Redakcja: Elżbieta Chlebowska

Korekta: Danuta Sabała

Projekt graficzny okładki: Krzysztof Iwański

Zdjęcie na okładce: Lucas Cranach Starszy, Madonna pod jodłami, około 1510 roku. Zbiory Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu

Przygotowanie zdjęć do druku: Łukasz Irzyk

Fotoedycja: Rafał Szczepankowski

Opracowanie graficzne: Maciej Trzebiecki

Redaktor prowadząca: Katarzyna Kubicka

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

Copyright © Agora SA, 2021

Copyright © Włodzimierz Kalicki, 2021

Copyright © Monika Kuhnke, 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-268-3752-4

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

Wstęp

Podziękowania

Znikający w zbożu

Krzyż na drogę

Żałobnica wykupiona z niewoli

Pontyfikał wraca w kajdankach

Madonna znika pod szklanką kawy

Królowa Morza pod ziemią

W niewoli król zbrzydł

Wniebowzięcie z Turkmenistanu

Arcypolska makata turecka

Prawdziwy Chopin wyparował

Świadek tylko czyta

Indeks osób

Żródła zdjęć

Przypisy

Wstęp

Podczas niemieckiej okupacji z polskich zbiorów zrabowano dziesiątki tysięcy dzieł sztuki. W I tomie opisaliśmy wojenne i powojenne losy jedenastu. W tym tomie – również jedenastu. W sumie nie jest to nawet promil strat polskiej kultury z lat 1939-1945 i zarazem rejestru zdziczenia niemieckiego okupanta. A jednak jesteśmy przekonani, że opisane przez nas dramatyczne dzieje dzieł zapisanych w polskiej historii lub ciągle obecnych w naszym zbiorowym imaginarium dają dobre wyobrażenie o losach tysięcy obrazów, rzeźb, eksponatów sztuki użytkowej, o których wiemy niewiele więcej ponad to, że dziś ich zobaczyć nie możemy.

Oto portret, dzieło niderlandzkiego mistrza, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej kupiony na aukcji w Berlinie przez żydowskiego marszanda z Warszawy, który pod koniec lat trzydziestych XX wieku stanie się jednym z najznamienitszych polskich antykwariuszy. Zamknięty w warszawskim getcie został tam zamordowany, obraz z miejsca zbrodni ukradł łotewski kolaborant z jednostki pomocniczej policji wspierającej hitlerowców w rozprawie z Żydami. Sześćdziesiąt cztery lata później obraz wypłynął na aukcji w Londynie.

Latem 1939 roku na zamku w Gołuchowie, jak w dziesiątkach polskich rezydencji, dworów, kościołów, trwała mrówcza, ukryta przed postronnymi praca setek ludzi: chowali w skrzyniach obrazy, rzeźby, stare manuskrypty, cenną porcelanę, kościelne świętości i utensylia. Potem skrzynie te wywożono w miejsca – zdawało się – bezpieczniejsze. Jeśli do dyspozycji były samochody – skarby ewakuowano samochodami. Gdy ich pod ręką nie było – dzieła sztuki spławiano barkami, wieziono wozami, bywało, ciągniętymi przez woły. W końcu zakopywano je, zamurowywano w skrytkach i w piwnicach albo – naiwnie, jak się miało okazać – oddawano jako depozyty do banków.

Okupanci rabowali dobra kultury z naszych zbiorów, czasem z zimną krwią niszczyli bezcenne skarby (szczytem barbarzyństwa było metodyczne spalenie najcenniejszych ksiąg z narodowych zbiorów i innych bibliotek przechowywanych w magazynie Biblioteki Krasińskich przy ulicy Okólnik w Warszawie).

Pod koniec wojny za Armią Czerwoną wkroczyły na polskie ziemie „trofiejne brygady”. W teorii miały szukać dzieł sztuki zrabowanych na ziemiach Związku Radzieckiego przez Niemców, w praktyce wywiozły na Wschód wszystko, co wartościowe i co dało się ruszyć z posad.

Polacy czynili wiele, by dzieła sztuki zachować i ocalić – z poświęceniem, ofiarnością, czasem z bezgranicznym bohaterstwem. Nasza opowieść o wojennych i powojennych losach wyjątkowych – choćby dlatego, że naznaczonych przez historię – dzieł jest tak naprawdę w równym stopniu opowieścią o ludziach, których sztuka usidliła. O rabusiach arcydzieł opętanych żądzą grabieży i niszczenia oraz o ich ofiarnych ratownikach, o kłamcach i obsesyjnych tropicielach prawdy. Ta książka opowiada o tym, że sztuka potrafi wydobywać z ludzi to, co najlepsze. A czasem – to, co najgorsze.

Podziękowania

Autorzy składają podziękowania za życzliwe służenie radą i wiedzą oraz pomoc w kwerendach:

Leszkowi Adamczewskiemu, dr. Arturowi Badachowi, dr. Pawłowi Baranowskiemu, Agnieszce Baszko, ks. Antoniemu Bączkowskiemu, Sławomirowi Bołdokowi, Annie Buchmann, Tadeuszowi Bystrzakowi, Stanisławowi Czartoryskiemu, Izabelli Danis, dr. Piotrowi Długołęckiemu, dr. Tomaszowi Dziubeckiemu, Markowi Edelmanowi, Marcie Góralskiej, Tadeuszowi Grabskiemu, Małgorzacie M. Grąbczewskiej, Marii Grodzie-Kowalskiej, Agnieszce Grunwald-Petrović, prof. Bogdanowi Grzelońskiemu, ks. prof. Michałowi Marianowi Grzybowskiemu, Johnny’emu van Haeftenowi, Michałowi Haykowskiemu, Renacie Higersberger, prof. Helenie Hryszko, Danucie Jackiewicz-Król, Janowi Jagielskiemu, prof. Monice Jakubek-Raczkowskiej, dr. Łukaszowi Jastrząbowi, Jarosławowi Kałużyńskiemu, Joannie Klepackiej, Marcie Kłak-Ambrożkiewicz, Lechowi Kokocińskiemu, Ernestowi Kowalczykowi, prof. Wojciechowi Kowalskiemu, dr Aleksandrze Krypczyk-De Barra, prof. Eugeniuszowi Cezaremu Królowi, Zofii Kurzawie, prof. Adamowi S. Labudzie, Sonji Lessacher, dr Ewie Leszczyńskiej, Justynie Lewańskiej, Beacie Łabno, dr Agnieszce Łuczak, Tomaszowi Łuczakowi, ks. Dariuszowi Majewskiemu, Hermannowi Mayrhoferowi, prof. Michałowi Mencfelowi, Olgierdowi Meysztowiczowi, Piotrowi Michałowskiemu, Wacławie Milewskiej, ks. Andrzejowi Milewskiemu, prof. Wojciechowi Morawskiemu, Marii Nakoniecznej, dr Katarzynie Naliwajek-Mazurek, Joannie Nowak, Monice Ochnio, Andrzejowi Osiakowi, Harriet Pahl, ks. prof. Józefowi Paterowi, Annie Perl, Mariuszowi Pilusowi, Elżbiecie Piskorz-Branekovej, Małgorzacie Plater-Zyberk, Adrianie Podmostko-Kłos, Wojciechowi Ponikiewskiemu, Mikołajowi Potockiemu, dr. Eugeniuszowi Pryczkowskiemu, Maciejowi M. Putowskiemu, Katarzynie Raczyńskiej, prof. Bożenie Raszei-Wanic, Annie Rubinowicz, dr. Bogumiłowi Rudawskiemu, Tamarze Rychter, prof. Andrzejowi Ryszkiewiczowi, dr Annie Salinie, prof. Grażynie Schulze-Głazik, Ewie Sekule-Tauer, Małgorzacie Skrodzki, Markowi Skulimowskiemu, Michałowi Spandowskiemu, Danieli Stankiewicz, Łucji Stasik, prof. Andrzejowi Strzałeckiemu, prof. Iwonie Szmelter, Władysławowi Torlińskiemu, Paulinie Vogt-Wawrzyniak, dr. Bogusławowi Winidowi, dr Milenie Woźniak-Koch, dr. Tadeuszowi Zadrożnemu, Adamowi S. Zamoyskiemu, prof. Antoniemu Ziembie, dr Ulrike Zimmerl, ks. prof. Tadeuszowi Żebrowskiemu.

Bronowice – Kraków – Wiedeń – Wilno – Gieranony – Santa Catarina – Wiedeń – Warszawa – Wrocław:

Znikający w zbożu

W internetowym katalogu Polskiego Domu Aukcyjnego „Sztuka” Monika Kuhnke, zajmująca się w Ministerstwie Spraw Zagranicznych odzyskiwaniem zagrabionych dzieł sztuki, widzi bosego chłopca ze snopem zboża na głowie[1]. Ten chłopiec to dobry znajomy wszystkich historyków sztuki badających polskie malarstwo realistyczne czy w ogóle nasze malarstwo dziewiętnastowieczne. Chłopiec niosący snop, jedno z kilkunastu arcydzieł Aleksandra Gierymskiego, od pół wieku oficjalnie uznawany jest za dzieło zrabowane przez Niemców z polskiej kolekcji prywatnej podczas okupacji[2]. Dotąd znany był tylko z fotografii czarno-białej. Reprodukcja w katalogu skrzy się barwnymi refleksami promieni słonecznych na źdźbłach zboża. A więc obraz ocalał! Ale jakim cudem znalazł się na warszawskiej aukcji?

Aleksander Gierymski, Chłopiec niosący snop, ok. 1893-1894 roku. Zbiory Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Jest czwartek 13 maja 2004 roku, kwadrans po dziewiątej. Aukcja ma się zacząć za trzy dni.

Monika Kuhnke dzwoni do Marii Romanowskiej-Zadrożnej, prowadzącej w Ministerstwie Kultury i Sztuki rejestr strat wojennych. Trzeba właściwie w ciągu jednego dnia wyjaśnić status prawny Chłopca niosącego snop.

I zrobić wszystko, by arcydzieło Gierymskiego pozyskać do publicznych zbiorów, czyli – tu nie ma wątpliwości – do Muzeum Narodowego.

* * *

Jest lato 1893 roku. Po kilkuletniej nieobecności w Warszawie prosto z Paryża przyjeżdża do zaboru austriackiego Aleksander Gierymski. W zaborze rosyjskim ani myśli się pojawiać. Nie cierpi zadufanych, zapyziałych elit Warszawy i w ogóle wcielonej do imperium moskiewskiego Kongresówki. Chce odwiedzić jedynie Galicję. Ma nadzieję na życiową stabilizację w Krakowie. Wybitny malarz Henryk Rodakowski kusi go profesurą i katedrą malarstwa w Szkole Sztuk Pięknych. Sprawa dyrektorskiej nominacji dla Rodakowskiego, zatem i angażu dla Gierymskiego, wlecze się. Gierymski wyjeżdża z wizytą do podkrakowskiej wsi Bronowice Małe.

Aleksander Gierymski, Autoportret z paletą, lata 1891-1892. Obraz namalowany na zlecenie Ignacego hr. Korwin-Milewskiego. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie (zaginiony w czasie II wojny światowej)

Zaprosił go tam Włodzimierz Tetmajer, znany malarz, poeta, a przy tym i chłopoman. Tetmajer trzy lata wcześniej ożenił się z szesnastoletnią Anną Mikołajczykówną, córką bronowickiego gospodarza. Ślub syna marszałka powiatu nowotarskiego (zarazem posła na Sejm Krajowy Galicji) z chłopską córką stał się towarzyskim skandalem. Pan młody niespecjalnie się tym zresztą przejął.

Po ślubie Włodzimierzostwo Tetmajerowie zamieszkali w Krakowie, ale każdej wiosny przeprowadzali się do Bronowic, gdzie pozostawali do późnej jesieni. Tetmajer dobudował do starej chałupy Mikołajczyków pracownię. Z roku na rok rodziły się kolejne dzieci, a jakby tego było mało, przyjeżdżali zaprzyjaźnieni krakowscy malarze. Włodzimierz słynął z zalet towarzyskich: niezrównany causeur i kompan do kieliszka, nawet w najtrudniejszych chwilach, także kłopotów finansowych, nie tracił zaraźliwego optymizmu. Jego goście malowali wiejskie pejzaże i charakterystyczne typy chłopskie. W Bronowicach, ledwie sześć kilometrów od Krakowa, mieszkańcy zwykli nosić stroje ludowe na co dzień, a tradycyjne obyczaje i obrządki kultywowali z potrzeby serca, a nie na pokaz[3].

Gierymski i Tetmajer są w przyjaźni od czasu studiów na akademii w Monachium. Gierymski pojawił się tam dużo wcześniej niż Tetmajer, bo już w roku 1868. Szybko stał się mentorem młodszego kolegi, razem wędrowali po włoskim Tyrolu w poszukiwaniu wyjątkowych krajobrazów. Tetmajer nawet zaczął malować wyraźnie pod wpływem i w stylu Aleksandra. „(...) jestem teraz uczniem Aleksandra Gierymskiego, a to jest durch und durch [całkiem – z niemieckiego] malarz” – pisał do Konstantego Mariana Górskiego[4].

Co więcej, Gierymski, dowiedziawszy się podówczas, iż jego przyjaciel zaręczył się z panną Sianożęcką, więcej niż bardzo zamożną ziemiańską partią z Ukrainy (korzystne małżeństwo aranżował ojciec Włodzimierza, Adolf), zrobił mu dziką awanturę, że prawdziwemu artyście takie skoki na posag nie uchodzą. Tetmajer zwrócił narzeczonej słowo. Ożenił się z chłopką i zamieszkał na wsi, motywy bronowickie uczynił naczelnym wątkiem swego malarstwa i stał się niekwestionowanym autorytetem chłopomaństwa kipiącego w latach osiemdziesiątych XIX wieku wśród polskich artystów w Galicji i po części pośród tamtejszej szlachty.

Włodzimierz i Anna Tetmajerowie z dziećmi przed swoim dworkiem w Bronowicach. Fotografia z 1906 roku

Nic więc dziwnego, że Włodzimierz i Anna Tetmajerowie serdecznie witają Gierymskiego w Bronowicach. Ale on nie zamierza spędzać czasu na leniwych wywczasach u przyjaciela, czekając na katedrę w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Bierze na sztalugi tematy będące kwintesencją sentymentalno-patriotycznej ikonografii. Studium bronowickiego chłopa, studium wiejskiej dziewczyny z Bronowic, karczma w Bronowicach, łąka, wiejska droga z drzewami. Z każdego obrazu odcedza jednak sentymentalną rodzajowość, w każdym szuka artystycznej siły i prawdy.

W Bronowicach Gierymski stworzy szkice do jednego ze swych najwspanialszych dzieł: Ostatniego – dziś obraz ten znamy jako Trumnę chłopską. Tragedia tężeje w prostej, nasyconej bezruchem kompozycji; śmierć ostatniego dziecka druzgoce świat biedaków, ale nie jest w stanie odrzeć ich z naturalnej godności[5].

Wieś Bronowice, lata 30. XX wieku

Tam też namaluje Chłopca niosącego snop, obraz piękny, zwodniczo prosty, pełen jednak tajemnic. W tym portrecie dziwnego chłopca ze smolistą grzywką wystającą spod kapelusza, stojącego w wystudiowanej, jakby baletowej pozie, z nieobecną, naburmuszoną twarzą i ze snopem na głowie, nie ma ani śladu chłopomańskiego sentymentalizmu. Gierymski nie cierpiał tych wszystkich uśmiechniętych, hożych wiejskich piękności, włościańskich weselisk, bosych pastuszków z kozami, chłopskich koników ciągnących krzywy wóz przez obrośnięte wierzbinami pola – koledzy po pędzlu malowali to zazwyczaj kiepsko. A im gorzej malowali, tym energiczniej domagali się szacunku dla sztuki krzepiącej narodowego ducha, czyli – własnej.

Jan Matejko zaś grzmiał, iż Gierymski to bezideowiec, kosmopolita, i pastwił się nad Świętem trąbek: „Obraz ten będzie stanowić wyłom w naszej sztuce, pokazywać będzie drogę właśnie tej zagranicznej bezmyślności, po której nie radzę iść nikomu!”[6].

Ale Gierymski należał już do innej epoki niż Matejko, którego mobilizowały historyczne sceny, historyczne stroje, historyczne gesty. Gierymskiego pociąga światło, jeszcze raz światło, także subtelne rozczytywanie twarzy modela.

Witold Pruszkowski, Portret Henryka Rodakowskiego, lata 80. XIX wieku. Zbiory Muzeum Narodowego we Wrocławiu

W 1893 roku Henryk Rodakowski został dyrektorem i prezesem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych i przewodniczącym Komitetu Muzeum Narodowego. Objęcie przezeń kierownictwa Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, zatem i mianowanie Gierymskiego profesorem Szkoły, było tylko kwestią czasu. Tyle że raptem cztery dni po otrzymaniu nominacji na dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych Henryk Rodakowski umiera, nie zdążywszy utorować Gierymskiemu drogi do kierowania katedrą malarstwa. Rządy w Szkole obejmuje Julian Fałat, który nie ma zamiaru dawać profesury twórcy osobnemu, a prywatnie trudnemu we współżyciu[7].

Mimo to Aleksander Gierymski zostaje w Galicji. Co rusz wyjeżdża z Krakowa do Bronowic Małych, maluje. A z artysty nie spuszcza oka jego ekscentryczny mecenas.

* * *

W dobrym towarzystwie herbów i starych pieniędzy Ignacy hr. Korwin-Milewski mógł uchodzić za nuworysza. Wywodził się co prawda z zacnej, ale niezbyt zamożnej szlachty z powiatu oszmiańskiego, za to obnosił się z bogactwem bardzo świeżej daty. Jeszcze jego dziadek niewiele znaczył, dopiero ojciec ożenił się z bardzo bogatą Weroniką Wołłk-Łaniewską[8].

Władysław Czachórski, Ignacy Korwin-Milewski w maltańskim mundurze Kawalera Honoru i Dewocji. Obraz zaginiony

Matka dobrze pokierowała urodzonym w 1846 roku w Gieranonach na Grodzieńszczyźnie Ignacym i jego o dwa lata młodszym bratem Hipolitem. Obaj ukończyli w Paryżu renomowane Lycée Bonaparte. Studiować we Francji już nie mogli – rosyjskie władze nie zezwoliły im na dalszy pobyt za granicą. Po studiach prawa w Dorpacie drogi braci rozeszły się. Hipolit wrócił do Paryża, by pisać doktorat z prawa, Ignacy zaś ruszył do Monachium sposobić się do kariery malarskiej.

Pięciu lat potrzebował, by zrozumieć, że Bóg odmówił mu talentu. Rozgoryczony pojechał do Rzymu. Tam za gotówkę matki, podnosząc dość wątpliwe antecedencje, uzyskał z papieskiej kancelarii dziedziczny tytuł hrabiowski. Ojciec i brat patrzyli na te zabiegi z nieskrywanym obrzydzeniem[9].

Ostatecznie, skłócony z bratem, Ignacy podzielił z nim majątek. Dostał sporo i jeszcze to pomnożył. Szybko dołożył dużo, dużo więcej. Talentu do malowania nie miał, ale do operacji finansowych – jak najbardziej. Niemało zarobił też na małżeństwie z rozkosznie bogatą wdową po hr. Władysławie Umiastowskim, właścicielu licznych dóbr na Litwie, na Kresach i w Królestwie Polskim, przy tym marszałku powiatu trockiego i oficerze carskiego wojska. Janina z hrabiów Ostroróg-Sadowskich, margrabina z nadania papieża Benedykta XV, część spadkowego majątku ocaliła przed drugim mężem, lokując ją w dwóch naukowych fundacjach, z których ta rzymska do dziś oferuje polskim naukowcom stypendia na staże zagraniczne.

Helena Eydziatowicz, Portret Janiny z Ostroróg-Sadowskich hrabiny Umiastowskiej, 1902 rok. Po śmierci hr. Umiastowskiego wyszła za mąż za hr. Ignacego Korwin-Milewskiego

Korwin-Milewski już przed tym małżeństwem był krezusem. I postanowił z fanfarami, ale i z klasą, to wykorzystać. Najpewniej około roku 1880 zabrał się do zbierania obrazów na wielką skalę. Monachijskie studia, także długie nocne rozmowy przy piwie z wybitnie utalentowanymi, przeważnie polskimi, malarzami nie poszły na marne. Miał przyzwoite akademickie wykształcenie, oko czułe na kolor i kompozycję, znał niemal wszystkich młodych artystów znad Wisły, którzy po monachijskiej edukacji tworzyć zaczęli wielkość polskiego malarstwa. I miał jeszcze dar wyjątkowy, coś, czego nie dają ani studia, ani nawet własna praca przy sztalugach – jakiś nieomal zwierzęcy instynkt, boską chwilę olśnienia w patrzeniu na obraz pozwalającą na pierwszy rzut oka rozpoznać klasę malowidła, więcej, przeczuć wielkość w płótnie, nawet gdy się go nie rozumie ani nawet nie lubi. Malować nie potrafił, ale w obrazach widział rzeczy, których inni dostrzec nie potrafili. Niczym pies gończy nieomylnie rozpoznawał w artystach iskrę bożą i bez pudła zatrzymywał oko na obrazach najlepszych. Przyjeżdżał do pracowni, dyskutował, namawiał, inspirował, żądał. I płacił. Płacił przyzwoicie, czasami wręcz świetnie.

Dla swej kolekcjonerskiej pasji hr. Milewski ukuł dziwaczną, by nie rzec absurdalną, teorię. Wyłożył ją niemieckiemu krytykowi sztuki przy okazji głośnej wystawy swych zbiorów w Wiedniu na przełomie 1895/1896 roku. Uważał, że rozwój polskiej kultury odbywał się skokami, w kolejnych dziedzinach. W pierwszej połowie XIX stulecia, wedle niego, Polska wydała pokolenie wybitnych żołnierzy i poetów, zaś ostatnie trzydziestolecie wieku to czas wielkich polskich malarzy, którzy już nie będą mieli równie wybitnych następców. Jego kolekcja miała być biblijną arką przenoszącą w przyszłość to, co w polskim malarstwie przydarzyło się najlepszego[10].

A najlepsze, jego zdaniem, powstać mogło tylko pod wpływem sztuki niemieckiej, a dokładniej – realistycznej szkoły monachijskiej. Francuzi bowiem, głosił hrabia Ignacy, jako twórcy są nieprzyswajalni dla polskiej duszy, szkodę tylko przynoszą.

Był mecenasem wspaniałym i strasznym zarazem. Bezwzględnie realizował swoje zachcianki. Zamarzyła mu się galeria autoportretów najlepszych i cenionych przez niego polskich malarzy, ale szczególna. Od każdego zażądał namalowania autoportretu tej samej, naturalnej wielkości, i w tej samej pozie: na wprost, od kolan w górę, z paletą w ręce. Prośbą i presją nakłonił do pracy kilkunastu artystów, w tym Teodora Axentowicza, Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Ludwika de Laveaux, Jacka Malczewskiego, Franciszka Żmurkę. I Aleksandra Gierymskiego[11]. Jedynie mistrz Matejko się zbuntował, ale tylko trochę; przysłał autoportret w fotelu, bez palety[12].

Korwin-Milewski jako pierwszy odkrył młodego malarza Józefa Pankiewicza. Kiedyś w jego paryskiej pracowni zobaczył dopiero rozpoczęty Targ na kwiaty, malowany techniką świeżutko podpatrzoną u francuskich impresjonistów. Hrabia długo patrzył, w końcu, przeciągając paznokciem po obrazie, oznajmił: „Zrobi mi pan takie samo płótno, ale nieba musi być 40 cm więcej i musi być malowany zupełnie gładko!”[13].

Pankiewicz, artysta biedny jak mysz kościelna, ale pełen godności i wiary we własną sztukę, odmówił.

Presji na kształt tworzonych obrazów nie zdzierżył też Józef Chełmoński, który wymówił się od kontynuowania współpracy z mecenasem.

Gdzieś około roku 1888 hr. Ignacy zaczął regularnie wypłacać Gierymskiemu pensję. Opłacił mu też wyjazd do Paryża. Skupywał jego obrazy; zebrał ich w sumie około trzydziestu.

„Milewski mi obraz kupił i po królewsku zapłacił. Będzie za co parę innych zrobić” – cieszył się malarz w liście do Stanisława Witkiewicza[14]. Na hrabiowskie zamówienia czasem jednak narzekał: „Czekam na Milewskiego, który ma lada dzień przyjechać z Berlina, zobaczyć skończony obraz jeszcze obstalowany w Warszawie i zamówić nowe świństwo, które ma być z morza. Mówię »świństwo«, bo wątpię, żeby motyw morski mógł być w moim talencie, na to trzeba być człowiekiem urodzonym nad morzem”[15].

No i jak to on, Korwin-Milewski narzucał się w kwestiach ściśle artystycznych (to pod jego dyktando Gierymski malował Anioł Pański). Gierymski boczył się na hrabiego, awanturował, odmawiał, ale w końcu – wracał.

– Myślę, że tylko dzięki pomocy finansowej Milewskiego osiągnął Gierymski w malarstwie tak wiele – stwierdził w rozmowie z Włodzimierzem Kalickim prof. Andrzej Ryszkiewicz.

Prof. Andrzej Ryszkiewicz

* * *

Na wieść, że Gierymski maluje w Galicji, Korwin-Milewski dociera do Bronowic i bierze najlepsze z jego świeżych płócien. Jest wśród nich arcydzieło – Ostatni, jest Mężczyzna w lipowej alei[16] i jest Chłopiec niosący snop. O wielkości hrabiego jako konesera sztuki świadczy zwłaszcza ostatni zakup. Obraz ten nie ma przecież nic wspólnego z ukochaną przezeń monachijską warzelnią malarskich sosów – wszystko zaś z rozpoczętą ćwierć wieku wcześniej wielką francuską przygodą eksplorowania zderzenia światła i materii.

Gierymski już nigdy nie zobaczy Chłopca ani reszty sprzedanych hrabiemu dzieł.

Aleksander Gierymski, Ostatni lub Trumna chłopska. Zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie

Królewskie zaiste łupy nie pojadą jednak do pałacu Ignacego Korwin-Milewskiego w Wilnie. Hrabia właśnie zaczął swój chocholi taniec, który doprowadzi go do publicznego potępienia i samozatraty[17].

* * *

Postawny, otyły, szybko łysiejący (na starość wyłysieje całkiem), z dostojnym obliczem okolonym rozpuszczoną brodą, sprawiał wrażenie szlachetnego, zrównoważonego dżentelmena. Pod tą powierzchownością drzemały jednak demony niespełnienia, pychy, zawziętości. Jego młodszy brat Hipolit z latami zdobywał coraz wybitniejszą pozycję polityczną i szacunek polskiej społeczności. Poseł do rosyjskiej Dumy, członek carskiej Rady Państwa, polityk wyraziście konserwatywny i lojalistyczny, ale przecież polski patriota, który nie zaniedbywał żadnej okazji, by lojalnie troszcząc się o dobro imperium Romanowów, dbać także o polskie interesy, materialne i duchowe[18].

Leon Wyczółkowski, Portret Ignacego Korwin-Milewskiego, 1901 rok. Zbiory Muzeum Narodowego w Krakowie

Im jaśniej błyszczy gwiazda Hipolita na publicznym firmamencie, tym zacieklej Ignacy zazdrości bratu powodzenia i szacunku[19].

W 1881 roku Ignacy Korwin-Milewski zmienia poddaństwo z rosyjskiego na austriackie. Przeprowadza się z rodzinnych Gieranon do Wiednia.

Kolekcję polskiego malarstwa, od ładnych paru lat eksponowaną dla publiczności w pałacyku w Wilnie, przewozi w 1893 roku do Galicji. Pierwszy przystanek w długiej podróży przez granice, salony i magazyny mają obrazy w Krakowie.

Korwin-Milewski ogłasza, że chce ofiarować swą kolekcję polskiemu społeczeństwu. Nie wie tylko, czy dar złożyć w Krakowie, czy we Lwowie. Urządza coś w rodzaju konkursu piękności. W piśmie „Kraj” oświadcza: „nie mam i mieć nie mogę szczególnego upodobania do Krakowa, lub też do Lwowa. Muszę teraz wybierać między dwiema stolicami kraju, w którym odtąd zamieszkiwać będę. Na wybór ten wpłynąć mogą nie własne moje sympatie, lecz względy czysto artystycznej natury, a więc przede wszystkim wzgląd na to, gdzie zbiór, powiększający inwentarz narodowy, osiągnie lepsze warunki bezpieczeństwa, oświetlenia i tej niezbędnej okazałości, która – moim zdaniem – arcydzieła naszych artystów otaczać powinna”[20].

Hipolit Korwin-Milewski

Jednak z planów pozostają tylko szumne zapowiedzi w galicyjskiej prasie. Rozmowy z władzami Lwowa i Krakowa zostają zerwane. Hrabia jest obrażony. Po prawdzie nie bez powodu.

Od władz Krakowa żądał przekazania parceli przy placu Szczepańskim pod budowę galerii dla swych arcydzieł (postawić ją chciał własnym kosztem i ufundować kapitał na jej utrzymanie). Krakowskie centusie na czele z prezydentem Józefem Friedleinem, było nie było kolekcjonerem, księgarzem i wydawcą, działki pożałowały i arcykolekcja hr. Milewskiego przemknęła Krakowowi przed nosem. Z władzami Lwowa też się skonfliktował.

Pod koniec 1895 roku hrabia wyjeżdża wraz ze swoimi zbiorami z Galicji do Wiednia. Chłopiec niosący snop trafia do stolicy c.k. monarchii. I szybko zostaje zaprezentowany wiedeńczykom.

Künstlerhaus w Wiedniu. Wystawione tam obrazy z kolekcji Ignacego Korwin-Milewskiego oglądał cesarz Franciszek Józef. Fotografia z ok. 1905 roku

Tamtejsza prasa zapowiadała zrazu otwarcie wystawy części kolekcji Korwin-Milewskiego w październiku. Otwarto ją w wiedeńskiej galerii Künstlerhaus 22 grudnia 1895 roku. W katalogu znalazły się pięćdziesiąt dwa dzieła różnych autorów. Tak naprawdę jednak był to benefis Aleksandra Gierymskiego; aż dwadzieścia dwie prace wyszły spod jego ręki, wśród nich i Chłopiec niosący snop (w katalogu odnotowano go pod tytułem Studie. Ein Knabe in der Sonne, Studium. Chłopiec w słońcu, ale nie ma wątpliwości, że żadne inne płótno nie pasowało do takiego tytułu).

Nie wiadomo, czy Chłopiec spodobał się cesarzowi Franciszkowi Józefowi. Monarcha odwiedził galerię w styczniu 1896 roku, o czym donosił „Kraj”: „Cesarz przedewszystkiem zwrócił kroki do oddziału polskiego, mieszczącego zbiór hr. Milewskiego. Monarsze spodobały się najbardziej własne portrety: Matejki i Pochwalskiego, oraz obrazy Gierymskiego. Przed portretem Matejki rzekł cesarz: »ten obraz należy do najwybitniejszych dzieł artysty; żałowałbym, gdybym go nie widział«”[21].

Wiedeński sukces skłania Korwin-Milewskiego do kontynuowania podróży z malarskimi skarbami – do Monachium i dalej, do Berlina – ale już w 1897 roku nagle zmienia on plany. Rezygnuje z wystaw w Niemczech, pakuje obrazy i wraca do Rosji, do Gieranon[22].

Hrabia Ignacy na powrót przyjmuje obywatelstwo rosyjskie. Swoje zbiory, w tym i Chłopca niosącego snop, udostępnia publiczności. Nie na długo. Kolejna przeprowadzka – do Wilna.

Zatem powrót hrabiego marnotrawnego, czas uspokojenia, namysłu?

Bynajmniej. Korwin-Milewski dalej neurotycznie, rozpaczliwie miota się po świecie. Od arcyksięcia Karola Stefana Habsburga z Żywca nabywa jacht „Christa”. Przemianowuje go na „Litwę” i rok po roku, w sumie przez dwadzieścia lat, wypuszcza się na długie wyprawy, od Morza Śródziemnego po Morze Białe. Jakby tego mu było mało, kupuje od arcyksięcia Karola Stefana wyspę Santa Catarina na Adriatyku, w archipelagu Wysp Briońskich, tuż przed Rovigno[23]. Hrabia sprowadza z Krakowa architekta Teodora Talowskiego, który przebudowuje tamtejszy budynek zwany zamkiem, projektuje dodatkowy, przeznaczony na ekspozycję obrazów, wreszcie rysuje nową wyspę – dzięki dowożonej przez dwa statki ze stałego lądu żyznej ziemi porośnięta suchymi krzakami skała zamienia się w stylowy morski park – arboretum z rzadkimi drzewami i krzewami, z wyłożonymi cegłą alejkami, schodami i tarasami widokowymi. Wodę dla szlachetnych odmian roślin zapewniał pokaźny zbiornik na deszczówkę, a dogodną komunikację z Rovigno – cztery nowe mola[24].

Arcyksiążę Karol Stefan wśród marynarzy na jachcie „Christa”

Widok z Rovigno na wyspę Santa Catarina, gdy jej właścicielem był Ignacy Korwin-Milewski

Ale bajkowa rezydencja nie przynosi hrabiemu ukojenia. Po kolei zrywa stosunki z sąsiadami, również z zaprzyjaźnionym początkowo właścicielem pobliskiej wyspy-rezydencji Georgiem von Hütterott[25]. Dalej jak szalony krąży po Europie, pomieszkuje w Petersburgu, Wiedniu, Paryżu, Zurychu, Londynie, Berlinie.

W tej szamotaninie podtrzymuje jednak kontakt z Aleksandrem Gierymskim. I nie cofa swej pomocy.

W początkach 1901 roku z Gierymskim jest już bardzo źle. Zaburzenia nerwowe i zapewne depresja doprowadzają go do skrajnego wycieńczenia. Umiera 8 marca. Do grobu na rzymskim cmentarzu Campo Verano odprowadza go grupka przyjaciół. Pogrzeb organizuje Antoni Madeyski, polski rzeźbiarz pracujący w Rzymie.

Nagrobek Aleksandra Gierymskiego na cmentarzu Campo Verano w Rzymie. Fotografia z początku XX wieku

Budynek galerii na wyspie Santa Catarina, w którym eksponowany był obraz Aleksandra Gierymskiego Chłopiec niosący snop

Korwin-Milewskiego tam nie ma[26]. Hrabia podróżuje. Hrabia romansuje. Hrabia gorączkowo, histerycznie usiłuje zwrócić na siebie uwagę opinii publicznej, władzy, kogokolwiek. Z powodzeniem. Wdaje się w skandaliczny romans z urodziwą mężatką Cecylią Włodzimirską[27].

Dama ta nie ma zwyczaju skąpić swych wdzięków, ale żąda sowitych apanaży. I Korwin-Milewski płaci. Z Banku Dyskontowego Warszawskiego co dwa, trzy dni wychodzą przekazy dla niej: 20 sierpnia 1901 roku – 400 koron, 21 sierpnia – 170 koron, 24 sierpnia – 170 koron, 27 sierpnia – 400 koron, 31 sierpnia – 170 koron...

Leon Wyczółkowski, Portret Cecylii Włodzimirskiej (fragment), 1898 rok. Zbiory Muzeum Miejskiego w Zabrzu

Hrabia odwiedza z kochanką europejskie kurorty i metropolie, płaci rachunki za nią i jej psa, finansuje kaprysy. Wincentemu Wodzinowskiemu, któremu wybudował za własne pieniądze pracownię malarską w Swoszowicach pod Krakowem, poleca sportretować ukochaną w dwóch wariantach płótna Artysta i jego geniusz[28]. W końcu jednak przeziera na oczy i zaczyna dostrzegać młodych kochanków swej utrzymanki opłacanych z jego kiesy. Gdy na dworcu w Wiedniu dostrzega jednego z nich, niejakiego Barbera, wielkiego kresowego pana z Gieranon ponosi temperament: hrabia strzela z pistoletu Barberowi w d...

Dla Cecylii, która na prośbę Korwin-Milewskiego właśnie rozwiodła się z mężem, zamach na cenną część kochanka jest afrontem nie do zniesienia. Zrywa z hrabią i wespół z berlińskim adwokatem podejrzanego autoramentu dr. Ottonem Frischauerem szantażuje byłego sponsora. Domaga się 25 tysięcy koron odszkodowania za „zniszczone życie”.

Hrabia procesuje się. Frischauer atakuje niecną broszurą, w której zarzuca Korwin-Milewskiemu, iż Cecylia jest w jednej osobie jego kochanką i córką. Taki zarzut mógł mieć w tamtej epoce poważne konsekwencje. Korwin-Milewski wzywa na świadka malarza Wodzinowskiego, który pod przysięgą stwierdza, że hrabia poznał matkę Cecylii całkiem niedawno, w jego – ufundowanej przez Korwin-Milewskiego – pracowni[29].

Niemiecki sąd skazuje Frischauera za oszczerstwa i próbę wymuszenia. Ale to pyrrusowe zwycięstwo. W Krakowie i Wiedniu aż huczy od smakowitych plotek i pomówień. Karykaturzyści pisemek satyrycznych mają używanie. Hrabia odpowiada im wydaną własnym sumptem książeczką Karol Włodzimirski jako sutener swojej żony, gdzie jednak bez żenady przyznaje się, że w sumie zapłacił Cecylii za jej wdzięki ponad 100 tysięcy koron[30].

W 1905 roku Korwin-Milewski wkracza do świata polityki, publikując w Wilnie broszurę Kryzys wewnętrzny w Rosji i przedstawicielstwo narodowe. Rewelacji próżno w niej szukać, więc i nie ma odzewu. Z tym większą pasją i brakiem opamiętania jej autor rzuca się w wir politycznej pisaniny i całkiem niepolitycznych scysji, awantur, skandali. W patriotycznych kręgach ze zgrozą opowiada się, jak to hrabia przesyła listy i polemiki do rosyjskich gazet za pośrednictwem carskiej cenzury. Szepce się o jego kontaktach z ochraną. Prasa polska szeroko opisuje jego konflikt z proboszczem w Sobotnikach na Litwie, ks. Józefem Borodziczem.

Stosunki Korwin-Milewskiego z księdzem, najbliższym sąsiadem, układają się poprawnie do czasu, gdy proboszcz oskarży go, że pod jego nieobecność hrabia wtargnął z żoną do kościoła, otworzył tabernakulum, sługom kazał wleźć butami na ołtarz i wziąć miarę z umieszczonego nad nim, uważanego za cudowny, obrazu Matki Boskiej. Skąd ten pomysł? Bo w miejsce obrazu zamierzał wstawić figurę świętego Władysława, patrona pierwszego męża swej żony, która ciągle dysponuje wielkim majątkiem wniesionym do małżeństwa z hrabią Korwin-Milewskim. Tym gestem chciał zaskarbić sobie jej przychylność.

Później hrabia nie przyjmuje dwóch księży dziekanów wysłanych doń przez władze kościelne w misji pojednawczej. Poleca im przez służbę: „Niech ci księża najpierw się do moich lokajów zgłoszą, aby oni ocenili, czy ich stopień i inteligencja zasługują na to, aby mogli być wpuszczeni do przedpokoju”[31].

W wydawanych przez siebie broszurach nazywa ks. Borodzicza oszustem w sutannie, a opisującego konflikt dziennikarza „Gońca Lwowskiego” – „bredzącym zbydlęconym śmierdziuchem”[32].

Wincenty Wodzinowski w swej pracowni przed obrazem Artysta i jego geniusz. Obraz drugi po lewej – Portret Cecylii Włodzimirskiej. Późniejsze losy obrazów nieznane

Hrabia oskarża ks. Borodzicza o znieważenie. Podczas rozprawy w rosyjskim sądzie grozi kapłanowi rewolwerem. W swym zaprzaństwie hr. Korwin-Milewski posunął się do tego, że rozkazał swemu rządcy, by wysłał do niego prowokacyjny, zmyślony telegram, że ks. Borodzicz wraz z parafianami planuje napad na jego dwór w Gieranonach. Przerażony gubernator Dymitr Lubimow wzmocnił policyjną ochronę włości hrabiego, zaalarmował premiera i zarazem ministra spraw wewnętrznych Rosji Piotra Stołypina. Po tej intrydze Korwin-Milewskiego carskie władze, którym ks. Borodzicz był już solą w oku za zbudowanie w swojej poprzedniej parafii Miory od podstaw nowego kościoła katolickiego i za skuteczne nawracanie prawosławnych, zesłały kapłana na trzy lata do odległego Jarosławia.

A najgorsze dopiero nadchodzi. Gdy Hipolit Milewski rezygnuje z fotela w carskiej Radzie Państwa, oślepiony amokiem hrabia Ignacy za wszelką cenę usiłuje zająć miejsce szanowanego brata. W tym celu musi zwrócić na siebie uwagę rosyjskich polityków skupionych wokół tronu. Hrabia Ignacy znów łapie za pióro.

Ks. Józef Borodzicz idzie na wygnanie. Za nim eskortujący go żandarm

Z przekonania jest konserwatystą i monarchistą, który z lojalności wobec instytucji monarchii – każdej, nie tylko rosyjskiej – uczynił swe polityczne credo. Kropkę nad i stawia w wydanej własnym sumptem broszurze Wiązanka odpowiedzi Szlachcica tudzież słowo o tem, do czego ma dążyć Szlachta Litewska: „Powinniśmy się uważać szczerze za to, czym jesteśmy prawnie i oficjalnie – tj. za lojalnych obywateli rosyjskich o polskiej kulturze”[33].

Wszystko na nic. Zamiast fotela w Radzie Stanu – kolejne kompromitacje. Szanujący się Polacy zrywają z nim stosunki, a on brnie dalej. W zwischenrufach pełnych obelg i wulgarnych epitetów atakuje polskich chłopów, mieszczan, dziennikarzy i polityków, od socjalistów po narodowców, Żydów i niemieckich osadników, wreszcie – jak pisze – swego „byłego brata” Hipolita[34].

Obrażony na cały świat Ignacy Korwin-Milewski przenosi swoje skarby z Litwy na wyspę Santa Catarina. Trzydzieści płócien Aleksandra Gierymskiego nieodmiennie uznaje on za najcenniejsze perły swoich zbiorów. Chłopiec niosący snop trafia pod słońce południa, do pałacu-muzeum na adriatyckiej wyspie[35].

* * *

Po wybuchu I wojny światowej Korwin-Milewski robi wszystko, by chronić swój majątek. Dzięki protekcji rosyjskiego ministra spraw zagranicznych hr. Siergieja Sazonowa jedzie do Bukaresztu. Tam wykonuje zaskakującą polityczną woltę: udziela wywiadów i pisze artykuły przychylne państwom centralnym, szczególnie Niemcom. Wie, co czyni – ma w berlińskich bankach zdeponowane wielkie sumy, których jako poddany cara nie może podjąć z powodu wojennych obostrzeń. Niemieckie władze doceniają jego gest. Dostaje zgodę na odzyskanie depozytów. Otrzymuje też specjalny „Kaiser-Pass”, wojenny paszport umożliwiający podróże po państwach centralnych i do neutralnych Włoch. Dzięki temu może ewakuować wyposażenie pałacu na wyspie Santa Catarina do Wiednia. Odarte z ram obrazy pakowane są w kufry, te zaś trafiają do wiedeńskich magazynów spedycyjnych. Podobny los spotyka srebra, meble, dywany. W czas wojny nikt nie ma głowy do opieki nad nimi. Z wolna niszczeją w zamknięciu. Tylko nieliczne obrazy zostały w pałacu na adriatyckiej wyspie i w drugim pałacu Korwin-Milewskiego, wileńskim. Część płócien pozostawionych przed wojną w Wilnie hrabia zdążył jeszcze zdeponować w Banku Handlowym w Warszawie. Sam krążył po Europie z austriackim i niemieckim paszportem w kieszeni[36].

W 1916 roku wydaje w Szwajcarii pod pseudonimem Doktor A.-Z. jeszcze jedną broszurę polityczną: Ein Separatfrieden mit Russland? (Separatystyczny pokój z Rosją?). Analizuje w niej – z punktu widzenia interesów Berlina i Wiednia – sytuację polityczną Europy po dwóch latach wojny. Na Wielkiej Brytanii nie zostawia suchej nitki, obwiniając ją o wszystko, co najgorsze. Zachęca mocarstwa centralne i Rosję do zawarcia separatystycznego pokoju[37].

To już łabędzi śpiew niewydarzonego polityka, którego nikt nie słucha.

Separatystyczny pokój, który postuluje, wkrótce będzie zawarty, ale przez rosyjskich bolszewików. Wali się świat hrabiego. Po wojnie zatrzymuje się on w Wilnie. Traci majątki ziemskie i ruchomości pozostałe na terenach objętych przez ZSRR. I w końcu przychodzi ostateczna katastrofa.

5 lutego 1922 roku wylew krwi do mózgu częściowo paraliżuje siedemdziesięciosześcioletniego hrabiego. Żona, z którą od lat pozostaje w separacji, wytacza mu kolejne procesy. Korwin-Milewski zostaje skazany za jej ciężką obrazę, ale to dopiero początek. Rozmaite typy spod ciemnej gwiazdy i byłe kochanki usiłują wyrwać jak najwięcej z jego majątku. Nie cofają się przed szantażem. Sądy blokują konta hrabiego w bankach, zakładają sekwestry na jego nieruchomości, zajmują ruchomości. Zatrzymują także obrazy zdeponowane w wiedeńskich magazynach spedycyjnych. Chłopiec niosący snop trafia pod sekwestr sądowy.

Osaczony, bezradny Korwin-Milewski ucieka na swą wyspę na Adriatyku. Santa Catarina cieszy się przywilejem eksterytorialności, ale hrabia staje się tam więźniem. Poza wyspą bowiem czekają nań pozwy sądowe i nakazy egzekucyjne.

Do prowadzenia spraw sądowych i rewindykacyjnych ustanawia pełnomocnika, siostrzeńca Szymona Meysztowicza. Fatalny to wybór.

Szymon Meysztowicz

Inżynier Meysztowicz bierze się do rzeczy z wielką energią i zręcznością, ale nie dobro swego zleceniodawcy ma na uwadze, lecz własne. Szybko przechwytuje majątek w Gieranonach[38]. Zdejmuje sekwestr z zatrzymanych w Wiedniu obrazów i cennych sprzętów, ale tylko po to, by je zawłaszczyć.

Hrabia Ignacy długo nie ma pojęcia, co naprawdę wyprawia Meysztowicz. Wie tylko, że nie ma za co żyć. A żyć zwykł na bardzo wysokiej stopie. Zleca sprzedaż swojej kolekcji malarstwa. Pod koniec 1922 roku Meysztowicz rozpoczyna pertraktacje z wieloma kontrahentami naraz.

Dwór Korwin-Milewskich w Gieranonach na Litwie. Stan pod koniec lat 30. XX wieku, kiedy właścicielem był Szymon Meysztowicz

Korwin-Milewski, rasowy kolekcjoner, marzy o sprzedaniu całości zbiorów w jedne ręce. Najlepiej – polskie. Zamierza sprzedać je młodemu ordynatowi Alfredowi Potockiemu, głównemu spadkobiercy zmarłego we Francji superbogacza Mikołaja Potockiego. Pomyłka. Alfredowi w głowie są krajowe i egzotyczne polowania, wielkie przyjęcia i bale, błyszczenie na światowych salonach, a nie zamrażanie w dziełach sztuki potrzebnej dla takiego trybu życia gotówki.

Jeśli nie Potocki, to może Knoedler? Właściciel nowojorskiego domu handlowego jest szwagrem polskiego malarza Jana Chełmińskiego, więc pozór zachowania kolekcji dla Polaków zostałby uratowany. I ten plan spalił na panewce.

Hrabia Ignacy odrzuca pomysł sprzedaży całości Państwowym Zbiorom Sztuki w Warszawie. Ironizuje, że stać je tylko na zaproponowanie śmiesznie niskich cen, albo jeszcze gorzej – będą próbowały odwoływać się do jego patriotyzmu.

Przychodzi wreszcie moment najgorszy; Meysztowicz zaczyna wyprzedawać kolekcję hrabiego złożoną w magazynach w Wiedniu – na sztuki. Proceder prowadzi z pomocą malarza Leopolda Gottlieba i wiedeńskiego adwokata związanego z tamtejszą polską gminą żydowską, doradcy prawnego Poselstwa Rzeczypospolitej w Wiedniu dr. Emila Merwina[39].

W trakcie rozsprzedawania przez Meysztowicza zawartości wiedeńskich kufrów Korwin-Milewski w końcu jednak zorientował się w oszustwach plenipotenta. Cofnął Meysztowiczowi pełnomocnictwa, błyskawicznie usynowił młodego wnuka swej siostry Stanisława Lipkowskiego i jemu przekazał generalną plenipotencję. Za późno. Niczego już nie zdołał odzyskać. Ciężko chory, przewieziony z Santa Catariny do szpitala w Puli, zmarł 16 października 1926 roku. Do końca przytomny, do końca gwałtowny i nieznośny. Miał osiemdziesiąt lat[40].

Nagrobek Ignacego Korwin-Milewskiego na cmentarzu w Rovigno (obecnie Rovinj w Chorwacji)

Miejsce pochówku serca Ignacego Korwin-Milewskiego na Cmentarzu na Rossie w Wilnie

* * *

Przez cały rok 1919 i w początku roku 1920 ówczesny minister sztuki i kultury Zenon Miriam-Przesmycki wespół ze stworzonym i kierowanym przez Władysława Grabskiego Głównym Urzędem Likwidacyjnym starał się, z różnym skutkiem, wykupywać z muzeów i rezydencji prywatnych w Wiedniu obrazy polskich malarzy, a też dzieła sztuki twórców obcych, które były historycznie związane z dawnymi polskimi kolekcjami. W 1923 roku Departament Kultury Ministerstwa Oświecenia Publicznego i Wyznań Religijnych (Ministerstwo Sztuki i Kultury zostało w marcu 1922 roku zredukowane do marnego departamentu w Ministerstwie Oświecenia) całkowicie zignorował wyprzedaż kolekcji Korwin-Milewskiego. Ta karygodna obojętność dla narodowego dziedzictwa, prezentowana w dodatku już po zakończeniu najazdu bolszewickiego, oburzała ludzi kultury.

W 1923 roku alarm podnosi tygodnik „Świat”. Nad tytułem „Baczność, Departamencie Kultury i Sztuki! Baczność, polscy mecenasowie sztuki! Wielka kolekcja polska w niebezpieczeństwie!”, widnieje Chłopiec niosący snop, podpisany jako Chłopak. Na dalszych stronach: Stańczyk Matejki, portret pędzla Jacka Malczewskiego, Targ na konie i Scena z 1863 r. Józefa Chełmońskiego. Redaktor naczelny Stefan Krzywoszewski pisze: „Jedna z najpiękniejszych prywatnych galerii polskich, zbiory Ignacego hr. Milewskiego wystawione zostały na sprzedaż w Wiedniu. Zbiory te zawierają najcenniejsze perły naszego malarstwa z ostatnich kilku dziesiątków lat. (...) Wiedeń, gdzie zbiory te zostały przewiezione, jest obecnie wielkim rynkiem artystycznym. Tu zjeżdżają się bogaci Amerykanie – i w ogóle szczęśliwi obywatele państw o mocnej walucie. I wykupują. Wykupują wszystkie cenniejsze perły Sztuki. Galerja hr. Milewskiego jest już przedmiotem ich chciwych zabiegów. Jeśli rząd polski nie pośpieszy z decyzją, jedyna w swoim rodzaju kolekcja zacznie się rozpraszać po świecie, bezpowrotnie”[41].

Stefan Krzywoszewski

Rząd polski z decyzją nie pośpieszył.

Przyszedł więc czas wiedeńskich, żydowskich handlarzy sztuki. Spore partie płócien kupują Hartenstein, Backenroth, Landauer, Lyon. Ze Lwowa fatyguje się dr Dawid Loewenstein. I wreszcie pojawia się gracz najpoważniejszy, warszawski antykwariusz Abe Gutnajer. Bierze główny korpus zbiorów, te z arcydzieł, na których nie poznali się, albo które ominęli, pośrednicy wiedeńscy. Do Polski jadą płótna Gierymskiego, Chełmońskiego, Brandta, Wierusza-Kowalskiego, Wyczółkowskiego, Matejki[42]. Pośród nich Chłopiec niosący snop.

Resztę obrazów z wiedeńskich kufrów przejmuje adwokat dr Emil Merwin. Ten pochodzący ze Lwowa Żyd pielęgnował związki z kulturą polską. Ślub z urodzoną w Rydze Theklą Blech, później znaną austriacką pisarką, wziął w wiedeńskiej synagodze zwanej „szkołą polską” przy Leopoldgasse 29. W latach dwudziestych Merwin rozpoczął bliską współpracę z poselstwem w Wiedniu. Jako jedyny prawnik mieszkający stale za granicą i legitymujący się obcym paszportem został wpisany przez samorząd adwokacki w 1928 roku na listę członków Związku Adwokatów Polskich[43].

Resztki skarbów z wielkiej kolekcji Korwin-Milewskiego zrazu usiłował Merwin sprzedawać, ale szybko chwycił kolekcjonerskiego bakcyla i zaczął dokupywać polskie malarstwo, m.in. dzieła Piotra Michałowskiego[44]. Z czasem jego kolekcja urośnie do pokaźnych rozmiarów i takiejż artystycznej wagi[45]. Na Powszechną Wystawę Krajową w Poznaniu w roku 1929 organizatorzy działu sztuki ściągnęli – prócz prac artystów żyjących, reprezentujących wszystkie istotne podówczas nurty i grupy w polskiej sztuce – także osiemdziesiąt siedem dzieł najwybitniejszych nieżyjących twórców. Najwięcej prac w dziale ponadczasowych mistrzów, aż dziesięć, było własnością Emila Merwina (z ogromnych zbiorów Rogera hr. Raczyńskiego w Rogalinie na PWK trafiło jedynie dziewięć arcydzieł). Prócz prac pochodzących z kolekcji hr. Milewskiego, w tym dwóch obrazów olejnych Jana Matejki (Zjazd wiedeński 1515 roku i Mikołaj Kopernik), trzech obrazów Aleksandra Gierymskiego, dzieł Chełmońskiego i Wyczółkowskiego, ze zbiorów Merwina pożyczono do Poznania także dokupione przez niego z innych zbiorów akwarele Piotra Michałowskiego i Juliusza Kossaka[46].

Sala Honorowa w Pałacu Sztuki na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 roku. Na pierwszym planie po lewej obraz Jana Matejki Kopernik ze zbiorów Emila Merwina

Merwin zmarł 12 sierpnia 1934 roku. Wdowa Thekla i córka Magda 20 października 1944 roku zostały przewiezione transportem z getta w czeskim Theresienstadt do obozu Auschwitz i zamordowane w komorze gazowej[47].

Kolekcja Emila Merwina, której zrąb ciągle stanowiły płótna zbierane przez hr. Korwin-Milewskiego, jeszcze przed wojną została przeniesiona do Szwajcarii, a w latach pięćdziesiątych trafiła do Nowego Jorku, do depozytu w magazynach dzieł sztuki firmy Morgan Manhattan Storage.

Na początku lat sześćdziesiątych będzie się wydawać, że tułaczka tej części kolekcjonerskiej spuścizny po Korwin-Milewskim szczęśliwie się zakończy. W Nowym Jorku zjawia się dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie prof. Stanisław Lorentz i rozpoczyna zabiegi o zakup zbioru dla muzeum. Niestety, negocjacje zakończą się fiaskiem. Kolekcja Merwina trafi do Wiednia, do emigracyjnego antykwariusza Czesława Bednarczyka (działającego tam od 1960 roku) i w 1969 roku wystawiona zostanie na sprzedaż. Na sztuki.

* * *

Blisko pół wieku wcześniej Abe Gutnajer zaczyna sprzedawać obrazy z kolekcji Korwin-Milewskiego w swoim Salonie Sztuki w Warszawie, przy Mazowieckiej 16. W 1924 roku na ekspozycję trafiają także obrazy Gierymskiego: Przed chatą (oryginalny tytuł: Ostatni, dziś znany jako Chłopska trumna) oraz Chłop i Chłopka. Chłopiec niosący snop pozostaje w magazynie przy Mazowieckiej[48].

Gutnajer sprzedaje prace ze spuścizny po hrabim nieśpiesznie, bardzo korzystnie. Dyrektor Muzeum Narodowego Bronisław Gembarzewski za autoportret Matejki – ten, dla obejrzenia którego cesarz Franciszek Józef pofatygował się ongiś do Künstlerhausu – płaci dwudziestokrotność ceny, za jaką Gutnajer nabył obraz w Wiedniu. Tak mści się niekompetencja polskich władz państwowych w roku 1923[49].

W 1930 roku Abe Gutnajer wreszcie wystawia na piętrze salonu przy Mazowieckiej Chłopca niosącego snop. Płótno Gierymskiego, nazwane Chochoł, jest jednym z pięciu eksponowanych obrazów Gierymskiego z dawnej kolekcji Korwin-Milewskiego[50]. Obok są dwa pejzaże z Niemiec, pejzaż z Werony i włoski. Dwa lata później Gutnajer urządza licytację. Pod młotek idą: Widok Werony i Most w Monachium Gierymskiego.

A co z chłopcem i jego snopem? W 1930 roku w Warszawie na dobre zadomowił się już pewien finansista. To do jego zbiorów trafi obraz.

* * *

W archiwum Muzeum Narodowego w Warszawie zachowały się dokumenty dotyczące wielkiej wystawy dzieł Aleksandra Gierymskiego mającej uświetnić otwarcie nowo zbudowanego gmachu muzeum w Alejach Jerozolimskich.

„5 kwietnia 1938 r.

Jaśnie Wielmożny Pan Dyrektor

Dr Henryk Aschkenazy

w miejscu

Al. Ujazdowska 36

Wielce Szanowny Panie Dyrektorze.

Jednocześnie z uroczystym otwarciem nowego gmachu w pierwszych dniach czerwca b.r. odbędzie się w Muzeum Narodowym w Warszawie retrospektywna wystawa prac Aleksandra Gierymskiego. (...) Organizując wystawę, Muzeum Narodowe zwraca się do JWPana Dyrektora z prośbą o łaskawe wypożyczenie na nią cennych dzieł Aleksandra Gierymskiego, które znajdują się w Pańskich zbiorach. Muzeum Narodowe przyjmuje pełną odpowiedzialność za stan i bezpieczeństwo obrazów powierzonych jego opiece, tak przy transporcie, jak i w czasie trwania wystawy. (...)

Licząc na przychylne ustosunkowanie się JWPana do naszej prośby, kreślę się z wyrazami głębokiego szacunku.

Dyrektor Muzeum Narodowego

Dr Stanisław Lorentz”[51].

Ale dr Aschkenazy nie ustosunkował się do prośby dyrektora Lorentza.

Dr Stanisław Lorentz

Miesiąc później dr Lorentz ekspediuje kolejne pismo. Tym razem Henryk Aschkenazy wyraża zgodę. Komisarz wystawy doc. dr Juliusz Starzyński zawiadomił Aschkenazego, że nazajutrz, w środę 25 maja, między godziną 10 a 14, zgłoszą się do niego wysłannicy muzeum po odbiór obiecanych płócien. Przewiezie je firma Hartwig. Tego dnia rano Starzyński wystawił upoważnienie do odbioru trzech obrazów Gierymskiego:

„1) Chłopiec niosący snop zboża.

2) Zachód słońca w Weronie.

3) Widok ogólny Werony”.

Kim był właściciel Chłopca niosącego snop? Dlaczego dyrektor Lorentz zwracał się doń w tak uniżonej formie?

Aleksander Gierymski, Widok Werony. Losy obrazu po 1939 roku nieznane

Aleksander Gierymski, Zachód słońca w Weronie. Losy obrazu po 1939 roku nieznane

– W dwudziestoleciu międzywojennym status świeżo utworzonego Muzeum Narodowego był dużo niższy niż obecnie. Dyrektor, starając się o pożyczenie dzieł na wystawę, był w sytuacji nie do pozazdroszczenia, stąd uniżoność tonu tych listów – powiedział Włodzimierzowi Kalickiemu w 2004 roku kierownik archiwum Muzeum Narodowego dr Andrzej Szczepaniak.

Katalog wystawy nie ujawnia tożsamości właściciela płócien. Przy każdym z wypożyczonych przez Aschkenazego dzieł jest adnotacja: „Ze zbiorów prywatnych w Warszawie”[52].

W wydanym w latach dwudziestych pomnikowym dziele Edwarda Chwalewika Zbiory polskie, opisującym polskie kolekcje u progu międzywojnia, zbioru Henryka Aschkenazego nie ma.

W Encyclopaedia Judaica też próżno Aschkenazego szukać.

Na jego trop pomógł przed laty trafić Włodzimierzowi Kalickiemu znany kolekcjoner, wybitny znawca monet i banknotów Lech Kokociński.

Lech Kokociński

– Aschkenazy? Zaraz, zaraz, coś sobie przypominam.

I po parunastu minutach poszukiwań wyciągnął z teki kolekcjonerski rarytas: „Talon do 10 akcyj Banku Dyskontowego Warszawskiego na lata 1926-1935”. Z talonu wycięto pięć kuponów na dywidendę od dziesięciu akcji każdy. Pięć kuponów zostało: „Okazicielowi niniejszego kuponu wypłacona będzie w terminie, przez Zarząd banku oznaczonym, dywidenda za rok 1931”. Kolejny kupon opiewa na dywidendę z roku 1932 i tak dalej. Każdy podpisany jest przez dwóch członków zarządu. Na trzech kuponach widnieją podpisy: „Dr Aschkenasy”. Ten?

– Ten, na pewno, wtedy do pisowni nazwisk nie przywiązywano w środowisku żydowskim nadmiernej wagi. W Niemczech i Austrii pisano się Aschkenazy albo Aschkenasy, we Francji zaś Askenasy, w Polsce Aszkenazy. Nierzadko wraz ze zmianą kraju zamieszkania zmieniano pisownię nazwiska – wyjaśnił Włodzimierzowi Kalickiemu kierownik Działu Dokumentacji Dziedzictwa Żydowskiego Instytutu Historycznego Jan Jagielski[53]. Lektura międzywojennych polskich ksiąg teleadresowych opinię tę wręcz rozszerza: czasem te same osoby żydowskiego pochodzenia umieszczały swe nazwiska niejeden raz, w różnych miejscach spisu abonentów, zależnie od pisowni nazwiska; naturalnie adresy i numery telefonów były te same.

Jan Jagielski

Jakiekolwiek wątpliwości w sprawie autora podpisu na kuponach dywidendowych Banku Dyskontowego rozwiewa Słownik historyczny bankowości polskiej do 1939 roku prof. Wojciecha Morawskiego – dr Henryk Aschkenazy był członkiem zarządu Banku Dyskontowego Warszawskiego[54]. Tę szacowną instytucję finansową utworzyła w 1871 roku rodzina Epsteinów jako przeciwwagę dla założonego rok wcześniej Banku Handlowego w Warszawie. Pod koniec XIX wieku BDW związał się z łódzką rodziną przemysłowców i finansistów Poznańskich. Zawsze słynął z solidności i wysokiej, dwunastoprocentowej, dywidendy. Jako jeden z nielicznych banków polskich wypłacał ją przez wszystkie lata I wojny światowej. Po wojnie Herman Poznański nie wywiązał się z misji pozyskania kapitałów amerykańskich i utracił wpływy w banku. Niedługo potem, w 1919 roku, trzydzieści procent akcji zakupił Österreichische Credit-Anstalt. To niejedyny wówczas zakup austriackiego banku w Polsce. W ciągu trzech lat ÖCA zbudował grupę finansową trzech ważnych banków, z których każdy działał na terenie jednej z dawnych dzielnic rozbiorowych. Te trzy banki stały się oparciem dla austriackich interesów w II Rzeczypospolitej.

– Henryk Aschkenazy pojawiał się też w radach nadzorczych spółek, w których ÖCA miał, bezpośrednio lub pośrednio, udziały – relacjonował Włodzimierzowi Kalickiemu prof. Wojciech Morawski[55].

W czasie wielkiego kryzysu, w maju 1931 roku, Creditanstalt ogłosił upadłość, lecz dzięki pomocy Rothschildów w końcu przetrwał kryzys. Po fuzji CA z bankiem Wiener Bankverein połączono też nazwy. W pokryzysowym Creditanstalt-Bankverein znalazły się aktywa przedkryzysowego Creditanstalt, swój status utrzymał przedkryzysowy mąż zaufania CA w Polsce – dr Henryk Aschkenazy.

W „Rocznikach Polskiego Przemysłu i Handlu” – każdy ma bez mała tysiąc stron – brak indeksu nazwisk. Szukanie w nich Aschkenazego to tropienie igły w stogu siana. Ale igła znajduje się, potem druga, trzecia.

Lwowskie Towarzystwo Akcyjne Browarów, kapitał zakładowy to sześć milionów złotych. Akcje notowane na giełdach we Lwowie i w Wiedniu. Wiceprezes – dr Henryk Aschkenazy. Jest tam okiem i uchem austriackich akcjonariuszy.

Powstała w 1920 roku w Warszawie Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce. Członek Zarządu – dr Henryk Aschkenazy.

Friedenshütte S.A. w Katowicach, z czasem swojska Huta Pokój, największa huta żelaza w międzywojennej Polsce, konglomerat przemysłowy zatrudniający 7600 robotników. Prócz huty – kopalnie węgla i dolomitu. Członek rady nadzorczej: H. Aschkenazy.

Górnośląskie Zjednoczone Huty Królewska i Laura. Członek rady nadzorczej – dr Henryk Aschkenazy.

Polskie Fabryki Maszyn i Wagonów L. Zieleniewski w Krakowie. Wiceprezes – dr Henryk Aschkenazy.

Akcyjny Bank Hipoteczny Lwów. Tu dr Aschkenazy jest członkiem rady nadzorczej.

I jeszcze Bank Zachodni, zaliczany do tzw. wielkiej szóstki prywatnych banków polskich. Sąsiadował na ulicy Fredry z Bankiem Dyskontowym Warszawskim, w którym dr Henryk Aschkenasy nieformalnie reprezentował interesy Wiednia. Ich skarbce, wbrew elementarnym wymogom bezpieczeństwa, połączone były podziemnym korytarzem. Pod koniec lat trzydziestych w dyrekcji Banku Zachodniego pojawił się – dr Henryk Aschkenazy[56].

– W sumie Aschkenazy był członkiem rad nadzorczych trzydziestu wielkich polskich spółek o łącznym kapitale 253 milionów złotych, co było sumą po prostu gigantyczną. Zaraz po prezesie Lewiatana Andrzeju Wierzbickim był najbardziej wpływowym finansistą w II Rzeczypospolitej. I najbardziej tajemniczym – stwierdził w rozmowie z Włodzimierzem Kalickim prof. Morawski.

Prof. Wojciech Morawski

Odszukana w 2020 roku, na prośbę Moniki Kuhnke, przez dr Ulrike Zimmerl z sekcji historycznej Unicredit Bank Austria AG korespondencja z roku 1933 doktora Henryka Aschkenazego – jako dyrektora Banku Dyskontowego Warszawskiego – z dyrektorem Creditanstalt (zatem firmy, w której Rothschildowie mieli ogromne wpływy) Oscarem Pollakiem pozwala wnosić, że Aschkenazy był dla kierownictwa CA osobą wysokiego, jeśli nie najwyższego, zaufania[57]. Na jego pytanie dotyczące wiarygodności finansowej jednej z wielkich polskich spółek z udziałem kapitału zagranicznego dyr. Pollak – zastrzegając sobie ścisłą poufność – przekazał m.in. sugestię, że powszechnie znana na europejskim rynku węgla i stali firma Gebrüder Gutmann (Bracia Gutmann) nie jest wiarygodna finansowo. Tymczasem Wilhelm i David Gutmannowie nie tylko byli współwłaścicielami, razem z Rothschildami, giganta węglowo-hutniczego Zjednoczone Kopalnie Dolní Vítkovice w ówczesnej Czechosłowacji, ale w roku 1893 we współpracy z Albertem von Rothschildem utworzyli w Wiedniu seminarium rabiniczne.

Za udział w pracach rad nadzorczych ich członkowie otrzymywali żetony. Na koniec roku przeliczano je na wynagrodzenia. To były wysokie kwoty w przypadku spółek, w których radach zasiadał Aschkenazy. Jeszcze większe gaże przysługiwały za pracę w zarządzie spółki.

Prof. Morawski wysłał ongiś list z pytaniami o Aschkenazego do historyków austriackich opracowujących monografię dziejów Österreichisches Credit-Anstalt. Archiwa ÖCA nie zostały przetrzebione w czasie ostatniej wojny światowej, ale profesora czekała niespodzianka. Zakłopotani historycy z Wiednia odpisali, że nie rozumieją, jak mogło do tego dojść, ale o tak wpływowej na terenie Polski osobie jak dr Aschkenazy w archiwach ÖCA nie ma właściwie żadnej informacji.

Przed laty wybitny historyk gospodarki Polski międzywojennej prof. Zbigniew Landau rozpoczął przygotowania do wydania, wspólnie z prof. Morawskim, monumentalnego pocztu najbogatszych finansistów II Rzeczypospolitej.

Prof. Zbigniew Landau

– Nie daliśmy rady. Wszystko rozbiło się o brak jednego tylko biogramu. Mimo intensywnych poszukiwań źródłowych o Henryku Aschkenazym nie wiedzieliśmy prawie nic – mówił Włodzimierzowi Kalickiemu prof. Landau[58].

A może rąbka tajemnicy spowijającej życie Henryka Aschkenazego uchylą akta zachowane w Archiwum Narodowym w Krakowie? Z podania o paszport złożonego pod koniec kwietnia 1920 roku (wtedy podpisywał się: Askenase; kilka lat później zaś: Aschkenase) wynika, iż urodził się on 6 grudnia 1874 roku we Lwowie. Inne dokumenty krakowskiego archiwum podają, że był synem Ozyasza i Berty.

W Krakowie zameldowany był od 1 października 1895 roku. Pismo C.K. Dyrekcyi Policyi we Lwowie do Zarządu Gminy królewskiego stołecznego miasta Lwowa z 13 listopada 1917 roku informuje: „[podaje się] do wiadomości, iż Henryk Aschkenazy recte Auerbach ur. 1874 we Lwowie, nieślubny syn Betti Auerbach i Ozyasza Aschkenazego nie posiada w gminie m. Lwowa prawa przynależności, został tylko tu w dniu 11 kwietnia 1895 roku na gminę tutejszą do l. losów 1874/737 po myśli § 18:3 ówczesnych przepisów wykonawczych do ustawy wojskowej asenterowany”[59].

Oznacza to, że jako dziecku nieślubnemu, a właściwie przedślubnemu, Berty i Ozyasza odmówiono małemu Heniowi praw obywatelskich Lwowa, ale gdy osiągnął wiek dwudziestu jeden lat, mimo to władze lwowskie wpisały go na listy, z których losowano rekrutów do c.k. armii.

Brak informacji, czym zajmował się Ozyasz Aschkenasy. Raczej nie był majętnym wpływowym lwowianinem, bo wtedy z pewnością załatwiłby synowi pełnię praw obywatelskich w mieście.

Kamienica Blich nr 3 w Krakowie. Stan obecny

Od razu trzeba dodać, że ani w starych dokumentach lwowskiej oraz krakowskiej dyrekcji policji, ani też w papierach stosownych władz municypalnych nie ma wzmianki o istnieniu rodzeństwa Henryka, syna Ozyasza. Także w XX wieku nie pojawia się żadna informacja o kimkolwiek, kto mógłby być jego bratem lub siostrą, choć podówczas rodziny żydowskie z reguły były wielodzietne.

Jak Henryk, syn Ozyasza, wyglądał? Na zachowanych dokumentach urzędowych, nawet na tych, które zawierać powinny zdjęcie petenta – fotografii nie ma. Pozostaje tylko urzędowy opis z kwestionariusza paszportowego z roku 1920: „wzrost średni, włosy siwe, oczy piwne, nos proporcjonalny, usta mierne, twarz owalna, znaków szczególnych nie ma”[60]. Dwaj przywołani przez Aschkenasego, syna Ozyasza, mieszkańcy Krakowa poświadczyli dodatkowo, że „petent nie ma ukrytych tendencji antypaństwowych”[61].

W styczniu 1916 roku urzędnik austro-węgierskiego wtedy jeszcze magistratu Krakowa prosił krakowską dyrekcję c.k. policji, by ustaliła ona aktualne miejsce „zamieszkania względnie pobytu” Henryka Aschkenasego (syna Ozyasza), i informował, że ostatnio mieszkał on przy ulicy Dietla nr 38. Miesiąc później magistrat znów monitował dyrekcję policji, by wskazała jego miejsce zamieszkania. Wtedy ostatnim znanym adresem była kamienica przy ulicy Świętego Tomasza nr 7. Jeszcze pod koniec roku 1917 pojawia się notatka, z której wynika, że Henryk Aschkenasy mieszka przy ulicy Blich nr 3, a właścicielką domu jest jego żona Stefania Aschkenasy. W służbowej notatce, sporządzonej na okoliczność usunięcia z podwórza domu przy ulicy Blich trzech pak z meblami, należących do kobiety wynajmującej tam mieszkanie, podano, że polecił je usunąć „gospodarz domu” Henryk Aschkenasy, syn Ozyasza.

Podanie Henryka Askenasego, syna Ozyasza, o wydanie paszportu, złożone w Krakowie 29 kwietnia 1920 roku. Zbiory Archiwum Narodowego w Krakowie

Wydaje się zatem, że po okresie częstych przeprowadzek w Krakowie Aschkenasy, syn Ozyasza, osiadł wreszcie w domu Blich nr 3. Nie była to jednak jego własność, lecz Stefanii. W tamtych czasach trick prawny polegający na przepisaniu swego majątku na żonę w razie kłopotów męża z prawem nie chronił automatycznie przed odpowiedzialnością finansową z dóbr przepisanych na konto małżonki. Owszem, mężatki miewały swój własny, wydzielony prawnie majątek, lecz był to z reguły posag lub dobra przez panią odziedziczone.

[...]

Przypisy

[1] Katalog aukcyjny, Polski Dom Aukcyjny „Sztuka”. 29. Aukcja Dzieł Sztuki. Nr 015. Cena wywoławcza wynosiła 600 000 złotych.

[2] Straty wojenne. Malarstwo polskie. Obrazy olejne, pastele, akwarele utracone w latach 1939-1945 w granicach Polski po 1945, opr. A. Tyczyńska, K. Znojewska, Poznań 1998, s. 91, poz. 109, il. Katalog ten powstał m.in. na podstawie (zweryfikowanego) katalogu strat wojennych wydanego w 1951 r. (Katalog obrazów wywiezionych z Polski przez okupantów hitlerowskich w latach 1939-1945, red. W. Tomkiewicz, Warszawa 1951).

[3] M. Czapska-Michalik, Włodzimierz Tetmajer [1862-1923], Warszawa 2007, s. 52-59.

[4] A. Ciechanowiecki, Z listów Włodzimierza Tetmajera do Konstantego M. Górskiego, „Sztuka i Krytyka. Materiały do studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki, krytyki artystycznej oraz badań nad sztuką”, R. 3: 1957, nr 3-4, s. 263-277, 333-334.

[5] Obraz znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Zakupiony został w Salonie Sztuki i Antykwarni Abego Gutnajera w Warszawie. Katalog. Malarstwo, [w:] Aleksander Gierymski 1850-1901, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2014, s. 242-243.

[6] Obraz Święto trąbek wystawiony został w Krakowie w roku 1888. J. Bogucki, Gierymscy, Warszawa 1959, s. 316.

[7] Aleksander Gierymski, opr. J. Starzyński, Warszawa 1967, s. 31.

[8] A. Ryszkiewicz, Galeria obrazów Ignacego Korwin-Milewskiego, [w:] Kolekcjonerzy i miłośnicy, Warszawa 1981, s. 198-200.

[9] Podstawą do otrzymania tytułu był związek Milewskich z majątkiem Gieranony (należącym ongiś do Gasztołdów), który wniosła do rodziny dopiero matka Ignacego. Gieranony były ponoć hrabstwem papieskim; na zamku Gieranony przez kilka lat mieszkała wdowa po Stanisławie Gasztołdzie Barbara Radziwiłłówna, zanim poślubiła króla Zygmunta Augusta. Tytuł hrabiowski na Ignacym i jego bracie Hipolicie (który de facto go nie używał) wygasł. Obaj zmarli bezdzietnie. Tamże, s. 200. R. Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczpospolitej. Województwo wileńskie, Wrocław-Warszawa-Kraków 1993, s. 95.

[10] Taką teorię estetyczną opublikował Korwin-Milewski we wstępie do katalogu wystawy swych zbiorów: Katalog der Ausstellung im Künstlerhause. Gräflich I. Milewski’sche Sammlung, Wiedeń 1895.

[11] Obraz ten, zakupiony przez Muzeum Narodowe w Warszawie od Szymona Meysztowicza w 1929 r., zaginął w czasie II wojny światowej; do tej pory nie został odnaleziony. Patrz: Straty wojenne. Malarstwo polskie. Obrazy olejne, pastele, akwarele utracone w latach 1939-1945 w granicach Polski po 1945, dz. cyt., s. 90, poz. 107, il.

[12] Obecnie autoportret, podobnie jak pozostałe autoportrety malarzy ocalałe po II wojnie światowej, znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.

[13] J. Czapski, Józef Pankiewicz, Warszawa 1936, s. 54.

[14] S. Witkiewicz, Aleksander Gierymski, Warszawa 1950, s. 144. W liście do Antoniego Sygietyńskiego Gierymski napisał: „Mil[ewski] regularnie dotąd przesyła pieniądze i zdaje się, że nie będzie źle”. W kolejnym dodawał: „Gdyby nie Milewski, który wziął 4 małe obrazki i obstalował jeden większy, nie miałbym z czego żyć”; Maksymilian i Aleksander Gierymscy. Listy i notatki. Zebrał, ułożył i wstępem opatrzył J. Starzyński. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1973, s. 291 i 302.

[15] Tamże, s. 309. List do Stanisława Witkiewicza pisany z Monachium w 1890 r.

[16] Obraz znany pod tytułem Człowiek w alei jest własnością prywatną. Katalog. Malarstwo, [w:] Aleksander Gierymski 1850-1901, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2014, s. 250.

[17] A. Ryszkiewicz, Galeria obrazów..., dz. cyt., s. 201.

[18] S. Burhardt, Hipolit Milewski, [w:] Polski słownik biograficzny, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 206-208.

[19] Jak pisał o nim brat Hipolit Milewski: „Był wśród mego pokolenia i stanu towarzyskiego tak w dobrym, jak i ujemnym znaczeniu, co się nazywa »numerem«”. H. Korwin-Milewski, 70 lat wspomnień (1855-1925), Poznań 1930, s. 328.

[20] „Kraj” 1894, nr 35, s. 22.

[21] „Kraj” 1896, nr 3, s. 24.

[22] Na temat dawnego wyposażenia rodzinnego dworu w Gieranonach, wzniesionego przez Oskara Korwin-Milewskiego, ojca Ignacego, wiadomo niewiele poza tym, że w jadalni wisiał portret matki Ignacego – Weroniki. Hrabia Ignacy swą kolekcję przywiózł do Gieranon w 1897 roku, natomiast w okresie międzywojennym we dworze wisiały trzy jego portrety: jeden pełnopostaciowy pędzla Czachórskiego, w stroju kawalera maltańskiego (zaginiony), drugi, namalowany zapewne przez Wodzinowskiego, i trzeci, z lat młodzieńczych Ignacego (ubranego w stylu bohaterów Musseta). R. Aftanazy, Dzieje rezydencji..., dz. cyt., s. 97.

[23] A. Ryszkiewicz, Galeria obrazów..., dz. cyt., s. 202. Rovigno to dziś chorwacki Rovinj.

[24] Centralny budynek miał pełnić funkcje mieszkalne i – jak przekazała Monice Kuhnke badaczka życia i działalności kolekcjonerskiej Milewskiego Renata Higersberger (kustosz w Muzeum Narodowym w Warszawie) – funkcje reprezentacyjno-rozrywkowe. Jej zdaniem kolekcję, w tym obraz Chłopiec niosący snop, Milewski zamierzał umieścić w drugim budynku, stawianym od podstaw przez Talowskiego, z kilkoma salami wystawowymi (w amfiladzie) i tzw. pokojem kustosza, z balkonem, z którego rozciągał się widok na port Rovigno. Budynki gotowe były w 1900 roku, ale ich wyposażanie i wykańczanie ciągnęło się przez kolejne lata. Milewski zamieszkał na wyspie dopiero w 1905 roku. R. Higersberger, Ignacy Karol hrabia Korwin-Milewski. Postać niezwykła, [w:] Ignacy Karol hrabia Korwin Milewski. W 170. rocznicę urodzin i 90. rocznicę śmierci Ignacego Korwin-Milewskiego – Święta Katarzyna, Zagrzeb/Warszawa 2016.

[25] Tamże, s. 30.

[26] Więcej na temat daty i przyczyny śmierci Aleksandra Gierymskiego oraz spadku po nim patrz: E. Micke-Broniarek, Aleksander Gierymski. Kalendarium życia, [w:] Aleksander Gierymski 1850-1901, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2014, s. 92-93.

[27] Cecylia była żoną Karola Włodzimirskiego, którego ojciec, Maurycy Baruch, był właścicielem pierwszego w Krakowie młyna parowego. Słynąca z urody Cecylia, z d. Płachecka, córka nauczyciela muzyki, wcześniej pozowała dwukrotnie Leonowi Wyczółkowskiemu. Jak powiedziała Monice Kuhnke p. Ewa Sekuła-Tauer z Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, Wyczółkowski zamierzał poślubić pannę Płachecką, ale temu mariażowi sprzeciwiła się rodzina malarza. Leon Wyczółkowski 1812-1936. W 150. rocznicę urodzin artysty, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2003, poz. 54. Rozmowa z p. Ewą Sekułą-Tauer w maju 2018 roku.

[28] W. Prokesch, Wincenty Wodzinowski. Współczesne malarstwo polskie, z. III, Kraków 1911, s. 14. Oba obrazy pozostały w rękach spadkobierców Milewskiego. II wojnę światową przetrwał tylko jeden z nich i ponoć w 1945 roku sprzedany został na terenie Wielkopolski. A. Ryszkiewicz, Galeria obrazów..., dz. cyt., s. 214.

[29] A. Ryszkiewicz, Galeria obrazów..., dz. cyt., s. 213. Korwin-Milewski zakupił od Wodzinowskiego niemal cały cykl wielopostaciowych obrazów o tematyce ludowej. W. Prokesch, Wincenty Wodzinowski..., dz. cyt., s. 13.

[30] Eine Antwort des Grafen I. Milewski dem krakauer Einwohner Karol Włodimirski als Zuhälter seiner eigenen Frau erteilt, Paryż 1905, s. 5 i kolejne.

[31] J. Borodzicz, Pod wozem i na wozie. Pamiętniki, Kraków 1911, s. 82-101.

[32] Tamże, s. 82-101.

[33] I. Korwin-Milewski, Wiązanka odpowiedzi Szlachcica tudzież słowo o tem, do czego ma służyć Szlachta Litewska, Warszawa [1910], s. 55.

[34] A. Ryszkiewicz, Galeria obrazów..., dz. cyt., s. 204.

[35] R. Higersberger, Ignacy Karol..., dz. cyt., s. 29.

[36] Milewski wielokrotnie zmieniał obywatelstwo: z rosyjskiego na austriackie, następnie znów na rosyjskie, a w końcu na włoskie. A. Ryszkiewicz, Ignacy Korwin Milewski, [w:] Polski słownik biograficzny, tom XXI, Wrocław 1976, s. 209.

[37] Doktor A.-Z. [I. Korwin-Milewski], Ein Separatfrieden mit Russland?, Zürich 1916.

[38] Roman Aftanazy podaje inną niż prof. Andrzej Ryszkiewicz wersję wydarzeń: „Po pierwszej wojnie światowej [Ignacy Korwin-Milewski] sprzedał zdewastowane Gieranony Szymonowi Meysztowiczowi, sen. z Meyszt, urodzonemu z Marii z Korwin-Milewskich (...)”. Dwór już w czasie pierwszej wojny miał zostać ograbiony i zdewastowany. Informacje te Aftanazy uzyskał zapewne od Jana Meysztowicza. R. Aftanazy, Dzieje rezydencji..., dz. cyt., tom IV, s. 95, 97, 98.

[39] Rozmowa W. Kalickiego z prof. A. Ryszkiewiczem w październiku 2004 r.

[40] Grób przykryty został płytą z czerwonego granitu służącą Milewskiemu jako stół, przy którym kolekcjoner miał spędzać najwięcej czasu. R. Higersberger, Ignacy Karol..., dz. cyt., s. 20.

[41] S. Krzywoszewski, Wielka kolekcja polska w niebezpieczeństwie, „Świat” 1923, nr 18, s. 7-10.

[42] S. Bołdok, Antykwariaty artystyczne, salony i domy aukcyjne. Historia warszawskiego rynku sztuki w latach 1800-1960, Warszawa 2004, s. 223-224.

[43] „Czasopismo Adwokatów Polskich. Organ Związku Adwokatów Polskich”, nr 5 i 6, maj-czerwiec 1928, R. XII, Spis członków Związku Adwokatów Polskich, s. 4, poz. 155.

[44] „Sztuki Piękne”, R. 10 (1934), nr 10, s. 199.

[45] F. Klein, Kolekcja Ignacego Korwin-Milewskiego, „Sztuki Piękne”, R. IV (1927/1928), nr 10-12, s. 433.

[46] Katalog Działu Sztuki. Powszechna Wystawa Krajowa, Poznań 1929, s. 5-8.

[47] D. Czech, Kalendarium wydarzeń w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau, Oświęcim 1992.

[48] S. Bołdok, Antykwariaty artystyczne..., dz. cyt., s. 223.

[49] F. Klein, Kolekcja Ignacego..., dz. cyt., s. 431.

[50] Katalog dzieł malarstwa polskiego, Salon Sztuki i Antykwarnia Abego Gutnajera, Warszawa 1930, nlb 6, nr kat. 40.

[51] Archiwum Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. 485 [Korespondencja dotycząca organizacji wystawy Aleksandra Gierymskiego, l. 1938-1939], karta 2.

[52] J. Starzyński, Aleksander Gierymski 1851-1901 [Katalog wystawy Muzeum Narodowe w Warszawie], Warszawa 1938, s. 32, nr kat. 74.

[53] Rozmowa W. Kalickiego z p. Janem Jagielskim we wrześniu 2004 r.

[54] Słownik historyczny bankowości polskiej do 1939 roku, opr. W. Morawski, Warszawa 1998, s. 89, 99-100.

[55] Rozmowa W. Kalickiego z prof. Wojciechem Morawskim w maju 2004 r.

[56] „Roczniki Polskiego Przemysłu i Handlu”; połączone wydawnictwa: „Rocznik Informacyjny o Spółkach Akcyjnych w Polsce” i „Polski Przemysł i Handel (Rynek Polski)”, R. 3, Warszawa 1932, poz. 488, poz. 548, poz. 583; R. 4, Warszawa 1934, poz. 531; R. 6, Warszawa 1938, poz. 552, poz. 8048.

[57] Archiwum Österreichische Credit-Anstalt, zespół Wiener Bankverein, sygn. 81, s. 1-5 [Warschauer Diskontsbank A.G. Warschau (dir. dr. Henryk Aschkenasy) Anfrage an Herr Direktor Oscar Pollak w/Kern & Co., Prag resp. Gebrüder Gutmann, Wien]. Korespondencja i kopie dokumentów w zbiorach M. Kuhnke.

[58] Rozmowa W. Kalickiego z prof. Zbigniewem Landauem w czerwcu 2004 r.

[59] Archiwum Narodowe w Krakowie, zespół Starostwo Grodzkie Kraków, sygn. 29/218/414, Askenase Henryk, s. 436. „Asenterowany” oznacza „skierowany do wojska”.

[60] Archiwum Narodowe w Krakowie, zespół Starostwo Grodzkie Kraków, sygn. 29/218/414, Askenase Henryk, s. 433.

[61] Archiwum Narodowe w Krakowie, zespół Starostwo Grodzkie Kraków, sygn. 29/218/414, Askenase Henryk, s. 423.