt 28, 20.

Por. T. Špidlik, Życie po śmierci: maranathà, Salwator, Kraków 2009, s. 130.

[←8]

Por. Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, LOR, nr 10-11/1989, s.24. pkt.2.

[←9]

2 Kor 4, 8-10.

[←10]

Por. G. Martelet, Odnaleźć życie pozagrobowe: chrystologia rzeczy ostatecznych, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1987, s. 49.

[←11]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s.24. pkt.2.

[←12]

Por. Tenże, Kim są święci?, LOR, nr 12/1991, s.40. pkt.2.

[←13]

1 J 3, 1.

[←14]

Ap 7, 14.

[←15]

NM, 27.

[←16]

Jan Paweł II, Są dla nas wzorem żywej wiary, LOR, nr 1/2000, s.55. pkt. 1.

[←17]

Kpł 11,44.

[←18]

Jan Paweł II, Maryja wzorem świętości, LOR, nr 3/2001, s.22. pkt.4.

[←19]

K. Rahner, Podstawowy wykład wiary: wprowadzenie do pojęcia chrześcijaństwa, Pax, Warszawa 1987,

s. 251.

[←20]

J  16, 24.

[←21]

Jan Paweł II, Świętość owocem działania Ducha Bożego, LOR, nr 2/2004, s.34. pkt.1.

[←22]

1 Kor 2, 10.

[←23]

Por. Ef 4, 4-6.

[←24]

Jan Paweł II, Ku szczytom świętości, LOR, nr 3/2004, s.47. pkt.2.

[←25]

NM, 30. Więcej o świętości Kościoła, zob. W. Hryniewicz, Nasza pascha z Chrystusem, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1987, s. 131 i 143-145.

[←26]

Jan Paweł II, Wspomnienie wiernych zmarłych, LOR, nr 1/1995, s.59. pkt.2.

[←27]

Tenże, Przekroczyć próg nadziei, RW KUL, Lublin 1994, s.135.

[←28]

Por. P. Napiwodzki, Bliżej, niż się wydaje: o końcu świata, millenaryzmie i chrześcijańskiej nadziei, W drodze, Poznań 2010, s. 74-77.

[←29]

Por. B. Sesboüé, Zmartwychwstanie i życie: krótki traktat o rzeczach ostatecznych, W drodze, Poznań 2002, s. 82.

[←30]

Por. Rz 8, 17.

[←31]

Jan Paweł II, Śmierć oddaje nas Bogu w Jezusie Chrystusie, LOR, nr 11-12/1984, s.12, pkt.3.

[←32]

Gal 4, 4.

[←33]

Gal, 3, 27.

[←34]

Por. E. Sztafrowski, Wprowadzenie do Liturgii mszy o świętych. Listopad – grudzień, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1988, z.8, s. 9.

[←35]

J 1, 14.

[←36]

Flp 2, 6-7.

[←37]

DA, 8.

[←38]

Więcej o postawie dziecięctwa duchowego, zob. J. P. Torrell, Po co nam świętość?, dz. cyt., s. 76-78.

[←39]

Jan Paweł II, Wspomnienie wiernych zmarłych, LOR, nr 1/1995, s. 58, pkt 2.

[←40]

KK, 40.

[←41]

Por. R. Kostecki, Świętość Chrystusa Głowy Ciała Mistycznego: studium spekulatywno – dogmatyczne,       dz. cyt., s. 66-68.

W kontekście nadprzyrodzonego działania Boga, zob. M. J. Scheeben, Tajemnice chrześcijaństwa,       Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1970, s. 288, pkt. I.

[←42]

Jan Paweł II, Śmierć oddaje nas Bogu w Jezusie Chrystusie, dz. cyt., s.12, pkt.3.

[←43]

Rz 8, 11.

[←44]

Jan Paweł II, Śmierć oddaje nas Bogu w Jezusie Chrystusie, dz. cyt., s.12, pkt.3.

[←45]

Ga 2, 19.

[←46]

Por. 1 Kor 6, 19.

[←47]

Por. L. Boros, Mysterium mortis: człowiek w obliczu ostatecznej decyzji, Pax, Warszawa 1974, s. 120.

[←48]

Jan Paweł II, Święci,  LOR, nr 10/1986, s. 9, pkt. 1.

[←49]

Tenże, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.140.

[←50]

Por. T. Špidlik, Życie po śmierci: maranathà, dz. cyt., s. 88, 90.

[←51]

Por. W. Hryniewicz, Nasza pascha z Chrystusem, dz. cyt., s. 79.

[←52]

Jan Paweł II, Ujrzałem wielki tłum stojący przed tronem Baranka, LOR, nr 10-11/1988,

s. 4, pkt. 6.

[←53]

Spotykamy tę myśl w wybranych fragmentach nauczania Papieża. Więcej o zwycięskiej mocy krzyża w       perspektywie zbawienia i świętości, zob. W. Hryniewicz, Pascha Chrystusa w dziejach człowieka i       wszechświata, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1991, s. 402-405.

[←54]

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.72.

[←55]

Tenże, Salvifici doloris, 2.

[←56]

Tenże, Święci Albert Chmielowski i Agnieszka Czeska, LOR, nr 10-11/1989,

s. 24, pkt. 1.

[←57]

O przedmiocie cząstkowym nabożeństwa do Serca Jezusowego, racji oddawanej Mu czci oraz       przedmiocie całkowitym, zob. R. Kostecki, Świętość Chrystusa Głowy Ciała Mistycznego: studium       spekulatywno – dogmatyczne, dz. cyt., s. 251-255.

[←58]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 1.

[←59]

Por. J 18, 9.

[←60]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 3.

[←61]

Rdz 1, 31.

[←62]

Por. Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 3.

[←63]

Cytat za: http://www.verbasacra.pl/archiwum/wyzaugpoz–1.htm [Dostęp 27.08.2014r].

[←64]

Tamże.

[←65]

Por. T. Špidlik, Życie po śmierci: maranathà, dz. cyt., s. 117.

[←66]

J 10, 7.

[←67]

Należy pamiętać, że omawiane w tym podrozdziale cnoty i postawy dotyczą całego życia chrześcijanina,       nie tylko momentu śmierci.

[←68]

Por. Łk 17, 33.

[←69]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 2.

[←70]

Tamże.

[←71]

J 12, 24.

[←72]

Por. M. J. Scheeben, Tajemnice chrześcijaństwa, dz. cyt., s. 304.

[←73]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 2.

[←74]

Tamże.

[←75]

Zob. 1 J 3, 20-22: „A jeśli nasze serce oskarża nas, to Bóg jest większy od naszego serca i zna wszystko. Umiłowani, jeśli serce nas nie oskarża, mamy ufność wobec Boga, i o co prosić będziemy, otrzymamy od Niego, ponieważ zachowujemy Jego przykazania i czynimy to, co się Jemu podoba.”

[←76]

Rz 8, 38-39.

[←77]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 3.

[←78]

Tenże, Radość świętych obcowania, LOR, nr 11/1983, s. 8, pkt. 3.

[←79]

Por. P. Trouillez, „Święte dla świętych!” Ojcowie Kościoła o wspólnocie świętych, Com 9(1989) nr 3, s. 44, pkt. 3.

Więcej o sakramentach w wymiarze chrystocentrycznym:

Zob. W. Hryniewicz, Pascha Chrystusa w dziejach człowieka i wszechświata, dz. cyt., s. 133-136.

Zob. Tenże, Nasza pascha z Chrystusem, dz.cyt., s. 226-228.

Zob. K. Rahner, Podstawowy wykład wiary: wprowadzenie do pojęcia chrześcijaństwa, dz. cyt., s. 333-334.

[←80]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 3.

[←81]

Por. T. Špidlik, Życie po śmierci: maranathà, dz. cyt., s. 91-95.

[←82]

Por. Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt 2.

[←83]

Mt 25, 21. 23.

[←84]

Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 3.

[←85]

Hbr 1, 1-2.

[←86]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 2.

[←87]

Ap 22, 20.

[←88]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 3.

[←89]

Zob. A. Czaja, Traktat o Kościele, [w:] Dogmatyka, t. 2, red. Elżbieta Adamiak, Andrzej Czaja, Józef       Majewski, Warszawa 2007, s. 397.

[←90]

Por. Ef 2, 19.

[←91]

Jan Paweł II, Umrzeć w Chrystusie, dz. cyt., s. 24, pkt. 3.

[←92]

Por. R. Hajduk, Kształtowanie relacji międzyosobowych w Kościele jako communio fidelium, Scriptum,       Kraków 2000, s. 135.

[←93]

Ap 21, 3.

[←94]

Jan Paweł II, Radość i łzy, LOR, nr 1/1996, s. 50, pkt. 1.

[←95]

Por. J 8, 32.

[←96]

J 16, 13.

[←97]

KK, 40.

[←98]

Jan Paweł II, Dziękuję Bogu za kapłaństwo, LOR, nr 1/1997, s. 22-23, pkt. 1.

[←99]

Cytat za: http://www.ordo.pallotyni.pl/index.php/teksty–liturgiczne/45–prefacje/120–5–prefacja–   wielkanocna [Dostęp 03.08.2014r].

[←100]

1 P 2, 9.

[←101]

Por. Jan Paweł II, Dziękuję Bogu za kapłaństwo, dz. cyt., s. 22-23, pkt. 3.

[←102]

Łk 23, 45.

[←103]

Zob. Przypis do Wj 26, 31.

[←104]

1 P 2, 5.

[←105]

Por. R. Kostecki, Świętość Chrystusa Głowy Ciała Mistycznego: studium spekulatywno – dogmatyczne,              dz. cyt., s. 233.

Więcej o kapłańskiej i królewskiej godności Chrystusa, zob. Tamże, s. 222-242.

[←106]

Por. J. Badeni, ...Żywot wieczny Amen: o tym, co czeka nas po śmierci, Rafael, Kraków 2009, s. 58-64.

[←107]

DA, 8.

[←108]

Kpł 11, 44.

[←109]

Por. 1 P 1, 16.

[←110]

Por. Ap 22, 11.

[←111]

1 Tes 4, 3.

[←112]

Mrd 12, 1.

[←113]

NM, 30.

[←114]

Por. np. 2 Kor 13, 12.

[←115]

Jan Paweł II, Wpatrujmy się we wzory świętości, LOR, nr 1/2001, s. 28, pkt. 3.

[←116]

Tenże, Świętość, Tamże, nr 10-12/1985, s. 25, pkt. 3.

[←117]

NM, 31.

[←118]

Por. W. Hryniewicz, Świadkowie wielkiej nadziei: zbawienie powszechne w myśli                                wczesnochrześcijańskiej, Verbinum, Warszawa 2009, s. 87-89.

[←119]

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.139.

[←120]

Por. J. P. Torrell, Po co nam świętość?, dz. cyt., s. 14-16.

[←121]

Jan Paweł II, Światu potrzeba wiosny świętości, LOR, nr 1/1993, s. 54, pkt. 2.

[←122]

Flp 3, 14.

[←123]

Por. P. Grelot, Świat, który ma przyjść, Pax, Warszawa 1979, s. 40.

[←124]

KK, 40.

[←125]

Tamże, 42.

[←126]

Zob. P. Grelot, Świat, który ma przyjść, dz. cyt., s. 40.

[←127]

Więcej o Kościele, jako powszechnym sakramencie zbawienia:

Zob. A. Czaja, Traktat o Kościele, dz. cyt., s. 391-395.

Zob. X. Pikaza, Wspólnota świętych: doświadczenie i medytacja, Com 9(1989) nr 3, s. 72-75.

[←128]

KK, 13.

[←129]

Jan Paweł II, Światu potrzeba wiosny świętości, dz. cyt., s. 54, pkt. 2.

[←130]

Tamże.

[←131]

Zob. H. Fros, Pamiętając o mieszkańcach nieba: kult świętych w dziejach i w liturgii, Biblos,

Tarnów 1994, s. 150.

[←132]

Por. P. Grelot, Świat, który ma przyjść, dz. cyt., s. 40-46.

[←133]

NM, 31.

[←134]

Jan Paweł II, Nowi święci, LOR, nr 10-11/1989, s. 23, pkt. 3.

[←135]

O zagrożeniach wynikających z niewłaściwych form nowożytnego indywidualizmu na drodze                 zbawienia, zob. P. Napiwodzki, Bliżej, niż się wydaje: o końcu świata, millenaryzmie i chrześcijańskiej         nadziei, dz. cyt., s. 71-74.

[←136]

Jan Paweł II, Maryja wzorem świętości, dz. cyt., s. 21, pkt. 1.

[←137]

Por. K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, dz. cyt., s. 347.

[←138]

Por. Jan Paweł II, Świętość, dz. cyt., s. 25, pkt. 3.

[←139]

Tenże, Wierzę w ciała zmartwychwstanie, LOR, nr 11/1980, s. 6, pkt. 2.

[←140]

Tenże, Światu potrzeba wiosny świętości, dz. cyt., s. 54, pkt. 2.

[←141]

Por. Paragraf 1.2.3. a) Krzyż.

[←142]

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.137.

[←143]

Por. KK, 39.

[←144]

Por. Tamże, 41.

[←145]

Por. Tamże.

[←146]

Por. Tamże, 42.

[←147]

Por. Tamże.

[←148]

Por. NM, 31.

[←149]

KK, 41.

[←150]

Zob. Paragraf 4.3.

[←151]

Zob. K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, dz. cyt., s. 347.

[←152]

Jan Paweł II, Świętość, dz. cyt., s. 25, pkt. 3.

[←153]

NM, 31.

[←154]

KK, 40.

[←155]

Jan Paweł II, Powołani do świętości, LOR, nr 1/1994, s. 50, pkt. 2.

[←156]

Rz 8, 2.

[←157]

Jan Paweł II, Powołani do świętości, dz. cyt., s. 50, pkt. 2.

[←158]

Więcej o chrzcie świętym w znaczeniu paschalnym oraz współpracy z jego łaską, zob. W. Hryniewicz,         Nasza pascha z Chrystusem, dz. cyt, s. 288-292.

[←159]

Por. J. Badeni, ...Żywot wieczny Amen: o tym, co czeka nas po śmierci, dz. cyt., s. 41-47.

[←160]

NM, 31.

[←161]

Ap 3, 14-16.

[←162]

Pwt 30, 15-16.

[←163]

Por. KK, 39.

[←164]

Flp 3, 12.

[←165]

Por. SA, 10.

[←166]

Tamże.

[←167]

Jk 2, 26.

[←168]

Kol 3, 14.

[←169]

Rz 8, 26.

[←170]

Tamże.

[←171]

Por. Flp 2, 13.

[←172]

Jan Paweł II, Wdzięczność Duchowi Świętemu za dar wszystkich świętych, LOR, nr 11/1981, s. 6, pkt. 1.

[←173]

Por. J. Badeni, ...Żywot wieczny Amen: o tym, co czeka nas po śmierci, dz. cyt., s. 98-100.

[←174]

Por. M. Gesteira, Wierzę w świętych obcowanie, dz. cyt., s. 11-15.

[←175]

Jl 3, 1-2.

[←176]

KK, 13.

[←177]

Por. W. Zaleski, Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, Księgarnia Św. Wojciecha,

Poznań 1962, s. 21-24.

Więcej o Misterium Mistycznego Ciała Chrystusa, zob. Paragraf 3.3.

[←178]

Ap 7, 9.

[←179]

Jan Paweł II, Wszyscy święci, LOR, nr 12/1991, s. 46, pkt. 1.

[←180]

Por. W. Hryniewicz, Świadkowie wielkiej nadziei: zbawienie powszechne w myśli                       wczesnochrześcijańskiej, dz. cyt., s. 271-274.

[←181]

Por. KK, 41.

[←182]

Rz 1, 3.

[←183]

Jan Paweł II, Niechaj nas nie przygnębia perspektywa śmierci, LOR, nr 10-11/1990, s. 14, pkt 4.

[←184]

Ps 104, 2.

[←185]

1J 1, 7.

[←186]

1J 1, 5.

[←187]

Por. Ap  6, 9-11.

[←188]

Por. Ap 3, 5.

[←189]

Jan Paweł II, Święci, dz. cyt., s. 9, pkt 1.

[←190]

Tamże, pkt 2.

[←191]

Tenże, Są dla nas wzorem żywej wiary, dz. cyt., s. 55, pkt 1.

[←192]

Więcej o świętości jako obrazie światła:

Zob. M. Ziółkowski, Eschatologia, Wydawnictwo Diecezjalne, Sandomierz 1963, s. 172-179; 493-494.

Zob. J. Le Goff, Narodziny czyśćca, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997, s. 359-361.

[←193]

Jan Paweł II, Święci, dz. cyt., s. 9, pkt 1.

[←194]

Ap 21, 2.

[←195]

KK, 6.

[←196]

Zob. Ap 22,17.

[←197]

Por. G. Martelet, Odnaleźć życie pozagrobowe: chrystologia rzeczy ostatecznych, dz. cyt., s. 154.

[←198]

Por. Mt 22, 1-14.

[←199]

Mt 22, 10.

[←200]

Jan Paweł II, Święci, dz. cyt., s. 9, pkt 2.

[←201]

Tenże, Wspomnienie wiernych zmarłych, LOR, nr 1/1995, s. 59, pkt 3.

[←202]

Tenże, Świętość owocem działania Ducha Bożego, dz. cyt., s. 34, pkt 2.

[←203]

Ap 22, 1-2.

[←204]

Por. KK, 48.

[←205]

J 7, 37-39.

[←206]

Por. Jl 3, 1-2.

[←207]

Rz 4, 11.

[←208]

Ap 7, 2-3.

[←209]

Jan Paweł II, Niechaj nas nie przygnębia perspektywa śmierci, dz. cyt., s. 14, pkt 1.

[←210]

Por. Tamże, pkt 2.

[←211]

Hbr 12, 24.

[←212]

Jan Paweł II, Niechaj nas nie przygnębia perspektywa śmierci, dz. cyt., s. 14, pkt 1.

[←213]

Tamże.

[←214]

2 Kor 1, 21-22.

[←215]

Por. KKK 1296.

[←216]

Jan Paweł II, Niechaj nas nie przygnębia perspektywa śmierci, dz. cyt., s. 14, pkt 3.

[←217]

Tamże, pkt2.

[←218]

Flp 2, 15.

[←219]

Por. 1 Kor 3, 11.

[←220]

Jan Paweł II, Żyją w Bogu Jego życiem, LOR, nr 1/1993, s.41, pkt. 4.

[←221]

Więcej o Misterium Mistycznego Ciała Chrystusa, zob. Pagafraf 3.3.

[←222]

Jan Paweł II, Śmierć oddaje nas Bogu w Jezusie Chrystusie, dz. cyt., s.12, pkt. 4.

[←223]

Tenże, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 3.

[←224]

Por. z K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, dz. cyt., s. 282.

[←225]

EE, 24.

[←226]

Tamże, 5.

[←227]

Tamże, 20.

[←228]

1 J 1, 7.

[←229]

Por. Ef 2, 19-20.

[←230]

Zob. M. Gesteira, Wierzę w świętych obcowanie, dz. cyt., s. 4-7.

[←231]

E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich, [w:]         Studia       Teologicznodogmatyczne, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1974, t. 1, s. 89-90.

[←232]

Zob. Tamże, s. 91.

[←233]

Jan Paweł II, Wspomnienie wiernych zmarłych/Do Polaków uczestniczących w audiencji generalnej,         LOR, nr 1/1995, s.59.

[←234]

KK, 49.

[←235]

Jan Paweł II, Wspomnienie wiernych zmarłych, LOR, nr 1/1995, s.59, pkt. 2.

Więcej o jedności Kościoła, zob. A. Czaja, Traktat o Kościele, dz. cyt., s. 455-460.

[←236]

KK, 9.

[←237]

Zob. np. Rz 15, 30; 2 Kor 1, 11; Flp 1, 19.

[←238]

Por. W. Zaleski, Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, dz. cyt., s. 117.

[←239]

Jan Paweł II, Radość i łzy, dz. cyt., s.50, pkt. 2.

[←240]

Tenże, Są dla nas wzorem żywej wiary, dz. cyt., s. 55, pkt. 2.

[←241]

Por. Ga 3, 18.

[←242]

EE, 19.

[←243]

Por. KK, 5.

[←244]

Por. Dz 2, 1-13.

[←245]

KK, 13.

[←246]

NM, 8.

[←247]

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.139.

[←248]

KK, 48.

[←249]

Zob. Ap 21, 9-27.

[←250]

Zob. poprzedni paragraf.

[←251]

KK, 9.

[←252]

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.141.

[←253]

1 Kor 3, 14-15.

[←254]

Mt 5, 25-26.

[←255]

O wykładnii na temat czyśćca u następcy Jana Pawła II – Benedykta XVI, zob. J. Ratzinger, Śmierć i         życie wieczne, Pax, Warszawa 1986, s. 238-253.

[←256]

Por. http://www.kul.pl/ks-cezary-naumowicz-konstytucja-benedykta-xii-benedictus-deus-proba-nowego-        spojrzenia-na-kontrowersje,art_35063.html [Dostęp 1.10.2015r].

[←257]

BF VIII 108

[←258]

Por. K. Genueńska, Traktat o czyśćcu, Koło Studiów Katolickich, Warszawa 1938, s. 43-45.

[←259]

Zob. Ml 3, 2-3.

[←260]

Cytat za: http://www.voxdomini.com.pl/duch/mistyka/jk/zy-p-1-2.htm [Dostęp 13.01.2015r].

[←261]

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.141.

[←262]

Tamże.

[←263]

Tamże.

[←264]

Por. K. Genueńska, Traktat o czyśćcu, dz. cyt., s. 46-49.

[←265]

Jan Paweł II, Uroczystość Wszystkich Świętych, LOR, nr 10-11/1988, s.22.

[←266]

Więcej o czyśćcu:

Zob. G. Martelet, Odnaleźć życie pozagrobowe: chrystologia rzeczy ostatecznych, dz. cyt., s. 137-139.

Zob. H. U. von Balthasar, Eschatologia w naszych czasach, WAM, Kraków 2008, s. 98-103.

Zob. C. Rychlicki, Wiara – nadzieja – miłość wobec wieczności: z zagadnień współczesnej eschatologii,         Płocki Instytut Wydawniczy, Płock 2001, s. 133-151.

Zob. A. Żychliński, Życie pozagrobowe: co wiemy o rzeczach ostatecznych, Viator, Warszawa 1999,

s. 65-84.

Zob. J. Badeni, ...Żywot wieczny Amen: o tym, co czeka nas po śmierci, dz. cyt., s. 111-121.

[←267]

Por. T. Špidlik, Życie po śmierci: maranathà, dz. cyt., s. 124.

[←268]

Zob. B. Sesboüé, Zmartwychwstanie i życie: krótki traktat o rzeczach ostatecznych, dz. cyt., s. 97-108.

[←269]

Ap 21, 1-2.

[←270]

Tamże, 21, 10.

[←271]

Por. G. Greshake, Życie silniejsze niż śmierć: o nadziei chrześcijańskiej, W drodze, Poznań 2010, s. 113.

[←272]

Jan Paweł II, Świętość, dz. cyt., s.25, pkt. 2.

[←273]

KK, 8.

[←274]

Jan Paweł II, Świętość, dz. cyt., s.25, pkt. 2.

Por. E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich,

dz. cyt., s. 45-46.

[←275]

Ap 21, 5.

[←276]

Por. E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich,

dz. cyt., s. 41-43.

[←277]

1 Kor 15, 28.

[←278]

Por. Ef 2, 19.

[←279]

Jan Paweł II, Uroczystość Wszystkich Świętych, dz. cyt., s.22.

[←280]

1 J 4, 16.

[←281]

Jan Paweł II, Uroczystość Wszystkich Świętych, dz. cyt., s.22.

Więcej o Kościele chwalebnym, zob. M. Ziółkowski, Eschatologia, dz. cyt., s. 133-232.

[←282]

W poniższych podpunktach zostały wybrane i przedstawione trzy, spośród sześciu możliwych relacji       między poszczególnymi stanami Kościoła. Odrębnie natomiast – w rozdziale IV – została       przedstawiona relacja Kościoła pielgrzymującego względem Kościoła chwalebnego.

[←283]

Zob. P. Trouillez, „Święte dla świętych!” Ojcowie Kościoła o wspólnocie świętych, dz. cyt., s. 47-50.

[←284]

Jan Paweł II, Światu potrzeba wiosny świętości, dz. cyt., s.54, pkt. 3.

[←285]

Więcej o Kościele jako Ciele Chrystusa, zob. Paragarf 3.3. pt.: Misterium Mistycznego Ciała Chrystusa.

[←286]

KK, 13.

[←287]

Jan Paweł II, Wszyscy Święci, dz. cyt., s.47, pkt. 2.

[←288]

Tenże, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s.8, pkt. 4.

[←289]

Tamże.

[←290]

Por. W. Zaleski, Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, dz. cyt., s. 118.

[←291]

Por. B. Sesboüé, Zmartwychwstanie i życie: krótki traktat o rzeczach ostatecznych, dz. cyt., s. 114-116.

[←292]

Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt, s. 8, pkt. 4.

[←293]

Szczególnego aktu „wskrzeszenia” tradycji odpustu zupełnego z okazji Jubileuszu 1300 Roku, dokonał         papież Bonifacy VIII, zob. J. Le Goff, Narodziny czyśćca, dz. cyt., s. 332-333.

[←294]

Wit Zbigniew, Postawa pokuty i jej formowanie, w: Studia Płockie, t. XIII, 1985r, pkt. 2.

Cytat za: http://mazowsze.hist.pl/21/Studia_Plockie/506/1985/16639/ [Dostęp 20.01.2015r].

[←295]

Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 4.

[←296]

Warto zaznaczyć, że liturgia rzymska obejmuje wszystkich wiernych zmarłych, nie wyłączając w swej         treści zbawionych w niebie. Jest szczególnym rodzajem modlitwy Kościoła pielgrzymującego, zob. J.         Salij, Modlitwa za świętych w liturgii rzymskiej, [w:] Studia Teologicznodogmatyczne, Akademia         Teologii Katolickiej, Warszawa 1974, t.1, s. 243-248.

[←297]

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.40.

[←298]

Zob. Paragraf 3.1. pt.: Pojęcie obcowania – o Kościele pielgrzymującym, oczyszczającym się i                chwalebnym.

[←299]

Jan Paweł II, Śmierć oddaje nas Bogu w Jezusie Chrystusie, dz. cyt., s.12, pkt. 6.

[←300]

Tenże, Królowa wszystkich świętych, LOR, nr 11-12/1987, s.29, pkt.2-3.

[←301]

Tenże, Wszyscy Święci, dz. cyt., s.47, pkt. 2.

[←302]

KK, 50.

[←303]

Zob. B. Sesboüé, Zmartwychwstanie i życie: krótki traktat o rzeczach ostatecznych, dz. cyt., s. 112-114.

[←304]

CH. Schönborn, „Communio Sanctorum” Jako wspólnota trzech stanów Kościoła: pielgrzymującego,         oczyszczającego się i chwalebnego, Com 9(1989) nr 3, s. 103.

[←305]

Zob. K. Genueńska, Traktat o czyśćcu, dz. cyt., s. 53-56.

[←306]

Jan Paweł II, Świadkowie przyszłości, LOR, nr 10/1986, s.12.

[←307]

Por. K. Genueńska, Traktat o czyśćcu, dz. cyt., s. 59-61.

[←308]

Jan Paweł II, Królowa wszystkich świętych, dz. cyt., s.29, pkt.3.

[←309]

Tenże, Światu potrzeba wiosny świętości, dz. cyt., s.54, pkt. 3.

[←310]

Tamże.

Zob. W. Zaleski, Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, dz. cyt., s. 118.

[←311]

Jan Paweł II, Świadkowie przyszłości, dz. cyt., s.12.

[←312]

Zob. Tamże.

[←313]

Tamże.

[←314]

Por. W. Zaleski, Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, dz. cyt., s. 119.

[←315]

Hbr 3, 13.

[←316]

Jan Paweł II, Wdzięczność Duchowi Świętemu za dar wszystkich świętych, dz. cyt., s. 6, pkt. 2.

[←317]

Wj 33, 11.

[←318]

Mt 3, 11.

[←319]

Dz 8, 14-15.

[←320]

Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 3.

Dotykamy tutaj również tematu orędownictwa i czci świętych, zob. Paragraf 4.2. „Wzór i                 orędownictwo”.

[←321]

Tenże, Wierzę w ciała zmartwychwstanie, dz. cyt., s. 6, pkt. 2.

[←322]

Tamże, pkt. 1.

[←323]

Por. T. Špidlik, Życie po śmierci: maranathà, dz. cyt., s. 132.

[←324]

1 Kor 13, 7-8.

[←325]

Por. CH. Schönborn, „Communio Sanctorum” Jako wspólnota trzech stanów Kościoła:                 pielgrzymującego, oczyszczającego się i chwalebnego, dz. cyt., s. 98.

[←326]

Por. 1 J 4, 16.

[←327]

Jan Paweł II, Wspomnienie wiernych zmarłych, LOR, nr 1/1995, s. 58, pkt. 1.

[←328]

Tenże, Ofiara, która ogarnia żywych i umarłych, Tamże, nr 1/1994, s. 21, pkt. 1.

[←329]

Tamże.

[←330]

Tenże, Powołani do Świętości, dz. cyt., s. 50, pkt. 1.

[←331]

Por. E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich,

dz. cyt., s. 59.

[←332]

Ga 5, 14.

[←333]

Por. E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich,

dz. cyt., s. 51.

[←334]

Jan Paweł II, Wspomnienie wiernych zmarłych, LOR, nr 1/1995, s. 59, pkt. 3.

[←335]

Tenże, Ofiara, która ogarnia żywych i umarłych, dz. cyt., s. 21, pkt. 3.

[←336]

Por. J. Kracik, Relikwie, Znak, Kraków 2002, s. 54-72.

Por. P. Brown, Kult świętych: narodziny i rola w chrześcijaństwie łacińskim, Wydawnictwo                 Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007, s.73-88.

[←337]

KK, 49.

[←338]

Por. E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich,

dz. cyt., s. 53-54.

[←339]

Por. Tamże, s. 52-53.

[←340]

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, dz. cyt., s.115.

[←341]

EE, 34.

[←342]

Por. A. Czaja, Traktat o Kościele, dz. cyt., s. 389-391.

[←343]

Zob. Paragraf 1.2.

[←344]

Zob. A. Czaja, Traktat o Kościele, dz. cyt., s. 385-387.

[←345]

Zob.1 Kor 3, 9.

[←346]

Zob. Tamże.

[←347]

Zob.1 Kor 12, 13.

[←348]

1 Kor 12, 12-14.

[←349]

Flp 2, 13.

[←350]

Rz 8, 26.

[←351]

Tamże.

[←352]

EE, 21.

[←353]

Por. B. Pylak, Eucharystia sakramentem jedności Mistycznego Ciała Chrystusa: koncepcja teologiczna         św. Tomasza z Akwinu, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1972, s. 110-111.

[←354]

KK, 39.

[←355]

Więcej o chrystologii transcendentalnej i jej założeniach, zob. K. Rahner, Podstawowy wykład wiary:         wprowadzenie do pojęcia chrześcijaństwa, dz. cyt., s. 172-175.

[←356]

1 Kor 12, 26-27.

[←357]

Por. W. Zaleski, Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, dz. cyt., s. 20-21.

[←358]

EE, 41.

[←359]

DE, 8.

[←360]

Tamże.

[←361]

Por. W. Zaleski, Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, dz. cyt., s. 20-21.

[←362]

EE, 41.

[←363]

Więcej o roli liturgii w urzeczywistnianiu tajemnicy świętych obcowania, zob. Paragraf 4.1.

[←364]

Por. B. Pylak, Eucharystia sakramentem jedności Mistycznego Ciała Chrystusa: koncepcja teologiczna         św. Tomasza z Akwinu, dz. cyt., s. 79-80.

[←365]

KK, 49.

[←366]

Por. W. Zaleski, Mistyczne Ciało Chrystusa: traktat o Kościele, dz. cyt., s. 21-24.

[←367]

Jan Paweł II, Wierzę w ciała zmartwychwstanie, dz. cyt., s.6, pkt. 1.

[←368]

Por. Tenże, Święci, dz. cyt., s. 9, pkt 1.

[←369]

Por. Ap 21,2.

[←370]

Por. KSC, 7.

[←371]

Tamże.

[←372]

Por. E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich,

dz. cyt., s. 27-38, pkt 1.1.

[←373]

Por. W. Hryniewicz, Pascha Chrystusa w dziejach człowieka i wszechświata, dz. cyt., s. 122-124.

[←374]

KSC, 8.

[←375]

Czego wyrazem jest np. liturgia godzin całej wspólnoty Kościoła.

[←376]

Por. Ap 14, 3.

[←377]

Zob. W. Hryniewicz, Nasza pascha z Chrystusem, dz. cyt., s. 373.

[←378]

Por. S. Kobielus, Niebiańska Jerozolima miejscem szczęścia, Com 9(1989) nr 3, s. 119-127.

[←379]

Jan Paweł II, Maryja wzorem świętości, dz. cyt., s. 21, pkt. 1.

[←380]

Por. Ap 15, 3.

[←381]

Por. J. Szczych, Święci nas oczekują. Historia i teologiczna treść uroczystości Wszystkich Świętych, WAM, Kraków 2009, s. 60.

[←382]

Por. H. Fros, Pamiętając o mieszkańcach nieba: kult świętych w dziejach i w liturgii, dz. cyt., s. 157.

[←383]

Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 1.

[←384]

Por. Rz 7, 22.

[←385]

Por. W. Hryniewicz, Nasza pascha z Chrystusem, dz. cyt., s. 374-382.

[←386]

Por. Tenże, Pascha Chrystusa w dziejach człowieka i wszechświata, dz. cyt., s. 252.

[←387]

Cytat za: http://www.kerygma.pl/liturgiczne/uroczystosci-i-swieta/476-wszyscy-swieci

[Dostęp 2.03.2015r].

[←388]

Por. Rz 12, 15-16.

[←389]

Por. W. Hryniewicz, Nasza pascha z Chrystusem, dz. cyt., s. 387.

[←390]

Zob. E. Sztafrowski, Wprowadzenie do liturgii mszy o świętych. Listopad-grudzień, dz. cyt., s. 5-11.

[←391]

Por.J. Kracik, Relikwie, dz. cyt., s. 24-40.

[←392]

Jan Paweł II, Kim są święci?, dz. cyt., s. 40, pkt. 4.

[←393]

Por. H. Fros, Pamiętając o mieszkańcach nieba: kult świętych w dziejach i w liturgii, dz. cyt.,

s. 158-159.

[←394]

Por.Tamże, 161.

[←395]

Por. Dz 2, 42.

[←396]

Por. W. Hryniewicz, Nasza pascha z Chrystusem, dz. cyt., s. 387.

[←397]

Jan Paweł II, Ofiara, która ogarnia żywych i umarłych, dz. cyt., s. 21, pkt. 2.

[←398]

Tamże, pkt. 4.

[←399]

KSC, 47.

[←400]

Por. W. Hryniewicz, Nasza pascha z Chrystusem, dz. cyt., s. 390-392.

[←401]

1 Kor 3, 15.

[←402]

Por. E. Adamiak, Eucharystia jako communio sanctorum. Zbliżenia ekumeniczne, [w:] Teologia         dogmatyczna, Ecclesia de Eucharistia, t. 1, Poznań 2007, s. 107-126.

[←403]

EE, 18.

[←404]

Por. J. Szczych, Święci nas oczekują. Historia i teologiczna treść uroczystości Wszystkich Świętych,

dz. cyt., s. 60-65.

[←405]

KK, 50.

[←406]

Por. H. Fros, Pamiętając o mieszkańcach nieba: kult świętych w dziejach i w liturgii, dz. cyt.,

s. 172-183.

[←407]

Por. E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich,

dz. cyt., s. 115-116.

[←408]

Jan Paweł II, Są dla nas wzorem żywej wiary, dz. cyt., s. 55, pkt. 1.

[←409]

Por. SA, 1-2.

[←410]

Por. Jan Paweł II, Radość i łzy, dz. cyt., s. 50, pkt. 1.

[←411]

KK, 49.

[←412]

Por. E. Adamiak, Świętych obcowanie – teologiczne podstawy czci świętych, [w:] Komisja                 Duszpasterstwa Ogólnego Konferencji Episkopatu Polski, Poznać Chrystusa. Program duszpasterski na         rok 2001/2002, Katowice 2001, s. 181.

[←413]

Mt 5, 48.

[←414]

Por. Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 3.

[←415]

Por. E. Ozorowski, Eklezjalne aspekty kultu świętych w nauce współczesnych teologów katolickich,

dz. cyt., s. 51-61.

[←416]

Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 3.

[←417]

Flp 3, 12.

[←418]

Cytat za: http://www.kerygma.pl/eucharystia/prefacje/401-prefacje-o-aniolach-i-swietych-63-77

[Dostęp 23.04.2015r].

Zob. również: J. Szczych, Święci nas oczekują. Historia i teologiczna treść uroczystości                 Wszystkich Świętych, WAM, Kraków 2009, s. 74-76.

[←419]

Por. E. Adamiak, Świętych obcowanie – teologiczne podstawy czci świętych, dz. cyt., s. 28-29.

Por. CH. Schönborn, „Communio Sanctorum” Jako wspólnota trzech stanów Kościoła:                 pielgrzymującego, oczyszczającego się i chwalebnego, dz. cyt., s. 99.

[←420]

Zob. Paragraf 4.2.3.

[←421]

Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 3.

[←422]

Flp 3, 20.

[←423]

Por. Jan Paweł II, Uroczystość Wszystkich Świętych, dz. cyt., s. 22.

[←424]

Por. Ga 5, 1.

[←425]

Jan Paweł II, Ku szczytom świętości, dz. cyt., s. 47, pkt 1.

[←426]

Łk 22, 40.

[←427]

NM, 27.

[←428]

EV, 2.

[←429]

Jak ma to miejsce w przypadku reguł zakonnych np. reguły św. Augustyna, Benedykta czy Franciszka.

[←430]

Por. W. Hryniewicz, Pascha Chrystusa w dziejach człowieka i wszechświata, dz. cyt., s. 253-257.

[←431]

Por. 1 P 5, 10.

[←432]

Flp 1, 29.

[←433]

Por. E. Adamiak, Świętych obcowanie – teologiczne podstawy czci świętych, dz. cyt., s.175-176.

[←434]

SA, 2.

[←435]

Łk 15, 7.

[←436]

Por. J.M. Garrigues, W godzinę naszej śmierci, Esprit, Kraków 2010, s. 142-143.

[←437]

Zob. Jan Paweł II, Są naszym wzorem, LOR, nr 3/2002, s. 25, pkt 1.

[←438]

Por. P. Brown, Kult świętych: narodziny i rola w chrześcijaństwie łacińskim, dz. cyt., s. 48-57.

[←439]

SA, 2.

[←440]

Jan Paweł II, Wpatrujmy się we wzory świętości, dz. cyt., s. 29, pkt 5.

[←441]

Hbr 2, 18.

[←442]

Hbr 2, 11.

[←443]

Hbr 4, 15.

[←444]

Por. J.M. Garrigues, W godzinę naszej śmierci, dz. cyt., s. 144-145.

[←445]

SA, 2.

[←446]

Zob. J. Szczych, Święci nas oczekują. Historia i teologiczna treść uroczystości Wszystkich Świętych,

dz. cyt., s. 71-73.

[←447]

Jan Paweł II, Niechaj nas nie przygnębia perspektywa śmierci, dz. cyt., s. 14, pkt 2.

[←448]

Por. KKK, 1716.

[←449]

Por. A. M. Cànopi, Kazanie na Górze drogą nawrócenia: lectio divina, Salwator, Kraków 2008, s. 5-9.

[←450]

Zob. E. Sztafrowski, Wprowadzenie do liturgii mszy o świętych. Listopad-grudzień, dz. cyt., s. 5-8.

[←451]

Jan Paweł II, Wspominamy naszych zmarłych, LOR, nr 10-11/1990, s. 28, pkt. 2.

[←452]

Por. H. Wejman, Osiem błogosławieństw ewangelicznych: nowe perspektywy duchowości, UAM WT Redakcja Wydawnictw, Poznań 2000, s. 175.

[←453]

Por. T. Špidlik, Życie po śmierci: maranathà, dz. cyt., s. 178-179.

[←454]

Jan Paweł II, Radość świętych obcowania, dz. cyt., s. 8, pkt. 2.

[←455]

Mt 8, 22.

[←456]

Por. M. D. Philippe, Ogień na ziemi: rozmowy wokół Ośmiu błogosławieństw, Serafin, Kraków 2008,

s. 13-17.

[←457]

Jan Paweł II, Święci, dz. cyt., s. 9, pkt. 3.

[←458]

Por. J 16, 33.

Por. M. D. Philippe, Ogień na ziemi: rozmowy wokół Ośmiu błogosławieństw, dz. cyt., s. 47-69.

Por. W. Hryniewicz, Nasza pascha z Chrystusem, dz. cyt., s. 155-156.

[←459]

Por. A. M. Cànopi, Kazanie na Górze drogą nawrócenia: lectio divina, dz. cyt., s. 29-50.

[←460]

Por. H. Wejman, Osiem błogosławieństw ewangelicznych: nowe perspektywy duchowości, dz. cyt., s. 81.

[←461]

Por. Mt 7, 21.

[←462]

Jan Paweł II, Święci, dz. cyt., s. 9, pkt. 3.

[←463]

Por. Mt 5, 44.

[←464]

Por. Łk 10, 30-37.

[←465]

Por. H. Wejman, Osiem błogosławieństw ewangelicznych: nowe perspektywy duchowości, dz. cyt.,

s. 99-111.

[←466]

Por. Lb 5, 1-4.

[←467]

Por. M. D. Philippe, Ogień na ziemi: rozmowy wokół Ośmiu błogosławieństw, dz. cyt., s. 181-203.

[←468]

Por. A. M. Cànopi, Kazanie na Górze drogą nawrócenia: lectio divina, dz. cyt., s. 121-135.

Por. H. Wejman, Osiem błogosławieństw ewangelicznych: nowe perspektywy duchowości, dz. cyt.,

s. 147-149.

[←469]

Jan Paweł II, Święci, dz. cyt., s. 9, pkt. 3.

[←470]

Por. Tamże.

[←471]

Zob. Tenże, Maryja wzorem świętości, dz. cyt., s. 21-22.

[←472]

Tenże, Wspominamy naszych zmarłych, dz. cyt., s. 28, pkt. 1.

[←473]

Por. H. Wejman, Osiem błogosławieństw ewangelicznych: nowe perspektywy duchowości, dz. cyt.,

s. 165-170.

[←474]

Zob. Paragraf 1.2.2. Ludzka natura – miejsce spotkania Boga.

[←475]

Por. H. Wejman, Osiem błogosławieństw ewangelicznych: nowe perspektywy duchowości, dz. cyt.,

s. 176.

Table of Contents

(Untitled)

(Untitled)

(Untitled)

(Untitled)

(Untitled)

(Untitled)

(Untitled)

Wykaz skrótów

Słowo wstępu

(Untitled)

I BÓG ŹRÓDŁEM ŚWIĘTOŚCI

1.1. Pojęcie świętości

1.1.1. Jedność życia doczesnego i wiecznego

1.1.2. Rozumienie świętości przez Jana Pawła II

1.2. Wymiar chrystocentryczny

1.2.1. Dziecięctwo Boże

1.2.2. Ludzka natura – miejsce spotkania Boga

1.2.3. Droga wiedzie przez Krzyż do Serca Jezusa

1.2.4. „Ja jestem bramą owiec”66

1.2.5. Droga i Prawda i Życie

1.2.6. Kapłan, Król i Prorok

1.3. Powszechne powołanie do świętości

1.3.1. Uznanie powszechności

1.3.2. Powszechność

1.3.3. Powołanie – rozumienie terminu

1.3.4. Praktyka

II SYMBOLE ŚWIĘTOŚCI

2.1. Obraz światłości

2.2. Oblubieniec i Oblubienica w szatach weselnych

2.3. Rzeka zbawienia

2.4. Pieczęć Boga żywego

(Untitled)

III CHARAKTER WSPÓLNOTOWY

3.1. Pojęcie obcowania – o Kościele pielgrzymującym, oczyszczającym się i chwalebnym

3.1.1. Rozumienie pojęcia

3.1.2. Trzy wymiary Kościoła

3.2. Wzajemnie udzielanie sobie dóbr

3.2.1. Kościół pielgrzymujący względem Kościoła czyśćcowego

3.2.2. Kościół oczyszczający się względem pielgrzymującego

3.2.3. Kościół chwalebny względem pielgrzymującego

3.3. Misterium Mistycznego Ciała Chrystusa

(Untitled)

3.3.1. Aspekt transcendentny

3.3.2. Aspekt immanentny

IV CZEŚĆ ŚWIĘTYCH

4.1. Rola liturgii w urzeczywistnianiu tajemnicy świętych obcowania

4.1.1. O liturgii w ogólności

4.1.2. Liturgia eucharystyczna

4.2. Wzór i orędownictwo

4.2.1. Wzór dany

4.2.2. Wzór zadany

4.2.3. Święci patroni

4.3. „Błogosławieństwa” jako droga doskonałości

Zakończenie i wnioski

(Untitled)

Bibliografia

Notes