Serdecznie dziękujemy

Państwu Danucie i Emilianowi Plichom,

bez których wsparcia nie byłoby możliwe

powstanie tej serii

Tytuł oryginału:

Jean-Pierre Torrell,

La „Somme de théologie” de saint Thomas d’Aquin,

«Histoire du Christianisme. Classiques du Christianisme», Paris: Les Éditions du Cerf, 1998

©2023 Jean-Pierre Torrell OP. All rights reserved

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo W drodze, 2024

Redaktorzy serii:

Tomasz Grabowski OP, Michał Mrozek OP, Krzysztof Ośko OP, Zbigniew Pajda OP, Robert Plich OP,

Mateusz Przanowski OP, Janusz Pyda OP

Redaktor naukowy: Mateusz Przanowski OP

Redakcja: Agnieszka Czapczyk

Skład: Zbigniew Pajda OP

Projekt okładki: Joanna Piesiak

ISBN 978-83-7906-719-0

Instytut Tomistyczny

ul. Dominikańska 2

02-741 Warszawa

it@dominikanie.pl, www.it.dominikanie.pl

Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze sp. z o.o.

ul. Kościuszki 99

61-716 Poznań

tel. 61 852 39 62

sprzedaz@wdrodze.pl

www.wdrodze.pl

Wydanie I, Warszawa – Poznań 2024

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ I. Autor i jego dzieło

Pierwsze lata formacji

Pierwszy okres nauczania w Paryżu (1252–1259)

Powrót do Włoch: Orvieto (1261–1265)

Pobyt w Rzymie (1265–1268)

Ponowny pobyt w Paryżu (1268–1272)

Neapol: ostatnie miesiące i śmierć (1272–1274)

ROZDZIAŁ II. Summa. Struktura i treść, I

Pierwsza część

Sacra doctrina

Bóg

Bóg w swoim dziele

Druga część

Cyrkularny plan

Czyny ludzkie

Prawo i łaska

ROZDZIAŁ III. Summa. Struktura i treść, II

Druga część, cd.

Cnoty i wady

Moralność cnót

Główne punkty drugiego etapu

Cnoty teologalne

Królowa cnót kardynalnych

Powiązanie cnót

Szczególne sytuacje

Trzecia część

Ponownie o planie Summy

Chrystus

Argumenty z Konweniencji

Człowieczeństwo Chrystusa

„Tajemnice” życia Chrystusa

Sakramenty

Rzeczywistość, która uświęca

Ciało i duch

Niedokończone zakończenie

ROZDZIAŁ IV. Środowisko literackie i doktrynalne

Literacka panorama

Lectura

Kwestie i kwodlibety

Sentencje

Summy

Źródła chrześcijańskie

Biblia

Ojcowie

Grecy, Żydzi i Arabowie

Arystoteles

Średniowieczny neoplatonizm

Stoicy

Awicenna

Awerroes

Majmonides

ROZDZIAŁ V. Summa w historii

Pierwszy okres (1274–1450)

Pierwsze polemiki

Początki tomizmu

Drugi okres (1450–1800)

Nobilitacja Summy

Kajetan

Vitoria i szkoła z Salamanki

Jan od św. Tomasza

Jezuici i Karmelici

ROZDZIAŁ VI. Summa w XX wieku

Aeterni Patrisi jej konsekwencje

Pierwsze owoce

Odnowa

Tłumaczenia

Sobór Watykański II i jego bezpośrednie następstwa

Tomizm i mediewistyka

Obecna sytuacja

Publikacje

Dwie instytucje

Przypisy

Zakończenie

Skomentowana bibliografia

Indeks osób

Numer w ramce oznacza początek strony, której odpowiada w wydaniu drukowanym.

Wstęp

9Sława pewnych dzieł bywa tak wielka, iż zdarza się im przysłonić własnego autora i resztę jego dorobku. Summa teologii jest tego wyjątkowo wyraźnym przykładem. Bez wątpienia wiemy, że została napisana przez św. Tomasza z Akwinu, który żył w średniowieczu. Ale niewielu czytelników ma pojęcie, jakim autor był człowiekiem, jakie życie prowadził czy też jakie są inne jego pisarskie dokonania. Co więcej, to główne dzieło tak mocno zawłaszczyło tytuł: Summa, że jesteśmy zdziwieni, dowiadując się, że sam Tomasz jest autorem jeszcze jednej (Summy przeciwko poganom) oraz że wielu innych współczesnych mu autorów również napisało własne „summy”.

By lepiej zrozumieć tę wielką księgę, należy z pewnością poznać jej treść, ale równie ważne jest umiejscowienie jej w kontekście historycznym, literackim i doktrynalnym. Tylko w ten sposób będziemy mieli szansę, by docenić jej oryginalność. Tomasz z Akwinu, w przeciwieństwie do biblijnego Melchizedeka, nie jest pozbawiony własnej genealogii. Posiada osobistą i intelektualną historię, a jego refleksja korzysta z wkładu mnóstwa innych autorów: natchnionych pisarzy biblijnych, myślicieli pogańskiej i chrześcijańskiej starożytności, filozofów greckich, żydowskich czy arabskich; czerpie z teologów łacińskiej tradycji żyjących mniej więcej w tym samym czasie, a niekiedy wręcz mu współczesnych, ale także korzysta z myśli wybitnych przedstawicieli greckiej i wschodniej tradycji Kościoła. Jego silna osobowość jednoczy wszystkie te źródła na podobieństwo wielkiej rzeki zbierającej liczne dopływy, jednakże ślad owych zapożyczeń pozostaje w jego dziele i ważne jest, by o tym wiedzieć.

O wartości spuścizny jakiejś myśli decyduje po części jej trwanie w czasie, jak również zdolność, by nie tyle, jak to się czasem mówi, 10 dostarczać odpowiedzi na pytania, których sama sobie nie zadawała, ale raczej — inspirować rozwiązywanie problemów kolejnych epok, czyniąc to mocą głębokich intuicji, które tą myślą kierują. Bez wątpienia tutaj znajduje się zasadnicza przyczyna trwałości i płodności Summy. Niezaprzeczalnie jest to dzieło naznaczone przez wiek, w którym powstało — czas dojrzałej scholastyki, której technikami i metodami w pełni się posługuje. Konieczne jest ich poznanie i opanowanie, a nie da się ukryć, że stanowi to pewną trudność. Gdy jednak przejdziemy ten etap przyswojenia, odkryjemy poprawność metody i bogactwo treści.

Sylwester z Ferrary, jeden z pełnych entuzjazmu uczniów Akwinaty, mówi o Mistrzu Tomaszu jako o człowieku „na wszystkie godziny”. Przyszłość pokaże, czy Summa jest również książką „na wszystkie czasy”, choć przecież już przetrwała ponad siedem wieków. Trzeba przyznać, że uczniowie ze zmiennym szczęściem starali się badać myśl Mistrza i konfrontować ją z problemami swoich czasów. Można się naprawdę zdziwić, że tak dobrze oparła się tylu pokoleniom epigonów. Tymczasem wiele znaków świadczy o tym, że obecnie odkrywana jest na nowo, jako ciągle żywa refleksja.