Joseph Conrad

Szaleństwo Almayera

Almayer’s Folly

tłumaczyła Aniela Zagórska

Książka w dwóch wersjach językowych: polskiej i angielskiej.

A dual Polish-English language edition.

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Tekst polski według edycji z roku 1928. Zachowano oryginalną pisownię.

Tekst angielski według edycji z roku 1895. Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7950-685-9

Szaleństwo Almayera

Qui de nous n'a eu sa terre promise, son jour d’extase et sa fin en exil? - AMIEL

ROZDZIAŁ I

– Kaspar! Makan!

Ten znajomy, ostry głos targnął Almayerem, budząc go z marzeń o wspaniałej przyszłości; wróciła przykra rzeczywistość. Głos był także przykry. Almayer słuchał go przez tyle lat i z każdym rokiem coraz mniej go znosił. Ale co tam! skończy się już wkrótce to wszystko.

Poruszył się niespokojnie, po chwili jednak przestał zważać na wołanie. Wsparty obu łokciami o balustradę werandy, wpatrzył się znów w wielką rzekę płynącą przed nim wartko i obojętnie. Lubił przyglądać się jej o zachodzie; gorejące złoto sypało się wtedy na fale Pantai, a myśli Almayera błądziły często około złota. Nie zdołał go dotąd opanować – tego złota które posiedli inni, z pewnością nieuczciwie. Musi jednak zdobyć je dla siebie i Niny, wytężywszy wszystkie siły w rzetelnej pracy. Pogrążył się w marzeniach o bogactwie i potędze, przenosząc się myślą daleko od wybrzeża gdzie mieszkał tyle lat; zapomniał o goryczy znoju i walki, olśniony wizją wielkiej, wspaniałej nagrody. Osiądzie w Europie razem z córką. Będą bogaci i szanowani. Nikt nie zwróci uwagi na mieszaną krew Niny wobec jej wielkiej piękności i niezmiernego bogactwa. On sam odmłodnieje, patrząc na tryumfy córki, i zapomni o dwudziestu pięciu latach rozpaczliwej walki na tem wybrzeżu, gdzie czuł się jak w więzieniu. Niech tylko Dain powróci. Powinien wrócić prędko, w tem leży jego interes. Spóźnił się więcej niż o tydzień. Może zjawi się dziś w nocy?

Takie myśli snuły się po głowie Almayera. Patrzył na szeroką rzekę, stojąc na werandzie nowo zbudowanego domu który zaczynał już butwieć; było to ostatnie z niepowodzeń jego życia. Owego wieczoru rzeka nie lśniła złotem; wzdęta od deszczów toczyła złe, bure wody przed roztargnionym wzrokiem Almayera, unosząc mnóstwo drzewnego śmiecia, wielkie, martwe kłody i całe z korzeniami wyrwane drzewa z gałęźmi i listowiem, wśród którego wirowała woda, szumiąc złowrogo.

Jedno z tych porwanych drzew zawadziło o spadzisty brzeg tuż przy domu; Almayer zaczął je śledzić leniwym wzrokiem. Drzewo obróciło się zwolna wśród huku spienionych fal i wyzwolone z zatoru popłynęło znowu z prądem; przewalając się powoli z boku na bok wzniosło ku niebu długi, obnażony konar, niby rękę wyciągniętą w niemem wołaniu o pomstę za brutalną przemoc rzeki. Almayer przejmował się coraz bardziej losem drzewa. Wychylił się, śledząc czy pień wyminie niski przylądek i – cofnął się uspokojony. Teraz droga była swobodna aż hen ku morzu. Pozazdrościł losu tej martwej kłodzie, która szybko malała aż znikła w gęstniejących ciemnościach. Wówczas jął rozmyślać jak daleko drzewo popłynie? czy prąd uniesie je na północ czy na południe? prawdopodobnie na południe, ku Celebes; może aż do Makassaru?

Makassar! Podniecone myśli Almayera pomknęły naprzód urojonym szlakiem drzewa; ogarnęły go wspomnienia z przed jakich dwudziestu lat albo i więcej. Oto smukły młodzieniec w białem ubraniu opuszcza holenderski parowiec i wysiada na bulwarze pełnym kurzu; to Almayer przybywa do Makassaru aby zdobyć majątek w halach targowych starego Hudiga. Od tej epokowej chwili rozpoczął nowe życie. Ojciec Almayera, niższy urzędnik ogrodów botanicznych w Buitenzorgu, był uszczęśliwiony że udało mu się umieścić syna w takiej solidnej firmie. Młody chłopak porzucił chętnie trujące wybrzeża Jawy i niedostatek w rodzinnym domku, gdzie ojciec zrzędził od rana do nocy na głupotę ogrodników krajowców, a matka opłakiwała w głębi fotelu utracone wspaniałości Amsterdamu i świetność swojej pozycji jako córki tamtejszego handlarza cygar.

Almayer opuścił dom rodzinny z lekkiem sercem i lżejszą jeszcze kieszenią; mówił dobrze po angielsku, znał się na rachunkowości, – gotów był świat cały wyzwać do walki, nie wątpiąc że go zdobędzie.

Dwadzieścia lat minęło od tej chwili. Wdychając parne gorąco borneańskiego wieczoru przypomniał sobie z żalem wyniosłe, rozkosznie chłodne składy Hudiga, zawalone pakami dżynu i bawełnianych tkanin; długie, proste uliczki między szeregami pak; wielkie drzwi obracające się bez szelestu i przyćmione światło tak miłe dla oczu po jaskrawym blasku ulicznym. Wśród spiętrzonych towarów oddzielone były balustradą niewielkie przestrzenie, gdzie schludni urzędnicy chińscy o smutnych oczach i chłodnem obejściu pisali szybko, milcząc, w hałasie i rozgwarze. Robotnicy toczyli beczki lub przesuwali paki w takt śpiewnego pomruku kończącego się rozpaczliwym wrzaskiem. Przy końcu wyższej części hali odgrodzono większą przestrzeń w pełnem świetle, naprzeciw wielkich drzwi; tu nad hałasem stłumionym przez oddalenie górował łagodny i bezustanny dźwięk srebrnych guldenów. Dyskretni Chińczycy liczyli je i układali w stosy pod nadzorem pana Vincka, kasjera, który był duchem opiekuńczym tego miejsca i prawą ręką władcy.

W tym jasnym zakątku pracował Almayer przy swoim stole, niedaleko małych zielonych drzwi u których stał zawsze Malaj w czerwonym pasie i turbanie; ciągnął za spuszczający się sznurek, podnosząc i zniżając rękę z dokładnością maszyny. Sznurek ten wprawiał w ruch punkah [rodzaj ogromnego, prostokątnego wachlarza, wiszącego zwykle nad stołem w jadalniach i biurach w krajach podzwrotnikowych] po drugiej stronie zielonych drzwi, gdzie mieściło się tak zwane prywatne biuro; królował tam stary Hudig, – władca – udzielając hałaśliwych posłuchań. Niekiedy małe drzwi otwierały się gwałtownie, ukazując przez błękitnawą mgłę dymu tytoniowego długi stół obstawiony butelkami przeróżnych kształtów i smukłemi dzbanami z wodą; w fotelach z rattanu leżeli hałaśliwie rozprawiający mężczyźni, a władca wychylał głowę przez drzwi i trzymając za klamkę mruczał coś poufnie do Vincka; czasem rzucał grzmiący rozkaz na halę, lub też zwietrzywszy nieznajomego gościa witał go przyjaznym rykiem: „Moje uszanowanie kapitanowi! Skądże pan przybywa? Czy nie z Bali, co? Ma pan kuce? potrzeba mi kuców, potrzeba mi wszystkiego, co tylko pan ma do zbycia! ha! ha! ha! niechże pan wejdzie!“ Wśród huraganu wykrzyków wciągał nieznajomego do biura, drzwi się zamykały i zwykłe hałasy rozlegały się znowu: śpiew robotników, łoskot beczek, skrzypienie pośpiesznych piór; nad wszystkiem zaś górował melodyjny dźwięk dużych, srebrnych pieniędzy, płynących nieustannie przez żółte palce uważnych Chińczyków.

W Makassarze kipiało wówczas życie, kwitł handel. Był to punkt zborny dla wszystkich awanturników, którzy, zaopatrzywszy swoje szkuńce na wybrzeżu australijskiem, puszczali się w głąb archipelagu malajskiego w pogoni za pieniędzmi i przygodami. Ci śmiałkowie ważący się na wszystko nie stronili od potyczek z korsarzami grasującymi jeszcze wtedy na wielu wybrzeżach; mając węch do interesów dorabiali się szybko majątku, a ogólnem ich rendez-vous była owa zatoka, gdzie zjeżdżali się dla tranzakcyj handlowych i uciech. Kupcy holenderscy zwali tych ludzi angielskimi kramarzami. Niektórzy z nich byli to bezsprzecznie dżentelmeni, których ten rodzaj życia pociągał swoim urokiem, lecz większość stanowili zawodowi marynarze. Za króla ich uważano powszechnie Toma Lingarda którego wszyscy Malaje – uczciwi czy nieuczciwi, spokojni rybacy czy też skończeni zbóje, – nazywali „Radżą Lautem“ – Królem Morza.

Almayer nie był i trzech dni w Makassarze gdy posłyszał o nim; o zręcznych jego tranzakcjach handlowych, miłostkach i zaciekłych walkach z piratami plemienia Sulu. Powtórzono mu także romantyczną opowieść o jakiemś dziecku, – dziewczynce znalezionej przez zwycięskiego Lingarda na korsarskim statku, którym po długiej walce zawładnął zmiótłszy załogę z pokładu. Ogólnie było wiadomo że Lingard zaadoptował tę dziewczynkę; umieścił ją w jakimś klasztorze na Jawie – i mówił o niej zawsze: „moja córka“. Złożył uroczystą przysięgę że wyda ją za białego człowieka przed powrotem do kraju i zostawi jej cały majątek. „A kapitan Lingard jest bardzo bogaty!“ mawiał uroczyście pan Vinck, przechylając głowę na bok, – „bardzo bogaty, bogatszy od samego Hudiga!“ Tu urywał na chwilę aby słuchacze mogli ochłonąć po tak nieprawdopodobnej wieści i dodawał szeptem wyjaśnienie: „Widzi pan, on odkrył rzekę“.

Otóż to – odkrył rzekę! Ten fakt właśnie wynosił Lingarda tak wysoko nad pospolity tłum morskich awanturników, którzy za dnia handlowali z Hudigiem a noce spędzali na piciu szampana, szulerce, śpiewaniu krzykliwych piosnek i na umizgach do dziewcząt krwi mieszanej pod dachem obszernej werandy hotelu Sunda. Dostęp do owej rzeki znany był jedynie samemu Lingardowi. Wyruszając w drogę zabierał doborowy ładunek bawełnianych tkanin, mosiężnych gongów, strzelb i prochu. Błyskawica, bryg jego którym sam dowodził, znikała nieznacznie nocą z przystani, podczas gdy kamraci Lingarda przesypiali skutki nocnej orgji. Zostawiał ich pijanych pod stołem i wracał na pokład; sam zaś, nawet pijąc bez miary, nigdy przytomności nie tracił. Niejeden usiłował go wytropić i dostać się do tego kraju obfitości bogatego w gutaperkę i rattan, wosk i gumę dammar, perłowe konchy i ptasie gniazda, ale niewielka Błyskawica umiała prześcignąć każdy statek na tych wodach. Kilku śmiałków natknęło się na ukryte mielizny i rafy koralowe; tracąc całe mienie ledwie z życiem ujść zdołali z okrutnych objęć tego morza uśmiechającego się słonecznie. Zniechęciło to innych. Zielone wyspy o niewinnym wyglądzie, stróżujące u wejścia do ziemi obiecanej, przechowały swoją tajemnicę przez długie lata z bezlitosną pogodą natury podzwrotnikowej. A Lingard po dawnemu zjawiał się i znikał w ciągu swoich wycieczek jawnych, czy ukrytych. Śmiałość jego ryzykownych wypraw i olbrzymie dochody opromieniały go bohaterstwem w oczach Almayera, który z najgłębszym podziwem zwykł był patrzeć gdy wielki człowiek szedł przez halę mrucząc mimochodem dzień dobry do Vincka, albo witając władcę Hudiga gromkim wykrzykiem: „Jak się masz stary korsarzu! cóż, żyjesz jeszcze?“ Był to zwykły wstęp do tranzakcyj handlowych za zielonemi drzwiami. Wieczorem, gdy cisza zaległa opustoszałą halę, Almayer porządkował papiery przed powrotem do domu w towarzystwie Vincka u którego mieszkał. Przerywał wówczas często swoje zajęcie, przysłuchując się hałaśliwym i gorącym rozprawom w prywatnem biurze, skąd dochodził głęboki, monotonny pomruk władcy i wrzaskliwe wybuchy Lingarda, dwóch brytanów walczących o kość pełną szpiku. W uszach Almayera brzmiało to jak tytaniczna zwada, jak walka bogów.

Mniej więcej w rok potem Lingard zapałał nagle niewytłumaczoną sympatją do Almayera, z którym stykał się często z powodu interesów. Wychwalał go pod niebiosa przed kamratami gdy późno w nocy siedzieli przy kieliszku w hotelu Sunda, a pewnego pięknego poranku zelektryzował Vincka oświadczeniem, że musi „zabrać z sobą tego smyka. Będzie załatwiał za mnie wszystkie gryzmoły – coś w rodzaju sekretarza“. Hudig przystał na to. Przejęty młodzieńczą żądzą zmiany Almayer zgodził się chętnie, i spakowawszy swoje manatki puścił się na pokładzie Błyskawicy w długą podróż. W czasie takiego objazdu stary żeglarz odwiedzał zwykle wszystkie wyspy archipelagu. Mijały miesiące a przyjaźń Lingarda zdawała się wzrastać. Przechadzał się często z Almayerem po pokładzie brygu, który sunął lekko pod spokojnem, wyiskrzonem niebem, pędzony łagodnie przez nikły powiew nocny niosący od strony wysp silne aromaty. Stary żeglarz lubił wtedy otwierać serce przed zachwyconym słuchaczem. Mówił o swojej przeszłości, o niebezpieczeństwach których uniknął, o wielkich dochodach płynących z jego tranzakcyj handlowych, o nowych planach które w przyszłości miały przynieść jeszcze większe zyski. Wspominał często swoją córkę, dziewczynkę znalezioną na statku korsarskim i mówił o niej z dziwnym porywem ojcowskiej tkliwości. „Wyrosła pewnie na dużą dziewczynę, cztery lata prawie jej nie widziałem! No, Almayer, niech mnie djabli porwą jeśli nie znajdziemy się tym razem w Sourabayi!“ Po takiem oświadczeniu dawał zwykle nurka do swojej kabiny, mrucząc pod nosem: „Trzeba coś z tem zrobić – trzeba koniecznie!“ Zadziwił Almayera kilkakrotnie swojem zachowaniem; podchodził szybko do niego, chrząkał potężnie jakby chcąc coś powiedzieć, a potem nagle zawracał na pięcie i opierał się milcząc o parapet; godzinami całemi śledził bez ruchu blask i iskrzenie się morskich fosforescencyj wzdłuż statku. Ostatniej nocy, przed samym przybyciem do Sourabayi, jeden z takich wysiłków w kierunku zwierzeń udał się nareszcie. Odchrząknąwszy kilkakrotnie Lingard przemówił, odsłaniając swój zamiar. Oto chciał ożenić Almayera ze swoją przybraną córką. „Tylko mi się nie stawiaj dlatego żeś biały!“ wybuchnął nagle, nie dając przyjść do słowa zdumionemu młodzieńcowi. „Ze mną to się na nic nie zda. Nikt nie zauważy jaką twoja żona ma skórę – od czegóż dolary! Ja ci to mówię! I zapamiętaj sobie, będzie ich grubo więcej jeszcze zanim umrę. Miljony, słyszysz Kacprze? miljony! A wszystko dla niej i dla ciebie, jeżeli zrobisz co ci każę“.

Zaskoczony tą nieoczekiwaną propozycją Almayer zawahał się i zamilkł na chwilę. Wyobraźnię miał bujną i ruchliwą; w mgnieniu oka ujrzał – niby w błysku olśniewającego światła, – wielkie stosy błyszczących guldenów i uświadomił sobie wszelkie rozkosze płynące z bogactwa. Ogólne uznanie, błogość bezczynnej egzystencji do której czuł się wprost stworzony, własne okręty, domy handlowe, towary (stary Lingard nie będzie przecież żył wiecznie) – a wreszcie korona wszystkich marzeń: w dalszej przyszłości – niby czarodziejski pałac z bajki – wielki dom w Amsterdamie, tym ziemskim raju jego snów. Wyniesiony na mocarza przez pieniądze starego Lingarda spędzi tam koniec życia w niewypowiedzianej wspaniałości. Co do odwrotnej strony medalu – związania się na całe życie z malajską dziewczyną, tym spadkiem po korsarskim statku – miał tylko niejasną świadomość wstydu, że on, człowiek biały – – No ale czteroletnie wychowanie w klasztorze coś przecież znaczy! A potem – może ją los jakoś uprzątnie. Szczęście sprzyjało mu zawsze, a pieniądz to potęga! Trzeba przejść przez to. A może?... Mignęła mu niejasna myśl aby ją gdziekolwiek zamknąć, usunąć poza ramy jego wspaniałej przyszłości. Z malajską dziewczyną łatwo sobie poradzi – klasztor nie klasztor, ślub nie ślub – ostatecznie to niewolnica według wschodnich pojęć.

Podniósł głowę i spojrzał w oczy marynarzowi który czekał rozdrażniony i niespokojny:

– Ja, naturalnie – wszystko czego pan sobie życzy, kapitanie Lingard – –

– Nazywaj mnie ojcem, mój chłopcze, tak jak ona! – rozczulił się stary awanturnik. – Do djabła, myślałem że chcesz odmówić! Widzisz Kacprze, toby się i tak na nic nie przydało, bo ja zawsze dopnę swego. Ale ty nie jesteś głupi!

Pamiętał dobrze tę chwilę: spojrzenie, wyraz twarzy Lingarda, jego słowa, wrażenie jakiego doznał, a nawet wszystko co ich otaczało. Pamiętał wąski, pochyły pokład brygu, śpiące cicho wybrzeże i gładką, czarną powierzchnię morza, na której wschodzący księżyc kładł wielką sztabę złota. Pamiętał także uczucie szalonego uniesienia na myśl o cisnących mu się do rąk bogactwach. Nie był głupim ani wtedy ani dzisiaj. Los zawziął się na niego; przepadły bogactwa ale została jeszcze nadzieja.

Nocne powietrze przejęło go dreszczem; uświadomił sobie nagle głęboką ciemność która po zniknięciu słońca zawisła nad rzeką, chłonąc zarysy przeciwległego brzegu. Tylko stos suchych gałęzi zapalony przed ostrokołem, otaczającym podwórzec radży, oświetlał raz po raz chropawe pnie najbliższych drzew i rzucał na wodę plamę gorącej czerwieni aż po sam środek rzeki, gdzie w nieprzeniknionym mroku mknęły śpiesznie ku morzu kłody unoszone wartkim prądem. Jak przez mgłę przypomniał się Almayerowi głos żony nawołujący go kilkakrotnie – pewno na obiad. Ale człowiek który rozpamiętywa bankructwo swojej przeszłości w brzasku wskrzeszonych nadziei nie może być głodnym na zawołanie, tylko dlatego że ryż czeka na stole. Czas jednak do domu, późno już.

Skierował się ku drabinie stąpając ostrożnie po luźnych deskach. Spłoszona krokami jaszczurka pisnęła żałośnie i pomknęła przez wysoką trawę porastającą brzegi. Almayer zszedł powoli z drabiny; musiał skupić całą uwagę aby nie potknąć się na nierównym gruncie i to go zupełnie otrzeźwiło. Kamienie, zgniłe deski, niedopiłowane belki leżały tu stosami w najwyższym nieładzie. Zwrócił się w stronę tak zwanego „starego domu“ gdzie było jego mieszkanie i w tej chwili właśnie usłyszał daleki plusk wioseł. Przystanął na ścieżce, zdumiony że ktoś płynie wezbraną rzeką o tak późnej godzinie. Teraz słyszał już wyraźnie uderzenia wioseł, a nawet kilka słów zamienionych śpiesznie przyciszonym głosem i ciężki oddech ludzi walczących z prądem tuż przy brzegu gdzie się zatrzymał. Za ciemno było jednak aby mógł rozróżnić cośkolwiek pod zwisającemi krzakami.

– Pewno Arabowie, – mruknął starając się przeniknąć gęste ciemności – co oni tu robią tak późno? To muszą być sprawki tego przeklętego Abdulli, oby zczezł marnie!

Łódka była już bardzo blisko.

– Oh, ya! Kto tam! – krzyknął Almayer.

Szmer głosów przycichł lecz wiosła pracowały z poprzednią gwałtownością. Wtem zatrząsł się krzak tuż przed Almayerem i łoskot wioseł rzuconych na dno łodzi rozdarł cichość nocy. Wioślarz uchwycił się zwisających gałęzi, lecz mimo to Almayer zaledwie mógł rozeznać ciemny zarys głowy i ramion, wystający nad brzegiem.

– Czy to ty, Abdullo? – spytał niepewnie.

Poważny głos odpowiedział:

– Tuan Almayer mówi do przyjaciela. Niema tu żadnego Araba.

Almayerowi serce targnęło się w piersi.

– Dain! – krzyknął – nareszcie! nareszcie! wyczekiwałem cię co dnia i co nocy! Straciłem już prawie nadzieję!

– Nic nie mogłoby wstrzymać mnie od powrotu – odparł tamten prawie gwałtownie. – Nawet śmierć – dodał ciszej.

– Tak mówi przyjaciel, prawdziwy przyjaciel! – zawołał serdecznie Almayer. – Ale popłynęliście za daleko. Każ przybić do przystani, niech twoi ludzie ugotują sobie ryżu w kampongu, a my przez ten czas porozmawiamy.

Nie było odpowiedzi na to zapytanie.

– Cóż to znaczy? – spytał niespokojnie Almayer. – Mam nadzieję że brygowi nic się nie stało?

– Bryg znajduje się tam, gdzie ręce Orang Blanda nie mogą go dosięgnąć – rzekł Dain prawie ponuro, lecz Almayer uniesiony radością nie zauważył jego tonu.

– To dobrze. Ale gdzież wszyscy twoi ludzie? Dwóch tylko masz z sobą.

– Posłuchaj mnie, tuanie Almayer – rzekł Dain. – Jutrzejsze słońce ujrzy mnie w twoim domu i będziemy wtedy rozmawiali, ale teraz muszę jechać do radży.

– Do radży! dlaczego? czegóż chcesz od Lakamby?

– Tuanie, pomówimy jutro jak przyjaciele. Muszę widzieć Lakambę jeszcze dziś w nocy.

– Dainie, ty nie opuścisz mnie teraz kiedy wszystko już gotowe! – zawołał Almayer błagalnym tonem.

– Czyż nie powróciłem? Ale muszę się widzieć z Lakambą – dla mojego i twojego dobra.

Ciemny zarys głowy znikł nagle z nad brzegu. Krzew uwolniony z rąk wioślarza odgiął się wstecz z szelestem, opryskując deszczem błotnistych kropel Almayera, który pochylił się naprzód aby dojrzeć cośkolwiek.

Po chwili łódź znalazła się w smudze światła padającego na rzekę od wielkiego ogniska na przeciwległym brzegu. Można było teraz rozróżnić sylwetki dwóch ludzi pochylonych nad wiosłami; trzeci zaś siedzący u steru wyglądał w olbrzymim, płaskim kapeluszu jak grzyb fantastycznej wielkości.

Almayer śledził łódź póki nie znikła za smugą światła. Wkrótce gwar wielu głosów dosięgnął go przez rzekę. Widział jak wyciągano z ogniska płonące głownie, które oświetliły na chwilę wrota w ostrokole i tłoczących się ludzi. Po chwili weszli widocznie do środka, gdyż pochodnie znikły a rozproszony ogień świecił przyćmionym i dorywczym blaskiem.

Ruszył wielkiemi krokami ku domowi, pełen nieokreślonej troski. Niemożliwe aby Dain knuł coś przeciw niemu; to przypuszczenie było bez sensu. I Dainowi, i Lakambie zanadto zależało na pomyślnem przeprowadzeniu planu obmyślonego przez Almayera. Wprawdzie Malajom zbytnio wierzyć nie można, ale przecież i oni mają pewien zdrowy rozsądek i zrozumienie własnego interesu. Wszystko będzie dobrze, musi być dobrze. Doszedłszy do tego wniosku znalazł się u stóp schodów prowadzących na werandę. Z nisko położonego miejsca gdzie stał mógł widzieć oba ramiona rzeki. Główna odnoga Pantai gubiła się w ciemnościach gdyż ogień pod ostrokołem radży już wygasł, natomiast w górę ku Sambirowi można było rozróżnić długi szereg chat malajskich skupionych przy brzegu; gdzieniegdzie migotało przyćmione światełko przez bambusową ścianę lub też paliły się dymiące pochodnie na pomostach nad wodą. Jeszcze dalej, tam gdzie wybrzeże przechodziło w płaską skałę, piętrzyła się nad chatami ciemna masa budynków; ożywiały ją gęste światła o białym i silnym blasku pochodzącym widocznie od lamp naftowych. Była to posiadłość Abdulli ben Selima, najbogatszego kupca w Sambirze. Wśród wolnej przestrzeni stał jego dom, zbudowany trwale na skalistem podłożu i otoczony składami towarów. Dla Almayera był to widok nienawistny. Wyciągnął ściśniętą pięść ku budynkom, które z wyżyn swego dobrobytu zdawały się spoglądać zimno i wyzywająco, naigrawając się nad jego upadkiem.

Zaczął wstępować powoli na schody swojego domu.

W pośrodku werandy stał okrągły stół a na nim lampa bez klosza rzucała jaskrawy blask na trzy ściany. Czwarta strona werandy, otwarta, wychodziła na rzekę. Między grubo ociosanemi słupami podtrzymującemi wysoki, spadzisty dach wisiały podarte zasłony z rattanu. Sufitu nie było wcale; ostre światło lampy przechodziło u góry w łagodny półcień, a jeszcze wyżej krokwie ginęły w zupełnym mroku. Środkową ścianę przecinała czerwona firanka zasłaniająca wyjście na korytarz, który łączył się drzwiami z pokojem kobiet i prowadził dalej do szopy kuchennej i podwórza. W jednej z bocznych ścian były drzwi z nawpół zatartym napisem: „Biuro: Lingard i Sp.“; pokryte warstwą kurzu wyglądały jakby ich przez wiele lat nikt nie otwierał. Pod przeciwległą ścianą stał bujający fotel z giętego drzewa, zaś naokoło stołu i dalej, rozrzucone po werandzie, błąkały się cztery drewniane fotele, niby wstydząc się marnego otoczenia. Stos mat leżał w kącie; nad niemi wisiał ukośnie stary hamak. W drugim rogu spał na podłodze Malaj zwinięty w kłębek, z głową obwiązaną szmatą czerwonego perkalu. Był to jeden z domowych niewolników Almayera, jego „własnych ludzi“, jak ich nazywał. Cała chmara ciem pląsała zapamiętale naokoło lampy w takt skocznej przygrywki moskitów unoszących się rojami. Pod strzechą z palmowych liści jaszczurki biegały po belkach, nawołując się łagodnie. Małpa, uwiązana na łańcuchu u jednego ze słupów, podpierających werandę, wyjrzała z za okapu, gdzie była jej nocna kryjówka; strojąc przyjazne miny do Almayera, zawisła na pręcie bambusowym, sterczącym ze strzechy i strząsnęła obfity deszcz kurzu i okruchów zeschłych liści, które osiadły na odrapanym stole. Jakieś zwiędłe rośliny leżały na nierównej podłodze pokrytej zeschłem błotem. Zaniedbanie i niechlujstwo wyzierały z każdego kąta. Wielkie, czerwone plamy na podłodze i ścianach świadczyły o częstem żuciu betelu. Od rzeki szedł lekki powiew i kołysał łagodnie postrzępione zasłony, niosąc z przeciwległych lasów nikły i mdły zapach jakby przekwitłych kwiatów.

Podłoga werandy zaskrzypiała głośno pod ciężkiemi krokami Almayera. Śpiący w kącie Malaj poruszył się niespokojnie, mrucząc jakieś niewyraźne słowa. Coś zaszeleściło za firanką zakrywającą drzwi i łagodny głos spytał po malajsku: „Czy to ty, ojcze?“

– To ja, Nino. Głodny jestem. Czy wszyscy już śpią w tym domu? – rzekł wesoło Almayer i z westchnieniem ulgi osunął się na fotel stojący najbliżej stołu.

Nina Almayer ukazała się w przejściu zasłoniętem firanką, a za nią weszła stara kobieta malajska i zakrzątnęła się koło stołu; ustawiła półmisek z ryżem i rybami, dzban z wodą i pół butelki jałowcówki. Umieściwszy troskliwie przed swym panem pękniętą szklankę i łyżkę cynową oddaliła się bez szelestu. Nina stała oparta o brzeg stołu, z ręką opuszczoną bezładnie wzdłuż ciała. Wyraz niecierpliwego oczekiwania malował się na jej twarzy zwróconej ku ciemnościom, skroś których senne oczy zdawały się dostrzegać jakiś czarowny obraz. Wzrostu wysokiego, jak na dziewczynę krwi mieszanej, miała poprawny profil ojca nieco jednak zmieniony przez wyraz siły, którą zdradzał kwadratowy zarys podbródka odziedziczonego po przodkach matki, korsarzach z plemienia Sulu. Stanowczy łuk ust i błysk białych zębów między rozchylonemi wargami nadawały pewien odcień dzikości niecierpliwemu wyrazowi jej twarzy. A jednak prześliczne, ciemne jej oczy jaśniały tkliwą słodyczą właściwą kobietom malajskim, lecz ożywioną promieniem wyższej inteligencji. Oczy te spoglądały poważnie, szeroko rozwarte i nieruchome, jakby zapatrzone w coś niewidzialnego dla wszystkich innych oczu, gdy stała tak cała w bieli, prosta i gibka, nieświadoma swojego czaru. Nad niskiem, szerokiem jej czołem lśnił przepych czarnych włosów które w ciężkich splotach spływały na barki, potęgując jeszcze oliwkową bladość cery w czarnem jak węgiel obramowaniu.

Almayer zabrał się chciwie do ryżu, ale już po paru łykach przerwał jedzenie i z łyżką w ręku spojrzał ciekawie na córkę.

– Czy słyszałaś jak przejeżdżała tędy łódź, z pół godziny temu? – zapytał.

Dziewczyna szybko rzuciła na niego wzrokiem i odwróciła się od stołu, stając tyłem do światła.

– Nie – odpowiedziała powoli.

– Łódź przejeżdżała. Nareszcie! to był Dain. Pojechał teraz do Lakamby; sam mi to powiedział. Mówiłem z nim, ale nie chciał przyjść dzisiaj. Będzie tu dopiero jutro rano.

Połknął znów łyżkę ryżu i mówił dalej.

– Jestem dziś prawie szczęśliwy, Nino! Widzę nareszcie kres długiej drogi która wyprowadzi nas z tego nędznego bagna. Wydostaniemy się stąd prędko, moja droga dziewczynko, a wtedy – –

Podniósł się i utkwił wzrok w przestrzeni, jakby wpatrzony w czarującą jakąś wizję.

– A wtedy – mówił dalej – będziemy szczęśliwi oboje, i ty i ja. Będziemy żyli daleko stąd w bogactwie i szacunku. Zapomnimy o tem co było, o wszystkich walkach, o całej tej nędzy!

Zbliżył się do córki i pieszczotliwie pogładził ją po włosach.

– Nie można wierzyć Malajom, ale muszę przyznać, że ten Dain to dżentelmen – prawdziwy dżentelmen – powtórzył.

– Czy prosiłeś go żeby tu przyszedł? – zapytała Nina nie patrząc na ojca.

– Naturalnie! Wyjedziemy pojutrze, – rzekł radośnie. – Nie trzeba tracić ani chwili. No cóż, szczęśliwa jesteś, moja ty malutka?

Dorównywała prawie wzrostem ojcu, ale lubił przypominać sobie czasy jej dzieciństwa kiedy byli dla siebie wszystkiem.

– Jestem szczęśliwa – odrzekła bardzo cicho.

– Naturalnie – ciągnął żywo Almayer, – nie możesz sobie nawet wyobrazić co cię czeka! Ja sam nie byłem w Europie, ale nasłuchałem się tylu opowiadań mojej matki! Wydaje mi się że znam wszystko doskonale. Będziemy tam żyli jak – jak – – no poprostu wspaniale. Zobaczysz!

I znów stał milcząc obok córki, wpatrzony w tę czarującą wizję. Po chwili wyciągnął zaciśniętą pięść w kierunku śpiącej osady.

– No, mój przyjacielu Abdullo, – zawołał, – zobaczymy nakoniec, po tylu latach, czyje będzie na wierzchu!

Popatrzył w górę rzeki i zauważył spokojnie:

– Znów będzie burza. A niech tam! Żaden piorun mnie dziś nie zbudzi. Dobranoc, moja malutka, – szepnął, całując ją czule w policzek. – Jakoś nie wyglądasz mi na bardzo szczęśliwą, ale jutro pokażesz weselszą twarzyczkę, co?

Nina słuchała ojca z twarzą nieporuszoną, patrząc z pod przymkniętych powiek w ciemność która stała się teraz jeszcze głębszą. Ciężka chmura spełzła ze wzgórz gasząc gwiazdy i stopiła niebo, las i rzekę w jedną masę prawie że dotykanej czerni. Lekki powiew od rzeki zamarł, lecz oddalony bełkot grzmotu i blade błyskawice ostrzegały o zbliżającej się burzy.

Z westchnieniem odwróciła się Nina ku stołowi.

Almayer leżał już w hamaku, na wpół uśpiony.

– Zabierz lampę – mruknął zaspanym głosem. – Pełno tu moskitów. Idź spać, córuchno.

Lecz Nina, zgasiwszy lampę, zwróciła się znów ku balustradzie i objęła ramieniem drewniany słup, patrząc z natężeniem ku rzece. Stała nieruchomo wśród przygniatającej ciszy nocy podzwrotnikowej, a każda błyskawica ukazywała jej oczom górny bieg Pantai. Las po obu stronach rzeki giął się pod wściekłym podmuchem nadciągającej burzy, schłostane wichrem fale pokryła biała piana, a czarne chmury o dziwacznie poszarpanych kształtach wlokły się nisko nad rozkołysanemi drzewami. Wokół Niny wszystko było jeszcze ciszą i spokojem, lecz z oddali dochodziło już wycie wichru, plusk ulewnego deszczu i szum dręczonej rzeki. Burza zbliżała się coraz bardziej wśród rozgłośnych grzmotów i przeciągłych, jaskrawych błyskawic, po których nastawały krótkie chwile przerażającego mroku. Gdy dosięgła niskiego przylądka między dwoma ramionami Pantai, dom zatrząsł się od wichury, rozległ się chlupot deszczu bijącego o dach z liści palmowych, a grom przemówił jednym, ciągłym rykiem. Nieustanne błyskawice ukazywały odmęty rozkołysanych fal, rozpędzone kłody i wielkie drzewa gnące się przed brutalną i bezlitosną siłą.

Nieczuły na szalejący musson i ulewę, ojciec Niny spał spokojnie, nie pomnąc jednako swoich klęsk i nadziei, przyjaciół i wrogów; a córka stała bez ruchu, za każdym błyskiem piorunu ogarniając szeroką rzekę badawczem, niespokojnem spojrzeniem.

ALMAYER’S FOLLY: A STORY OF AN EASTERN RIVER

Qui de nous n'a eu sa terre promise, son jour d'extase et sa fin en exil?–AMIEL.

AUTHOR’S NOTE

I am informed that in criticizing that literature which preys on strange people and prowls in far-off countries, under the shade of palms, in the unsheltered glare of sunbeaten beaches, amongst honest cannibals and the more sophisticated pioneers of our glorious virtues, a lady–distinguished in the world of letters–summed up her disapproval of it by saying that the tales it produced were ˝decivilized.˝ And in that sentence not only the tales but, I apprehend, the strange people and the far-off countries also, are finally condemned in a verdict of contemptuous dislike.

A woman's judgment: intuitive, clever, expressed with felicitous charm–infallible. A judgment that has nothing to do with justice. The critic and the judge seems to think that in those distant lands all joy is a yell and a war dance, all pathos is a howl and a ghastly grin of filed teeth, and that the solution of all problems is found in the barrel of a revolver or on the point of an assegai. And yet it is not so. But the erring magistrate may plead in excuse the misleading nature of the evidence.

The picture of life, there as here, is drawn with the same elaboration of detail, coloured with the same tints. Only in the cruel serenity of the sky, under the merciless brilliance of the sun, the dazzled eye misses the delicate detail, sees only the strong outlines, while the colours, in the steady light, seem crude and without shadow. Nevertheless it is the same picture.

And there is a bond between us and that humanity so far away. I am speaking here of men and women–not of the charming and graceful phantoms that move about in our mud and smoke and are softly luminous with the radiance of all our virtues; that are possessed of all refinements, of all sensibilities, of all wisdom–but, being only phantoms, possess no heart.

The sympathies of those are (probably) with the immortals: with the angels above or the devils below. I am content to sympathize with common mortals, no matter where they live; in houses or in tents, in the streets under a fog, or in the forests behind the dark line of dismal mangroves that fringe the vast solitude of the sea. For, their land–like ours–lies under the inscrutable eyes of the Most High. Their hearts–like ours–must endure the load of the gifts from Heaven: the curse of facts and the blessing of illusions, the bitterness of our wisdom and the deceptive consolation of our folly.

J.C.

1895

CHAPTER ONE

˝Kaspar! Makan!˝

The well-known shrill voice startled Almayer from his dream of splendid future into the unpleasant realities of the present hour. An unpleasant voice too. He had heard it for many years, and with every year he liked it less. No matter; there would be an end to all this soon.

He shuffled uneasily, but took no further notice of the call. Leaning with both his elbows on the balustrade of the verandah, he went on looking fixedly at the great river that flowed–indifferent and hurried–before his eyes. He liked to look at it about the time of sunset; perhaps because at that time the sinking sun would spread a glowing gold tinge on the waters of the Pantai, and Almayer's thoughts were often busy with gold; gold he had failed to secure; gold the others had secured–dishonestly, of course–or gold he meant to secure yet, through his own honest exertions, for himself and Nina. He absorbed himself in his dream of wealth and power away from this coast where he had dwelt for so many years, forgetting the bitterness of toil and strife in the vision of a great and splendid reward. They would live in Europe, he and his daughter. They would be rich and respected. Nobody would think of her mixed blood in the presence of her great beauty and of his immense wealth. Witnessing her triumphs he would grow young again, he would forget the twenty-five years of heart-breaking struggle on this coast where he felt like a prisoner. All this was nearly within his reach. Let only Dain return! And return soon he must–in his own interest, for his own share. He was now more than a week late! Perhaps he would return to-night.

Such were Almayer's thoughts as, standing on the verandah of his new but already decaying house–that last failure of his life–he looked on the broad river. There was no tinge of gold on it this evening, for it had been swollen by the rains, and rolled an angry and muddy flood under his inattentive eyes, carrying small drift-wood and big dead logs, and whole uprooted trees with branches and foliage, amongst which the water swirled and roared angrily.

One of those drifting trees grounded on the shelving shore, just by the house, and Almayer, neglecting his dream, watched it with languid interest. The tree swung slowly round, amid the hiss and foam of the water, and soon getting free of the obstruction began to move down stream again, rolling slowly over, raising upwards a long, denuded branch, like a hand lifted in mute appeal to heaven against the river's brutal and unnecessary violence. Almayer's interest in the fate of that tree increased rapidly. He leaned over to see if it would clear the low point below. It did; then he drew back, thinking that now its course was free down to the sea, and he envied the lot of that inanimate thing now growing small and indistinct in the deepening darkness. As he lost sight of it altogether he began to wonder how far out to sea it would drift. Would the current carry it north or south? South, probably, till it drifted in sight of Celebes, as far as Macassar, perhaps!

Macassar! Almayer's quickened fancy distanced the tree on its imaginary voyage, but his memory lagging behind some twenty years or more in point of time saw a young and slim Almayer, clad all in white and modest-looking, landing from the Dutch mail-boat on the dusty jetty of Macassar, coming to woo fortune in the godowns of old Hudig. It was an important epoch in his life, the beginning of a new existence for him. His father, a subordinate official employed in the Botanical Gardens of Buitenzorg, was no doubt delighted to place his son in such a firm. The young man himself too was nothing loth to leave the poisonous shores of Java, and the meagre comforts of the parental bungalow, where the father grumbled all day at the stupidity of native gardeners, and the mother from the depths of her long easy-chair bewailed the lost glories of Amsterdam, where she had been brought up, and of her position as the daughter of a cigar dealer there.

Almayer had left his home with a light heart and a lighter pocket, speaking English well, and strong in arithmetic; ready to conquer the world, never doubting that he would.

After those twenty years, standing in the close and stifling heat of a Bornean evening, he recalled with pleasurable regret the image of Hudig's lofty and cool warehouses with their long and straight avenues of gin cases and bales of Manchester goods; the big door swinging noiselessly; the dim light of the place, so delightful after the glare of the streets; the little railed-off spaces amongst piles of merchandise where the Chinese clerks, neat, cool, and sad-eyed, wrote rapidly and in silence amidst the din of the working gangs rolling casks or shifting cases to a muttered song, ending with a desperate yell. At the upper end, facing the great door, there was a larger space railed off, well lighted; there the noise was subdued by distance, and above it rose the soft and continuous clink of silver guilders which other discreet Chinamen were counting and piling up under the supervision of Mr. Vinck, the cashier, the genius presiding in the place–the right hand of the Master.

In that clear space Almayer worked at his table not far from a little green painted door, by which always stood a Malay in a red sash and turban, and whose hand, holding a small string dangling from above, moved up and down with the regularity of a machine. The string worked a punkah on the other side of the green door, where the so-called private office was, and where old Hudig–the Master–sat enthroned, holding noisy receptions. Sometimes the little door would fly open disclosing to the outer world, through the bluish haze of tobacco smoke, a long table loaded with bottles of various shapes and tall water-pitchers, rattan easy-chairs occupied by noisy men in sprawling attitudes, while the Master would put his head through and, holding by the handle, would grunt confidentially to Vinck; perhaps send an order thundering down the warehouse, or spy a hesitating stranger and greet him with a friendly roar, ˝Welgome, Gapitan! ver' you gome vrom? Bali, eh? Got bonies? I vant bonies! Vant all you got; ha! ha! ha! Gome in!˝ Then the stranger was dragged in, in a tempest of yells, the door was shut, and the usual noises refilled the place; the song of the workmen, the rumble of barrels, the scratch of rapid pens; while above all rose the musical chink of broad silver pieces streaming ceaselessly through the yellow fingers of the attentive Chinamen.

At that time Macassar was teeming with life and commerce. It was the point in the islands where tended all those bold spirits who, fitting out schooners on the Australian coast, invaded the Malay Archipelago in search of money and adventure. Bold, reckless, keen in business, not disinclined for a brush with the pirates that were to be found on many a coast as yet, making money fast, they used to have a general ˝rendezvous˝ in the bay for purposes of trade and dissipation. The Dutch merchants called those men English pedlars; some of them were undoubtedly gentlemen for whom that kind of life had a charm; most were seamen; the acknowledged king of them all was Tom Lingard, he whom the Malays, honest or dishonest, quiet fishermen or desperate cut-throats, recognised as ˝the Rajah-Laut˝–the King of the Sea.

Almayer had heard of him before he had been three days in Macassar, had heard the stories of his smart business transactions, his loves, and also of his desperate fights with the Sulu pirates, together with the romantic tale of some child–a girl–found in a piratical prau by the victorious Lingard, when, after a long contest, he boarded the craft, driving the crew overboard. This girl, it was generally known, Lingard had adopted, was having her educated in some convent in Java, and spoke of her as ˝my daughter.˝ He had sworn a mighty oath to marry her to a white man before he went home and to leave her all his money. ˝And Captain Lingard has lots of money,˝ would say Mr. Vinck solemnly, with his head on one side, ˝lots of money; more than Hudig!˝ And after a pause–just to let his hearers recover from their astonishment at such an incredible assertion–he would add in an explanatory whisper, ˝You know, he has discovered a river.˝

That was it! He had discovered a river! That was the fact placing old Lingard so much above the common crowd of sea-going adventurers who traded with Hudig in the daytime and drank champagne, gambled, sang noisy songs, and made love to half-caste girls under the broad verandah of the Sunda Hotel at night. Into that river, whose entrances himself only knew, Lingard used to take his assorted cargo of Manchester goods, brass gongs, rifles and gunpowder. His brig Flash, which he commanded himself, would on those occasions disappear quietly during the night from the roadstead while his companions were sleeping off the effects of the midnight carouse, Lingard seeing them drunk under the table before going on board, himself unaffected by any amount of liquor. Many tried to follow him and find that land of plenty for gutta-percha and rattans, pearl shells and birds' nests, wax and gum-dammar, but the little Flash could outsail every craft in those seas. A few of them came to grief on hidden sandbanks and coral reefs, losing their all and barely escaping with life from the cruel grip of this sunny and smiling sea; others got discouraged; and for many years the green and peaceful-looking islands guarding the entrances to the promised land kept their secret with all the merciless serenity of tropical nature. And so Lingard came and went on his secret or open expeditions, becoming a hero in Almayer's eyes by the boldness and enormous profits of his ventures, seeming to Almayer a very great man indeed as he saw him marching up the warehouse, grunting a ˝how are you?˝ to Vinck, or greeting Hudig, the Master, with a boisterous ˝Hallo, old pirate! Alive yet?˝ as a preliminary to transacting business behind the little green door. Often of an evening, in the silence of the then deserted warehouse, Almayer putting away his papers before driving home with Mr. Vinck, in whose household he lived, would pause listening to the noise of a hot discussion in the private office, would hear the deep and monotonous growl of the Master, and the roared-out interruptions of Lingard–two mastiffs fighting over a marrowy bone. But to Almayer's ears it sounded like a quarrel of Titans–a battle of the gods.

After a year or so Lingard, having been brought often in contact with Almayer in the course of business, took a sudden and, to the onlookers, a rather inexplicable fancy to the young man. He sang his praises, late at night, over a convivial glass to his cronies in the Sunda Hotel, and one fine morning electrified Vinck by declaring that he must have ˝that young fellow for a supercargo. Kind of captain's clerk. Do all my quill-driving for me.˝ Hudig consented. Almayer, with youth's natural craving for change, was nothing loth, and packing his few belongings, started in the Flash on one of those long cruises when the old seaman was wont to visit almost every island in the archipelago. Months slipped by, and Lingard's friendship seemed to increase. Often pacing the deck with Almayer, when the faint night breeze, heavy with aromatic exhalations of the islands, shoved the brig gently along under the peaceful and sparkling sky, did the old seaman open his heart to his entranced listener. He spoke of his past life, of escaped dangers, of big profits in his trade, of new combinations that were in the future to bring profits bigger still. Often he had mentioned his daughter, the girl found in the pirate prau, speaking of her with a strange assumption of fatherly tenderness. ˝She must be a big girl now,˝ he used to say. ˝It's nigh unto four years since I have seen her! Damme, Almayer, if I don't think we will run into Sourabaya this trip.˝ And after such a declaration he always dived into his cabin muttering to himself, ˝Something must be done–must be done.˝ More than once he would astonish Almayer by walking up to him rapidly, clearing his throat with a powerful ˝Hem!˝ as if he was going to say something, and then turning abruptly away to lean over the bulwarks in silence, and watch, motionless, for hours, the gleam and sparkle of the phosphorescent sea along the ship's side. It was the night before arriving in Sourabaya when one of those attempts at confidential communication succeeded. After clearing his throat he spoke. He spoke to some purpose. He wanted Almayer to marry his adopted daughter. ˝And don't you kick because you're white!˝ he shouted, suddenly, not giving the surprised young man the time to say a word. ˝None of that with me! Nobody will see the colour of your wife's skin. The dollars are too thick for that, I tell you! And mind you, they will be thicker yet before I die. There will be millions, Kaspar! Millions I say! And all for her–and for you, if you do what you are told.˝

Startled by the unexpected proposal, Almayer hesitated, and remained silent for a minute. He was gifted with a strong and active imagination, and in that short space of time he saw, as in a flash of dazzling light, great piles of shining guilders, and realised all the possibilities of an opulent existence. The consideration, the indolent ease of life–for which he felt himself so well fitted–his ships, his warehouses, his merchandise (old Lingard would not live for ever), and, crowning all, in the far future gleamed like a fairy palace the big mansion in Amsterdam, that earthly paradise of his dreams, where, made king amongst men by old Lingard's money, he would pass the evening of his days in inexpressible splendour. As to the other side of the picture–the companionship for life of a Malay girl, that legacy of a boatful of pirates–there was only within him a confused consciousness of shame that he a white man––– Still, a convent education of four years–and then she may mercifully die. He was always lucky, and money is powerful! Go through it. Why not? He had a vague idea of shutting her up somewhere, anywhere, out of his gorgeous future. Easy enough to dispose of a Malay woman, a slave, after all, to his Eastern mind, convent or no convent, ceremony or no ceremony.

He lifted his head and confronted the anxious yet irate seaman.

˝I–of course–anything you wish, Captain Lingard.˝

˝Call me father, my boy. She does,˝ said the mollified old adventurer. ˝Damme, though, if I didn't think you were going to refuse. Mind you, Kaspar, I always get my way, so it would have been no use. But you are no fool.˝

He remembered well that time–the look, the accent, the words, the effect they produced on him, his very surroundings. He remembered the narrow slanting deck of the brig, the silent sleeping coast, the smooth black surface of the sea with a great bar of gold laid on it by the rising moon. He remembered it all, and he remembered his feelings of mad exultation at the thought of that fortune thrown into his hands. He was no fool then, and he was no fool now. Circumstances had been against him; the fortune was gone, but hope remained.

He shivered in the night air, and suddenly became aware of the intense darkness which, on the sun's departure, had closed in upon the river, blotting out the outlines of the opposite shore. Only the fire of dry branches lit outside the stockade of the Rajah's compound called fitfully into view the ragged trunks of the surrounding trees, putting a stain of glowing red half-way across the river where the drifting logs were hurrying towards the sea through the impenetrable gloom. He had a hazy recollection of having been called some time during the evening by his wife. To his dinner probably. But a man busy contemplating the wreckage of his past in the dawn of new hopes cannot be hungry whenever his rice is ready. Time he went home, though; it was getting late.

He stepped cautiously on the loose planks towards the ladder. A lizard, disturbed by the noise, emitted a plaintive note and scurried through the long grass growing on the bank. Almayer descended the ladder carefully, now thoroughly recalled to the realities of life by the care necessary to prevent a fall on the uneven ground where the stones, decaying planks, and half-sawn beams were piled up in inextricable confusion. As he turned towards the house where he lived–˝my old house˝ he called it–his ear detected the splash of paddles away in the darkness of the river. He stood still in the path, attentive and surprised at anybody being on the river at this late hour during such a heavy freshet. Now he could hear the paddles distinctly, and even a rapidly exchanged word in low tones, the heavy breathing of men fighting with the current, and hugging the bank on which he stood. Quite close, too, but it was too dark to distinguish anything under the overhanging bushes.

˝Arabs, no doubt,˝ muttered Almayer to himself, peering into the solid blackness. ˝What are they up to now? Some of Abdulla's business; curse him!˝

The boat was very close now.

˝Oh, ya! Man!˝ hailed Almayer.

The sound of voices ceased, but the paddles worked as furiously as before. Then the bush in front of Almayer shook, and the sharp sound of the paddles falling into the canoe rang in the quiet night. They were holding on to the bush now; but Almayer could hardly make out an indistinct dark shape of a man's head and shoulders above the bank.

˝You Abdulla?˝ said Almayer, doubtfully.

A grave voice answered–

˝Tuan Almayer is speaking to a friend. There is no Arab here.˝

Almayer's heart gave a great leap.

˝Dain!˝ he exclaimed. ˝At last! at last! I have been waiting for you every day and every night. I had nearly given you up.˝

˝Nothing could have stopped me from coming back here,˝ said the other, almost violently. ˝Not even death,˝ he whispered to himself.

˝This is a friend's talk, and is very good,˝ said Almayer, heartily. ˝But you are too far here. Drop down to the jetty and let your men cook their rice in my campong while we talk in the house.˝

There was no answer to that invitation.

˝What is it?˝ asked Almayer, uneasily. ˝There is nothing wrong with the brig, I hope?˝

˝The brig is where no Orang Blanda can lay his hands on her,˝ said Dain, with a gloomy tone in his voice, which Almayer, in his elation, failed to notice.

˝Right,˝ he said. ˝But where are all your men? There are only two with you.˝

˝Listen, Tuan Almayer,˝ said Dain. ˝To-morrow's sun shall see me in your house, and then we will talk. Now I must go to the Rajah.˝

˝To the Rajah! Why? What do you want with Lakamba?˝

˝Tuan, to-morrow we talk like friends. I must see Lakamba to-night.˝

˝Dain, you are not going to abandon me now, when all is ready?˝ asked Almayer, in a pleading voice.

˝Have I not returned? But I must see Lakamba first for your good and mine.˝

The shadowy head disappeared abruptly. The bush, released from the grasp of the bowman, sprung back with a swish, scattering a shower of muddy water over Almayer, as he bent forward, trying to see.

In a little while the canoe shot into the streak of light that streamed on the river from the big fire on the opposite shore, disclosing the outline of two men bending to their work, and a third figure in the stern flourishing the steering paddle, his head covered with an enormous round hat, like a fantastically exaggerated mushroom.

Almayer watched the canoe till it passed out of the line of light. Shortly after the murmur of many voices reached him across the water. He could see the torches being snatched out of the burning pile, and rendering visible for a moment the gate in the stockade round which they crowded. Then they went in apparently. The torches disappeared, and the scattered fire sent out only a dim and fitful glare.

Almayer stepped homewards with long strides and mind uneasy. Surely Dain was not thinking of playing him false. It was absurd. Dain and Lakamba were both too much interested in the success of his scheme. Trusting to Malays was poor work; but then even Malays have some sense and understand their own interest. All would be well–must be well. At this point in his meditation he found himself at the foot of the steps leading to the verandah of his home. From the low point of land where he stood he could see both branches of the river. The main branch of the Pantai was lost in complete darkness, for the fire at the Rajah's had gone out altogether; but up the Sambir reach his eye could follow the long line of Malay houses crowding the bank, with here and there a dim light twinkling through bamboo walls, or a smoky torch burning on the platforms built out over the river. Further away, where the island ended in a low cliff, rose a dark mass of buildings towering above the Malay structures. Founded solidly on a firm ground with plenty of space, starred by many lights burning strong and white, with a suggestion of paraffin and lamp- glasses, stood the house and the godowns of Abdulla bin Selim, the great trader of Sambir. To Almayer the sight was very distasteful, and he shook his fist towards the buildings that in their evident prosperity looked to him cold and insolent, and contemptuous of his own fallen fortunes.

He mounted the steps of his house slowly.

In the middle of the verandah there was a round table. On it a paraffin lamp without a globe shed a hard glare on the three inner sides. The fourth side was open, and faced the river. Between the rough supports of the high-pitched roof hung torn rattan screens. There was no ceiling, and the harsh brilliance of the lamp was toned above into a soft half- light that lost itself in the obscurity amongst the rafters. The front wall was cut in two by the doorway of a central passage closed by a red curtain. The women's room opened into that passage, which led to the back courtyard and to the cooking shed. In one of the side walls there was a doorway. Half obliterated words–˝Office: Lingard and Co.˝–were still legible on the dusty door, which looked as if it had not been opened for a very long time. Close to the other side wall stood a bent- wood rocking-chair, and by the table and about the verandah four wooden armchairs straggled forlornly, as if ashamed of their shabby surroundings. A heap of common mats lay in one corner, with an old hammock slung diagonally above. In the other corner, his head wrapped in a piece of red calico, huddled into a shapeless heap, slept a Malay, one of Almayer's domestic slaves–˝my own people,˝ he used to call them. A numerous and representative assembly of moths were holding high revels round the lamp to the spirited music of swarming mosquitoes. Under the palm-leaf thatch lizards raced on the beams calling softly. A monkey, chained to one of the verandah supports–retired for the night under the eaves–peered and grinned at Almayer, as it swung to one of the bamboo roof sticks and caused a shower of dust and bits of dried leaves to settle on the shabby table. The floor was uneven, with many withered plants and dried earth scattered about. A general air of squalid neglect pervaded the place. The light breeze from the river swayed gently the tattered blinds, sending from the woods opposite a faint and sickly perfume as of decaying flowers.

Under Almayer's heavy tread the boards of the verandah creaked loudly. The sleeper in the corner moved uneasily, muttering indistinct words. There was a slight rustle behind the curtained doorway, and a soft voice asked in Malay, ˝Is it you, father?˝

˝Yes, Nina. I am hungry. Is everybody asleep in this house?˝

Almayer spoke jovially and dropped with a contented sigh into the armchair nearest to the table. Nina Almayer came through the curtained doorway followed by an old Malay woman, who busied herself in setting upon the table a plateful of rice and fish, a jar of water, and a bottle half full of genever. After carefully placing before her master a cracked glass tumbler and a tin spoon she went away noiselessly. Nina stood by the table, one hand lightly resting on its edge, the other hanging listlessly by her side. Her face turned towards the outer darkness, through which her dreamy eyes seemed to see some entrancing picture, wore a look of impatient expectancy. She was tall for a half-caste, with the correct profile of the father, modified and strengthened by the squareness of the lower part of the face inherited from her maternal ancestors–the Sulu pirates. Her firm mouth, with the lips slightly parted and disclosing a gleam of white teeth, put a vague suggestion of ferocity into the impatient expression of her features. And yet her dark and perfect eyes had all the tender softness of expression common to Malay women, but with a gleam of superior intelligence; they looked gravely, wide open and steady, as if facing something invisible to all other eyes, while she stood there all in white, straight, flexible, graceful, unconscious of herself, her low but broad forehead crowned with a shining mass of long black hair that fell in heavy tresses over her shoulders, and made her pale olive complexion look paler still by the contrast of its coal-black hue.

Almayer attacked his rice greedily, but after a few mouthfuls he paused, spoon in hand, and looked at his daughter curiously.

˝Did you hear a boat pass about half an hour ago Nina?˝ he asked.

The girl gave him a quick glance, and moving away from the light stood with her back to the table.

˝I heard nothing,˝ she said, slowly.

˝There was a boat. At last! Dain himself; and he went on to Lakamba. I know it, for he told me so. I spoke to him, but he would not come here to-night. Promised to come to-morrow.˝

He swallowed another spoonful, then said–

˝I am almost happy to-night, Nina. I can see the end of a long road, and it leads us away from this miserable swamp. We shall soon get away from here, I and you, my dear little girl, and then––˝

He rose from the table and stood looking fixedly before him as if contemplating some enchanting vision.

˝And then,˝ he went on, ˝we shall be happy, you and I. Live rich and respected far from here, and forget this life, and all this struggle, and all this misery!˝

He approached his daughter and passed his hand caressingly over her hair.

˝It is bad to have to trust a Malay,˝ he said, ˝but I must own that this Dain is a perfect gentleman–a perfect gentleman,˝ he repeated.

˝Did you ask him to come here, father?˝ inquired Nina, not looking at him.

˝Well, of course. We shall start on the day after to-morrow,˝ said Almayer, joyously. ˝We must not lose any time. Are you glad, little girl?˝

She was nearly as tall as himself, but he liked to recall the time when she was little and they were all in all to each other.

˝I am glad,˝ she said, very low.

˝Of course,˝ said Almayer, vivaciously, ˝you cannot imagine what is before you. I myself have not been to Europe, but I have heard my mother talk so often that I seem to know all about it. We shall live a–a glorious life. You shall see.˝

Again he stood silent by his daughter's side looking at that enchanting vision. After a while he shook his clenched hand towards the sleeping settlement.

˝Ah! my friend Abdulla,˝ he cried, ˝we shall see who will have the best of it after all these years!˝

He looked up the river and remarked calmly:

˝Another thunderstorm. Well! No thunder will keep me awake to-night, I know! Good-night, little girl,˝ he whispered, tenderly kissing her cheek. ˝You do not seem to be very happy to-night, but to-morrow you will show a brighter face. Eh?˝

Nina had listened to her father with her face unmoved, with her half-closed eyes still gazing into the night now made more intense by a heavy thunder-cloud that had crept down from the hills blotting out the stars, merging sky, forest, and river into one mass of almost palpable blackness. The faint breeze had died out, but the distant rumble of thunder and pale flashes of lightning gave warning of the approaching storm. With a sigh the girl turned towards the table.

Almayer was in his hammock now, already half asleep.

˝Take the lamp, Nina,˝ he muttered, drowsily. ˝This place is full of mosquitoes. Go to sleep, daughter.˝

But Nina put the lamp out and turned back again towards the balustrade of the verandah, standing with her arm round the wooden support and looking eagerly towards the Pantai reach. And motionless there in the oppressive calm of the tropical night she could see at each flash of lightning the forest lining both banks up the river, bending before the furious blast of the coming tempest, the upper reach of the river whipped into white foam by the wind, and the black clouds torn into fantastic shapes trailing low over the swaying trees. Round her all was as yet stillness and peace, but she could hear afar off the roar of the wind, the hiss of heavy rain, the wash of the waves on the tormented river. It came nearer and nearer, with loud thunder-claps and long flashes of vivid lightning, followed by short periods of appalling blackness. When the storm reached the low point dividing the river, the house shook in the wind, and the rain pattered loudly on the palm-leaf roof, the thunder spoke in one prolonged roll, and the incessant lightning disclosed a turmoil of leaping waters, driving logs, and the big trees bending before a brutal and merciless force.

Undisturbed by the nightly event of the rainy monsoon, the father slept quietly, oblivious alike of his hopes, his misfortunes, his friends, and his enemies; and the daughter stood motionless, at each flash of lightning eagerly scanning the broad river with a steady and anxious gaze.

Spis treści

1. Szaleństwo Almayera

1. ROZDZIAŁ I

2. ALMAYER’S FOLLY: A STORY OF AN EASTERN RIVER

1. AUTHOR’S NOTE

2. CHAPTER ONE

Table of Contents

Szaleństwo Almayera

ROZDZIAŁ I

ALMAYER’S FOLLY: A STORY OF AN EASTERN RIVER

AUTHOR’S NOTE

CHAPTER ONE