Wydawnictwo CiS

Warszawa – Stare Groszki 2014

Spis treści

- 1940

- 1941

- 1942

- 1943

- 1944

- Posłowie
Roman Zimand Wojna i spokój

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Copyright © 2014 by Henryk Boukołowski

Copyright © 2014 for Polish edition by Wydawnictwo CiS

Roman Zimand Wojna i spokój Copyright © J. Ryba i P. Krzemień-Zimand (przedruk za: Wojna i spokój. Szkice trzecie, Polonia, Londyn 1984)

Przekład tekstów francuskich: Roma Fiszer

Przekład tekstów niemieckich: Małgorzata Łukasiewicz

Korekta: Grażyna Mastalerz

Projekt okładki i stron tytułowych: Studio Gonzo & Co. wg projektu Dariusza Piaskowskiego

Wydawnictwo CiS

ul. Opoczyńska 2A/5

02-526 Warszawa

e-mail: cis@cis.pl

www.cis.pl

Warszawa – Stare Groszki 2014

ISBN 978-83-61710-15-8

OD WYDAWCY

Niniejsze wydanie oparte jest na oryginalnej edycji Instytutu Literackiego w Paryżu z roku 1957. Nie mając dostępu do rękopisu, poza usunięciem ewidentnych błędów i literówek zdecydowaliśmy się pozostawić tekst Szkiców piórkiem w kształcie nadanym przez pierwsze wydanie. Jedynym odstępstwem od tej reguły jest dodanie przez nas przekładu tekstów francuskich i niemieckich.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

1940

20.5.1940

Cisza i upał. Paryż opustoszał i pustoszeje z dnia na dzień. Odbywa się to jednak jakby po kryjomu. Ludzie wyjeżdżają chyłkiem, zapewniając znajomych do ostatniej chwili, że „my się nie ruszamy”. I tylko coraz częściej dostrzega się na ulicach samochody prześlizgujące się z ciężkim bagażem umocowanym na dachu i mknące na południe. Nie należy ich dostrzegać. Ale niepewność i tajemnica opadły na miasto. Idąc ulicą, ciągle łapałem się na tym, że najnormalniejsze zjawiska codziennego życia wydawały mi się tajemnicze. Samochody jeździły tak jakoś dziwnie, jakby ciszej i prędzej, a na dworcach metra czekało się nie tylko na pociąg, lecz na coś więcej. W powietrzu wisiały kłamstwo i niedomówienie.

Dopiero dziś rano ta próżnia w dołku, z którą każdy chodził, zniknęła. Weygand mianowany wodzem naczelnym na miejsce Garnelina, Petain w rządzie. Weygand od razu objął dowództwo i pojechał na front. Oczywiście zaczęły chodzić słuchy o zdradzie: podobno Gamelin popełnił samobójstwo, są dowody, że… i tak dalej. Wierzy się w Weyganda, wierzy się, że naprawi i załata. Tymczasem pierwszą fazę tej bitwy Francuzi przegrali na całej linii.

Niemcy są już w Arras i w Amiens, starają się otoczyć armię belgijską.

21.5.1940

Reynaud powiedział dziś w Senacie prawdę, a raczej część prawdy. Okazało się, że armia generała Corap, broniąca linii Ardenów na odcinku Mezieres-Sedan, była źle skompletowana, obsadzona dywizjami źle uzbrojonymi – w listopadzie zeszłego roku widziałem ich chodzących po mieście w nocnych pantoflach – a ponadto mosty na Meuse nie zostały wysadzone. Po prostu skandal. Najsilniejsze uderzenie Niemców poszło oczywiście w tym kierunku, bo na pewno wiedzieli oni o tym, zanim M. Reynaud został poinformowany. Ale za to tradycji stało się zadość: wszyscy są podniesieni na duchu tym skandalem. Francuzi klną, złorzeczą i w końcu dochodzą do ostatecznej konkluzji, że „teraz my im pokażemy” i Weygand va montrer^1. Co? Cud nad Wisłą?

Ogólne przygnębienie wyładowało się w skandalu, w zmianie gabinetu, i wszyscy jakby przebudzili się z koszmarnego snu. Patrząc na nich dziś rano, miałem wrażenie, że każdy z nich jest uosobieniem Marsylianki. Hasłem dnia jest wytrwać – to odwiecznie francuskie, ale już dobrze pogryzione przez mole – tenir^2.

22.5.1940

Od 10 maja nieprzerwana pogoda. Słońce i upał. Do Francji napływają tysiące uciekinierów z Belgii i z północnych departamentów. Kierują ich na południe. Francuzi odebrali Arras. W mieście nastrój normalny. Do codziennych rozrywek należy strzelanie artylerii przeciwlotniczej. Niemcy nie zaczęli jeszcze bombardować Paryża, ale dość często przylatują. I wtedy zaczyna się kanonada, czyli nadmuchiwanie pająków. Między wystrzałami słychać bzyk samolotu. Budzimy się i znowu zasypiamy. Jestem ciekawy, kiedy zabiorą się wreszcie do Paryża.

23.5.1940

Francuzi za wszelką cenę dążą do uformowania jednolitej linii frontu. Niestety, Niemcy prześlizgnęli się jakimś otworem i grożą zajęciem Boulogne. Abbeville już zajęli. Armie belgijska, angielska i francuska nie są jeszcze otoczone całkowicie, ale z tego, co piszą, wynika, że nie zdołały nawiązać łączności. Tworzą one osobną jednostkę, tak zwaną Armię Flandrii. Niemcy codziennie atakują w innym miejscu, nie licząc się z olbrzymimi – jak piszą w gazetach – stratami.

24.5.1940

Nic nowego. Francuzom nie udało się zapchać otworu między Arras i Sommą i Niemcy pchają tamtędy jednostki zmotoryzowane, tak że pod Boulogne i Calais toczą się ostre walki. Kapusta z grochem, Eintopfgericht^3, z którego Niemcy wyłapują skwarki, czyli nowa taktyka, polegająca na zupełnym ogłupianiu przeciwnika. Pogoda bez przerwy cudowna.

25.5.1940

Sobota. Basia przyjechała po mnie na Porte d’Orléans. Poszliśmy do kina. Policja paryska urządza wielkie obławy, wszyscy – nawet rodowici Francuzi – muszą zaopatrzyć się w dowody osobiste. W Prefekturze nie mogę się z nikim dogadać – wszystko rzeczywiście rychło w czas. Policjanci chodzą uzbrojeni w karabiny, ale gdy dziś przypatrzyłem się uważniej tej broni, miałem ochotę zapytać, czy naboje do tej pukawki nie znajdują się przypadkiem w Muzeum Inwalidów. Jakiś ostatni model z roku 1870, który służył prawdopodobnie do obrony Paryża – teraz wyciągnięto je przeciwko spadochroniarzom.

26.5.1940

W wieczornych gazetach ukazała się krótka notatka, mówiąca jednak bardzo wiele. Piętnastu generałów pozbawiono dowodzenia. Dalszy ciąg skandalu zgodnie z zasadą, iż ryba zawsze śmierdzi od głowy. Mianowano siedmiu nowych. Armia Flandrii jest już właściwie odcięta. Tworzy ona teraz półkole, którego ramiona opierają się z jednej strony na północ od Dunkierki, a z drugiej strony na północ od Calais. Szereg punktów dotyka rzek Lys i Escaut. Armię tę zaopatrują podobno z powietrza. Niemcy pchają ich do wody.

28.5.1940

Coraz lepiej. Dziś nad ranem poddał się Leopold belgijski, a z nim razem 18 dywizji. Wiadomość ta ścięła z nóg wszystkich. Wygląda to na jawną i oczywistą zdradę. Poddał się bez uprzedzenia Francuzów i Anglików, odsłaniając w ten sposób ich tyły. Co nastąpi? Jest to wyrok śmierci na Armię Flandrii.

29.5.1940

Po południu wyjechałem z fabryki z Jeanem jego fordem. Wczoraj poddał się Leopold, 18 dywizji diabli wzięli, wszystko się wali, a my załatwiamy cartes d’identité de travailleur étranger^4 dla polskich robotników państwowej fabryki amunicji. Urzędują z zimną krwią. Nie pomagają podpisy dyrektora fabryki, zaświadczenia – całe partie robotników trzeba wozić z odległej o dziesięć kilometrów od Paryża fabryki, odrywać ich na pół dnia od pracy, bo „muszą stawić się osobiście”. Złożenie podpisu poza Prefekturą jest nieważne, ba – jest nie do pomyślenia.

Po niezałatwieniu niczego wstąpiliśmy do Duponta na piwo. Gorąco i duszno. U Duponta czerwono i srebrno. Po piwie Jean dostał napadu szału. Wsiedliśmy do samochodu i ruszyli pełnym gazem naprzód. Biedny ford rzęził i policjanci gwizdali na skrzyżowaniach bulwarów, a my pędziliśmy. Już za Paryżem wpadliśmy na śliczną drogę, wysadzoną drzewami. Całe pokryte bladoliliowymi kwiatami. Zapaliłem papierosa i otworzyłem okno. Zapadłem w siedzenie i przymrużyłem oczy. Było to jak wbijanie się w zaspę kwiatową. Przez okno wpadał powiew i zapach. Nie wiem, o czym myślałem. Jakieś wspomnienia dawnych wiosen, ciszy, pomieszane ze smutkiem, jaki odczuwa się na dworcu kolejowym przy odjeździe kogoś bardzo drogiego. Straszliwy przeciąg wewnętrzny, od którego zapiera dech w gardle. Skręciliśmy w polną drogę, nie zmniejszając szybkości. Ford skakał i klekotał. Wczoraj spadło trochę deszczu i na drodze było pełno kałuż. Woda pryskała na boki i szybę przed nami. Droga zbiegała w dół, do lasu. Na skraju mała restauracja ogródkowa. Jean zatrzymał się przed nią i powiedział: „Tutaj grałem w orkiestrze. Byłem skrzypkiem, grywałem także na banjo – i z tego żyłem”. Zamyślił się. Miałem wrażenie, że i on odczuwa to samo co ja. Może przyjechał pożegnać się ze wspomnieniami? Poszliśmy na piwo. Patronka przywitała Jeana jak syna. Ja wziąłem szklankę z piwem i usiadłszy w oknie, patrzyłem w las. Oni wspominali dawne czasy. Dolatywały do mnie jakieś oderwane słowa, jakieś fleurs, Suzanne, mignonne^5. Piwo nie chciało mi przejść przez ściśnięte gardło.

Od lasu dolatywał już przedwieczorny chłód, zapach mokrej zieleni i zgniłych liści; kilka promieni słońca przebijających się poprzez wysokie drzewa załamywało się na piramidzie starych butelek od szampana, ułożonych starannie pod płotem ogródka. Piwo wylałem do beczki z deszczówką. Jean pożegnał się z patronką i wsiedliśmy do samochodu, nic do siebie nie mówiąc. Potem jeździliśmy po leśnych dróżkach pełnym gazem. Rzucało nami, trzęsło, aż nagle zaczęliśmy się śmiać – zaśmiewać się głupio i histerycznie.

30.5.1940

Co robią Włosi? Jeszcze tego brakuje.

31.5.1940

Armię Flandrii ewakuują statkami do Anglii. Część już uratowali. Belgijska defekcja należy już do przeszłości. Mówi się, że to Holendrzy i Belgowie, w porozumieniu z Niemcami, wyciągnęli Francuzów i Anglików z umocnionych pozycji, dzięki czemu Niemcom udało się narzucić taktykę najkorzystniejszą dla nich. W każdym razie Niemcy operują jak na manewrach, według wszelkich reguł sztuki.

1.6.1940

Jak zwykle w sobotę. Basia przyjechała po mnie na Porte d’Orléans. Poszliśmy na piechotę do Luksemburgu. Był śliczny, ciepły wieczór. Usiedliśmy na żelaznych fotelach koło sadzawki i czytali gazety. W ogrodzie pusto, a sadzawka bez dziecinnych żaglowców martwa i smutna. Z lektury gazet wynika jedno: nieprzebrane zasoby bohaterstwa żołnierzy i dowódców wyczerpują się na łataniu błędów krótkowzrocznych polityków i tak zwanych mężów stanu. Przerażająca jest ta precyzja operacji niemieckich. Jak w zegarku.

Urywana rozmowa, myśli znane, lecz niedopowiadane. Klęska. Ze smutnego otępienia wyrwał nas głos trąbki. Gdzieś w głębi ogrodu strażnik trąbił wesołą melodyjkę. Wypłaszał ludzi przed zamknięciem parku. Mrok już zapadał i zieleń była czarna. Koło nas przejechał na rowerze inny strażnik i krzyknął: – On ferme^6.

„Chodź – zamykają Francję” – powiedziałem. Powlekliśmy się ku wyjściu. Na rue d’Assas weszliśmy do małej restauracyjki. Białe mrożone wino.

3.6.1940

Przed południem w Ministerstwie Pracy na rue de Vaugirard. Przed wejściem jest tam trawnik i drzewa. Po trawniku chodzą dwaj policjanci, pochylają się, przystają, znowu pochylają. Nie mam czasu, ale zatrzymuję się zaciekawiony. W końcu podchodzę bliżej i pytam, czy czegoś szukają.

– Mais oui, Monsieur^7, szukamy czterolistnych koniczyn. Chce pan jedną?

– To mówiąc, jeden z nich podaje mi piękny okaz z miłym uśmiechem. Biorę i chowam w notesiku. Uśmiecham się także. Ludwik XVI w dzień zdobycia Bastylii zapisał w swoim dzienniku: Rien^8.

Obiad zjadłem w fabryce. Potem poszedłem do mojego pokoju pracować. Zaostrzone przepisy policyjne nawaliły mi mnóstwo „kawałków”. Kilkanaście minut po pierwszej alarm lotniczy na mieście. Alarmu fabrycznego nie było, więc dalej siedziałem przy biurku. W kilka minut potem artyleria przeciwlotnicza zaczęła szaleć. Jeden nieprzerwany grzmot. Nagle przenikliwy świst – ułamki sekundy ciszy – i łomot. Potem – już bliżej – to samo. Bomby. Ludzie zaczęli zbiegać na parter. Zaczęło się wyczekiwanie na następną serię. Alarmu fabrycznego jeszcze ciągle nie było. Siedziałem spokojnie przy biurku, udając zimną krew, choć bałem się piekielnie. Podobno prawdziwa odwaga na tym polega. Po półgodzinnej strzelaninie wszystko ucichło. O drugiej z minutami odgwizdali alarm. W okolicach Porte de Versailles paliły się domy. W chwilę później wyszedłem do Ministerstwa Pracy. Na jednej z ulic w Chatillon szyby powylatywały z okien niemal wszystkich domów. Ludzie skupiali się w grupki i gadali. Zapytałem, czy bomby spadły gdzieś blisko. Powiedzieli mi, że tak. A za chwilę dwóch strażników aresztowało mnie pod pozorem zadawania podejrzanych pytań. Odwieźli mnie na komisariat policji. Po sprawdzeniu papierów i wysłuchaniu moich wyjaśnień wypuszczono mnie. Koło komisariatu cały dwupiętrowy dom rozwalony. Koło Porte de Versailles palił się dom. Wojna…

Z wieczornych gazet wynika, że bombardowali wszędzie po trochu i są już ofiary w Paryżu.

4.6.1940

Zrzucili 1084 bomby, 900 ofiar, 250 zabitych – reszta ranni. Jak na początek wystarczy.

Marynarka francuska i angielska dokonały cudu zręczności. Wywiozły z Dunkierki całą Armię Flandrii – około 330 tysięcy żołnierzy. W czasie bezustannego ataku Niemców ze wszystkich stron. Ratowano tylko ludzi. Całe uzbrojenie dwudziestu dywizji zostało na piasku. Chyba jedna z najbardziej bohaterskich klęsk. Zaczynają nam robić konkurencję.

Poza tym wszystko po staremu. Pogoda cudowna, a nawet upały. Kuchnia dla uchodźców na Lamande, gdzie pracuje Basia, zwinie się prawdopodobnie w tych dniach. Co będzie ze mną, nie wiem.

5.6.1940

Od 10 maja Niemcy nie schodzą z wysokiego C. Ciągną je na jednym oddechu. Zaledwie wczoraj skończyli z Armią Flandrii, dziś o czwartej rano rozpoczęli ofensywę na całej linii od morza aż po Soissons. Nie wiadomo jeszcze, czy i gdzie poszli naprzód, ale nie zdziwiłbym się, gdyby jutro byli w Compiegne, a za pięć dni w Paryżu.

Piekielny upał. W naszej mansardzie jak w piecu piekarskim. Po kolacji poszliśmy na Bulwary do „Kardynała” posiedzieć trochę w mniej dusznym powietrzu. Piłem rum, zapijając to wodą sodową z lodem. Na Bulwarach pusto i ciemno. Spojrzałem na Basię i śmiejąc się, powiedziałem: „No – wywróżyłaś”.

Rzeczywiście, nie wiem jak, ale od roku, jeszcze zanim wojna wybuchła, już wiedziała i ciągle mi odpowiadała na moje zachwyty nad Francją, że gdy Niemcy w to uderzą, rozsypie się ten kraj jak purchawka. Nie wierzyłem. Wychowałem się na micie Francji. A teraz co? Wali się – i to wali się jakby po cichu, pęka jak fastryga, właściwie bez trzasku.

6.6.1940

Upał. Pogoda taka, że wprost żal, iż trzeba równocześnie myśleć o tym całym kramie. Nad Sommą i Aisne’ą bitwa. Niemcy rzucili znowu 2000 czołgów. Francuzi cofają się na wybrzeżu.

7.6.1940

Idą ciągle naprzód, głównie na lewym skrzydle. Opierają się o Bresle. To już właściwie znęcanie się nad trupem. W fabryce nie mówi się jeszcze o ewakuacji, ale już niedługo tego dobrego.

W Paryżu spokój, na zewnątrz nie widać żadnego zdenerwowania. Czasem tylko przemyka ulicą samochód wyładowany walizkami, z pościelą na dachu. Ludzie wyjeżdżają, jak mogą. Czuję dosłownie pod ręką szybkość przebiegania wypadków – jest to tak szybkie, że wydaje się nierealne. Pracuję normalnie, piję zimne piwo po bistrach, czytam gazety i trudno mi uwierzyć, że Niemcy są już o 120 km od Paryża. Teraz już tylko czekam, co dalej, i patrzę. Ciekawe toto jest – na pewno.

9.6.1940

Niedziela. Jak każda inna. Ludzie zaczęli wyjeżdżać, ale ciągle w tajemnicy, na własną rękę. Nic nie mówi się o ewakuacji.

Upał straszliwy. Po obiedzie poszliśmy do Bagatelle. Słońce, kwitną tysiące róż. Gdzieś z bardzo daleka dolatywały grzmoty. Może artyleria, może bombardowanie. Stanąłem przy jednym z krzaków i wsłuchiwałem się w te dalekie odgłosy. Jakiś huk zabrzmiał głośniej niż inne i w tym momencie rozkwitła biała róża osypała się cicho na ziemię.

Miałem uczucie, że stojąc przy tym krzaku róż, w pustym, prześlicznym ogrodzie, żegnam się bezpowrotnie ze wszystkim: z tą Francją, która była jak sen i pryska jak sen; z całą młodością – może z całą epoką. W upalnym powietrzu róże pachniały i jakiś odległy, kobiecy głos uspokajał płaczące dziecko: Ne pleure donne pas, voyons…9

10.6.1940

Kordon pękł, jak mawiał Dymsza. Nagła ewakuacja. W samochodzie z Jeanem. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych opuściło Paryż dziś w nocy. I tak wszędzie. Dostałem rozkaz wyprawienia partiami wszystkich pracowników polskich. Pierwsza partia odjechała o pierwszej w nocy.

To, co dzieje się na dworcach, jest nie do opisania. Paryż nagle przebudził się, nagle uświadomił sobie klęskę – i ruszył do dworców. Teraz było pusto. Gdzieniegdzie na peronach spali ludzie, czekając na jutrzejsze pociągi. Wstąpiłem do kantyny Czerwonego Krzyża, napiłem się piwa i zapaliłem papierosa. Wyszedłem potem wolno, przeskakując w ciemnościach przez śpiących na ziemi ludzi. Spali nawet na chodnikach przed dworcem. Taksówki nigdzie nie mogłem znaleźć. Już pewnie wszystkie wyjechały. Poszedłem do domu na piechotę. Lazłem wolno przez ciemny Bld. Raspail. Policjant sprawdził moje papiery i puścił dalej. Przeszedłem wolno przez Louvre, wdechując głęboko świeży powiew przylatujący od Tuileries. Niebo zupełnie ciemne. Koło Opery zaskoczyły mnie strzały artylerii przeciwlotniczej. W tej pustej i ciemnej nocy echo ich przelatywało po martwych ulicach i zwiększało jeszcze bardziej uczucie pustki. Było to jak hukanie w głąb bezdennej studni – przeciągłe, smutne, groźne i beznadziejne.

Nad zgiełkiem tego całego dnia, nad bulgotem tłumu, nad całym miastem unosi się może nie tyle groza, co zupełny, absolutny smutek. To koniec.

Dziś wieczorem Włochy wypowiedziały wojnę. Dochodzi trzecia. Muszę wstać o piątej.

11.6.1940

Wstałem o piątej i pojechałem na Gare Montparnasse. W metrze ścisk i piekło. Wszyscy jechali na dworzec z całym dobytkiem – walizki, kosze, pościel, klatki z kanarkami. Wydawało się, że wąskie wagony metra są z gumy, bo kiedy już było pełno, ludzie jeszcze wchodzili, jeszcze wstawiali walizki i jeszcze znajdowali miejsce. Przed dworcem, wokoło całego dworca pierścień ludzi, stumetrowej grubości przekładaniec. Walizki, kufry, materace, wózki, rowery, klatki z kanarkami – wszystko, co stanowi całe mienie biedoty i co ta uważa za swój obowiązek zabrać ze sobą. Żeby to wszystko wywieźć, trzeba by pociągów z kraju olbrzymów.

Moją grupę ludzi wyłapałem częściowo jakimś cudem i znowu cudem wprowadziłem ich na peron bocznym wejściem. Jeszcze nigdy w życiu nie mówiłem tyle i tak dobrze po francusku. Przeprowadziłem ich przez kordon policji, przez kordon kolejarzy, dołapałem zawiadowcę stacji i z nim razem wsadziłem ich do wagonu, który tym razem stał na bocznym torze i nie był zajęty. Potem wróciłem przed dworzec wyłapać maruderów, którzy w tym piekielnym tłumie pogubili się. Na peronie skonała jakaś staruszka – położyli ją na wózku bagażowym i przykryli twarz chustką do nosa. Nad całym Paryżem unosiła się czarna mgła. Podobno Niemcy, przechodząc na zachód od Paryża Sekwanę, puścili tę sztuczną mgłę. Dziś przyszła nad miasto i osłania. Niemcy ciągle idą naprzód i otaczają Paryż.

Wyskoczyłem przed dworzec i wyłuskiwałem z tłumu naszych ludzi, grupując ich pod jedną z bocznych bram. Wszyscy mieliśmy twarze poczerniałe od tej mgły – jakaś sadza osiadająca powoli. Około dziewiątej rano wyłapałem wszystkich i wpakowałem do wagonu. Byli w dobrych humorach, częstowali mnie koniakiem. Wypiłem prawie pół butelki bez żadnego skutku. Może zmęczenie. Pociąg w końcu ruszył.

Gazety przestały już wychodzić, autobusów do Châtillon nie było. Poszedłem do fabryki na piechotę. Od Porte d’Orléans w kierunku na Châtillon, to znaczy na południe, ciągnął nieprzerwany sznur samochodów wyładowanych bagażami i ludźmi. Widok niesamowity. W przeciągu minuty naliczyłem 26 samochodów przesuwających się przez miejsce, gdzie się zatrzymałem. Ten sznur ciągnął bez przerwy od wczoraj wieczora. W fabryce ruch, już i Francuzi przerwali pracę i na gwałt zabierali się do odjazdu. U nas, w polskim biurze, zbierali trzecią grupę na wyjazd dziś wieczorem. Pożegnałem się z Francuzami i poszedłem do domu, żeby się spakować.

Znowu upał nie do zniesienia. Byłem tak zmęczony, że w ogóle myśleć mi się nie chciało o pakowaniu i przechodzeniu po raz trzeci tego piekła na dworcu. Basia zlikwidowała wczoraj rano swoją kuchnię na Lamandé i zaczęła pakować. Zeszliśmy razem do restauracji na obiad. Po obiedzie dalszy ciąg pakowania. Nie wiadomo, co brać ze sobą w takich wypadkach. Spakowaliśmy cztery walizki, ciężkie jak młyńskie kamienie. Państwo P. chcieli wczoraj wyjechać, ale już nie dostali się na dworzec. Postanowili zostać. My z Basią już od dwóch dni rozważaliśmy tę możliwość. Koło godziny piątej zacząłem znosić walizki na dół. Byłem już tak osłabiony i wyczerpany, że ledwo mogłem je unieść, choć normalnie bardzo dobrze radzę sobie z ciężarami. Na schodach spotkaliśmy panią P. Powiedziała nam, że wszyscy ich opuścili i że teraz z nami jeszcze musi się żegnać. I wreszcie zaczęła nam mówić, że cały ten nasz wyjazd nie ma sensu, że i tak Francja już przegrała, że to już koniec. Staliśmy w klatce schodowej nad czterema walizkami (nasze całe życie, Basi i moje, to właściwie ciągle walizki) i prawie płakaliśmy. Spojrzałem na walizki i ogarnęła mnie wściekłość. Nie ruszam się. Niech się dzieje, co chce, ja mam dość. Wstawiłem to do mieszkania stróża (konsjerż znowu uciekł) i spokój. Postanowiłem tylko pojechać na dworzec, zawagonować trzecią grupę, spełnić swój obowiązek do końca, a potem wrócić do domu i położyć się spać.

Na dworcu czekała już trzecia grupa. W bardzo krótkim czasie połapałem się, że pociągi już nie odchodzą. Z inżynierem mającym prowadzić tę grupę poszliśmy do zawiadowcy stacji. Żadnej nadziei na pociąg – może jutro rano, ale i to niepewne. Co robić? Z komisariatu policji dzwonię do Châtillon. Dyrektor C. mówi mi, żeby tych ludzi przysłać z powrotem i żeby poczekali do jutra. Po godzinie przyjechała ciężarówka i przewiozła ich do fabryki. Ja wróciłem do domu. Było mi już wszystko jedno. Postanowiłem jeszcze nazajutrz skoczyć do fabryki i zobaczyć, co słychać. Ale przede wszystkim spać.

12.6.1940

Wstałem rano i dojechawszy metrem do Porte d’Orléans, poszedłem na piechotę do fabryki. Pakowali ostatnie skrzynie. Dyrekcja kazała Francuzom i Polakom iść na piechotę w kierunku Nemours. Na jednym z wozów ciężarowych, cudem wydartym Francuzom, pojechały bagaże Polaków, żony i dzieci ich – ten najgorszy bagaż w takich wypadkach.

Nie było już co robić i zabrałem się do powrotu do domu. Idąc, kupiłem jakąś gazetę, jakby biuletyn na jednej kartce. Niemcy przeszli Sekwanę, wszyscy mężczyźni w wieku poborowym mają opuścić Paryż. Przeczytałem i zbuntowałem się. Nie – nie wyjdę. Ale po chwili zastanowiłem się. Zostać w Paryżu to właściwie dezercja. Może jeszcze nie wszystko stracone. Muszę się rozłączyć z Basią, bo jeżeli opuszczę Paryż, nie chcąc być dezerterem, to dlatego, aby gdzieś tam i kiedyś jeszcze się bić. A w takim razie po co z żoną. Do wojska nie idzie się z żoną. Skręcałem się wewnętrznie, miałem wstręt do siebie samego za to tchórzostwo: bo mogliby powiedzieć „dezerter”. No to co? Nie – nie wypada, muszę wyjść.

Myśli pracowały coraz jaśniej i ze wstrętem, z bólem, z ochotą do wymiotowania na wszystkie „wypada” i „obowiązki wobec Ojczyzny” zdecydowałem się na to, co najgorsze. Byłem już spokojny, jak po zażyciu jakiegoś ohydnego lekarstwa. Przyszedłem do domu, wchodziłem na szóste piętro powoli, otworzyłem drzwi, pocałowałem Basię i powiedziałem jej, że musimy się rozstać.

Patrzyliśmy sobie w oczy i nic nie mówili. Zdaje mi się, że ona rozumiała tę konieczność lepiej niż ja. Milczała. A potem powiedziała: „Chyba się już nigdy nie zobaczymy”. Po co to powiedziałaś? Te słowa utknęły mi gdzieś pod sercem i bolą od chwili rozstania z tobą. Nie – zobaczymy się – ja w to głęboko wierzę i ty musisz w to wierzyć. Zanadto się kochamy, aby życie nasze miało tak prysnąć. Przecież nie wzięliśmy prawie nic od życia – jak dotąd dawało nam ono walizki, ciężkie, wypchane, i niezliczoną ilość pocałunków pożegnania. Cień tego czaił się nawet w naszych szczęśliwych chwilach. A to się przełamie i musimy się znowu odnaleźć. Ja w to wierzę. „Uwierz” – to jedyne słowo, które powtarzałem w czasie tej godziny. Pomagała mi pakować do koca najkonieczniejsze rzeczy. Zwinąłem koc i z pasków zrobiłem szelki. Wyszło z tego coś na kształt plecaka. Zeszliśmy do metra. Przed zejściem na dół, na stację, pocałowałem ją. Łkaliśmy obydwoje. „Wrócę” – wykrztusiłem i potem już zaciąłem się w sobie. Stanąłem na peronie i półgłosem powiedziałem do siebie coś, od czego wszystkie polskie matrony i oficerowie sztabowi pomdleliby na miejscu. Zacząłem od razu myśleć o wojsku, bo o czym myśleć w takiej sytuacji? I na samą myśl ciemniało mi w oczach. Tak zawsze kochałem to nasze wojsko, że od razu przy poborze wsadzili mnie do kryminału. Za dobrze ich poznałem. Od dziecka.

Gdy przyszedłem do fabryki, Polacy już poszli na piechotę. W naszym biurze zastałem Roberta, kolegę biurowego. Doszliśmy obydwaj do wniosku, że nie warto iść na piechotę. Sporo ciężarówek stało jeszcze na dziedzińcu i postanowiliśmy doczepić się do jednej z nich. Tymczasem siedzieliśmy w biurze i rozważali wypadki na przestrzeni ostatnich dwóch dni. Nasi polscy przełożeni, już z wprawą nabytą w ojczyźnie, powtórzyli tutaj to samo. Zostawili wszystko i wszystkich i ulotnili się na własną rękę. Kupiliśmy teraz sporo jedzenia i upakowaliśmy je w torbach od masek gazowych, które nam porozdawano kilka dni temu. Maski zostawiliśmy na stole. Potem przenieśliśmy delikatnie nasze bagaże do jednej z ciężarówek i sami też wślizgnęliśmy się pod plandekę, układając się między stosami opon, dwoma motocyklami i akumulatorami. Trzeba było się schować, bo przed fabryką stały jeszcze kobiety, których nie zabrali z powodu braku miejsca, i te na widok nas urządziłyby na pewno rewolucję. Wyjechaliśmy schowani zupełnie i dopiero na szosie zaczerpnęliśmy świeżego powietrza.

Droga za Paryżem przedstawiała widok niesamowity. Niekończący się sznur samochodów, toczących się dwoma, a gdzieniegdzie trzema rzędami. Wszystko to wyładowane pościelą, betami, walizkami, skrzynkami, pudłami, klatkami z wszelkiego rodzaju ptactwem wewnątrz. Toczyło się to krok za krokiem, bo jeżeli z jakiegoś samochodu uciekł piesek, to samochód się zatrzymywał, łapano pieska i wszystko stawało. Gdy jakiś wóz zepsuł się, a dużo tych gratów psuło się na drodze, bo ciągła jazda na pierwszym biegu grzała motory, wszystko stawało. Brzegami drogi przeciskali się rowerzyści i ludzie idący na piechotę. Wszyscy obładowani tłumokami i walizkami. Cokolwiek miało koła, stało się użyteczne. Jakaś staruszka pchała taczki wyładowane gratami, gdzie indziej rower trzykołowy z pudłem na przodzie. Na tym pudle siedziała staruszka, trzymając na kolanach dużego psa. Mężczyzna z wysiłkiem obracał pedałami. I tak ciągnęło się to całymi kilometrami, jak okiem sięgnąć. Patrzyłem na to, siedząc w mojej ciężarówce, i zastanawiałem się, po co ta biedota i ci starzy ludzie uciekają. Na pewno nikt tu nie wiedział, dokąd idzie. Szli bez celu, byle przed siebie, bo inni szli. Opętani, zatruci trucizną ucieczki. A jednocześnie odbywało się to jakby poza mną. Jedynym uczuciem we mnie jest teraz ciekawość, intensywna, gęsta, zbierająca się wprost w ustach, jak ślina. Patrzeć, patrzeć, wchłaniać, zapamiętać. Pierwszy raz w życiu piszę, notuję. I tylko to mnie pochłania. I poza tym nasycić się tą wspaniałą wolnością, chaosem, wśród którego trzeba sobie radzić.

Niebo zachmurzyło się i zaczął popadywać letni deszcz. Wleźliśmy pod plandekę. Z Paryża do Nemours jest około 84 km. Od wpół do szóstej po południu do zapadnięcia zmroku, to znaczy do wpół do dziesiątej, ujechaliśmy najwyżej 15 do 20 kilometrów. Ogarnęła mnie senność. Ułożyłem się na oponach, skuliłem i usypiałem z nieopisaną rozkoszą. Z drogi dochodził bezustanny warkot motorów, krzyki, nawoływania, zgiełk.

13.6.1940

Właściwie nie spałem. Drzemałem. W nocy lał deszcz i kilka razy musiałem wstawać, unosić plandekę i wylewać wodę. Nie była napięta i we wszystkich zagłębieniach tworzyły się stawki. Na szczęście nie przeciekała. Nad ranem zrobiło się zimno. W nocy staliśmy kilka godzin, unieruchomieni przed jakimś miasteczkiem. O świcie ruszyliśmy dalej, w tempie konduktu pogrzebowego. Skierowali nas na boczne drogi. Dzień pogodny i upalny. Od pól zapach parujących zbóż i kwiatów. Jak daleko okiem sięgnąć ciągnęły się kolumny samochodów. Teraz czekaliśmy, kiedy przylecą Niemcy i zrobią z tego flaki. Ale nie przylecieli. Po drodze części kolumn wojskowych, wycofujących się w kompletnym nieładzie. Grupowali się do dalszej ucieczki. W południe zatrzymaliśmy się i zjedli obiad, a potem dalej. Już pod wieczór zajechaliśmy do Nemours. 84 km w ciągu dwudziestu sześciu godzin. Przez Nemours przelatywały kolumny cofających się oddziałów – nikt się nie zatrzymywał. O zmroku przyszła pierwsza partia Polaków, którzy wczoraj rano wyszli na piechotę. Samochody fabryczne nie zatrzymały się w Nemours i pojechały do następnego etapu, do Sully-sur-Loire. Jedynym samochodem, który mógł zabrać tych ludzi, zmęczonych i z pokaleczonymi nogami, była ta ciężarówka, na której przyjechałem z R. Poza tym należało czekać na tych, którzy jeszcze nie doszli i powinni byli nadejść nazajutrz rano. Czułem, że Francuzi zmuszą naszych do dalszego marszu, tym bardziej że Francuzów ogarnęła panika i nalegali, aby Nemours opuścić jeszcze tego wieczora. Wziąłem naszego szofera na stronę i powiedziałem mu, żeby udawał, iż jest coś niedobrze z samochodem i żeby poszedł spać. Tego nie trzeba mu było powtarzać dwa razy. Leciał z nóg. Potem przekonałem dyrektora, że nie trzeba się spieszyć i że oni też mogliby spać spokojnie. Przekonałem ich. Zacząłem szukać noclegu dla siebie. Na rzece, przepływającej przez środek miasta, stała krypa – schronisko protestanckiej misji. Odszukałem pastora. Był uprzejmy i podobny do Schuberta. Powiedział mi, że na krypie nie ma miejsca, bo tam pełno kobiet z dziećmi i matek tuż przed lub tuż po porodzie. Powiedział mi, że jest Szwajcarem. „Po co to wszystko, dlaczego?” – wzdychał, spoglądając w niebo. „Żeby było mniej nudno” – odpowiedziałem. Spojrzał na mnie przerażony. Zapytałem go o nowiny polityczne. Reynaud tego wieczoru zwrócił się wprost do Roosevelta o pomoc. Rząd francuski czeka teraz na odpowiedź Ameryki. Niech czekają.

Zapadła noc. Pastor wynalazł jakąś stodołę i nasi ludzie poszli tam spać. Ja wyszedłem jeszcze dokupić żywności, a specjalnie chleba, o który wszędzie trudno. Byłem brudny, włosy pokryte skorupą, bo nie zabrałem nic na głowę. Kupiłem beret. Uradziliśmy z Robertem, że ja będę spał w samochodzie, bo trzeba go pilnować. Mogliby chyłkiem wyjechać w nocy. Ułożyłem się na siedzeniu szofera. Rzeka szumiała i pluskała w ciemnościach, z dala dolatywał jednostajny warkot motorów wycofujących się oddziałów. Patrzyłem w ciemną szybę i modliłem się, jak codziennie wieczorem.

14.6.1940

Wstałem o szóstej. Po chwili nadszedł Robert i poszliśmy nad rzekę. Rozebraliśmy się i wleźli do wody. Powietrze było chłodne, przesycone jeszcze zimnem świtu, i szczękałem zębami. Ale woda, wygrzana trzytygodniowymi upałami, była letnia i przyjemna. Rozkosz. Ogoliłem się nawet. Potem zacząłem rozglądać się za gorącą kawą. Było to marzeniem – bistra wymiecione, nic, pustka. Pozostawało białe wino. Tego nie brakowało. Dyrekcja francuska zeszła się w komplecie i zaczęła nas popędzać. Na szczęście szofer gdzieś się zawieruszył. Tymczasem co kilka minut przychodziły jeszcze grupki polskich robotników, idących z Paryża na piechotę. Pakowałem ich na „naszą” ciężarówkę. Wtem zaczęli nadchodzić Francuzi, i to z żonami i dziećmi. Też szli na piechotę. Sytuacja stała się naprężona, bo kazano naszym opuścić ciężarówkę, aby umieścić w niej kobiety i dzieci. Nasi zaczęli się buntować i groziła bitka. Francuzi mieli rację. Nasi w końcu ustąpili. Nagle zajechała wielka ciężarówka fabryczna. Wróciła z Sully-sur-Loire po maruderów. Ulga. Załadowano nas na nią. Wyjechaliśmy z Nemours o drugiej po południu.

Jechaliśmy prędzej. Drogi już się przeczyściły i panował większy porządek. Wojsko kierowało ruchem. Jechaliśmy znowu w tłumie kolumn wojskowych, pomieszanych z cywilnymi uciekinierami. Wojsko nie cofało się – też uciekało. Żołnierze pętali się bez żadnej dyscypliny. Pospolite ruszenie. Jedynie wozy z żarciem szły w porządku i w południe cała ta banda stawała się wzorowo zdyscyplinowana w obliczu konserw, chleba i zupy. Pod wieczór wjechaliśmy na most na Loire. Rzeka prawie wyschnięta i nie bardzo chciało mi się wierzyć, ażeby ta struga mogła stanowić linię jakiegokolwiek oporu. Sully było zapchane uciekinierami. Musiałem schować moje dwa bochenki chleba, bo mi je zjadali oczami.

W Sully zgromadziła się już cała fabryka. Nazajutrz rano mieli jechać na Bourges i Moulins. Co do nas, nie było żadnych dyspozycji. Poszedłem na dworzec dowiedzieć się o pociągi. Powiedzieli mi, że może nazajutrz odejdzie pociąg do Bourges. Nie interesowałem się już tym, bo całą sprawą zajął się H., jako kierownik grupy. Zrobiłem jeszcze spis naszych – dojechali niemal wszyscy, a potem poszedłem na kolację. Wypiliśmy we dwóch z Robertem flaszkę koniaku do kolacji i ulokowaliśmy się na strychu jakiegoś domu. Wieczorem rozeszła się wiadomość, że jeśli Ameryka nie przystąpi do wojny, to Francuzi będą prosić o zawieszenie broni. Wydało mi się to bardzo prawdopodobne, choć Francuzi zapewniali mnie, że na Loire ma być stawiany opór. Miałem ochotę zapytać się: czym? Tym wojskiem, które widzę wokoło? To już nie wojsko.

15.6.1940

Rano spaliśmy długo. Kiedy przyszliśmy do punktu zbornego, okazało się, że większość naszych już wyjechała pociągiem do Bourges. Reszta ładowała się na ciężarówkę. Robert i ja mieliśmy już dość tego ścisku. Zdjęliśmy z samochodu jakieś dwa rowery i postanowiliśmy jechać do Bourges na rowerach. Samochód z rodakami odjechał, a my wolno i z namaszczeniem zabraliśmy się do śniadania. Koniec z wrzaskami, pośpiechem i zdenerwowaniem mężczyzn, roztrzęsionych kobiet i wrzeszczących dzieci. Około jedenastej wyjechaliśmy.

Droga do Bourges była z początku zapchana, ale rowerem można się zawsze przemknąć pomiędzy samochodami. Po półgodzinie jazdy w mętliku wyrwaliśmy się na wolną szosę. Droga świetna. Koło drugiej zatrzymaliśmy się na obiad, mając poza sobą około 40 kilometrów. Potem dalej. Jechało się wspaniale. Łagodne podjazdy pod górę i długie zjazdy w dół. Na 15 km przed Bourges kazali nam zjechać na boczną drogę. Musieliśmy nadłożyć z 5 km. Byliśmy jednak zmęczeni. Koło szóstej wjechaliśmy na przedmieścia. Robert był tak zmęczony, że jadąc zupełnie wolno, wywrócił się i rąbnął nosem o asfalt. Zadrapał nos i dostał straszliwego krwotoku. Krew wlewała mu się do gardła i ciekła z dziurek na zewnątrz. Jacyś chłopcy przynieśli wody, a jacyś dwaj panowie zaczęli udzielać rad. Usłyszawszy, że mówimy po polsku, zaczęli i oni po polsku. Żydzi, uciekinierzy z Antwerpii. Od razu doszukaliśmy się znajomych, bo wuj jednego z nich miał skład futer w Krakowie. „Pan wie – to on miał futra na Wiślnej – pan szedłeś z Rynku, to po prawej stronie”. Robertowi tymczasem krew przestała cieknąć i wjechaliśmy po chwili do miasta. Naszych odnaleźliśmy w komplecie na dworcu. Francuzi kazali oddać samochód i powiedzieli nam, że stąd mamy już jechać pociągiem do Quimperle. Tam załadują nas do Anglii. Ehe – specjalnie czeka krążownik, a na krążowniku przyjmą nas z kwiatami. Poszedłem do komisarza wojskowego. Był uprzejmy, ale wprost mi powiedział, że już żadne pociągi na zachód nie odchodzą. Należy jechać dalej na południe, a stamtąd może na Bretanię. Bez Pekin do Otwocka.

Mrok już zapadał, gdy kupiłem gazetę. Niemcy już w Paryżu. Nie pisali o tym dosłownie, ale można się było domyślić z treści. Usiedliśmy z Robertem przy stoliku jakiegoś zamkniętego bistra i wyładowawszy nasze zapasy, zjedliśmy kolację. Robert jest wspaniałym towarzyszem: spokojny, pedantyczny, wie, czego chce, i tak samo jak ja nie znosi ścisku. Bardzo go polubiłem. Wróciliśmy na dworzec i tam okazało się, że rower nie jest własnością nikogo z Polaków. Jakiś Francuz wsadził go do ciężarówki i więcej nie pokazał się. Mieliśmy wobec tego „nasz rower”. Trzeba było teraz wynaleźć drugi rower, bo po tym jednym dniu się do tego środka lokomocji przekonałem.

Już w nocy wyszliśmy na miasto szukać noclegu. Księżyc świecił jasno na niebie bez chmurki. Wszędzie pełno. Całą noc przedrzemaliśmy na betonie peronu.

16.6.1940

Po betonowej nocy wstaliśmy już o piątej rano. H., który dotąd kierował grupą, nie zjawił się już w Bourges. Koło dziewiątej rano rozpoczęliśmy szturm do pociągu towarowego. Wagony były już pełne kobiet i dzieci. Robert i ja znaleźliśmy jeszcze dwa miejsca tuż przy drzwiach. Siedzieliśmy ze zwieszonymi na zewnątrz nogami. Ścisk w wagonie wynikał z bezdennie głupiego rozstawienia bagaży. Chcieliśmy zrobić porządek, ale mowy o tym nie było. Podparyski ludek okazał się nieprzejednany. Jakiś sparaliżowany staruszek na wózku zaczął wygrażać Robertowi laską. Nikt nikomu nie chciał pomóc. Kiedy jednej z kobiet przyniosłem flaszkę wody, wydarła mi ją z rąk i spojrzała jak na wroga. Pociąg ruszył, jechaliśmy do Montluçon. Zaraz za Bourges stanęliśmy. Nadleciał niemiecki samolot, ale nie strzelał. Znowu ruszyliśmy. Dzień upalny, w wagonie smród. Staruszek zaczął się niecierpliwić. Widząc, że na stacjach ludzie wysiadają i kładą się na trawie, chciał koniecznie wysiąść i prendre un peu d’air^10. Potem dostał napadu szału, klął i okładał laską wszystkich wokoło. Córka zaczęła płakać i krzyczeć, że zwariował, zrobił się rwetes. Opowiedziała całemu wagonowi, co ona dla swego ojca zrobiła, a stary klął, że Bosze już są tu, że Francja nie jest już Francją, a po prostu gównem – w sumie bardzo do rzeczy i wcale nie po wariacku. Vivent les fous^11 – powiedziałem do Roberta.

Niebo zachmurzyło się i zaczął padać deszcz. Piliśmy wstrętne, zatęchłe białe wino, bo w Bourges innego już nie dostaliśmy. Zaschło mi w gardle, zgaga paliła i ledwie trzymałem się na nogach. Pod wieczór dojechaliśmy do Montluçon. Zebraliśmy graty i na miasto, pomimo iż większość twierdziła, że jedziemy dalej. Ani mi się śniło. W mieście udało nam się wreszcie zjeść normalną kolację z zupą i mięsem. Potem rozglądanie się za jakimś noclegiem. Do jednego z kin wnoszą snopy siana. Wchodzimy do środka – luksus. Miękkie fotele, dużo miejsca, można sobie przynieść słomy. Tylko nie rozumiem, dlaczego nie mają puścić jakiegoś filmu. Byłoby wspaniale leżeć na snopku i oglądać Marlenę. Od razu wróciliśmy na dworzec po rzeczy. Tam okazało się, że część naszej grupy pojechała już jednym pociągiem, a druga część, nie mogąc wywalczyć miejsc, gotowała się do innego pociągu, którego jeszcze nie było. Spojrzałem na Roberta, postukałem palcem w czoło i zabrawszy rower i bagaż, poszliśmy do kina. Złożyliśmy graty w kinie, oddali pod opiekę jakiegoś drzemiącego na snopku uciekiniera i poszliśmy do miasta.

W mieście pełno wojska i uchodźców. Siedzą w bistrach, piją wino i kawę i dyskutują. Wieczorem gazeta narobiła ruchu, bo zmienił się rząd francuski, wyewakuowany do Bordeaux. Reynaud podał się do dymisji, na jego miejsce wszedł Pétain, wicepremierem został Weygand – prawie cały rząd wojskowy. Na wszystkich twarzach widać obawę, czy przypadkiem nie oznacza to projektów obrony do upadłego. Ale tymczasem Niemcy przeszli już w kilku miejscach Loire. To już koniec.

Z ciekawości poszliśmy na dworzec. Już i druga grupa odjechała. Ale w chwilę potem zjawiło się dwóch robotników. Tadzio wziął mnie na stronę i wręcz oświadczył, że umyślnie spóźnił się na pociąg, bo już nie mógł wytrzymać. Zaprowadziliśmy ich do kina, a potem jeszcze wyszli. Nie wiem, co mi strzeliło do głowy, ale widząc jakieś dwie porządnie ubrane kobiety, podszedłem do nich i zapytałem, czy nie wiedzą, gdzie można by tu przenocować. Jedna z nich z miejsca odpowiedziała, że u niej. Robert mnie trącił, ale postanowiłem brnąć dalej. Poszliśmy razem z nią. W jakiejś ciasnej uliczce wprowadziła nas w korytarz, potem na podwórze, a w końcu do wozowni. Na ziemi słoma, jakiś stary dywan, przyniosła nam koc, wiadro wody do mycia. To najważniejsze. Wróciliśmy do kina, przynieśli część rzeczy i spać.

17.6.1940

Wstaliśmy o dziewiątej. Madame zrobiła nam gorącej kawy i pozwoliła wypić śniadanie w kuchni. Z zawodu krawcowa. Ma sklep z garderobą damską, mąż ma sklep z radiami i obecnie jest na froncie. Obydwa sklepy zamknięte. Właśnie dziś rano telefonował do niej, że jest zdrów i ma się dobrze, cofa się razem z wojskiem obok Montluçon. Mówiła nam, że to wszystko jest okropne, że pewnie lada dzień Francja poprosi o zawieszenie broni, ale co robić, grunt, żeby mąż wrócił. I żeby mogli być znowu razem. Pewnie miała rację.

Na dworcu dowiedzieliśmy się, że już żadne pociągi nie odchodzą. Było południe. Przed jakimś bistrem stał tłum ludzi i z wewnątrz dolatywały dźwięki radia. Marsylianka. Podeszliśmy. Zacząłem się pytać, o co chodzi. Zobaczyłem zapłakane twarze kobiet i posępne mężczyzn. W końcu jakiś młody robotnik powiedział mi tonem obojętnym: „Francja prosi Hitlera o zawieszenie broni”. Marsylianka kończyła się i jeszcze raz powtarzała się druga część. Mimo woli powtarzałem w myśli słowa formez vos bataillons – marchons, marchons^12, a równocześnie uświadomiłem sobie śmieszność tych słów w zestawieniu z sytuacją. Francja prosi o pokój. Miałem ochotę płakać, a uśmiechałem się ironicznie, szepcząc zamiast marchons – fuyons^13. Złapałem Roberta za rękaw i powiedziałem: „Zażądali pokoju – koniec”. Obok nas przechodziły zapłakane kobiety, a ulicami pędziły samochody wypełnione obszarpanym wojskiem.

Ochłonęliśmy. Co robić? W tym momencie podszedł do nas Tadzio, uśmiechnięty i uradowany, że w końcu nas spotkał. Tadzia zawsze lubiłem. Z zawodu szofer, urodził się w Warszawie, skąd wywiózł bogatą przeszłość taksówkowo-autobusową i wspaniały język. Tadzio teraz stał, spoglądał na jadące samochody, spluwał, i wreszcie sucho stwierdził: „Trzeba stąd koniecznie odpłynąć dalej, a potem zobaczymy”. Zaczęliśmy się zastanawiać, jak to zrobić. Pociągi już nie odchodzą, iść na piechotę nie ma sensu. Tadzio skręcał mozolnie papierosa, czyli „spirocheta”, i wreszcie oświadczył, że najlepiej kupić rowery.

Zdecydowałem się w jednej chwili. Po długich poszukiwaniach znaleźliśmy sklep. Używanych już nie było, tylko nowe. Tadzio kupił sobie półwyścigówkę za 630 franków, ja doskonałą szosówkę za 715 franków. W sklepie ogarnęła mnie zupełnie dzika i bezsilna wściekłość. Dlaczego ten wspaniały kraj, w którym nowy rower kosztuje jedną trzecią przeciętnego zarobku robotnika, dlaczego ten kraj biorą diabli? Ciągle odczuwam to jako definitywny koniec. To już chyba nie wróci. I może właśnie to uczucie, uczucie bezgranicznego smutku, jest w tym wszystkim najgorsze. Robert pakuje teraz nasze rzeczy. Obawiam się, że te rowery pojadą raczej na nas, a nie my na nich.

18.6.1940

Wstaliśmy rano koło siódmej. Niebo pochmurne i deszcz wisiał w powietrzu. Niemcy załatwili się już z Francją i nie potrzebują pogody. Polski wrzesień i francuski maj-czerwiec były jednakowo słoneczne i pogodne. Hitlerwetter^14. Biedna i niezasobna Polska i wielka i bogata Francja broniły się jednako długo. My i obcy uważali naszą obronę za skandal. Obrona francuska na tym tle jest po prostu kryminałem. My chcieliśmy się bronić, ale nie mieliśmy czym. Oni mieli czym i nie chcieli się bronić. Jestem ciekawy, czy Francja potrafi dźwignąć się z tego ciosu. Ciągłe myśli, które mnie nurtują od wczoraj.

Wydostanie się z Montluęon było sztuczką cyrkową. Kilka dobrych kilometrów musieliśmy prowadzić rowery i przepychać się w zbitej masie samochodów, dział, ciągników i czołgów. Mieli – mieli tego żelastwa. Dalej było luźniej i można było jechać. Zaczął padać deszcz. Przy jakimś samochodzie ciężarowym stała grupa żołnierzy. Zatrzymali nas i zaprosili na rum. Mieli go kilka beczek i poili nim wszystkich po drodze. Tadzio wypił podane mu pół szklanki duszkiem, splunął i zwrócił ją z dodatkiem jakichś zupełnie niesamowitych przymiotników pod adresem żabojadów. Jedziemy w kierunku Bordeaux. Pod wieczór zjazd w dolinę Creuse. Wieczór zapadał chłodny. Leżałem na kierownicy i brałem ostre wiraże, pokładając się całym rowerem. Było coś upajającego w tej jeździe. W pewnej chwili najwyraźniej poczułem, że wszystko przestaje mnie obchodzić. Teraz, kiedy to piszę, czuję, że pękło coś we mnie. Może nastąpiło zerwanie z przeszłością. Nareszcie. Jestem wolny w tym zamieszaniu. Może nawet zerwałem z samym sobą. Wspaniale. Rozpiera mnie. Żal? Za czym, do diabła? Za tamtym życiem? To był koszmar, bezustanne duszenie się. Koszmar lat gimnazjalnych, koszmar tego życia, do którego przykrawałem się, nie mogąc się nigdy spotkać z samym sobą. Rozmawiałem z sobą poprzez innych. I to poprzez kogo? Poprzez co? Cholera!

Na dnie doliny jakiś drogowskaz mówił o wsi o 1500 metrów stąd z dopiskiem: „Kościół z XII wieku i most rzymski”. Bez namysłu skręciłem. Trzeba zwiedzić. Proboszcz romańskiego klejnotu umieścił nas w jakimś domu na siennikach. Po zjedzeniu czegoś wyszedłem. Nad wilgotnymi łąkami unosiła się mgła, grały świerszcze i świecił księżyc. Wszedłem na most. Ogarnęło mnie wzruszenie. Przewracałem w myślach kartki realiów Terlikowskiego (nudne toto było) i patrzyłem na okrągłe, wąskie luki z szarego kamienia. Przy wjeździe resztki głazów tej drogi, po której toczyły się wozy i maszerowały ciężkim krokiem legiony rzymskie. Gallia est omnis divisa… Dlaczego wtedy bronili się, pomimo że ich sprzęt i technika były o tyle gorsze od rzymskich? Z odległej drogi dolatywał bezustanny ryk motorów, a pod mostem odezwały się żaby. W mroku zamajaczyła krępa postać Tadzia. Zapalił papierosa. „Panie B., nic się pan nie martw. Jutro szatkujem dalej. To aż przyjemnie uciekać po takich drogach. Co cywilizacja, to cywilizacja – wszystko jakoś gładziej idzie. Nie tak jak u nas. Ale że łapciuchy z nich p… to prawda”. Jest cisza. Robert i Tadzio głośno oddychają, świeca pryska.

19.6.1940

Pogoda się poprawiła. Od rana słońce i gorąco. Na śniadanie gorąca kawa z mlekiem. O dziesiątej w kierunku na Guéret. Słońce paliło już bezlitośnie, ale szosa wysadzana platanami i jedzie się jak w altanie. Po półtorej godziny dojeżdżamy do Guéret. Na drodze ludzie z taczkami, znowu ogłupiali, z wózkami dziecinnymi, idący w odwrotnym kierunku. Nie można się było od nich nic dowiedzieć. Otępiali. Jedziemy dalej. Wpadamy na przedmieście. Tu dowiadujemy się, że przed godziną było bombardowanie. W mieście pełno wojska, rynek zapchany samochodami, działami. Jakieś dwa domy dopalają się, a na środku drogi lej od bomby i szkielety spalonych samochodów. Tadzio rozglądnął się i stwierdził rzeczowo: „Trzeba stąd koniecznie spłynąć, bo s… wrócą. Ja ich znam: do wieczora nie dadzą spokoju; dopiero po szóstej mają fajerant”. Nie szukaliśmy już nic do picia. Przepychamy się pomiędzy setkami samochodów. Odnajdujemy drogę na Saint-Sulpice. Upał. Za Guéret postanowiliśmy zjeść obiad. Chcieliśmy przysiąść koło przydrożnego bistra, tuż przy drodze, ale Tadzio nie pozwolił. „Ja chcę spokojnie jeść”. Odciągnął nas od szosy, w pola. Zabraliśmy się do otwierania puszek z pasztetem i sardynkami, nasmarowaliśmy sobie chleb, gdy nagle zaczyna coś warczeć. Tadzio wstał, wyszedł spod drzewa i wrzasnął: „Idą sk… tutaj… raz, dwa, pięć, osiem, dziesięć”. Zostawiliśmy jedzenie w trawie i biegiem pod drzewa, do płytkiego rowu przy łące. W Guéret łomot, zrzucili bomby. Potem trzask karabinów maszynowych. Tadzio krzyknął: „Rąbią z karabinów, niech ich wyrok spotka”. Samoloty były nad nami. Spłaszczyłem się w rowie jak papierek, ale odwróciłem głowę, żeby popatrzeć. Przeciągły gwizd tuż, tuż, huk. Szarpnęło powietrzem. Trzask karabinów maszynowych. Siekli po szosie. „Włoskie maszyny – Fiat B.R.20” – mówię do Tadzia. Tadzio klnie. Wracamy do jedzenia. Po dwudziestu minutach znowu warkot. Szli nad Guéret i bombardowali zajadle. Potem znowu przeszli nad nami, siekąc po szosie z karabinów maszynowych. Leżałem w rowie i bałem się. Po tym nalocie dokończyliśmy szybko jedzenie i jazda dalej od tego zapowietrzonego miejsca. Bomba spadła niemal w to samo miejsce, gdzie chcieliśmy usiąść. Z bistra wyleciały wszystkie szyby i pospadało trochę dachówek, na drodze leżały gałęzie, a na progu bistra leżał skrwawiony trup jakiegoś człowieka. Pomyślałem sobie tylko: „Grunt, że to nie ja”. O kilkadziesiąt metrów dalej, przy bocznej dróżce, stały dwie butelki wina. Ktoś je zostawił i uciekł. Tadzio zabrał je ze sobą. Patrzymy teraz bardziej w niebo niż na drogę. Ujechaliśmy może z 10 km i znowu ich diabli nadali. Ta sama dziesiątka. Obok nas jedzie spokojnie samochód. Zamknięci w limuzynie nic nie słyszą. Dajemy im znaki. Stają i rzucają się jak szaleni w pole. Dziecko zostawili w samochodzie. Wziąłem chłopczyka na ręce, przeniosłem przez płot do sadu obok szosy i przykucnąłem w rowie. Biedne dziecko trzęsło się i z oczu ciekły mu łzy. Już nawet nie mógł głośno płakać – po prostu lało mu się z oczu. Przytuliłem go do siebie i uspokajałem, myśląc sobie, że sam też boję się straszliwie. Tadzio skądś krzyknął: „Idą bokiem!”. Pocałowałem chłopczyka i odniosłem do samochodu. Matka była tak wystraszona, że zapomniała o nim. Tulił się teraz do niej i płakał w milczeniu. La prochaine fois ne l’oubliez pas^15, powiedziałem, wyładowując całą złość za mój własny strach. Ona pewnie pomyślała, że ja jestem bardzo odważny.

Tadzio spojrzał na zegarek, zobaczył, że już po siódmej: „Można spokojnie jechać, już po fajerancie. Teraz wylądują, uchleją się, mordy zaszargają, a jutro abarot. Gdzie ta potęga Francuzów? Latają jak u nas”. Ma rację. Pełno wojska wokoło, pełno działek przeciwlotniczych i karabinów maszynowych i nic; nikt się nie odezwał. Koło dziewiątej zjechałem z drogi w poszukiwaniu noclegu. Znalazłem fermę. Wszyscy byli przy kolacji. Patron chętnie zgodził się na nasz nocleg w stodole. Poczęstowali nas zupą i winem. Po kolacji zagrzebałem się w sianie. Terkanie świerszczy i kumkanie żab. Już w piżamie wyszedłem jeszcze i usiadłem na kamieniach przy studni. Rosa osiadała i papieros zawilgł. Już późno w nocy przyszło spać do stodoły dwóch robotników z Paryża. Wyjechali o dzień później od nas. Mówili, że przez radio ogłoszono, iż ktokolwiek w wieku poborowym nie opuści Paryża trzynastego czerwca do dwunastej w nocy, potraktowany zostanie jako dezerter. Kiedy i przez kogo? Podobno z przechowalni bagażów na Gare du Nord rozdano ludziom około 6000 rowerów, byleby mieli czym wyjechać.

20.6.1940

Wyjechaliśmy późno, bo Robert rano uprawia takie ablucje, czyszczenia, pakowania swoich rzeczy, że nie możemy wyjechać przed dziesiątą. Podobno Niemcy idą ciągle naprzód, ale są dość daleko za nami. Robert twierdzi, że nie należy się spieszyć. W południe przejechaliśmy przez Saint-Sulpice. Miasteczko położone w dolinie, otoczone górami. Upał tropikalny. Z kupionej tam gazety wynika, że rokowania o zawieszenie broni są w toku, ale do chwili definitywnego podpisania tego aktu łaski Niemcy będą szli dalej i walki trwają nadal. Jakie walki? Linia Maginota otoczona. Dwie dywizje polskie, które pod koniec weszły do akcji, odmawiają wszędzie cofania się i biją się po bohatersku. Część jednej dywizji została podobno wybita, osłaniając odwrót wojsk i uciekinierów francuskich w kierunku Szwajcarii. Piszą, że nasi rzucali się z butelkami benzyny na czołgi. To już trochę lepiej niż z kawalerią, ale jeszcze źle, jeżeli to prawda. Nie – jesteśmy bez konkurencji. Rząd francuski jest w Bordeaux. O drugiej wleźliśmy w las i przespali do szóstej. Tadzio śpiewa krwawe tanga i klnie, bo górzysto. Już o zmroku znajduję fermę. Jestem przewodnikiem, nadaję tempo i wyszukuję kwatery. Przyjmują nas z wylaniem. Są aż cztery młode dziewczęta. Jemy kolację z naszych zapasów przy stole gospodarzy i ja gadam za wszystkich. Dziewczęta przyglądają się nam z ciekawością, a jedna z nich zna parę słów po polsku. Tadzio przymila się do niej i plecie głupstwa. Potem do mnie: „Panie B… – zostaję na sznurku – za nią pójdę. Dziewczę cud, palce lizać, nóżki moczyć. W sam raz na wiatraczek”. Jesteśmy zmęczeni. Wyleźliśmy po drabinie na siano. Pod nami słychać było dźwięk łańcuchów i żucie krów. Cisza. Zapach mleka i gnoju. W ciemności błysnął świętojański robaczek, zielonkawy pyłek. Noc bez księżyca, ale jasna od gwiazd. Cudownie.

21.6.1940

Śniadanie, mycie, golenie. Jedziemy ciągle w kierunku Limoges. Bez mapy trudno to idzie. Nigdzie nie można kupić mapy, bo wszystkie rozkupili. Koło pierwszej dojeżdżamy do Limoges. Nie wpuszczają do miasta. Zsiadam z roweru i po dłuższym wykładzie wpuszczają tylko mnie. Zostawiam rower i idę na piechotę. W środku miasta łapie mnie ulewa. Przeczekuję w bramie i idę na dworzec. Dworzec też zamknięty i dopiero po dłuższym gadaniu dopuszczają mnie do komisarza wojskowego. Pytam o naszą grupę. Nic nie wie. Wracam. Nasze zapasy kończą się i szukam jedzenia. O chleb wszędzie trudno. Nie ma konfitur, konserw mięsnych, sklepy puste. Łażę. Wreszcie dostaję kiełbasy i kilka puszek pasztetu, banany i pomarańcze. Także mapę Francji, wydaną przez „l’Auto” w czasie Tour de France w 1936 roku. Jakiś księgarz miał stos tej makulatury i sprzedawał teraz po franku sztuka. Szło jak woda. Znalazłem także jakiś samotny tom korespondencji Byrona i kupiłem za 50 centimów. Okazja. Zjedliśmy obiad na drodze, potem na Angouleme, 84 km. Tadzio jedzie teraz obok mnie i opowiada: „Panie B., mnie wszystkie kurwy z Gastronomii i z Café Clubu znały na pamięć. Jak taka dorwała gościa z uszarganym pyskiem, to go brzdęk w moje taksówkie, tam go robiła, forsę wszystką zabrała, co miał, faceta wysadzała, mnie dwadzieścia złotych na serduszko i prysk”. W tym momencie dwóch ludzi idących drogą zaczęło za nami wymachiwać i wołać. Dwaj Polacy emigranci. Usłyszeli niepokalaną polszczyznę Tadzia i zatrzymali nas.

„Wy skąd?” – „Z obozu wojskowego w Bretanii”. Zmobilizowali ich, a trzy dni temu, w nocy, powiedzieli ratuj się kto może. Oficerowie uciekli samochodami do portów i jazda do Anglii; żołnierzy też podobno trochę wyjechało, głównie tych z Polski. Co z Jaśkiem? Jak to dobrze, że mnie nie chcieli wziąć do tego wojska. Spanie na fermie, tym razem w słomie.

22.6.1940

Rano padał deszcz. Spaliśmy. Wyjechaliśmy dopiero koło drugiej. Przelotne deszcze. Przemokliśmy zupełnie. Wleźliśmy znowu w tłum cofającego się wojska. Jechali na wariata. Na drodze co krok wywrócone samochody. Tadzio spoglądał i klął. Asfalt śliski i zagliniony. Stonoga połamałaby na tym wszystkie nogi. Po trzydziestu kilometrach dałem spokój. Znalazłem fermę. Kupa słomy pod dachem, osłonięta tylko z dwóch stron. Przy kolacji towarzyszyły nam koty i psy, deszcz mżył, z drogi dolatywał bezustanny warkot, zgrzyt i zachłystywanie się motorów, dartych bez litości; senność; spokój.

23.6.1940

„Marne wakacje, sezon się nie udał” – powiada Tadzio. Robert opowiada nam cuda o słońcu południowej Francji, o Morzu Śródziemnym. Tymczasem taplamy się w błocie na asfaltowych szosach zachodniego krańca Massif Central. Zbliżamy się do Angouleme. Nie puszczają, objazd, błądzimy po bocznych drogach. Już w nocy znajdujemy malutką i ubogą fermę. Kończą kolację i są uprzejmi. Patron prowadzi nas na siano. W dużej misce na stole widzę sałatę zieloną. Listki ociekają oliwą i jest to tak apetyczne, że nie wytrzymuję: „Czy można kupić sałatę?”. Patronka od razu wstaje i powiada, że przyrządzi nam dwie główki. Wyszła i po chwili wniosła całą miednicę sałaty. Zjadamy w mgnieniu oka, zagryzając chlebem z pasztetem. Cudowne te noce na sianie, wśród monotonnego plusku deszczu.

24.6.1940

Rano znowu deszcz. Patronka przyniosła nam pół wiadra mleka na śniadanie. Zalewamy się mlekiem, leżę i piszę. Deszcz leje. Potem jem czekoladę, palę, usypiam, budzę się, gryzę czekoladę i drzemię. Koło czwartej po południu włazi do nas po drabinie patron, coś tam gaworzy i nagle spokojnie mówi: „Niemcy są już stąd o 12 km – zajęli Angouleme”. Przynajmniej dowiedzieliśmy się, że Angouleme jest stąd o 12 km. Skoczyliśmy do rowerów. Bocznymi drogami wjechaliśmy na szosę do Perigueux. Postanowiliśmy już teraz jechać na południe. Po półtorej godziny jazdy Mareuil. Po drodze wleźliśmy znowu w sam środek wojska. Widać było, że cofały się nie tyły, lecz pierwsza linia – wojsko frontowe. Ścisk i wrzask, ciężarówki, ciągniki, czołgi, działa.

Zatory i wszystko staje. Jadąc na rowerach, udawało nam się przecisnąć i dojeżdżać do czoła kolumny. Jedziemy i znowu zator. Oficerowie biegają wokoło i klną, 15-centymetrowe działa, zepchnięte na brzeg drogi, obsuwają się do rowów, krzyki. Dokazując cyrkowych sztuk, dojeżdżamy do przodu. Cztery samochody ciężarowe stoją i żołnierze nie chcą jechać, bo nie wiedzą, co się stało z ich samochodem aprowizacyjnym. Dopiero jakiś łącznik na motocyklu podjechał i gdy powiedział, że żarcie jedzie o kilometr stąd, ruszyli. Za godzinę to samo. Działa 15-centymetrowe chciały wyminąć stojącą w miejscu kolumnę i wszystkie poobsuwały się do rowów. To, co się tam działo, trudno opisać. Piekło. Przedzieramy się i po kilku kilometrach odkrywamy sielankę. Czoło kolumny siedzi na skraju lasku, rozstawiono stoły i krzesła (wieźli to ze sobą) i kolacja odchodzi najspokojniej w świecie. Garden party. Z muzyką. Patefon gra, rubinowe butelki wina na stołach i wesoło. Mam jeszcze ciągle w uszach kwik wyprzęganych koni, zgiełk, szczęk. Tadzio spoglądał, splunął i stwierdził: „Słaba łączność w tym ichnim wojsku”.

Jakże inaczej przedstawia się naród w czasie pokoju i w czasie wojny. Wojna jest dla narodu jak rzucenie monety na marmurową płytkę; i choć nienawidzę wojny, to wydaje mi się, że trudno o lepszy probierz. Przypominam sobie, co myślałem o Francji z dawnych lat. Dziś zrozumiałem jedno; cechy, które są czarujące w czasie pokoju, które ceni się wysoko – te cechy francuskie są zgubne w tej epoce. W czasie pokoju zapomnieli o wojnie, w czasie wojny nie potrafili zapomnieć o pokoju. Było już szaro, gdy wjechaliśmy do jakiegoś miasteczka. Ulice zapchane wojskiem, przed domami pełno ludzi. Jakiś mężczyzna kiwał ręką do żołnierzy i krzyczał radośnie: C’est signé, c’est signé!16. Podszedłem do niego. Z ożywieniem, jak o jakimś bardzo pomyślnym wydarzeniu, opowiedział mi o podpisaniu zawieszenia broni z Niemcami i z Włochami. Akcja wojenna ma ustać o godzinie 1.35 w nocy. Tymczasem ulicami dalej ciągnęły samochody i wojsko. Wiadomość o zawieszeniu broni rozeszła się w mgnieniu oka. Zapanował nastrój radosnego podniecenia. Ludność miasteczka siedziała w oknach lub stała w drzwiach i kiwała z uśmiechem rękami do żołnierzy. Oni jechali ze śpiewem, z harmonijkami w ustach. Zawieszenie broni jakby ich wyprostowało, ubuńczuczniło. Miałem wrażenie, jakby w jednej chwili poczuli się rozgrzeszeni. Bohaterowie, którzy do końca wypełnili swój obowiązek. W miasteczku było święto. W bistrach pozapalane światła, otwarte szeroko drzwi, pijatyka i śpiewy. I tylko w snopach światła przesuwały się nadal czarne sylwetki samochodów, dział i bezładnie idących żołnierzy.

Wyjechaliśmy poza miasto szukać noclegu. Ale wszędzie pełno wojska. Podeszło do nas jakichś dwóch pijanych żołnierzy. Zaczęli pytać, kim jesteśmy. Tu strefa wojskowa i cywile nie mają wstępu. Mówię, że jesteśmy Polakami. I wtedy robią nam wykład: Ta cała wojna jest z powodu Polski. Polska, zamiast ugodzić się, wzięła stronę kapitalistów i Anglii, a Anglia wciągnęła Francję. A zresztą tu jest wszystko napisane. Wyciąga jakąś zmiętą ulotkę. Chcę mu ją zabrać, ale on z uporem stara się ją odczytać na głos, choć jest już prawie ciemno. Bełkoce coś o trustach międzynarodowych, o kapitalistach, wreszcie konkluduje z brawurą: Fini – nous sommes trop intelligents pour nous casser la gueule…17 Tadzio odciąga mnie wściekły: „Co pan będzie z ciemniakami gadał. To samo co w Polsce. Niemcy z jednej strony, Stalin z drugiej i po herbacie. Tylko do nas to musieli przyjść, bo na to ich pisanie naród był za głupi, a tu oni są «intelligent», to bibuła wystarczy”.

Jedziemy dalej już w zupełnych ciemnościach. Świateł nie wolno zapalać i wszystko kotłuje się w kompletnej czerni. Jedynie przydrożne bistra buchają światłem, jak otwarte piece w hucie, wypełnione po brzegi pijącymi żołnierzami. Taka Sicz z „Ogniem i mieczem”. Było już po dwunastej w nocy, gdy zagrzebywaliśmy się w sianie. W stodole było elektryczne światło i odkryliśmy beczki z winem. Tadzio spojrzał na zegarek i powiedział: „Panie B… – za piętnaście minut sztyki do pochwy, w kozły broń i święto morza”. Głowa mi pękała od bezustannego wdechiwania spalin na drodze i od warkotu motorów.

25.6.1940

Pogoda pod psem. Z rozmowy z patronką dowiedziałem się, że około 3 km stąd jest wielka ferma i pałac. Właścicielem jest Polak, bardzo bogaty, un millionnaire^18. Podobno gromadzili się u niego uciekinierzy polscy i jeszcze ktoś tam jest. Uradziliśmy, że warto zajechać. Może uda się zjeść coś solidniejszego i czegoś dowiedzieć. Po dwudziestu minutach wjechaliśmy w aleję, a w chwilę potem przed wielki i zapuszczony pałac. Kiedyś musiała to być śliczna posiadłość. Ogród, klomby, fontanna. Tadzio mówi do mnie: „Zaraz wyjdzie ordynat”. Zapytaliśmy o pana Budzyńskiego. Powiedziano nam, że jest przy robocie. Znalazłem go w ogrodzie za pałacem. Ordynat i dziedzic na trzystu hektarach z pałacem okazał się zwyczajnym chłopem z poznańskiego. Był w koszuli, w podartych spodniach uwieszonych na szelkach z pętelkami z postronka, w zabłoconych butach. Nosił jakieś deski i zbierał gałęzie. Dowiedziałem się potem, że przyjechał do Francji jako górnik, zaczął sprzedawać wędliny, nosząc towar w pudełku. Potem kupił rower, potem wózek z koniem, potem sam zaczął robić wędliny, wreszcie kupił fermę na północy, założył większą fabryczkę wędlin, następnie otworzył wielki sklep kolonialny, powiększył fabrykę, zarobił miliony, kupił tu na południu tę posiadłość i teraz, musząc uciekać z północy, zjechał do swoich włości w pięć samochodów, uwożąc ze sobą trzy tony suchych kiełbas i wędlin, szynek w puszkach i tak dalej. Postawił krzyżyk na swoim majątku na północy (wartość pięć milionów franków) i wesoło zabrał się do pracy tutaj. Ponieważ zdołał wywieźć także kilka maszyn do wyrobu wędlin, ma zamiar urządzić tu drugą fabrykę, bydła ma tu na miejscu trochę, początek jest, reszta pójdzie, „bo za dwa miesiące Francuzy zaczną zdychać z głodu” – jak mi to sam powiedział. Sam wszystkiego dogląda, sam umie wszystko zrobić i sam się wszystkiego chwyta. Przyjął nas uprzejmie i z wielką godnością. Opowiedział nam, że jeszcze tydzień temu był u niego cały konsulat z Lille, ale na wieść o zbliżaniu się Niemców wszyscy mężczyźni wyjechali i zostały tylko żony. Pokazał nam pawilon, w którym mieszkały, i powiedział: „Niech się te hrabiny wami zaopiekują. Cały dzień nic nie robią, papierosy smalą – polskie panie…”. Strasznie mi się podobał. Hrabinom oddał do dyspozycji cały pawilon z kuchnią i jadalnią. Spały w pałacu. Przyjęły nas życzliwie. Zrobiły nam od razu gorącej kawy z górą chleba, kiełbasą i marmoladą. Rozmawialiśmy o ostatnich wypadkach.

Z deklaracji radiowej Pétaina wynika, że Francuzi w ogóle nie mieli się czym bić. O pół miliona żołnierzy mniej niż w 1917 roku, nie mówiąc o nierówności w uzbrojeniu. Pétain zwala winę na Anglików. Przysłali tylko dziesięć dywizji. Teraz Anglicy postanowili się bić sami. Depuis la victoire, l’esprit de jouissance l’a emporté sur l’esprit de sacrifice. On a revendiqué plus qu’on n’a servi. On a voulu épargner l’effort; on rencontre aujourd’hui le malheur^19. Nareszcie trochę prawdy. Ale Pétain nie mówi wprost, że to było przyczyną klęski. Nie. „Za mało dzieci, za mało broni, za mało sprzymierzeńców, oto przyczyny naszej klęski”. Żeby nie obrazić. Poza tym wszystko normalnie. Jean Prouvost został mianowany wysokim komisarzem propagandy. Propagandy czego?

Po kawie zabrałem się do roweru, bo trzeba było coś naprawić. Potem podano obiad. Wspaniały. Objadłem się niemożliwie. Po obiedzie panie poszły położyć się, a ja, korzystając z pralni, wyprałem całą bieliznę Roberta i moją. Rozwiesiłem na strychu w pałacu. Kolacja był znowu wspaniała, po czym siedzieliśmy jeszcze długo i rozmawiali z paniami. W polskim dworze na wakacjach. Powiedziałem, że mam zamiar zostać dłużej i odpocząć.

26.6.1940

Na śniadanie dzban kawy z mlekiem. Objadam się na całego. Całe rano przechodziłem z dziedzicem, rozmawiając. Jest wspaniały.

Nikt nic nie wie i wobec tego decydujemy się jechać dalej na południe. Francuzi z fabryki mówili mi jeszcze w Sully, że pojadą najprawdopodobniej do Carcassonne. Nie mówiąc o pieniądzach, które nam się jeszcze należą, mnie ciągnie na południe. Dwa razy nie zdarza się taka okazja. Postanowiłem jechać dalej, przeczekać, zobaczyć, co dalej, a potem wracać do Paryża. Tymczasem kierunek na Tuluzę.

Panie troszczą się o nas jak stado matek; obiad piramidalny. Po południu prasowałem. Przyjechał jakiś oddział francuski i rozlokował się w pałacu. Mieli ze sobą gramofony, grali, weselili się. Od jakiegoś podoficera wyłudziłem doskonałą mapę drogową. Teraz można będzie już jechać z planem. Z rozmów z żołnierzami wywnioskowałem, że ta cała wojna była spacerem Niemców po Francji. Ten oddział tu nie był nigdy w walce. Na widok jednego samochodu pancernego (przez lornetkę) – wiali.

27.6.1940

Nareszcie znowu słońce. Postanowiliśmy zjeść obiad jeszcze tutaj i zaraz po obiedzie jechać dalej. Od dziedzica Budzyńskiego kupiliśmy sporo suchej kiełbasy i odświeżyli tym nasze zapasy. Zjedliśmy znowu wspaniały obiad. Przy pożegnaniu chciałem paniom zapłacić za nasze utrzymanie, ale nie chciały nic wziąć. Muszę przyznać, że jak na żony urzędników konsularnych poziom wysoki. Byłem mile zdziwiony. Około trzeciej wyjechaliśmy. Po dwóch godzinach Perigueux. Pełno wojska i uciekinierów. Zatrzymaliśmy się na chwilę, żeby zjeść pięć kilogramów brzoskwiń, i dalej. Cahors-Montauban-Toulouse. „Ciach Mańkie w piach” – powiedział Tadzio i poszedł na prowadzącego w tempie wyścigowym. Droga cudowna, zielone wzgórza po obydwu stronach, wieczór wolno zapada, chłód. Darliśmy jak szaleni. Opanował nas południowy humor. Nocleg w malutkiej fermie. Wspaniałe czerwone wino.

28.6.1940

Słońce, oślepiające słońce, w dole wije się Garonna. Wdechuję zapach rozgrzanych łąk i przymykam oczy, bo wypolerowany asfalt lśni jak lustro. Denerwują mnie miasta. Mijam je szybko i z ulgą oddycham przy wyjeździe. Wspaniałe, zwierzęce uczucie rozkoszy, w której cała uwaga koncentruje się na szybkości, drogowskazach, jedzeniu i znalezieniu noclegu. Mam wrażenie, że jeszcze nigdy w życiu nie miałem wszystkiego do tego stopnia, tak absolutnie gdzieś – i pewnie dlatego jest mi tak dobrze.

Czujemy, że wjechaliśmy w inny kraj, w inny klimat. Koło południa upał staje się nie do zniesienia. Droga jest z białego kamienia i jadę niemal z zamkniętymi oczami. Tadzio podjeżdża ciągle do mnie i gada. Gęba mu się nie zamyka. „Panie Be – denerwuje się Tadzio – pan ciągle swoje. Niemcy i Niemcy. Pan widzi tylko Niemcy. Wcale nie… Francję zrobili tak samo do sitwy jak Polskę. Czy pan wie, że kiedy Polak robił w fabryce za dobrze, to Francuz po cichu rozregulowywał maszynę? Ja prawie codziennie traciłem czas na regulowanie automatu, bo mnie znali, że ja i do 700 zapalników na godzinę odstawiam, a jak dobrze szło, to i więcej. A oni mieli nakaz z partii: nie więcej jak 400. I jak tylko mógł, to trzaskał na rozregulowanej, żeby jak najwięcej sztuk było do odrzucenia. Panie, szmelc spod automatów szedł całymi skrzynkami. Ile razy widziałem w nocy, jak sobie podawali jakieś papiery. Chował do kieszeni i za chwilę leciał do wychodka czytać”.

– Czemu pan mi o tym wcześniej nie mówił? – pytam Tadzia.

– A co mogliście zrobić? Nic. Za czym się ta sitwa nie rozleci, to jesteśmy ugotowane z sosikiem na szaro.

Tadzio ma rację. Francja, tak samo jak my, uległa straszliwemu naporowi i musiała mu ulec. Fizycznie rozbił ją Hitler, psychicznie rozładował komunizm. Czuję, że pewien rozdział został zamknięty. Francja była dogmatem. Teraz patrzę na nią i nie mam siły go odrzucić.

Na jakimś skrzyżowaniu, nie będąc pewny, która droga prowadzi do Belves, wchodzę do jednej z ferm, aby zapytać o kierunek. Na tapczanie leży jakiś mężczyzna. Pytam się go po francusku. Spogląda na mnie chwilę i pyta po polsku: „Pan Polak?”. Okazało się, że dzierżawcą tej fermy jest Polak. Zaprosił nas do środka, po chwili zeszła się cała rodzina. Mężczyzna, którego zastałem, wchodząc, był zięciem gospodarza. Zmobilizowany do wojska polskiego, zdążył uciec z Bretanii przed zajęciem jej przez Niemców. Opowiedział to samo co ci dwaj Polacy spotkani na drodze. Zasiedliśmy razem do obiadu. My jedliśmy nasze jedzenie, oni swoje, ale poczęstowali nas kwaśnym mlekiem z kartoflami. Na deser. Dowiedziałem się, że w tych okolicach jest sporo Polaków, którzy dzierżawią fermy „na połowę”. Jest to system dzierżawy dosyć uciążliwy, ale powiedzieli mi, że można wyżyć. Francuzi uciekają od ziemi do miast, fermę można łatwo dostać, bo są okolice, gdzie całe wsie stoją opustoszałe, a ziemia leży odłogiem. Tadzio do mnie: „Bierz pan fermę – będę u pana parobkiem”. Około czwartej ruszyliśmy dalej. Góry, ciężkie podejścia. Nagle Belves, przyczepione do stoku stromego wzgórza. Wąskie uliczki lecące w dół na złamanie karku. W drzwiach domów i sklepów zasłony, wszystko przesycone słońcem. Pędziliśmy na dół, potem na przeciwstok – Belves w całości, góra oblepiona domkami i spowita w festony uliczek. Droga dnem rozległej doliny, biały wiadukt na tle zieleni. Pędzimy. Znowu pod górę. Tadzio wściekły: „A k… aż cię do chrztu niosła – znowu góra!”. W tym samym momencie, to znaczy w chwili niesienia góry do chrztu przez ladacznicę, dwie kobiety pracujące w polu kiwają do nas rękami. Zatrzymujemy się. „Panowie Polacy? Zaraz poznałyśmy”. Tadzio szepnął mi: „Trudno nie poznać” i od razu zaczął się szastać do młodszej i mrugać do mnie. Matka z córką pracowały przy pieleniu buraków. Dzierżawią fermę opodal i zapraszają nas na nocleg. Wieczór zapadał łagodny, cichy, ciepły – rozleniwiło nas i postanowiliśmy zostać. Ferma czysta, wszędzie porządek. Ojciec okazał się murarzem z zawodu. Nie mogąc znaleźć pracy w swoim fachu, zabrał się do roli. I idzie mu. Wesoły, godny, uśmiechnięty. „A Polaczki, Polaczki!”. Z cieniem ironii. Tadzio spojrzał na niego: „Jak pan masz co do naprawienia, to mów pan lepiej od razu i nie natrząsaj się pan z Polaczków”. A stary rzeczywiście miał do naprawienia pług dwuskibowy – w okropnym stanie. Oglądnęliśmy to z Tadziem – bez nitowania ani rusz. Tadzio spojrzał na mnie: „Będziem nitować?”. Przynieśliśmy węgla drzewnego, pompki rowerowe zamiast miecha, młotek, obcęgi – kuźnia na całego. Tadzio wybijał stare nity, ja ciąłem jakiś stary pręt żelazny na nity. Po trzech godzinach stary miał pług w porządku. Wtedy zrobił się czuły i wylewny. Jedliśmy kolację z nimi – nie zgodzili się, żebyśmy jedli swoje. Wypuczyło nam brzuchy od zupy i chleba i było cudownie. W końcu pan Krukowski powiedział: „Co będziecie jutro jechać – jutro Piotra i Pawła. Zostańcie – pomożecie mi odwracać siano”. „Zostajemy, panie dziedzicu”.

29.6.1940

Po śniadaniu poszliśmy na łąkę odwracać siano. Słońce świeciło – trawa jeszcze wilgotna od rosy. Krukowski przyniósł zimnego cidre’u i tytoniu własnego chowu. Co rząd siana, popijaliśmy i skręcali papierosa. Po skończonej robocie poszedłem do lasu na poziomki. Nazbierałem sobie całą menażkę i zjadłem z mlekiem kondensowanym po obiedzie. (Rosół z kury i kura gotowana). Drzema w trawie, pisanie. Wieczór biały od gwiazd i grający świerszczami, opada rosa. Siedzieliśmy i gadali i w końcu, jak jeden mąż, zgodziliśmy się z Tadziem, że „Francuzi to łapciuchy i mineciarze”.

30.6.1940

Tadzio obudził mnie: „Panie Be – dzień jak carski rubel – płyniem dalej”. Pojechaliśmy. W miasteczkach pełno wojska. Czekają na zdemobilizowanie. Francuzi podpisali zawieszenie broni na warunkach bardzo ciężkich. Muszą wydać Niemcom cały materiał wojenny, zgodzić się na okupację połowy kraju i całego wybrzeża Atlantyku, wyżywić i utrzymać całą armię okupacyjną. Podobno na terenach okupowanych ma być administracja francuska. Mówi się także o możliwości powrotu „rządu” do Paryża. Czym dalej na południe, tym łatwiej o chleb i jedzenie. Natomiast konserw mięsnych nigdzie nie można dostać. Za to po pięciuset kilometrach pustki pojawiły się znowu piwo i lemoniada.

Białe budynki stacji benzynowych przy drodze są jak zabawki i bielą się w słońcu, w ogrodach gdzieniegdzie palmy. Po południu wjeżdżamy do Cahors. Lot płynie dołem skalistym jarem, pędzimy po szosie prawego brzegu. Droga kuta w skale. Nic nie myślę i tylko patrzę. W Cahors kupujemy brzoskwinie, ser i białe wino, siadamy na ławce i jemy. O zmroku wyjeżdżamy z miasta. Noc ciepła i wygwieżdżona. Okolica pełna skalistych wzgórz, sucha, nigdzie żadnej fermy. Zapomniałem na ławce w Cahors tytoń i nie mamy co palić. Jestem zdecydowany jechać całą noc i położyć się spać o świcie, bo o znalezieniu fermy nie ma mowy. Na jakimś zakręcie przystajemy, bo Robert coś zobaczył i podchodzi sprawdzić. Obok nas zatrzymuje się patrol motocyklowy i dwaj podoficerowie pytają grzecznie, czy nie mogą nam w czymś pomóc. Nie mają papierosów. Przystaje także jakiś samochód i ci dają nam cztery papierosy. Teraz już łatwiej pomyśleć o nocy na drodze. Robert wraca i powiada, że można spać. Coś tam jest, ale nie wie dokładnie co. Podchodzimy. Pusty szałas z luźno ułożonych kamieni. Płaskie kamienie są tak kładzione, że koliste ściany, zwężając się ku górze, schodzą się i tworzą dach. Igloo z kamiennych płytek. Świecę latarką i podziwiam ten cud pasterskiego budownictwa. Naścinaliśmy gałęzi z karłowatych dębów i z krzaków jałowca, robiąc elastyczną podściółkę. Rozkoszuję się usypianiem.

1.7.1940

Już o piątej rano obudziło nas zimno. Przenikliwy chłód wciskał się przez niczym nieosłonięte wejście do kamiennego igloo i nie dawał spać. Mgła leżała jeszcze w dolinach i słońce nie wyszło spoza wzgórz. Szczękając zębami, zbieramy graty i jedziemy dalej. Około dziewiątej zajechaliśmy do Caussade i zjedli śniadanie. Miasteczko objedzone, ale udało nam się kupić sera i pasty kasztanowej w puszkach. Wielki bochen chleba na kierownicę i dalej do Montauban. Niedaleko za Caussade o mały włos nie było czterech trupów na drodze. Wydawało się, że droga jest pusta i Robert nie troszcząc się o nic, zjechał z prawej strony na lewą. W tej samej chwili usłyszeliśmy pisk opon na asfalcie, o dziesięć centymetrów od tylnego koła Roberta śmignął samochód, sunąc na czterech zahamowanych kołach. Przeleciał na lewą stronę, wpadł na krawężnik szosy, podskoczył na rowie ściekowym i zatrzymał się o pół metra od grubego platana. Cisza. Zmartwieliśmy. Tadzio tylko powiedział półgłosem: „Jak on teraz wylezie i da panu po mordzie, to ja się będę tylko patrzył, bo on ma rację. Żebyś pan tak mnie zrobił, tobyś pan pluł zębami”. Po chwili z samochodu wysiadł jakiś Francuz z rozciętym czołem. Krew tamował chustką do nosa. Nie wiem – albo nie rozpoznał w Robercie sprawcy wypadku, albo był przekonamy, że to była jego wina. Nic nie mówił. Chodził i dyszał ciężko, wydechując nerwy. Dwie kobiety, siedzące jeszcze wewnątrz, też wyszły teraz zupełnie ogłuszone. Starałem się zagadać, oglądaliśmy razem samochód. Żadnego uszkodzenia nie było. Pojechaliśmy dalej. Tadzio: „Panie Be, to nie naród. Oni mieli wygrać wojnę? Nawet lunąć w pysk nie potrafią”.

Po godzinie dojechaliśmy do Montauban i za miastem, nad brzegiem Tarnu, rozłożyliśmy się na południowy odpoczynek. Myślę o pustce tych okolic. Wzdłuż drogi widzieliśmy dziesiątki domów, kiedyś zamieszkanych, nieraz całe zagrody – wszystko opuszczone, przegniłe, rozwalone. O trzy czy cztery kilometry od głównej drogi można znaleźć miejsca, gdzie nie spotka się żywego ducha. Pustynia.

Do kolacji pijemy jakieś wspaniałe czerwone wino po 1 fr 50 litr. Tego nigdzie tu nie brak.

2.7.1940

Rano mycie i golenie, czyszczenie ubrań. O dziewiątej rano upał był już piekielny. Po dziesiątej pojechaliśmy dalej. Od trzech dni spotykamy ludzi wracających na północ. Jadąc z powrotem, kiwają do nas rękami i dają do zrozumienia, że jedziemy w złym kierunku. Koło dwunastej wjeżdżamy na przedmieścia Tuluzy. Jedziemy wzdłuż niekończącego się sznura paryskich autobusów. Wewnątrz mieszkają teraz uciekinierzy. Suszą bieliznę na poręczach, siedzą obok w trawie, palą ogień, gotują i piją. Wjeżdżamy do miasta. W Tuluzie jest jeszcze polski konsulat, jak nas zapewniano po drodze. Zajeżdżamy przed budynek. W bramie i na podwórzu pełno rodactwa. Robotnicy, żony oficerów, polscy żołnierze. Konsulat płaci podobno jakieś zapomogi i ludzie czekają. Nastrój jest potworny. Wszyscy są wystraszeni, opowiadają niestworzone rzeczy, marzą o otrzymaniu wiz hiszpańskich lub portugalskich, byle jechać dalej. Inni już wracają do Polski, natychmiast, w tej chwili; Niemcy mają już podobno specjalną placówkę w Lyonie, która namawia i werbuje Polaków do powrotu.

Ten już wyjechał prosto do Warszawy, tamten wyjeżdża dzisiaj. Jakiś jegomość biega i zaklina się na wszystkich świętych, że można otrzymać wizę chińską. Mam słabość do takich okazów i zaczepiam go. „Można?… Chińską? Panie, gdzie?” – „To nie takie proste” – i uśmiecha się tajemniczo. Mówię szeptem: „A ja chcę do Andorry… Zakochałem się w tej spikerce z radio-Andorra… słyszał ją pan?”. Trzepie oczami. Śmieję się.

Postanawiam dowiedzieć się przede wszystkim, czy w Carcassonne jest nasza fabryka. Idę do Prefektury i do wydziału Ministerstwa Uzbrojenia, ale tam już jest pożegnanie z bronią i nikt nic nie wie. Wobec tego idziemy do Domu Polskiego. Ludzie nocują tu w ogródku, dyskutują. Poza tym wydają tanie obiady. Zupełnie przypadkiem dowiedziałem się od jakiegoś Francuza, że w Carcassonne jest część naszej fabryki. Wobec tego ani chwili dłużej nie mam zamiaru tu siedzieć. Atmosfera jest zadżumiona. Tadzio bał się, że go chcemy tu zostawić. „Jakbyś pan mnie nie wziął dalej ze sobą, to ja i tak za Boga nie zostałbym z tymi baranami. Panie – tu co kto powie, to zawsze słyszał to od głupszego od siebie i powtarza jeszcze głupszemu”. Ściskam go i zapewniam, że ani przez chwilę nie myślałem o pozbyciu się takiego skarbu. Jest zachwycony. Kupujemy trochę jedzenia na drogę i wyjeżdżamy. Podobno nie wypuszczają z Tuluzy i na drodze są patrole żandarmerii. Jadę pierwszy, ostrożnie. Po chwili są – zapora w poprzek drogi i czarne mundury. Zjeżdżam w bok, kręcimy się po bocznych uliczkach, potem o kilometr dalej z powrotem na drogę. Nikogo nie było. Gdzieżby im się chciało pilnować wszystkich wyjazdów z miasta. Jest szósta i do Carcassonne mamy jeszcze 92 km. Biorę tempo wyścigowe. W pierwszej godzinie robimy 23 km, w drugiej 22 – jest ósma. Zaczynamy szukać noclegu. Droga prześliczna – po bokach łagodne wzgórza, łąki, czasem bieli się cmentarz obstawiony kolumnami ciemnych cyprysów. Spokój, cisza i harmonia. Zupełnie odruchowo zaczynam myśleć o Grecji. Gdzieś z daleka zegar wieżowy wydzwania całą melodię. Potem Tadzio gwizda coś z cicha, milknie. Podjeżdża i mówi półgłosem: „Panie – jakie to cudne…”. Zapada noc. Bladoniebieskie niebo szarzeje i cyprysy na cmentarzach stają się jeszcze czarniejsze. Znajdujemy fermę, a przy niej stertę koniczyny pod dachem. Noc jest gorąca. Leżę na koniczynie i mam przed oczami wzgórze, a na nim, na tle ciemnego nieba rysuje się ostro dach małego kościoła. Dzwonią dzwony – jeden większy i stado mniejszych. Dzwonią. A czarne cyprysy, łąki, pola i winnice niosą ich dźwięk, podają sobie coraz dalej, coraz słabiej. Słucham i patrzę. Piękno może być tak samo trudne do zniesienia jak ból. Można je znosić tylko do pewnej granicy, przeżywać do pewnej głębokości. I potem mdleje się wewnętrznie.

Niebo jeszcze bardziej pociemniało i stało się fiołkowe. Błysnęły gwiazdy. Poszliśmy się myć do wielkiego basenu koło źródła. Rozebraliśmy się do naga, czerpali wodę menażką i wolno polewali. Czy Francja jest Grecją z tego okresu, w którym zaczęto nazywać ją – Achają? Wokoło terczały świerszcze, ślizgały się nietoperze. Wielki spokój. Długo nie mogłem usnąć. Wszystko, co było, przestało istnieć. Nie było mi niczego żal; wydawało mi się, jakbym w tej nocy tu, na południu, po raz pierwszy stąpał po ziemi.

3.7.1940

Wstaliśmy rano przebudzeni koncertem dzwonów. Słońce. Jedziemy dalej. Zaczęły się już żniwa. Po dwudziestu kilometrach usiedliśmy w rowie. Łany zboża wydawały się w tym słońcu białe. Jakaś żniwiarka, ostatni model z czasów Marii Antoniny – coś na kształt maszyny do szycia i maszynki do strzyżenia włosów – wlokła się wolno, ciągnięta przez krowy.

Koło pierwszej wjechaliśmy do Carcassonne. Miasteczko małe i urocze. Po drugiej stronie rzeki zamek, cały gród warowny, jak dekoracja w teatrze. W Carcassonne pusto, bo południe i upał. W Hôtel Vitrac odnajdujemy siedmiu naszych kolegów z paryskiego biura. W Carcassonne jest część naszej fabryki, jest nawet coś w rodzaju dyrekcji. Można dostać 500 franków, potem 675 – jako indemnité de repliement^20, czyli odszkodowanie za wianie, a właśnie dziś wszyscy zapisują się na listę zasiłków – 23 franki dziennie – płatne od jutra. Polaków traktują jak swoich – bez żadnych różnic.

Po obiedzie rozkładamy się w wielkim pokoju z pięcioma łóżkami. Śpiąc po dwóch na jednym łóżku, pokój wypada nam bardzo tanio. Jedziemy do naszej „fabryki”. Mieści się w budynku jakiejś opustoszałej fabryki kapeluszy. Zapisują nas, jutro mają wypłacić 500 franków. Wyszliśmy z „fabryki” i poszli nad rzekę wykąpać się. Tadzio, rozbierając się, nachylił się i prawie w samo ucho wyszeptał: „Panie Be, od jutra przechodzim w stan spoczynku. Urlop, fajerant”. To chyba tylko możliwe we Francji.

14.7.1940

Carcassonne? Nie, wioska olimpijska. Wypłacili nam wszystko, teraz 23 franki dziennego zasiłku. Hotel 3 fr dziennie, obiad 14 fr z winem i chlebem à volonté^21. Jak za dawnych czasów. Czerwone wino; podają je mrożone w wielkich karafkach. Kiedy wytrąbi się całą karafkę, bierze się drugą z sąsiedniego stołu. Wojna? Tu wiedzą o niej jedynie z opowiadań przyjezdnych. Słońce, wspaniałe i soczyste; jedwabiste wieczory i noce, jak sierść czarnego kota. Od samego rana woda, rozleniwienie przeciąganych pływaniem członków. Bezgranicznie dobrze. Dogoniłem tu dawną Francję. I teraz wypiję ją wolno, wolniutko, jak kieliszek dobrego wina. A potem? Mój Boże. „Jutro”, „potem”, „w przyszłości” to są słowa z tamtej epoki. Przepadła, zginęła i niech jej historia lekką będzie. Gdyby tych słów nie potrafiło się odrzucić, to „teraz” straciłoby cały sens, cały urok. Chcę żyć tylko „teraz”. Od pierwszego dnia tutaj poczułem najdokładniej, że los pozwolił mi wyciągnąć jakąś olbrzymią wygraną i że trzeba cenić każdą minutę. Magazynuję je. Pełne, okrągłe, pachnące minuty i godziny.

Najpierw był Dakar. Anglicy, nie chcąc dopuścić do powrotu floty francuskiej pod opiekę Niemców, zbombardowali, utopili lub uszkodzili połowę najlepszych jednostek morskich Francji. Wywiązała się regularna bitwa morska między Francuzami i Anglikami. Anglicy zrobili, co mogli. Żałosny widok. Najważniejsze jest jednak to, że Francuzi jednak bili się. Wprawdzie w Dakarze i przeciwko Anglikom, ale bili się. Zachowali się po tym jak żigolo, który dostał w twarz – wszystkie gazety płakały: to ja z tobą tańczyłem, a ty, a ty – buuu, buuu jesteś taka. Teraz zerwali stosunki dyplomatyczne z tymi paskudnymi Anglikami. Cała nienawiść do Niemców, cały żal za tę ich wojnę ucieczki wyładowują teraz na Anglikach. Gdy mówię, że jestem Polakiem, kiwają smutno głową: „Też ofiara Anglików”. Dziś 14 lipca. Rząd francuski, znajdujący się obecnie w Clermont-Ferrand, wydał zarządzenie, że dzień ten ma być obchodzony jako dzień żałoby narodowej; w kościołach msze żałobne. Jak przez mgłę przypominam sobie ten dzień rok temu. Tłumy ludzi na Champs-Elysées. Jakie to wojsko było wspaniałe… Dlaczego wszędzie to przeklęte kłamstwo? Czy warto wspominać? Na pewno nie. Piszę to i mimo woli uśmiecham się. Ogarnia mnie jakaś złośliwa radość, że to wszystko pękło, trzasło, że jeszcze będą jakieś szwy pękać.

Byłem dziś w zamku, w katedrze. Przed ołtarzem stał sztandar, ksiądz w czarnym ornacie, msza bez dzwonków. Po nabożeństwie organy huknęły Marsyliankę. Kolana mi się ugięły, ściskało w gardle. Tadzio miał łzy w oczach. A Francuzi wychodzili z kościoła uśmiechnięci, wielu jeszcze przed wyjściem tkało papierosa w usta, nakładali kapelusze, grzebiąc po kieszeniach w poszukiwaniu zapałek lub zapalniczki. Zaciskałem pięści. O ileż trudniej żyć, gdy się jest – barbarzyńcą. Nie – przyszłość nie należy do żołądka i mózgu; pomimo wszystko – do serca.

Wielki hotel w obrębie zamku zajęty jest przez lotników. Słysząc, że mówimy po polsku, jeden z nich podszedł do nas i powiedział nam, że jest Czechem. Mówił łamaną polszczyzną, ale zupełnie dobrze można było go zrozumieć. Zaczął nam opowiadać o Francuzach, mówił o nich z politowaniem. „Oni dopiero zobaczą za dwa miesiące, co się stało”. Zobaczą. Ale czy im może się cokolwiek stać?

28.7.1940

Czy znasz nastrój i życie w południowych miasteczkach Francji? Zawsze o tobie myślę i tak mi żal, że nie jesteśmy razem. Mielibyśmy tyle tematów do rozmowy i tyle okazji do przeżywania tego, co innym wymyka się, przecieka między palcami i wydaje się nudną monotonią.

Była wojna, jeszcze trwa, lecz dla nich podobno już minęła, a tu w ogóle nie dotarła. I oni się nie zmienili. Wychodzę pod wieczór. Słońce zapadło za domami i czuć je jedynie w wąskich uliczkach, grzeje jeszcze poprzez spopielałe w żarze dnia kamienie, bucha gorącem od ścian domów. Godziny między zachodem a zapadnięciem nocy są godzinami bez kolorów: na co spojrzysz, wszystko ma ten sam odcień popielatobiały, mglisty jak spłowiała akwarela.

Zamknięte w dzień okiennice otwierają się teraz, a przed drzwi domów wynoszą stołki, taburety, fotele i ławki. Siedzą na nich ubrane w czerń stare kobiety; szyją, szydełkują, cerują i mówią. Mówią śpiewną, niemal fonetyczną mową francuskiego południa. Jak w „Fanny” i „Mariuszu” Pagnola. O szarej godzinie wszyscy są przed domem i siedzą tak do późnej nocy. Młode dziewczęta są śniade i mają czarne włosy, chłopcy też są ciemni i zwykle mali. Wieczorem uganiają na rowerach.

Idę na zamek… Jest już zupełnie ciemno. Podchodzę na wał i obchodzę mury od zewnątrz. Na niebie wypryskują gwiazdy, jak bańki gazu w wodzie sodowej, wyraźnieje tuman pyłu drogi mlecznej. Zamek, całe miasteczko wewnątrz opasane murami, stają się tajemnicze. Jak ilustracje do bajek. Przez most, niegdyś zwodzony, wchodzę do środka. Znam tu już wszystkie przejścia i włazy. Wspinam się po murze, potem po kamiennych schodach na wieżę. Wdechuję głęboko świeży powiew nadlatujący od Pirenejów. Kładę się na podłodze i patrzę w niebo. Wtedy jest naprawdę sklepieniem. Czasem prawie usypiam.

Wracam powoli i przed hotelem wstępuję do mojego bistra na rum. Za stolikiem kilku malowniczo brudnych i malowniczo ubranych Cyganów hiszpańskich. Piją piwo i charczą. A przy innym stoliku obywatele miejscowi grają w belotte^22 – grają rękami, nogami, głowami, całym ciałem, i krzyczą. Wrzeszczą z emocji. Piję rum i zapalam papierosa. Noc jest znowu upalna i będzie się spało półsnem. O jedenastej zamykają bistro. Siwa patronka człapie do balustrady skwerku i woła przeciągle: „Toto, Toto, minou, minou…”23. Ale Toto, wielki czarny kocur, znikł. Poniosła go upalna noc. Rano odnajdzie się pod drzwiczkami lodowni, węsząc zamknięte wewnątrz mięso. Staruszka powie mu: Mechant Toto, la viande n’est pas pour toi – oh non!24 i obejrzawszy się, czy druga staruszka, jej siostra, nie widzi, odkraje kawał mięsa i schowa Toto ze zdobyczą za ladę. A potem krzyknie piskliwym głosem: Du café pour monsieur!25. Będę pił kawę.

Skąpanymi w słońcu uliczkami jadę do merostwa. Chcę wyjechać nad morze i trzeba zbadać, jak taki wyjazd wygląda od strony administracyjnej. Nie wolno opuszczać teraz miejsca pobytu bez sauf-conduit^26, a do tego ważność moich papierów zaczyna się kończyć.

W wydziale „étrangers”27 merostwa zagaduję żandarma o rybich oczach. Jak oni wszyscy tutaj, tak i on mówi o tej porze głosem przypominającym szwedzką gimnastykę w tempie zwolnionym. Najpierw należy przedłużyć papiery, wnosząc podanie do Prefektury. W Prefekturze odsyłają mnie na merostwo po pieczątkę przyjazdu i zameldowania. Owszem, ale Prefektura zabroniła stawiania tych pieczątek na dokumentach uchodźców. Jeżeli ona pozwoli, to dobrze.

Wracam na Prefekturę. Tak – mogą wydać polecenie merostwu, ale muszę przynieść zaświadczenie z fabryki. Jadę do fabryki. Wracam z zaświadczeniem. Tam odbierają mi wszystkie papiery i każą przyjść pojutrze. Pojutrze stałem się już drugim człowiekiem. Jestem cały w ślicznej teczce i mademoiselle mówi mi tajemniczo: Votre cas a été examiné et Monsieur le Préfet signera cela à cinq heures^28. Przyjeżdżam o piątej i dowiaduję się, że mon cas^29 został właśnie wysłany pocztą do merostwa. Merostwo odlegle jest od Prefektury o 500 metrów. Nazajutrz après-midi^30 merostwo stawia mi pieczątkę na arrivée…31 Wracam do Prefektury. Demain après-midi^32 otrzymam przedłużenie ważności. Już wszyscy mnie znają. Sauf-conduit? Żandarm spogląda na mnie groźnie. Jaki motyw? Chcę jechać nad morze, po prostu nad morze. Chwila namysłu: to proszę wpisać „Rodzina w Narbonne”, brzmi surowy nakaz. Uśmiecham się. I on uśmiecha się pod wąsem. Demain après-midi.

Czemu nie jesteśmy razem? Śmialibyśmy się razem, chodząc po wąskich uliczkach pełnych słońca, i chodzilibyśmy tak wolno i leniwie, jak szły moje papiery z Prefektury do merostwa: 500 metrów w 24 godziny. Demain après-midi znowu bez ciebie.

31.7.1940

Jadę nad rzekę. Wyjeżdżam poza miasto i drogą wśród winnic dostaję się do „pływalni”. Leżę na słońcu. Właściwie Francuzi nigdy nie mają złudzeń; nie mają tego, co można określić „pędem do osiągnięcia niemożliwości”. Jedynie pragnienie złapania ryby na wędkę w Sekwanie w Paryżu może stanowić tu pewien wyjątek. Chociaż podobno i to nie leży tak całkiem w granicach niemożliwości. Posiadają fenomenalnie rozwinięty, a tak trudny dla nas do osiągnięcia zmysł życia bez ideału i bez iluzji. Ann Bridge w „Pikniku w Pekinie” (też tytuł) dowcipnie to określiła, mówiąc, że noc księżycowa i miłość są dla Francuza dwoma zjawiskami natury, których nigdy nie miesza. Noc księżycowa – tak – jest rzeczą piękną, a miłość w czterech ścianach na wygodnym łóżku jest równie piękna, mais il ne faut pas confondre ces deux choses^33. Nie należy mieszać. Ich rozmowy czy dyskusje są przesypywaniem błyszczących paciorków i cekinów i nigdy na ogół nie starają się dojść w tym do jakiegoś rezultatu; nie chcą nikogo przekonać. Jest to krajanie wszystkiego na wielką ilość próbek (ale nie bez wartości) i rozłożenie tych próbek na stole przed oczami zachwyconego ich elegancją i finezją klienta. Potrafią mówić godzinami o sprawach codziennego życia, które jest dla nich jedynym istotnym zagadnieniem. Dziś lubi się ich, jutro nienawidzi, pojutrze znowu skokietują jakąś błyskotką lub łatwością podejścia do tego, co uważa się za „PROBLEM”. Jakaś wspaniała umiejętność materializowania ducha, która jest chyba właśnie ich duchem. Niepokoją mnie, nie pozwalają nie myśleć, nie pozwalają wykręcić się jakimś ogólnikiem, który sam ciśnie się teraz na usta. Chciałoby się nami pogardzać, a nie można tak całkiem. Nie wolno? Czyżby Francja była religią?

W ciągu tego miesiąca pobytu tutaj na świecie toczą się wypadki. Francja zmieniła konstytucję, rozwiązano parlament i wprowadzono autorytatywny rząd Petaina. Odebrano Francuzom to, do czego byli najbardziej przywiązani – bałagan parlamentarny. Ale to nic nie szkodzi – przywiążą się do niego jeszcze bardziej… I z kolei zaczyna się im odbierać drugą rzecz, która była istotą ich życia: jedzenie. Kartki żywnościowe zostały wprowadzone rygorystycznie, zakaz sprzedaży świeżego chleba. Wszyscy oczekują ataku niemieckiego na Anglię. Tak biegną dni, mijają ranki i wieczory tego dziwnego życia.

Gruissan, 3.8.1940

Mieszkam w czerwonym domku na palach. Idę wolno plażą. Od lądu wieje ciepły wiatr, morze jest zupełnie spokojne. Błękit nieba zlewa się z błękitem wody i wszystko pogrążone jest w bezlitosnym świetle słońca. Zdejmuję ciemne okulary i mam wrażenie, że jestem aparatem fotograficznym bez filtra. Oko zatraca w tej jasności zdolność wyraźnego odcinania kolorów i niebo, morze, piasek, dalekie góry zamieniają się w popielatą, płaską masę. Idę daleko, zostawiając za sobą kolorowy placek domków na palach. Rozkładam koc na piaszczystej wydmie i rozbieram się do naga. Butelkę z wodą do picia zakopuję w mokrym piasku i kładę się. Wszędzie pusto. Płyną godziny rozmowy ze słońcem. Do mojej butelki skrada się ciekawym krokiem mały krab. Chrząknąłem i krab rzuca się od razu do ucieczki. Biegnie bokiem, tyłem, przodem – zawsze w prostej linii. Nie potrafi zakręcać. Można by używać określenia: prostolinijny jak krab. Wślizguje się szybko do wody. Po ręce chodzi mi jakiś gatunek biedronki piaskowej. Wchodzi na koniec palca, kręci się w miejscu, otwiera pancerz i odlatuje. Wiatr zmienił się i teraz powiało od morza. Błękitna, nieruchoma tafla wody zaczyna drgać i perlić się. Wyskakują miliony świetlistych igiełek. Strzały wymierzone prosto w słońce. Wchodzę wolno do wody i idę daleko, zanurzony po pas. Mój koc na brzegu zrobił się już bardzo mały, gdy zaczynam płynąć. Ramiona i nogi pracują miarowo jak maszyna. Dlaczego Byron twierdził, że najładniejsza kobieta jedząca i pijąca co innego niż langustę i szampana wygląda zawsze wulgarnie? Snob, ale świetnie pływał. Ciekaw jestem jakim stylem. Heksametrem – śmieję się sam do siebie. Cały czas widać dno, choć już jest bardzo głęboko. Plaża jest żółtym paskiem, daleko, daleko. Nurkuję z otwartymi oczami, ale woda uparcie wyrzuca mnie na powierzchnię. Wracam. Ciągnę wolnym, leniwym crawlem. Wychodzę na brzeg przyjemnie zmęczony. Jest cisza i tylko krótka fala rzuca się z pluskiem na brzeg. Ciekawy krab zakrada się znowu do mojej butelki.

Wracam do domku na palach. Słońce przetoczyło się już na drugą stronę nieba i kłuje w oczy. Na obmurowaniu kanału stoi mój patron, właściciel kolonii domków, trzymając w ręce długą tykę zakończoną dziesięciozębem. Ubrany jest w granatowe spodnie z płótna żaglowego, jasnoniebieską koszulę i przepasany niebiesko-popielatą szarfą z bawełny w drobną siatkę. Na tle ciągnącej się bez granic plaży, w oślepiającym świetle słońca, wygląda jak kleks atramentu na żółtej serwecie. Co chwila przysiada, przysłania dłonią oczy, obciera pot końcem szarfy i bada pilnie dno kanału. Nagle przegina się, jedwabistym i ledwo dostrzegalnym ruchem wpuszcza do wody tykę i podnosi ją w górę. Na ostrzach dziesięciozębu trzepoce się duża ryba. Uśmiecha się do mnie wąsaty M. Louis i zdejmując rybę, powiada wesoło: „Trzeba przecież coś zjeść na obiad…”.

Rano. Nad morzem mgła. Odległe o kilkanaście metrów domki są tylko ciemniejszą plamą. Jest duszno i czuję, że słońce rozpuszczone w tym mleku pali niemiłosiernie. Panuje atmosfera słonecznego pokoju, w którym zamknięto okna, przysłaniając je cienką firanką z tiulu. Siadam na rower i jadę do miasteczka po chleb, wino i wodę. Na plaży nie ma słodkiej wody. Wjeżdżam na długą groblę pomiędzy zalewami i wystraszam po obu stronach tysiące małych rybek. Uciekają na głębsze miejsca z pluskiem, pchają się jedna przez drugą, porysowując gładką wodę w zygzaki i prążki. Mgła ma jakiś nieuchwytny zapach – jak świeżo zerwana szyszka. Zapach sosnowych lasów grzęźnie w niej i dochodzi aż tu. Panuje skondensowana, gęsta cisza.

Wchodzę do piekarza. Jest jak zbudzony kot – senny, giętki, przeciągający się. Śpiącym głosem mówi mi: „Mgła to upał…”. Podaje chleb i zapada w czeluściach mrocznej piekarni. Potem wstępuję po kartki z widokami tutejszej plaży. Wita mnie moja czarownica i tym samym drzemliwym tonem co piekarz wydechuje z siebie: „Mgła to upał…”.

Kiedy pierwszy raz wszedłem do tego sklepu, nikogo nie było. Nagle w półmroku otworzyły się za ladą drzwi i weszło coś, na widok czego kolana ugięły się pode mną. Kobieta olbrzym, z rozłożystymi wąsami i krzaczastą brodą. Musiałem mieć głupią minę, coś w rodzaju „tylko mnie nie zjedz”, bo uśmiechnęła się z wielką czułością i powiedziała pieszczotliwie: Vous désirez, mon pauvre?34. Dziś rozłożyła przede mną całe pudło kolorowych widokówek, otarła fartuchem pot z czoła i przewracała je z lubością, zachwycając się każdą po kolei i objaśniając, co oznacza – „A tam na lewo, czego już nie widać na kartce, to jest ta kawiarnia: monsieur connaît ce café…35. W końcu na każdej kartce najważniejsze było to, czego nie było na niej widać, ale monsieur connaît ça sûrement…36. A ja patrzyłem na jej wąsy i brodę, marząc o widokówce, na której byłaby tylko ona. Kupiłem trzy kartki za franka. Usiadła zmęczona i na pożegnanie przypomniała mi: Vous savez^37, mgła to upał…

Jutro znowu do niej wstąpię, bo ma w tym sklepie wszystko. Mgła podarła się nagle i słońce wlało się do miasteczka jak strumień stali do kadzi. Pusto. Tylko gdzieniegdzie, lgnąc do ocienionych ścian domów, miękkim krokiem przesuwają się lśniące koty. Kupiłem litr białego wina, puszkę fasoli z mięsem i nabrałem z fontanny wody. Nadstawiając butelkę pod strumień tryskający z kolumny, drażnię pływającego w basenie wielkiego karpia. Wyciąga łapczywie ryj, myśląc, że mu coś rzucę, a ja robię tylko „marionnettes”38 palcami. Zawsze go drażnię, bo nie lubię karpi. Ten jest jak ospały bankier, a resztki złotych łusek połyskują mu na brzuchu niby breloki przy kamizelce. Wracam do domku spocony i piję moją kawę w monsieur connaît ce café^39, zagryzając ją chlebem z konfiturą. Potem smaruję się oliwą od stóp do głów.

Od morza nadlatują zbite kłęby mgły. Po półgodzinie niebo jest błękitne i głębokie. Słońce oszalało. Wydaje mi się, że skwierczę jak sadzone jajko na patelni. Na brzegu, u moich stóp, mlaska fala, i to głośne oblizywanie brzegu zwiększa panującą wokół ciszę. Powietrze marszczy się ponad piaskiem i widać wszystko wokoło jak poprzez zmięty celofan. Myśl ustaje chwilami i tylko tłucze się w uszach, uporczywie i męcząco, „Bolero” Ravela. Jest w tej niemelodyjnej melodii coś, co może jedynie oddać nastrój tych godzin bezruchu; to rytm bezwładu, gorący i jednocześnie lodowaty i okrutny; rytm czegoś, co jest wewnątrz zimne, zupełnie nieruchome i tylko potwornie ogrzewane od zewnątrz.

Słońce wyjada ze mnie wszystkie kolory, wybiela wewnątrz i czerni tylko skórę. Jestem bryłą mięsa. Wchodzę do wody i jestem rybą. Chłód wody podziałał na mnie jak przejechanie ręką po całej klawiaturze fortepianu. Zapełniam się tonami i półtonami, barwię się. Wyśnił się sen o morzach południowych Londona i Maughama. Nurkuję. Woda jest zielonkawa. Odwracam się na wznak i jadę wolno w górę, jak cichy lift. Na którymś piętrze mijam zawieszoną w szmaragdzie różową meduzę. A potem znowu słońce.

Po południu upał zgęstniał. Wyciągnąłem materac z łóżka i rozłożyłem go na werandzie. Czytałem. Książkę pożyczyłem od poznanych kilka dni temu Belgów. Jest ich tu trochę – też uciekinierów. Mój znajomy, Dr G., jest dyrektorem Muzeum Sztuki Afrykańskiej w Namur. Przemiła żona. Obydwoje młodzi i sympatyczni. Śmieją się, gdy rzucam im uwagi o Francuzach; są poważni, gdy im mówię o Polsce, choć ja sam nieraz słabo w to wierzę, co mówię. Każda klęska ma jedno wielkie niebezpieczeństwo: w poszukiwaniu błędów łatwo przekracza się granicę, poza którą poszukiwanie to staje się zwykłą podłością i opluwaniem siebie samego. My opluwamy nasze głupie bohaterstwo, Belgowie własne tchórzostwo i króla. Oni mówią, że my mieliśmy rację, mnie wydaje się, że oni. Polska, Belgia, Holandia, Francja zaczynają myśleć. Ale dokąd w tym myśleniu nie przekroczą granicy godności własnej, nie będą naprawdę podbite.

Poprzez sztachety werandy widzę pasmo wzgórz. Kilka chmurek wisi nad nim nieruchomo. Nagle silny powiew wiatru zakołysał całym domkiem. Potem drugi i trzeci. Zerwał się huragan, gorący i gwałtowny. Poszczególne uderzenia wiatru, przypominające najpierw kolejne otwieranie i zamykanie butli z tlenem, zamieniły się w nieprzerwany świst. Od północnego zachodu parła ściana gorącego powietrza. Spojrzałem na plażę.

Pasmo szafirowej wody i złotego piasku przedzielone było żółtawą mgiełką. Wybiegłem na brzeg. Kilkaset metrów poza domkami rozebrałem się i biegłem. Przy brzegu morze było zupełnie spokojne. Nawiany od lądu piasek tworzył nad wodą wielkie wydmy i nawisy; wiatr huczał i siekł nim po nogach. Słychać było w krótkich przerwach metaliczny dźwięk, jakby dzwonienie opadających na wodę miliardów ziarenek.

Biegłem po linii wody, wykopując co chwila całe fontanny. Ogarnęła mnie jakaś dzika radość i choć czułem zmęczenie, przebiegłszy już ponad kilometr, biegłem dalej. Wiatr świstał mi w uszach, miedziane słońce chyliło się ku zachodowi, a na wodzie tańczył mój olbrzymi cień. W gubiącej się na horyzoncie płaszczyźnie plaży zobaczyłem coś czarnego. Podbiegłem bliżej. Zagrzebany do połowy w piasku, sterczał wrak niewielkiego holownika. Wokoło pustka, świst wichru, światło w kolorze lekko przypalonego cukru i wysoko wytknięty w niebo, pochylony komin statku. Na resztkach stalowych lin wiatr wygwizdywał jeszcze przeraźliwiej, buczał w kominie i sypiąc piaskiem, grzebał stalowego trupa. Było coś dziwnego w całym otoczeniu, jakaś trupia pustka i martwota, z której wiatr naśmiewał się, chichocząc w każdej szparze, telepiąc kawałkami blachy i tańcząc wokoło na lejkach z piasku.

Usiadłem na dziobie i nagle przypomniała mi się „Wyspa Skarbów”. Wydało mi się, że z na wpół zasypanego luku ktoś mi się przypatruje. A kapitan Flint, umierając w Savannah, krzyczał: Rumu, Darby, McGraw. Wtem jakaś blacha oderwała się zupełnie, wyskoczyła ze statku i kulejąc, potoczyła się z brzękiem do morza. Uciekłem, oglądając się, czy nie goni za mną. Skakałem po wydmach, brałem garściami piasek i rzucałem go w górę. Rozsypywał się w chmurę, lecąc z wiatrem daleko w morze.

Wieczorem niebo zachmurzyło się i noc stała się czarna, absolutna. Mój domek wyginał się na palach, trzeszczał i skrzypiał wstrząsany podmuchami oszalałego wichru. Po kolacji wyszedłem. Stąpałem po twardym jak beton piasku, ubitym na tej wielkiej płaszczyźnie zimowymi burzami. Trzymałem się słupów telefonicznych, żeby w tej pustce nie błądzić. Kładłem się na wietrze jak na miękkim tapczanie. Pomimo nocy i wiatru było duszno. Zdjąłem koszulkę i szedłem dalej. Gorący wicher, przylatujący z ciemnej dali, jednostajny i męczący. Słupy telefoniczne stały się całą orkiestrą symfoniczną. Chwilami staję i słucham. Jest w tym coś z uwertury do „Wilhelma Tella” Rossiniego. Nie – to 12 Etiuda Skriabina. Słysząc ją, zawsze myślałem o takim szerokim, gorącym wietrze.

Błądzą wspomnienia, porównania, zapomniane obrazy. Szedłem raz sam w Gorcach w czasie halnego wiatru… Żal jest najgłupszym uczuciem, smutek obezwładnia. Pewnie całą noc nie będę mógł spać. Będę patrzył na siebie i od czasu do czasu stwierdzę, że dobrze to zagrałem; tę scenę bezsenności, melancholii i smutku. To zabawne, gdy czuje się równocześnie, że życie kipi tam wewnątrz i śmieje się. Jutro o piątej rano wyjeżdżam stąd, a jeszcze nie skończyłem książki. Wystarczy jej do rana. Zaczął padać deszcz. Zgubiłem tu czas – nie było dni ani nocy, godzin, pór… sam sobie byłem czasem.

Carcassonne, 10.8.1940

Carcassonne. Zaszyłem się w kącie naszego bistra, kazałem sobie podać szklankę rumu, wrzuciłem cztery kostki cukru i jest mi dobrze. Tylko gdzieś na dnie niepokój o Basię. Dostałem od niej list z Paryża. I teraz myślę o niej tak, jak Staś myślał o Nel, kiedy zostawił ją w baobabie i poszedł na poszukiwanie pomocy. Wiem, że wszystko będzie dobrze. Teraz jest ciepły wieczór, popaduje deszcz i jest świeżo. Rum ma kolor (oczywiście) ciemnego bursztynu i pachnie. Rum. Wtulam się jeszcze głębiej w róg kanapki i zapalam fajkę. Ogarnia mnie cudowna, spokojna bezcelowość. Tuwim napisał raz, że krowy mają „spojrzenie zaświatowe”. Moje spojrzenia są właśnie takie. Ludzie są beznadziejni z tym ich natychmiastowym poszukiwaniem sensu. To całe towarzystwo ze „wspólnego pokoju” jest ciężkie. Wojna? Wojna! Dla S. skończyła się ona tam, któregoś września. Ciągle tkwi w niej i mówi, że „gdyby”, to nawet można było utrzymać się przez pewien czas na dwóch frontach. Jeszcze tego brakowało. Wojna! Ta zaczynała się już dwa razy i dwa razy skończyła. Teraz jest dwudziestominutowa przerwa i trzeba ją wykorzystać tak, jak się wykorzystywało przerwę w szkole. Dwa razy już nas pytano i dwa razy dostaliśmy dwóję. Na następnych godzinach też będą pytać i trzeba się przygotować. Sens? Nie – życie, zwykłe życie jest najważniejsze. Są ludzie, którzy jadąc pociągiem, stają w oknie i patrzą wstecz. Że niby inaczej, to wieje i może coś wpaść do oka. I jak zobaczą coś ciekawego, to się jeszcze przez pół godziny wychylają (pomimo tej tabliczki: e pericoloso sporgersi) i nie widzą tego, co nadleciało, mignęło i znikło. Zostaje taki na którymś tam kilometrze i cześć, jak mówi Tadzio. A ja lubiłem zawsze patrzeć w przód. (Madame, remettez, s’il vous plaît)40. Dlaczego o rumie nie można powiedzieć inaczej niż koloru „ciemnego bursztynu”? To taka „zimna stal rewolweru” – nieunikniona, jak „głębokie-nienerwowe zaciągnięcie się papierosem”. Jaka szkoda, że Flaubert umarł, zanim zdążył ułożyć ten słownik kretynizmów. Langusta to samica homara, i tak dalej. Myśli bywają straszne. Jedna nie daje mi spokoju: w Eskorialu, jeszcze za Filipa II, był świecznik na 300 (słownie: trzysta) świec. Jak oni go zapalali? Bo przecież zanim zapalili ostatnie, to te zapalone na początku już się pewnie wypaliły. Już wiem: ciągle zapalali. Jasne! Intelekt? – życie, nie intelekt. Wracam nad morze. Wielka przerwa. Za chwilę przyjdzie Tadzio i będziemy grali w szachy. Da mi, oczywiście, mata. Deszcz przestał padać, a z ulicy dochodzą śmiechy dziewcząt. Toto stanął na progu i zadarł ogon. Stoi tyłem do mnie i wygląda jak wieża Eiffla od strony Trocadéro. Dwie nogi łączą się w gruby pień i cienieją coraz wyżej, wyżej. Wszedł Tadzio i zapytał mnie, czemu tak zadzieram głowę. „Patrzę na wieżę Eiffla”. Ta hiszpańska rozkosz, co mieszka o trzy numery dalej, przyszła teraz na piwo. Ma trochę brudne nogi i kostkę obwiązaną czarną aksamitką. Dzięki temu ta noga z aksamitką wydaje się czyściejsza. Tadzio przysiadł się do niej i łapie ją za tę nogę z aksamitką. Teraz wstał i przyniósł pudło z szachami. Ale robi okropny hałas, bo łapie w nim wielką pchłę. Te pchły tutaj są naprawdę wspaniałe. Zadusił ją właśnie białym laufrem na stole. Mat!

12.8.1940

Mam wszystko. Jestem wyekwipowany i wracam nad morze. W jakimś koszyku na targu znalazłem kilka książek i zabieram je ze sobą. „Comentarii de bello Gallico” Cezara, pełne wydanie po łacinie z objaśnieniami za 3 franki. „Manon Lescaut” za 1,50 fr i „Climats”41 Maurois za 5 franków. Cóż za rozkosz. Trzeba korzystać z ostatnich błysków tego kraju taniego jedzenia, napojów i książek. Równowaga to urok Francji. Bo cóż mi z taniej książki, gdy jedzenie drogie, lub z taniego jedzenia, gdy książka droga? Podszedł do mnie jakiś staruszek i zaczął gadać. Tu, na południu, nie poznają, że jestem obcy, i w najgorszym wypadku biorą mnie za Belga. Rozgadał się o polityce i w końcu powiedział, mrugając filuternie okiem: „Wszyscy klną na głos Anglików, a każdy po cichu pragnie ich zwycięstwa. To teraz ostatnia nadzieja – a pan co myśli? Wygrają czy przegrają?”. Odpowiedziałem po normandzku: „Niemcy są silni, ale i Anglicy wiedzą, co robią – on va voir!”42. Uśmiechnął się porozumiewawczo. – Je comprends^43. Zapytałem go, gdzie tu jest pissoir^44, bo wokoło nie dostrzegłem nigdzie tej – jak to nazwał Tadzio „ściany płaczu”. Usłyszała to jakaś przekupka i z całą wylewnością objaśniła mnie skwapliwie: – Ici, à gauche, mon pauvre!45. Wyśpiewała „e” końcowe i wskazała kierunek. Wzruszająca. Dziś ich bardzo lubię.

Kiedy myślę o tobie, a myślę ciągle, wydaje mi się, że jestem swawolnym chłopcem, bezmyślnym, który wyciąga z obecnej sytuacji wszystkie plusy i bawi się, szaleje – bawi się nawet tęsknotą za tobą, znajdując w niej sens swojej samotności wśród słońca. Wstyd mi – miałbym ochotę cię przepraszać. Miałbym ochotę przepraszać wszystkich, co cierpią teraz. „Wiesz, Nel”… Nel, nie gniewaj się.

13.8.1940

Wiał wspaniały wiatr w plecy i jechałem w zawrotnym tempie. Serce biło mi szybko – hm – po prostu z radości. Słońce świeciło, puste ścierniska. Do Narbonne zajechałem przed siódmą. W mieście panował nastrój letniego wieczoru. Granatowi mężczyźni siedzieli w bistrach, pijąc wieczorny aperitif. Właściwie oni tu przez cały dzień coś piją. Było cicho, spokojnie, błogo. Stara Narbonne układała się do snu. Ja też wszedłem do bistra. Rum? – Nie, lemoniada. Jacyś obywatele mrugnęli do mnie porozumiewawczo sponad szklanek żółtego pastis z górą lodową wewnątrz i powiedzieli: Tour de balade, hein? – Wuj, on se promène^46 – odrzekłem i zabrałem się do mojej lemoniady, w której pływała gęsta kra. Znowu było mi wstyd. Letni wieczór, lemoniada, za pół godziny będę nad morzem, kupię chleba, zjem pudełko sardynek, pomidora, ser, napiję się wody z cytryną i zagryzę to czekoladą; wskoczę już przy księżycu do wody, a potem usnę, kołysząc się z całym domkiem, tańczącym wiater-polkę na swoich sześciu palach. Aż mnie zamroczyło i musiałem się cucić drugą szklanką zimnej lemoniady. Potem wsiadłem na rower i o zmroku byłem pod fontanną.

Kupiłem chleba, napełniłem flaszkę wodą (stary karp już spał) i groblą dojechałem nad morze. M. Louis przywitał mnie kieliszkiem grenache, narzekał na pustki (zły sezon w tym roku – naprawdę), dał klucz do domku i życzył dobrej nocy i pogody. Słońce już zaszło, domek kołysał się, a ja jadłem sardynki, pomidory i ser. Rzeczywiście zły sezon w tym roku; no ale to chyba dlatego, że tak się jakoś złożyło, iż przegrali wojnę… co? co? W-o-j-n-ę?

Wyszedł wielki księżyc. Kryształki soli zmieszane z piaskiem błysnęły białym światłem. Wskoczyłem do kanału i kąpałem się w żywym srebrze. Bawiłem się wodą, wpadłem do domku i wycierałem się na werandzie; gorący wiatr suszył mnie. Położyłem się do łóżka i zacząłem czytać „Manon Lescaut”, usiłując wygwizdać arię kawalera de Grieux. Cały czas myślałem o tobie; bo pamiętasz – raz wieczorem, u nas, siedzieliśmy na moim tapczanie i słuchali całej „Manon”. Opowiadałaś mi treść. Za oknami był śnieg i mróz, od pieca biło łagodne ciepło, a w kasetce na moim biurku stały papierosy. Gryzłem orzechy z rodzynkami i prosiłem cię o papierosa. Przyniosłaś mi całą kasetkę. Oparłaś głowę na moim ramieniu i powiedziałaś jak zwykle: „Tylko nie dmuchaj mi w nos”. W szufladzie biurka leżało jeszcze kilka zawiadomień o naszym ślubie. Przestałem czytać i wpatrywałem się w dach. Podrzucany wiatrem, podskakiwał jak pokrywka na czajniku z kipiącą wodą. Pomyślałem sobie, że gdyby nagle oderwał się i poleciał, to byłoby jak z naszym. Nasz dach zerwało już tak dawno…

14.8.1940

Obudziło mnie słońce. Weszło przez szpary w deskach i przekroiło mój pokoik na kilkanaście części. Wstałem, narąbałem drzewa i zagotowałem kawy.

Potem wypakowałem moje skarby i umeblowałem się. Cieszę się każdym głupstwem, każdym rondelkiem, puszką, nożykiem. Układam starannie, a na widok aluminiowego talerzyka z cytryną, pomidorami i jajkami na tle kraciastej serwetki popadłem w zachwyt. Położyłem na to nożyk; nabrało życia i sensu. A gdy postawiłem obok tego małą solniczkę z zielonym czubkiem i kromkę chleba, stwierdziłem, że to już prawie przeżycie. Miałem ochotę malować. I to koniecznie tak jak Cézanne.

Potem poszedłem bardzo daleko, czytałem, pływałem i drzemałem. Cezar jest okropny. Teraz naprawdę rozumiem, dlaczego stary Bogucki nie mówił inaczej jak „ci barbarzyńcy Rzymianie”. Przy tym wszystkim ten Cezar – koloryzuje niesłychanie. Takie pomysły jak z Disneya. Rzymianie przebijali oszczepami kilka tarcz helweckich naraz, pod rząd, i unieruchamiali lewe ręce jednym oszczepem kilku wojownikom za jednym zamachem. Oczywiście ci rzucali tarcze i musieli walczyć nudo corpore. Czytam to z nienawiścią. Jego łacina jest mi tak samo wstrętna jak niemiecki z „Mein Kampf” Hitlera. Te książki mają coś pokrewnego. I jeden, i drugi zbawiają podbojem. Ta sama jest w nich obłuda, to samo kłamstwo i buta. Germański król Ariovist spotyka się z Cezarem i mówi mu, że to nie on Gallom, lecz Gallowie jemu wypowiedzieli wojnę. Cezar mówi to samo. A pomiędzy nimi jest rozdarty świat, który szuka zbawienia to u jednego, to u drugiego. Swoją drogą technika Cezara jest zadziwiająca: doskonały wywiad, wszędzie piąta kolumna, zawsze pozycja umocniona i świetna propaganda. Vulgus militum jest zawsze odpowiednio poinformowany qua arrogantia in colloquio Ariovistus usus i pali się do walki. Już Cezar używa w odniesieniu do Germanów słowa arrogantia. Widać z tego, że to wcale nie tylko cecha pruska, ale narodowa. Prusacy wzięli ją znad Renu. Smakuje mi ta arrogantia niebywale. Całego zdania nauczyłem się na pamięć.

W domu zrobiłem sobie wspaniały obiad. Ryby są tu prawie za darmo. Smażę je na ruszcie. Pachną i złocą się powoli, smarowane oliwą, jak drzewo pociągnięte politurą i glansowane. Jutro nałapię muli. A moja czarownica ma jeszcze angielski tytoń fajkowy St. Bruno Flake. Czytałem do wieczora, wyciągnięty na materacu, na werandzie. Uważaj to za spowiedź z ciężkich grzechów.

15.8.1940

Zgasiłem świecę i patrzyłem na wielki księżyc. Wieczór był gorący i cichy, tylko od morza dolatywał jednostajny szum. Zamknąłem domek i poszedłem nad kanał. Bezszelestnie płynęły łodzie na nocny połów. Zdjąłem szybko sweter, szorty i espadryle. Nadpływała łódź. Skoczyłem do wody i uczepiłem się burty. Rybacy zaczęli żartować i śmiać się. Sunąc w pianie i ślizgając się za łodzią, odcinałem się, jak mogłem. Śmiechy – któryś pochylił się i wyciągając do mnie paczkę papierosów, chciał mnie częstować. Tak lubię te ich śmiechy i dowcip. Wypłynęliśmy z kanału na morze. Pociągnęli mnie bardzo daleko, zatrzymali się i zaczęli zapuszczać sieci. Bonne nuit!47 Puściłem łódź i zawróciłem do brzegu. Po chwili zostałem na morzu sam, daleko od plaży. Woda była zupełnie srebrna, od strony Pirenejów błyskała latarnia. Cisza. Jest coś tak dziwnego w takim osamotnieniu na morzu, w nocy, że nie zapomnę tego chyba nigdy. Zdjąłem spodenki i owinąłem je sobie koło szyi. Najlepiej pływa się nago, a teraz miałem do brzegu przeszło godzinę. Płynąłem miarowo i wolno. Właściwie nic nie myślałem. Wsłuchiwałem się tylko w rytmiczne uderzenia serca, gdy ciało pchnięte do przodu ślizga się nieruchomo i bezgłośnie; patrzyłem w płuca, sprzężone z ramionami, i cieszyłem się ich pracą, jak konstruktor pracą silnika na hamowni. Zlizywałem z warg słoną wodę i miałem ochotę na coś słodkiego. Potem przestraszyłem się, że nie dopłynę i zacząłem od razu tracić rytm i męczyć się niepotrzebnie. Naprawiłem defekt szybko i płynąłem dalej. Wyszedłem na brzeg zmęczony i zmarznięty. Leżałem chwilę na piasku jak zdechła ryba.

17.8.1940

Nie – nie jestem w stanie zrozumieć „Manon Lescaut”. Jest to może bardzo finezyjne, ale nie przeszkadza, że w sumie de Grieux jest alfonsem, a Manon k… Widzę ich świetnie w wagonie metro, w godzinach przepełnienia, sklejonych pod ścianą i oblizujących się nawzajem. Na République ona jemu daje 100 franków, on ją cmoka i wysiada, a ona dojeżdża do Bastille i idzie spać z kimś innym. On może być z „dobrej rodziny”, a ją, jeżeli złapią i zobaczą, że „niekontrolowana”, to też wsadzą do La Roquette. Tylko dziś nie wywiozą jej do Ameryki, lecz dadzą une carte^48. Cała różnica. Z tego punktu widzenia książka ta jest na pewno nieśmiertelna.

Cezar jest natomiast pasjonujący. Z początku szedł mi trudno, ale po dwudziestu kilku rozdziałach wszedłem w tę jego łacinę, przypominającą tabliczkę mnożenia. Teraz łapię się na tym, że mimo woli jakieś myśli zaczynam układać po łacinie. Mógłbym na przykład powiedzieć jakiemuś Niemcowi, że Germani multum ab nostra consuetudine differunt: latrocinia nullam habent infamiam, quae extra fines cujusque civitatis fiunt itd., czyli grabieże uprawiane poza granicami ich państwa nie są uważane za nic złego i służą, jak to oni mówią, jako zaprawa dla młodych ludzi, u których zmniejszają lenistwo. Cezar stwierdza poza tym, że ich najulubieńszą formą ustroju jest dyktatura. A on się pewnie od nich tego nauczył. Gallów ocenia trzeźwo: łatwo zapalają się, łatwo poddają. Właściwie Cezar traktuje Gallów tak, jak ma się ochotę traktować obecnie Francuzów: Były takie czasy, w których Gallowie, dzielniejsi od Germanów, wypowiadali im wojny i zakładali kolonie za Renem. (Ac fuit antea tempus, quum Germanos Galli virtute superarent…). To Ac fuit antea tempus miałoby się przecież ochotę powtarzać teraz na każdym kroku. W dzisiejszej sytuacji ten czas przeszły, użyty już przez Cezara, ma w sobie jakiś tragizm, coś, co mi nie daje spokoju. Postać Vercingetorixa jest piękna i tragiczna. Czy de Gaulle’owi powiedzie się lepiej? Dr G. ocenił go bardzo pozytywnie. Twierdzi, że on jeden zdolny jest uratować dobre imię Francji. Wie się jednak o nim bardzo mało – po prostu jakieś przebąkiwania. W moich wszystkich myślach o Francji doszedłem tymczasem do jednego: Francja absolutnie była swego rodzaju dogmatem, i to dogmatem tak wielkim, że całkowite uwolnienie się od niego jest prawie niemożliwe. Francji nie można przemyśliwać tak obiektywnie jak Anglię, Stany Zjednoczone itd. Ona jest wyjątkiem, wielkim wyjątkiem.

18.8.1940

Poznałem tutaj, na plaży, dwie starsze panny. Ojciec ich był kapitanem okrętu i mieszkały razem z matką w Marsylii. Gdy ojciec umarł, wróciły do swego domku tutaj i żyją z renty. Pożyczyły mi „Historię Gruissan” i kilka jakichś romansideł. Książki ich noszą daty i określenie miejsca, w jakim były czytane: „28.11.1924 – Singapore”, „25.1.1926 – Równik” i wymowny dopisek quelle chaleur^49. Codziennie, jak w zegarku, przychodzą o piątej na plażę, kąpią się o siódmej, gną się w świetnie zsynchronizowanej gimnastyce szwedzkiej, ubierają się z tą sarnią szybkością, co do sekundy, i o ósmej wracają. Gdy widzę dwie białe suknie na długiej grobli, mam wrażenie, że patrzę na wskazówkę zegara, która zbliża się do piątej lub ósmej. Są raczej sztywne, milczące i życzliwie prowincjonalne. Oburzyły się na mnie, że wolę Balzaka od George Sand. Straszne! Po raz pierwszy poznałem G. Sand, gdy matka czytała mi listy Słowackiego. Miałem wtedy 14 lat i znienawidziłem babę od dziecka. Właściwie nie wiem dlaczego. Słowacki pisze, że spotkał ją na Jeziorze Genewskim, na promie, w spodniach, i jakoś wyraził się o niej z przekąsem. I to wystarczyło. Dziś zareagowałem z gwałtownością i w obronie Balzaka, w uniesieniu, powiedziałem, że G. Sand to była po prostu une loutre intellectuelle insupportable^50, tłumacząc dosłownie na francuski nasze określenie „intelektualna wydra”.

Panny B. idealnie równoczesnym ruchem zesztywniały, zaczerwieniły się i obydwie naraz zapytały tonem przypominającym cukier lodowaty: Plaît-il?51 To plaît-il zarżnęło mnie zupełnie i chcąc być lepiej zrozumianym, wpadłem jeszcze głębiej: Je voulais dire une grue intellectuelle^52.

Gdybym nagle zdjął spodenki, efekt byłby prawdopodobnie nieskończenie mniejszy. Zabulgotały tylko mais Monsieur…53, spojrzały na siebie i chłodno zmieniły temat rozmowy. Uznały widocznie, że wobec takiego ogromu prymitywu nawet nie można się obrazić.

Wieczorem stoczyłem walkę z Dr. G. o „Klimaty” Maurois. Powiedział mi w końcu, że za dobrze pływam, abym mógł to zrozumieć. Dlatego że, moim zdaniem, takim ludziom jak w „Klimatach” nie należy dawać miłości do ręki. Co oni z tego zrobili? Ludzie na ogół lubią jeść dobre rzeczy i odżywiać się porządnie, a mają dziwną skłonność do karmienia swojej duszy jakimiś namiastkami lub odpadkami. Nie, nie – to książka o temperaturze cieplarni, duszna i bezcelowa. Tak się zwykle dzieje, gdy ludziom zaczyna się za dobrze powodzić. Na pewno nie mam racji. W historii Gruissan wyczytałem, że ten wiatr był tutaj zawsze i już Rzymianie nazywali go Circius. Pliniusz Młodszy pisał o nim, że „jest to najsłynniejszy wiatr w prowincji narbońskiej i wszystkie inne ustępują mu gwałtownością i siłą”. Teraz gasi mi ciągle świecę.

20.8.1940

Rano otrzymałem kartkę od Tadzia. Pisze mi, że już nie może wytrzymać z tą „świętą inteligencją” w Carcassonne i zapytuje mnie, czy mógłby do mnie przyjechać. „Robinzon Kruzoe także samo nie był ciągle sam i miał Piętaszka. Czy mogę się zgłosić za Piętaszka?”. Zapytuje mnie, co ma przywieźć i czy może przyjechać z Señoritą. Señorita to ta Hiszpanka z aksamitką na kostce. Widocznie Tadzio ma zamiar porwać ją. Odpisałem mu od razu, że przyjmuję go za Piętaszka, żeby przywiózł konfitur, mleka kondensowanego i cukru, a Señority niech nie przywozi. Pojechałem z kartką do Narbonne, żeby prędzej doszła.

Mocowałem się z wiatrem przez godzinę. Łaziłem po Narbonne. Miasta południa należy oglądać tylko pomiędzy zachodem słońca i nocą. Całe bogactwo przesłonecznionego dnia osiada pod wieczór, milknie, zastyga i nie rozprasza się w hałasie i gwarze rozhukanego światła. Błąkam się po wąskich uliczkach, tak wąskich, że trzeba się nimi prawie przepychać. Bokiem, zawsze przylepione do murów, majestatyczne koty, a w drzwiach domów siedzą ludzie i gadają. Tu czuć cebulę, stamtąd dolatuje czosnek, płynący na lekkiej chmurce smażonej oliwy, a pod to wkrada się często niepozorny, ale zjadliwy rynsztok. Lubisz bajki – tu miałbyś tło do wszystkich bajek razem wziętych. Te uliczki i domy, zakamarki i podwórka można ożywić wszelkimi postaciami, najbardziej nieprawdopodobnymi. Kto wie, czy nie stałyby się prawdziwe w tym otoczeniu. W jakieś okropnej uliczce odkryłem lokal masonów. Na brudnych drzwiach wspaniale złociły się emblematy loży. Kto tu do nich należy?

Wracam o zmroku, jadąc wśród winnic. Winogrona już dojrzewają. Zsiadłem z roweru i zerwałem ciężką kiść czarnych owoców, pokrytych prześlicznym, sinawym puszkiem. Wgryzłem się w nie spragniony – było mi gorąco i usta miałem wyschnięte. Niebo już pociemniało i tylko nad górami, w stronie słońca, było jeszcze popielatobłękitne. Wiał wiatr. Siedziałem na rozgrzanym kamieniu, patrzyłem w niebo głaskany gorącym wiatrem, a po brodzie ciekł mi purpurowy sok zerwanych z krzaka winogron. Znowu nic nie myślałem – jadłem winogrona. Czułem tylko, jak intensywność życia wzmogła się we mnie do ostateczności. Czułem swoją młodość, przeżyłem ją w tych kilku chwilach tak, że krew powinna była mi trysnąć ze wszystkich por i pomieszać się z sokiem winogron. Złapałem życie, na moment, ale wyraźnie. To było wspaniałe.

W nocy ustał wiatr.

23.8.1940

Tadzio nawarzył piwa. Rąbałem dziś rano drzewo na obiad, gdy nagle wpada na rowerze zdyszany Tadzio, blady, półprzytomny i wrzeszczy: „Señorita się zabiła, Señorita się zabiła”. Okazuje się, że zabrał jednak ze sobą Señoritę nad morze i kiedy zjeżdżali z przełęczy w paśmie wzgórz koło Gruissan, Señorita nie hamowała i wyleciała na tym najgorszym zakręcie na kamienie. Tadzio dyszy: „Panie Be, to siła odśrodkowa – pan rozumie? Teraz leży cała we krwi. – Jak jej dotknąłem, to już stygła” – jęczy Tadzio. Pędzimy na miejsce wypadku. Rower leży, kałuża krwi, Señorita ulotniła się. Musiał ją ktoś zabrać do szpitala w Narbonne. Pędzimy do Narbonne. Po drodze spotykamy samochód doktora z Gruissan. Mówi nam, że to on odtransportował la jeune fille^54 (żeby on wiedział) stan niegroźny, na tym zakręcie ciągle ktoś się tłucze. Walimy do szpitala. Lekarz widzi, że jesteśmy Polakami (raczej słyszy) i uśmiechnięty, przedstawia się dowcipnie: „Trocki jestem – nie Lew!”. Zaprowadził mnie do Señority. Leżała nieprzytomna, połowa twarzy krwawa maska. Trocki powiedział, że musi „się poleżeć” i po opatrunku może wracać do Carcassonne. Niech leży. Tadzio chodził niespokojnie po korytarzu. Wyszliśmy na rum. Wypiłem z nim „na ty”. Rozpogodził się prędko i zaczął bajtlować o Opatrzności i że „widocznie tak było zapisane”. Opowiedziałem mu, że przed nim już był taki jeden i nazywał się Kubuś Fatalista. Tadzio nauczył się ode mnie zwrotu „może podyskutowalibyśmy na ten temat”. Bardzo mu się podoba i okropnie śmieszy. Chichotał i powiedział mi: „Słuchaj, może podyskutowalibyśmy na ten temat”. – „Czy na temat Diderota?” – zapytałem. – „Nie, na temat Señority. Szkoda – to dobra robotnica…”. – „A ty będziesz płacił za opatrunki – dobrze ci tak!”.

25.8.1940

Tadzio pojechał eskortować Señoritę. Ma wrócić dziś wieczorem. Przywiązałem się do niego. Ja inteligent, on prosty, mało wykształcony chłopak. Jesteśmy w jednym wieku. Jeszcze raz przekonuję się, jakim idiotyzmen jest to tak zwane „ustawianie się frontem do ludu”, to „umiejętne podejście” do „prostego człowieka”. Wystarczy tylko jeden z przepisów tego inteligenckiego katechizmu, żeby w ogóle nic nie wyszło. Nie ma chyba śmieszniejszej figury jak taki inteligent „podchodzący do ludu”. Wystarczy tylko starać się świadomie mówić „prostym językiem”, żeby ten język stał się mało zrozumiały. Tu nie ma „systemu”. Demagogia działa na masę, ale z jednostkami demagogią nie ujedzie się daleko. A jednak prawdziwy kontakt, prawdziwe przenikanie nie wytwarza się na wiecach przy pomocy haseł – to jedynie tysiące i miliony kontaktów osobistych w codziennym życiu i obcowaniu „prostych” z inteligentami. I na odwrót. W sumie chodzi o bardzo mało i bardzo dużo. Przede wszystkim o zaprzestanie klasyfikacji na „prosty”, „półinteligentny” i tak dalej. Jest człowiek. Uznania tego faktu należałoby żądać tak od jednych, jak i od drugich. Niestety o to najtrudniej. Najczęściej inteligent nie uważa prostego tak całkiem za „człowieka”, a prosty widzi w inteligencie też wiele, ale mało z „człowieka”. Obustronna pogarda, wrodzona, zaostrzona z jednej strony zawiścią, z drugiej obawą „masy”, nie ułatwia przekroczenia tego małego ząbka. Szczególniej u nas. Inteligencja nasza była czymś w rodzaju Banku Polskiego lub Kasy Chorych. Nie – gorzej, to był „Sim” lub „Swann”. Snobska kawiarnia dla zdolnych, ale i dla skończonych mydłków. Nie – nie mogę spokojnie pisać. Jeszcze nie mogę. Byłbym na pewno niesprawiedliwy. Ale wiem jedno i przyznaję się do tego otwarcie: gdy napływała ta „śmietanka” w zeszłym roku, w jesieni, do Paryża, nie było mi ich nic żal. Polsce ubyło w tym sporo wartościowych ludzi, ale odciążyła się także wspaniale i za jednym zamachem od hołoty; od tych paniuś, panów i wojskowych o infantylnej umysłowości „gebirgstrottlów”. Tych ludzi nic nie byłoby w stanie zmienić i chyba nic nie zmieni. Nadają się do słoików „wecka”. Nie – muszę przestać. Eksperyment dopiero się zaczął i nie wiadomo, jakie będą wyniki. A mnie na słowo „inteligencja” uderza krew do głowy i nie potrafię być sprawiedliwy. Ryzykuję od razu sentymentalne wybielanie „ludu”, ZNMS-owskie zachłystywanie się koleżanki Haliny klasą, która kiedyś „uderzy znienackiem”, jak to deklamował jej kolega na ulicy Czerwonego Krzyża. Pamiętam, że to „znienackiem” mnie z lekka wykończyło.

Jaka jest różnica między mną a Tadziem? Różnica w odczuwaniu. Bo dziś jesteśmy w tej samej sytuacji materialnej. Dla mnie pogłaskanie rozłożonego na słońcu kota, jego bladozielone spojrzenie spod kilku pręcików rzęs, mieniących się na krawędziach kolorami tęczy, jest przeżyciem. Dla Tadzia to nie jest przeżyciem. A może po prostu tylko jeszcze nie jest przeżyciem. Jego syn, wychowany w jakim takim dobrobycie, wykształcony, może już mnie prześcignąć w odczuwaniu. Może i nie. To są rzeczy przypadkowe, ale wierzę w rachunek prawdopodobieństwa. Zwiększa się ono w miarę powiększania się Tadziów żyjących w ludzkich warunkach i Tadziów stykających się nie z warstwą, która uważa, że w każdym kontakcie z nimi trzeba się „zniżyć”, lecz z warstwą, która po prostu zachowuje się naturalnie. Problem formy. Tą formą, i tylko formą, Francuzi potrafili wmówić reszcie świata, że u nich jest demokracja. Tymczasem przenikanie społeczne we Francji jest znacznie mniejsze niż u nas. Demokracja istnieje na zewnątrz. Podawanie rąk, naturalność, Monsieur, Merci i Pardon.

26.8.1940

Tadzio wrócił z alarmującymi plotkami: Francuzi mają zamiar zamykać Polaków w obozach. Zakończył to swoim ulubionym: „Święto morza i cześć”. Przejąłem się tym. Poznałem tu młodego Hiszpana, który pracuje w fabryce soli, i ten opowiadał mi, że Francuzi potrafią być w takich wypadkach okrutni, bezmyślnie okrutni. Jego trzymali przez długi czas w obozie Argeles. Pole otoczone drutami, wpędzeni jak owce do zagrody. Gdy noce były zimne, żandarmi zabraniali im rozpalać ogień. Drążyli w ziemi dziury i palili ogień potajemnie, żeby się choć jakoś ogrzać. Przyłapanych na gorącym uczynku (dosłownie) łamania zakazu wsadzano do ciasnych klatek z drutu kolczastego. Skazany nie mógł się w takiej klatce ani położyć, ani wygodniej usiąść. Sterczał tam na deszczu, wietrze i zimnie. Sami budowali baraki, a co młodszych i silniejszych wyprowadzano do wsi i do miasteczek, ustawiano na placu, i chłopi wybierali ich sobie do roboty. Oni stali, zaś francuskie „paysany”55 macali im nogi, ręce, cmokali albo krzywili się – zależnie od „towaru”. Zwyczajny targ niewolników jak za czasów Cezara. Młody Hiszpan, student z Barcelony, opowiadał mi to ze spokojną goryczą i nie miałem wrażenia, że kłamał. Uśmiechał się ironicznie i powiedział mi nie bez odcienia satysfakcji, że „teraz oni zobaczą, co to jest, jak Niemcy zaczną ich wsadzać za druty”.

Po długiej rozmowie z Tadziem zdecydowaliśmy się wracać do Paryża, gdy tylko fabryka wypłaci nam wszystkie „końcówki”. Francuzi zaczęli wracać już masowo. Pojedziemy zobaczyć „co tam słychać”, a w razie czego „bierzem twoją żonę do plecaka i przefajtniemy się z powrotem do tej tak zwanej wolnej Francji” – zakończył dysputę Tadzio. Po czym zabrał się do skręcenia foremnego „spirocheta”, czyli papierosa. Podoba mu się ta naukowa nazwa.

Señoricie wsadził do pantofelka 300 franków i odstawił do domu w Carcassonne. Niech się leczy. Zostajemy nad morzem tak długo, jak się da. Robert ma nam napisać, gdyby trzeba było wracać. Tadzio właśnie wziął Cezara i mozolnie sylabizuje. Powiedział mi, że jak mu pójdzie gładko, „to ja ci odstawię mszę śpiewaną”. Tadzio podobny jest naprawdę do szczygła.

27.8.1940

Właściwie człowiek powinien być zawsze jak biała kartka papieru, na której jest miejsce na wszystko. A tak naprawdę to ludzie bardzo szybko stają się zeszytem kratkowanym, liniowanym albo w ogóle książką buchalteryjną. Piszą siebie tylko w jeden sposób, bo to „lepiej” wygląda.

Często wydaje mi się, że tak zwany rozsądek jest najbardziej zakłamanym kątem duszy człowieka. Siedlisko bakcyli najzgubniejszego zakłamania. Bardzo często.

Wiara w coś nie jest właściwie niczym innym jak laską podpierającą kulawe myśli. Zerwanie z kimś, kogo się lubi lub kocha, jest często dlatego tak przykre i trudne, bo jest zerwaniem z sobą samym.

Dlaczego jako przykład kultury danego narodu stawia się zawsze (zwykle) tę kulturę, w której ten naród rozpadł się? To nieprawda, że kultury rozpadają się pod wpływem uderzeń z zewnątrz. One rozpadają się najpierw same. Uderzenie z zewnątrz jest tylko ciosem barbarzyńskiej „sica”.

Kultura i cywilizacja naszych czasów przypominają mi wariata, który pociął na kawałki stos starych gazet, na każdym z nich napisał „milion dolarów”, schował wszystko do portfela i powiedział z wielką pewnością siebie: jestem bogaty.

Siedziałem na piasku, jadłem marynowane oliwki z chlebem. Opychałem się nieludzko. Oliwki doprowadzą mnie do bankructwa. Tadzio kręcił się koło mnie i zbierał muszle „dla Janeczki”. Niektóre są prześliczne. Podbiegał do mnie i pokazywał mi co ładniejsze okazy. Nagle zjawił się koło niego jakiś mały chłopczyk i zaczął ciekawie zaglądać do jego puszki. Tadzio z dumą pokazuje mu wszystkie muszle, wysypuje na piasek, mówi „żoli”56, ale mały wcale nie jest zachwycony. Wreszcie machnął ręką z pogardą, popatrzył na Tadzia jak na dziecko i stwierdził sucho: C’est pas bon pour manger^57. Po czym zaczął się wykręcać na pięcie ze śmiechem. Tadzio zrozumiał, zbladł, potem nagle zaczerwienił się, szukał jakichś francuskich słów, bulgotał i w końcu wybuchnął wprost, po polsku: „Ach że ty ślimakojadzie, ty nieletni wińskochlaju, ty z minety poczęta latoroślo francuska – „pa bą pur manże” Fonetycznie: pas bon pour manger – nie do jedzenia. – ty wyrostku robaczkowy; jak się nie da źreć, to to już dla ciebie nic, ty lejtku, a kysz stąd, jak nie wiesz co ładne, bo cię, łapciuchu, bo cię…”. Chłopak uciekł przerażony, ja dławiłem się ze śmiechu, a Tadzio cały rozdygotany patrzył na mnie i kończył swoje „potpourri”: „No sam powiedz – czyż te łapserdaki mogą w ogóle czymś być, jak to od dziecka tylko o żarciu myśli? No sam powiedz…”.

Kopnął puszkę do morza, położył się obok mnie i zapatrzył gdzieś w dal. Nie wiedziałem, co mu powiedzieć. On mówił półgłosem, jakby do siebie: „Żebym tylko o boczku myślał i o włażeniu do łóżka na ciepłe nóżki do żony, to nie byłbym dziś tu… Rumuny, Cyganie i Francuzy to jedno”.

– Tadziu – zacząłem – musisz jednak wziąć pod uwagę, że. – Mówiłem może godzinę, może więcej. Karol Wielki, Dziewica Orleańska (czytał o niej), Ludwik XIV, Descartes, Rewolucja, Napoleon, XIX wiek – ten wiek, o którym można by mówić przez dwadzieścia wieków, tak był wielki i płodny, Wielka Wojna…

Tadzio słuchał uważnie, przesypując piasek z garści w garść. Zawsze po pewnym czasie nie zostawało na dłoni nic. A ja mówiłem, wpatrzony w tę zabawę. W końcu Tadzio przerwał: „Dobrze, ale ty ciągle mówisz «było», «byli», Napoleon, Dziewica Orleańska. Co mnie to obchodzi? Ja wiem to, co jest: Kurwa, królu kochany, a nie żadna Dziewica!”.

28.8.1940

Te dni płyną jak sen (oczywiście). Kupiliśmy sobie z Tadziem w Narbonne malutkie szachy i wieczorem, przebrawszy się w białe shorty, chodzimy do kawiarni nad kanałem i gramy, popijając białe wino z lodem. Dziś spotkała nas bardzo charakterystyczna przygoda. Siedzieliśmy, jak zwykle, grając i pijąc spokojnie. Przy stoliku naprzeciw nas zasiadła grupa oficerów francuskich. Przyjechali samochodem na kolację. Pili w szybkim tempie i byli coraz bardziej hałaśliwi. Nagle jeden z nich wstał i podszedł do mnie kogucim krokiem.

– Czy pan mnie zna? – zapytuje.

– Nie mam zaszczytu… o co panu chodzi?

– Pytam się, czy pan mnie zna. Eh bien, répondez!59 – i podnosi głos. Krzyczy.

Tadzio skurczył się i zapytał półgłosem: „Ociec, prać?”.

– Nie, jeszcze nie.

Tadzio wyprostował się.

Oficer wrzasnął:

– Alors^60, czy pan mnie zna?

Głosem zupełnie równym i cichym odpowiedziałem:

– Nie mam zaszczytu, o co chodzi?

– Bo pan się jakoś tak dziwnie uśmiechał, patrząc na nas. Czy pan jest Niemcem? Czy pan jest Francuzem? Jakiej pan jest narodowości?

(Qu’ils sont chatouilleux, maintenant^61 – pomyślałem sobie). Tadzio wywrócił wszystkie figury i zaczął je wolno układać w pudełku.

– Jeżeli się śmiałem, to nie z panów. To zbyt smutne… Nie jestem ani Niemcem, ani Francuzem. Jestem  t y l k o  Polakiem. – To „tylko” wyskandowałem z ironicznym uśmiechem.

Oficer zamilkł i bardzo zmieszany powiedział cicho:

– Przepraszam, nie chciałem… zdawało mi się, że pan jest Niemcem i nie chciałem dopuścić…

Przerwałem mu sucho:

– Teraz już za późno! Następnym razem…

Podchwycił:

– Tak, następnym razem wspólnie odprowadzimy ich do Berlina.

– Avec plaisir! Monsieur^62 – Ukłoniłem się, już nie patrząc na niego, i wysypałem szachy z pudełka. Odszedł, coś poszeptał z kolegami i dalej pili. Tadzio patrzył na mnie i widziałem, że mu było żal. Zawiedziona szlachecka fantazja przeglądała mu z niebieskich oczek. Bigosować, mościpanowie!

– Tadziu, skąd znasz to powiedzenie „Ociec – prać?” – zapytałem.

– Z „Potopu”, Andrzejku. Te dwa flimy Kiemlicze zawsze się tak pytali starego, jak ktoś zaczynał tak podskakiwać, jak ten gifrajter wycofany z obiegu.

Zadanie na pół godziny przed zaśnięciem: przemyśleć wpływ „Trylogii” na Polskę.

– Białe zaczynają!