Bezpłatny fragment

Co jest w sercu Ziemi? Inge Lehmann

Czy ocean jest płaski? Marie Tharp

Złowić kometę. Caroline Herschel

Tajemnicze stwory. Mary Anning

Czy gąsienice umieją latać? Maria Sibylla Merian

Morskie podglądanie. Jeanne Villepreux-Power

Na ratunek. Fe del Mundo

Nikt nie urwał się z choinki. Rosalind Franklin

Cała rodzina Nobli. Maria Skłodowska-Curie i Irène Joliot-Curie

Myślące maszyny. Ada Lovelace i Grace Hopper

Halo, tu Hedy. Hedy Lamarr

Prosto w kosmos. Yvonne Brill

Bibliografia

Inge Lehmann
Co jest w sercu Ziemi?

duńska sejsmolożka (1888–1993)

Inge Lehmann jako mała dziewczynka chodziła do jedynej w Danii
koedukacyjnej[1] szkoły. To było bardzo postępowe w tamtych czasach i pozwoliło jej zdobyć dobre wykształcenie.

Gdy dorosła, zaczęła pracę jako asystentka geodety[2]. Pomagała instalować sejsmografy w różnych miejscach w Danii i na Grenlandii. Wtedy po raz pierwszy miała do czynienia z tymi przyrządami.

Sejsmografy służą do badania drgań Ziemi. Zapisują fale sejsmiczne – niewidoczne gołym okiem fale wewnątrz Ziemi, które powstają w wyniku trzęsień lub wskutek eksplozji materiałów wybuchowych.

Sejsmologia, czyli nauka badająca trzęsienia Ziemi, zafascynowała Inge. W wieku 40 lat skończyła drugi kierunek studiów – geodezję, i została pierwszą duńską sejsmolożką. Przez 20 lat była jedyną osobą zajmującą się tym tematem w Danii!

Na początku XX wieku naukowcy wciąż jeszcze sądzili, że pod skorupą ziemską znajduje się warstwa roztopionych skał, która wypełnia całe wnętrze Ziemi.

Inge obserwowała codziennie sejsmograf i zauważyła, że coś się w tej teorii nie zgadza. Fale sejsmiczne zapisane przez nią nie przechodziły równo przez kulę ziemską, ale dziwnie się załamywały.

Wykonała więc matematyczny model Ziemi[3], uwzględniający pomiary, i okazało się, że w środku naszej planety jest coś jeszcze.

Tak odkryła jądro Ziemi! Stało się to w 1936 roku.

Ziemia składa się z warstw. Na zewnątrz ma skorupę ziemską, na niej znajdują się morza, oceany, lądy i wszystkie żywe istoty. Kiedy zajrzymy pod skorupę, zobaczymy, zbudowany ze skał, płaszcz Ziemi. Najgłębiej, w samym środku, znajduje się jądro.

Jądro zbudowane z ciekłego żelaza i niklu ma temperaturę niemal tak wielką jak na powierzchni Słońca i jest prawie tak duże jak Księżyc! Jądro wewnętrzne otoczone jest zewnętrznym, a pomiędzy nimi znajduje się strefa nieciągłości, nazwana później, na cześć swojej odkrywczyni, nieciągłością Lehmann.

Inge za swoje odkrycie dostała wiele nagród i honorowych doktoratów, ale nie przestała pracować – swój ostatni artykuł naukowy opublikowała w wieku 99 lat!

Zrób domowy sejsmograf!

To proste!

Będzie Ci potrzebne:

– grube pudło, które posłuży jako stojak,

– papierowy kubek, mieszczący się w pudle,

– cienki sznurek,

– flamaster lub miękki ołówek,

– garść kamyków,

– kartka papieru,

– dwie gumki recepturki,

– nożyczki.

1. Obróć pudełko, tak jak na obrazku, otworem do siebie. Jeśli ma klapki, musisz je obciąć.

2. Wywierć dwie dziurki w wierzchu pudełka (w odległości kilku centymetrów od siebie) oraz dziurki w papierowym kubku – dwie po bokach, na górze, i jedną w dnie kubka, na samym środku. Najlepiej poproś o pomoc kogoś dorosłego!

3. Przewlecz sznurek przez dziurki na górze kubka.

4. W dziurkę w dnie kubka włóż flamaster, tak żeby wystawała z niego pisząca końcówka. Flamaster powinien sztywno trzymać się w kubeczku. Możesz użyć gumki recepturki, żeby go przymocować. Okręć gumkę wokół flamastra i włóż pisak do kubka. Końcówkę flamastra wystającą z kubka okręć drugą gumką.

5. Umieść kubek w pudełku, a końce sznurka, które z niego wystają, przewlecz przez otwory od środka pudełka. Zwiąż je na zewnątrz, tak jak na obrazku. Flamaster powinien dotykać spodu pudełka.

6. Przechyl kubek i wypełnij go kamykami.

7. Teraz możesz podłożyć kartkę pod flamaster. Kiedy ktoś potrząśnie pudełkiem lub stołem, na którym stoi Twój sejsmograf, a Ty będziesz przesuwać kartkę pod flamastrem, uzyskasz zygzakowatą linię, która pokaże Ci zapis wstrząsów (sejsmogram). Zależnie od tego, jak silne będą wstrząsy, linia będzie mniej lub bardziej rozedrgana. Tak działają sejsmografy, tylko są dużo bardziej czułe.

[1] Czyli takiej, gdzie razem uczą się dziewczyny i chłopaki.

[2] Geodetka lub geodeta dostarcza dane pomiarowe potrzebne do opracowania map i planowania budowli.

[3] Matematyczny model Ziemi to makieta Ziemi wykonana w oparciu o dane liczbowe.

Redakcja Elżbieta Cichy

Skład i łamanie Małgorzata Frąckiewicz

Ilustracje i projekt graficzny Małgorzata Frąckiewicz

Konsultacja naukowa dr Katarzyna Biejat, Barbara Bocian, Janusz Frąckiewicz,

Maciej Kamiński, Katarzyna Ławecka, Piotr Wojnarowski, Anna Zduńczyk

Autorem programu Owsianka jest Piotr Wojnarowski.

Specjalne podziękowania należą się Joannie Frąckiewicz, Jolancie Głowackiej

i Elżbiecie Trętowskiej.

Tekst i ilustracje © copyright by Małgorzata Frąckiewicz 2017

© copyright by Wydawnictwo Ezop sp. z o.o. 2017

Wydawnictwo Ezop sp. z o.o.

01–829 Warszawa, Al. Zjednoczenia 1/226

Tel. (22) 834 17 56

e-mail: redakcja@ezop.com.pl

www.ezop.com.pl

ISBN 978-83-65230-92-8

Warszawa 2022

Wydanie II poprawione

Zapraszamy do naszego sklepu internetowego www.ezop.com.pl

Częściowy druk książki oraz sprzęt komputerowy wykorzystany do jej zaprojektowania został sfinansowany ze środków przyznanych autorce przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Młoda Polska 2016.