Wstęp

Niniejsza monografia jest zwieńczeniem projektu badawczego o nazwie Filologia obca w perspektywie studenta. Diagnoza reprezentacji i oczekiwań a modelowanie procesu kształcenia neofilologicznego w Polsce, który realizowaliśmy pod patronatem Polskiego Towarzystwa Neofilologicznego (PTN) przez ostatnie trzy lata. Jego główną intencją było lepsze poznanie studentów filologii obcych w Polsce – ich oczekiwań, potrzeb, planów, aspiracji, marzeń, przyczyn zadowolenia i niezadowolenia ze studiów itp. Tak ujęty cel pozwolił nam lepiej poznać zarówno specyfikę studiów językowych na polskich uniwersytetach, jak i ich mocne strony oraz zdefiniować wyzwania, jakie stoją lub mogą stanąć przed nimi w przyszłości. Badanie objęło:

• 4893 studentów

• 43 kierunków językowych

• na 13 polskich uniwersytetach.

Podkreślić w tym miejscu należy, że na żadnym etapie planowania przedsięwzięcia naszym celem nie było definiowanie atutów i bolączek konkretnych uczelni czy konkretnych kierunków – chcieliśmy wyłonić ogólne tendencje i uchwycić sytuacje reprezentatywne dla polskich studentów filologii.

Nasze cele nie ograniczyły się do poznania stanu bieżącego. Analiza wyników realizowanego przez nas projektu może pozwolić odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu – zdaniem studentów studiów licencjackich i magisterskich – studia językowe przygotowują do różnych wyzwań współczesności. A wyzwań tych nie brakuje. Rozwój nowych dyscyplin i subdyscyplin naukowych, zmieniające się uwarunkowania geopolityczne, mobilność na rynku pracy, różnojęzyczność i wielokulturowość, wzrost specjalizacji branżowej w wielu sektorach, rozwój nowych form życia kulturalnego – to tylko kilka z tych, które charakteryzują teraźniejszość, ale i wpływają na przyszłość, niekiedy nawet determinując ją. Wydaje się konieczne uwzględnianie ich w długofalowym myśleniu o kształceniu filologicznym w Polsce: określaniu jego misji i strategii, redefiniowaniu jego treści, wskazywaniu pożądanych kompetencji absolwentów, rozważaniu nowych form ich ewaluacji itp.

Zakończony przez nas projekt badawczy miał więc cele naukowe i praktyczne, a potwierdzeniem jego istotności może być fakt, że 30 czerwca 2019 roku Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Neofilologicznego (PTN), w drodze jednomyślnej decyzji, postanowił objąć go swoim patronatem.

Realizacja projektu badawczego nie byłaby możliwa, gdyby nie wsparcie i pomoc tych, którym bliskie są losy studiów filologicznych w Polsce: dziekanów wydziałów, dyrektorów instytutów, kierowników katedr oraz kierowników zakładów i pracowni, które oferują kształcenie filologiczne, a także wykładowców – wzięli oni na siebie trud dotarcia do grup studenckich. Niestety, nie jesteśmy w stanie podać w tym miejscu kompletnej listy naszych współpracowników, którzy zaangażowali się – bezinteresownie i często anonimowo – w nasz projekt.

Podziękowania należą się też Studentom, rozpoczynającym i kończącym studia językowe, którzy zechcieli podzielić się swoimi wyobrażeniami o nich oraz opiniami i odczuciami dotyczącymi ich przebiegu. Bez Studentów nie byłoby tej monografii. Dodatkowo Studenci z z Instytutu Filologii Romańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego przez dwa lata pomagali nam porządkować dane ankietowe – do nich kierujemy szczególne wyrazy wdzięczności.

Ostatnia uwaga dotyczy autorów niniejszej książki. Chociaż pracowaliśmy nad nią solidarnie, to pomysłodawcą i autorem głównej koncepcji badania był Maciej Smuk. Jego nazwisko nie bez powodu otwiera więc listę autorów.

Pozostaje jeszcze zaanonsowanie struktury książki. Tekst został podzielony na pięć rozdziałów tematycznych, które – w większości przypadków – odpowiadają sekcjom kwestionariuszy ankiet przeprowadzonych wśród studentów. W jednym przypadku – tam, gdzie analizujemy odpowiedzi na pytania o plany studentów, które były zawarte w różnych sekcjach kwestionariuszy – przedstawiliśmy je łącznie, tj. w jednym rozdziale, uznając to rozwiązanie za merytorycznie uzasadnione. Poza względami merytorycznymi naszymi zamiarami były: szczególna dbałość o czytelność treści i możliwość łatwego poruszania się po całej książce. Poszczególne rozdziały zostały również skonstruowane w taki sposób, żeby każdy z nich mógł być czytany jako niezależna całość.

Prezentując dane ilościowe, posługujemy się zarówno liczbami bezwzględnymi, jak i procentami – w zależności od ich wymowności dla tendencji, które staraliśmy się uwypuklić. Z wyjątkiem prostych wykresów nie proponujemy również zaawansowanych analiz statystycznych, gdyż nasze podejście jest podejściem mieszanym, ilościowo-jakościowym. W szczególności nie byliśmy w stanie sprowadzić wyłącznie do zestawień liczbowych zniuansowanych odpowiedzi na pytania otwarte; opinie reprezentatywne lub oryginalne cytujemy. Tym samym zawarte tu analizy należy traktować w kategoriach orientacji, a nie idealnego odzwierciedlenia świadomości studentów, na które nie pozwala zastosowane przez nas narzędzie ankietowe. W czasie lektury kolejnych rozdziałów naszej książki należy unikać pułapki błędów statystycznych, polegającej na przypisywaniu grupom studenckim opinii jednostek, oraz, symetrycznie, przypisywaniu pojedynczym studentom opinii grup. Podejście to jest również istotne w perspektywie diachronicznej: studenci rozpoczynający studia w 2023 roku i w latach późniejszych będą z pewnością różnić się w szczegółach od studentów ankietowanych na potrzeby naszego badania w latach 2019 i 2020 – zakładamy jednak, że tendencje wykazane we wnioskach pozostaną aktualne dopóty, dopóki nie zmienią się znacząco elementy systemu edukacji, w obrębie którego sytuują się studia językowe.

Mamy nadzieję, że niniejsza monografia zwróci uwagę szerokiego gremium odbiorców, a dla niektórych okaże się może nawet inspiracją do dalszych poszukiwań lub wdrażania konkretnych rozwiązań praktycznych.

Po pierwsze – adresatami mogą być osoby zainteresowane ewolucją studiów językowych: językoznawcy, literaturoznawcy, kulturoznawcy, glottodydaktycy, historycy edukacji itp.

Po drugie – wyniki badania i wnioski z nich wynikające powinny zainteresować kadrę badawczą, badawczo-dydaktyczną i dydaktyczną, rady dydaktyczne i naukowe, władze kierunków językowych, władze uczelni, a nawet decydentów na poziomie instytucji państwowych związanych ze szkolnictwem wyższym.

Po trzecie – mogą okazać się one istotne z punktu widzenia nawiązywania ściślejszej współpracy między środowiskami akademickimi a podmiotami zewnętrznymi, np. pracodawcami, organizacjami społecznymi, instytucjami kultury; mowa tu m.in. o wspólnym określaniu potencjału kompetencyjnego studentów studiów językowych lub definiowaniu wyzwań stojących przed władzami uczelni, związanych z przygotowaniem filologów do wchodzenia na rynek pracy czy angażowania się w działalność społeczną i kulturalną itp.

Po czwarte – dane istotne społecznie odnajdą tutaj specjaliści z zakresu nauk społecznych i pedagogicznych, a także – choć w mniejszym zakresie – specjaliści z obszaru nauk psychologicznych.

Wreszcie, po piąte – książka powinna zainteresować samych studentów studiów językowych – w końcu to oni mają korzystać z nich w największym stopniu.

Maciej Smuk Uniwersytet Warszawski

Monika Grabowska Uniwersytet Wrocławski

Magdalena Sowa Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

ROZDZIAŁ 1.
ZAŁOŻENIA, KONCEPCJA I METODOLOGIA BADANIA

1.1. Studia językowe w Polsce w ujęciu liczbowym

Od lat dziewięćdziesiątych XX wieku żywa jest w środowisku polskich filologów obcych i lingwistów dyskusja o oczekiwaniach studentów w stosunku do form kształcenia i treści studiów językowych, a w rezultacie – o nowych zadaniach stawianych ich władzom i uczącej na nich kadrze. Początkowo dyskusja ta była pośrednią konsekwencją transformacji społecznych i ekonomicznych, które zachodziły po 1989 roku. Przez kolejne lata asumptem do niej stawały się bieżące, a niekiedy zmieniające się dynamicznie wyzwania: konsolidacja europejskiego szkolnictwa wyższego, zainicjowana deklaracją bolońską, zmiany w polskim systemie nauczania języków obcych, wejście Polski do Unii Europejskiej, mobilność obywateli, przeobrażenia rynku pracy, rozwój nowych form życia kulturalnego, wzrastająca popularność nowych form komunikowania się, a nawet specyficzne cechy właściwe kolejnym pokoleniom (Wardzała, 2019). Niezależnie od przesłanek dyskusji chyba nierzadko – po dziś dzień – prowadzi ona do wniosku (a może raczej wywołuje wrażenie?), że studia językowe systematycznie tracą swój prestiż, a ich popularność wśród absolwentów szkół średnich maleje. Jednak liczby nie potwierdzają spadku zainteresowania studiami językowymi, a w przypadku niektórych filologii można wręcz mówić o dużym sukcesie.

W roku akademickim 2019/2020, czyli w roku, w którym prowadziliśmy badanie omówione w tej monografii, jednym z najpopularniejszych kierunków na studiach stacjonarnych pierwszego stopnia na uczelniach nadzorowanych przez ówczesne Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego była filologia angielska – wybrało ją 16 239 na 311 032 kandydatów, co stanowiło 5,2% ogółu. Wynik ten uplasował filologię angielską na siódmej pozycji najbardziej obleganych kierunków w Polsce, po informatyce, psychologii, zarządzaniu, kierunku lekarskim, prawie oraz ekonomii, a przed finansami i rachunkowością, budownictwem, logistyką, zarządzaniem i inżynierią produkcji oraz administracją[1]. Także w kolejnych latach filologia angielska znalazła się w pierwszej dziesiątce najpopularniejszych kierunków na studiach stacjonarnych pierwszego stopnia: w roku akademickim 2020/2021 zajęła ósmą lokatę (wybrało ją 12 475 na 314 280 kandydatów, tj. 3,9% ogółu)[2], a w 2021/2022 – siódmą (13 913 na 319 375 kandydatów, tj. 4,3% ogółu)[3].

Również z perspektywy liczby kandydatów na jedno miejsce kierunki tradycyjnie nazywane językowymi zajęły wysokie pozycje: w roku akademickim 2019/2020 na pierwsze miejsce spośród wszystkich kierunków studiów wysunęła się japonistyka (26,1 kandydata na miejsce), a sinologia uplasowała się na trzeciej pozycji (19,5). W grupie kierunków o największej liczbie kandydatów na jedno miejsce znalazły się też: filologia angielsko-chińska (12,6), koreanistyka (11,6), iberystyka/hispanistyka (10,6), italianistyka (9,5), skandynawistyka (8,6), arabistyka (6,6), filologia norweska (6,0), filologia angielska z językiem hiszpańskim (5,7) itp.[4] Liczby dotyczące kolejnych dwóch lat były podobne – najwyższą liczbę kandydatów odnotowały koreanistyka (24,2 kandydata na miejsce w roku 2020/2021 i 26,6 w 2021/2022) oraz japonistyka (16,5 kandydata na miejsce w roku 2020/2021 i 16,2 w 2021/2022). Listę dopełniły m.in.: sinologia, iberystyka/hispanistyka, skandynawistyka, arabistyka i italianistyka. Do tej prestiżowej grupy dołączyły w roku akademickim 2020/2021 fennistyka (5,8 kandydata na miejsce), hebraistyka (5,5), a także filologia francuska (4,3)[5]. W roku akademickim 2021/2022 pozostały w niej hebraistyka (4,2) i filologia francuska (5,0)[6].

Statystyki dotyczące łącznej liczby studentów studiujących kierunki przynależące do tzw. podgrupy językowej (ang. narrow field – languages), zgodnie z Międzynarodową Standardową Klasyfikacją Edukacji ISCED, także mogą napawać optymizmem. Według Głównego Urzędu Statystycznego w 2019 roku z łącznej liczby 1 203 998 studentów w Polsce kierunki językowe studiowało 62 012 osób, co stanowiło 5,1% ogółu. Studia na polskich uczelniach rozpoczęło łącznie 325 628 osób, w tym na studiach językowych 20 874 studentów, co stanowiło 6,4% ogółu. Zdecydowana większość przyszłych filologów i lingwistów odbywała studia pierwszego stopnia – w wartościach bezwzględnych było 47 704 studentów (77%) w stosunku do 14 308 studentów studiów drugiego stopnia (23%)[7]. W roku akademickim 2020/2021 odnotowano pierwszy od roku akademickiego 2005/2006 wzrost studentów w Polsce (o 1,2% w stosunku do roku poprzedniego), ale dane procentowe dotyczące studiów językowych były analogiczne – 5,2% ogółu studiowało kierunki przynależące do podgrupy językowej[8].

W 2019 roku liczba absolwentów kierunków z podgrupy językowej odzwierciedlała przedstawioną tendencję procentową: na 313 847 absolwentów uczelni wyższych w Polsce studia językowe ukończyło 14 176 osób, co stanowiło 4,5% ogółu. Jednak w przypadku absolwentów zmieniły się proporcje w odniesieniu do studiów pierwszego i drugiego stopnia – dyplom licencjata uzyskały 8843 osoby (62%), a magistrami zostały 5333 osoby (38%)[9]. W 2020 roku spadła delikatnie ogólna liczba absolwentów uczelni wyższych, ale zwiększyła się nieznacznie liczba absolwentów kierunków z podgrupy językowej: na 293 436 absolwentów uczelni wyższych w Polsce studia językowe ukończyło 15 785 osób, co stanowiło 5,3% ogółu. Dyplom licencjata uzyskało 10 282 osoby (65%), a magistrami zostały 5503 osoby (35%)[10]. Liczby te potwierdzają zaskakującą prawidłowość: różnica między liczbą studentów studiów pierwszego i drugiego stopnia jest duża, ale zmniejsza się ona nawet o kilkanaście punktów procentowych w przypadku absolwentów.

Według danych udostępnionych przez Główny Urząd Statystyczny w 2019 roku aż 81 uczelni w Polsce miało w swojej ofercie co najmniej jedną filologię obcą lub kierunek o nazwie lingwistyka. Wśród nich znalazły się uczelnie tradycyjnie nieutożsamiane ze studiami językowymi, takie jak: kilka oddziałów Wyższej Szkoły Bankowej, Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy, Europejska Uczelnia Informatyczno-Ekonomiczna w Warszawie, Wyższa Szkoła Zarządzania Ochroną Pracy w Katowicach, a nawet trzy uczelnie politechniczne: Politechnika Częstochowska (filologia: angielski język biznesu), Politechnika Koszalińska (filologia angielska i germańska) i Politechnika Śląska w Gliwicach (ta ostatnia miała w swojej ofercie studia filologiczne w zakresie pięciu języków i lingwistykę stosowaną)[11]. Rok później już 93 uczelnie oferowały kształcenie filologiczne[12]. Popyt na takie studia może również potwierdzać fakt ich istnienia w miejscowościach liczących mniej niż 50 000 mieszkańców (Oświęcim, Przasnysz, Środa Wielkopolska).

Największą liczbę studentów kierunków z podgrupy językowej odnotował w 2019 roku Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – na 33 176 studentów tej uczelni 7183 stanowili przyszli filolodzy, zatem było to 21,6% ogółu. W pierwszej dziesiątce znalazły się również: Uniwersytet Warszawski (5362 studentów studiów językowych), Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (4767), Uniwersytet Śląski w Katowicach (4253), Uniwersytet Wrocławski (3939), Uniwersytet Gdański (2303), Uniwersytet Łódzki (2229), Wyższa Szkoła Filologiczna we Wrocławiu (1816), Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (1745) i Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (1742). Największą liczbę absolwentów kierunków językowych wypromowały: Uniwersytet Warszawski (1273), Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (1187), Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (1057), Uniwersytet Wrocławski (984), Uniwersytet Śląski (981). Kolejne uczelnie z pierwszej dziesiątki wypromowały absolwentów, którzy mieścili się w zakresie liczbowym 600–700[13]. W 2020 roku liczby różniły się minimalnie. Palmę pierwszeństwa nadal dzierżył Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – na 35 137 studentów tej uczelni 7550 stanowili przyszli filolodzy, zatem było to 21,4% ogółu. W pierwszej dziesiątce znalazły się ponownie: Uniwersytet Warszawski (6170 studentów studiów językowych), Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (4811), Uniwersytet Śląski w Katowicach (4238), Uniwersytet Wrocławski (3799), Uniwersytet Gdański (2258), Uniwersytet Łódzki (2202), Wyższa Szkoła Filologiczna we Wrocławiu (2023), Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (1811) oraz, prawie ex aequo, Uniwersytet Szczeciński (1672) i Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (1667). Największą liczbę absolwentów kierunków językowych wypromowały te same uczelnie co rok wcześniej, ale zmieniła się nieznacznie kolejność: Uniwersytet Warszawski (1362), Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (1338), Uniwersytet Śląski (1069), Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (1006), Uniwersytet Wrocławski (982)[14].

W ramach prowadzonych kierunków językowych uczelnie w Polsce oferują zajęcia z ponad stu różnych języków obcych. Od kilkunastu lat powszechne jest nauczanie na filologiach i lingwistykach języka wiodącego / języków wiodących od podstaw. Także łączenie dwóch języków niepochodzących z tej samej grupy jest już bardzo popularne, np. filologia białoruska z językiem angielskim, filologia angielska z językiem chińskim, filologia francuska z językiem arabskim, lingwistyka stosowana angielsko-arabska lub lingwistyka stosowana rosyjsko-chińska. Duża popularność japonistyki czy koreanistyki obrazuje bardziej globalną tendencję, a mianowicie większe zainteresowanie kandydatów na studia językowe tzw. językami małymi, zarówno europejskimi, jak i pozaeuropejskimi, np. w 2020 roku filologię ukraińską studiowało w Polsce 187 osób, filologię węgierską – 81, filologię rumuńską – 67, fennistykę – 39, japonistykę – 437, koreanistykę – 138, turkologię – 90, iranistykę – 74, mongolistykę i tybetologię – 14. Etnofilologię kaszubską na Uniwersytecie Gdańskim zgłębiało 39 osób[15].

Natomiast same nazwy kierunków odzwierciedlają transformacje, jakim były poddane studia o profilu lingwistycznym w ciągu ostatnich trzech dziesięcioleci. Na czoło wysuwa się położenie nacisku na naukę specjalistycznych odmian języków obcych, głównie języka biznesu – język angielski w biznesie, język niemiecki i komunikacja w biznesie, komunikacja biznesowa w języku rosyjskim to tylko kilka przykładów nazw kierunków, które są ilustracją ewolucji. Kierunek o nazwie lingwistyka dla biznesu prowadzi kilka polskich uczelni. Nieraz przykuwają uwagę oryginalność nazw kierunków lub ich wąska specjalizacja – w roku akademickim 2019/2020 uczelnie miały w swojej ofercie takie kierunki, jak np. polsko-niemieckie studia kulturowe i translatorskie (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), filologia hiszpańska z amerykanistyką filologiczną (Uniwersytet Łódzki), język rosyjski w tłumaczeniach specjalistycznych oraz kultura Rosji i narodów sąsiednich – studia filologiczne (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie), helwetologia – studia szwajcarskie (Uniwersytet Warszawski), italianistyka z elementami studiów nad chrześcijaństwem (Uniwersytet Szczeciński), English linguistics: theories, interfaces, technologies oraz English studies: literature and culture (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), English in public communication, języki obce w służbie publicznej oraz język czeski w sektorze usług (Uniwersytet Opolski), język niemiecki w obrocie gospodarczym (Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie), skandynawistyka – studia filologiczno-biznesowe (Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera w Krakowie), informatologia z biznesowym językiem angielskim (Uniwersytet Łódzki). Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oferował studia polonistyczno-germanistyczne i filologię słowiańską z polską[16].

1.2. Badanie własne

1.2.1. Założenia i cele badawcze

Od czasów transformacji ustrojowej na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach XXI wieku, badacze zainteresowani ewolucją studiów językowych w Polsce zmierzali do zdefiniowania typowego profilu adepta filologii obcej, usiłując poznać jego zainteresowania i aspiracje, bieżące potrzeby edukacyjne i społeczne oraz plany zawodowe. Konkluzją badań były częstokroć autorskie propozycje reform systemowych i rozwiązań praktycznych. Nie podważając celowości prowadzenia tych badań, a przede wszystkim wartości ich wniosków, należy zauważyć, że zazwyczaj były one zawężone do wybranych filologii i języków, np. filologii angielskiej czy francuskiej (np. Biardzka, 2011; Jaroszewska, 2000, 2013; Kieliszczyk, Pilecka 2009; Pawlak, 2019; Skibińska, 2018; Sujecka-Zając, 2018) lub obejmowały studentów jednej uczelni, a nawet jednej filologii znajdującej się w ofercie danej uczelni (np. Biernacka-Licznar, 2013; Kowal, 2019; Paprocka-Piotrowska, Knieja, 2009). Najczęściej badania koncentrują się na wybranym i wąskim aspekcie związanym z funkcjonowaniem poznawczym studentów kierunków językowych – największą popularnością cieszą się badania, których celem jest ustalenie tego, jak osoby studiujące dany język (np. na filologii angielskiej) postrzegają sam język i rolę jego podsystemów lub jak przebiega rozwój ich kompetencji i subkompetencji językowych czy interkulturowych (np. Baran-Łucarz, 2014a; Grabowska, 2015; Grabowska, Zapłotna, 2021; Grabowska, Krzyżostaniak, 2021; Kaliska, 2018; Lankiewicz, 2013; Pawlak, Mystkowska-Wiertelak, Bielak, 2014; Pudo, 2016, 2017; Smuk, 2018, 2021; Smuk, Sujecka-Zając, 2019; Werbińska, 2012). Niekiedy dotyczą one bardzo konkretnego zagadnienia, np. percepcji ciszy i milczenia podczas zajęć z praktycznej nauki języka angielskiego (Wiśniewska, 2012), poczucia nudy podczas takich zajęć (Kruk, Zawodniak, 2017), definiowania sukcesu w filologicznej nauce języka (Blachowska-Szmigiel, 2014; Jaroszewska, 2014; Nerlicki, 2014). Grupę odrębną i bezcenną z punktu widzenia uwzględniania potrzeb rynku pracy stanowią badania dotyczące przygotowania studentów studiów językowych do podejmowania wyzwań zawodowych, w tym opanowania specjalistycznych odmian języków obcych (np. Dańko, Wieszczeczyńska, 2013; Jedynak, 2017, 2018; Kic-Drgas, Zawacka-Najgeburska, 2018; Sowa, 2015, 2016; Gajewska, Sowa, Kic-Drgas, 2021; Sowa, Krajka, 2017; Sowa, Mocarz-Kleindienst, Czyżewska, 2015; Srebro, Typek, Zielińska, 2015). Jeszcze inny zbiór tworzą badania poświęcone kształceniu przyszłych nauczycieli języków obcych; jest to – bez wątpienia – najczęściej podejmowana problematyka (np. Gabryś-Barker, 2012; Gajewska, Sowa, 2015; Gajos, 2014; Gębal, 2013; Grabowska, 2019; Kic-Drgas, Woźniak, 2022; Marciniak, 2014; Michońska-Stadnik, 2013; Mihułka, 2016; Orchowska, 2014, 2016; Pawlak, Mystkowska-Wiertelak, Pietrzykowska, 2009; Siek-Piskozub, Jankowska, 2015; Smuk, 2014; Sowa, 2020; Szymankiewicz, 2013, 2014, 2017; Szymankiewicz, Kucharczyk, 2018; Werbińska, 2009, 2018; Witkowska, 2019; Zawadzka, 2004). W monografiach zbiorowych dotyczących nauczania / uczenia się języków obcych obszerne sekcje skupiają w sobie rozdziały o tej problematyce, np. „Refleksja w kształceniu nauczycieli języka obcego” (Baran-Łucarz, 2014b), a czasopisma poświęcają jej całe numery, np. nr 55/1 „Neofilologa” pt. „Interdyscyplinarność w glottodydaktyce – kształcenie nauczycieli” (Aleksandrzak, Chudak, Górecka, 2020). Publikuje się też badania dotyczące realizacji zajęć na studiach językowych w konkretnym, specyficznym kontekście, np. pandemii COVID-19 (np. Grabowska, Ucherek, 2021; Kaźmierczak, Sworowska, 2021; Kucharczyk, Krajka, 2021). Na rynku są też dostępne publikacje poświęcone wyzwaniom w nauczaniu konkretnych dyscyplin na studiach językowych, np. literaturoznawstwa (np. Godlewicz-Adamiec, 2014; Sokołowicz, 2014; Sokołowicz, Zatorska, 2019; Smuk, Staroń, 2021), ale również nowym obszarom kształcenia i do niedawna nieznanym w Polsce kierunkom studiów, np. studiom szwajcarskim (Kosacka, Małecki, 2015)[17]. Nawet uczelnie niejęzykowe angażują się w publiczną debatę o kierunkach rozwoju i misji studiów językowych, czego przykładem może być debata zorganizowana przez Wyższą Szkołę Bankową we Wrocławiu w czerwcu 2021 roku na temat „Specjaliści od języków – dlaczego rynek pracy potrzebuje filologów?”[18].

Różnorodność ujęć i kontekstów badań poświęconych studentom studiów językowych w Polsce jest więc faktem. Jednak według naszego stanu wiedzy nie zostało dotąd przeprowadzone badanie, które – z jednej strony – objęłoby swoim zasięgiem kilka uczelni usytuowanych w różnych rejonach Polski i – z drugiej – dotyczyłoby studentów różnych filologii obcych. Naszą intencją stało się uzupełnienie tej luki, a zarazem wzbogacenie istniejącego dorobku badawczego. Celem pośrednim, nie mniej ważnym, była potrzeba skonfrontowania się ze stereotypami dotyczącymi kształcenia filologicznego i lingwistycznego w Polsce. Dwa kryteria uznaliśmy za nadrzędne:

– szeroki zasięg, rozumiany jako objęcie badaniem co najmniej kilku polskich uczelni, położonych w różnych częściach kraju;

– przekrojowość, pojmowaną jako objęcie badaniem co najmniej kilku różnych kierunków językowych, głównie filologii.

Nasze założenia i cele wyszły jednak poza chęć poznania. Uznaliśmy, że uzyskane wyniki będą mogły przełożyć się na kształtowanie refleksji o celach i programach studiów, na których uczą się przyszli filolodzy i lingwiści, a w konsekwencji pomogą nakreślić kierunki ich rozwoju. Rezultaty badania znalazłyby więc odbicie w definiowaniu ich ról (poznawczej, społecznej, ekonomicznej itp.), a docelowo mogłyby one stanowić podstawę do opracowania prognoz i modeli kształcenia na studiach językowych w Polsce.

1 https://studia.gov.pl/wp-content/uploads/2020/12/20191120-WYNIKI-rekrutacji-2019-2020.pdf (dostęp: 25.02.2023).

2 https://studia.gov.pl/wp-content/uploads/2020/12/20201214-WYNIKI-rekrutacji-2020-2021.pdf (dostęp: 25.02.2023).

3 https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/informacja-o-wynikach-rekrutacji-na-studia-na-rok-akademicki-20212022-w-uczelniach-nadzorowanych-przez-ministra-edukacji-i-nauki (dostęp: 20.02.2023).

4 https://studia.gov.pl/wp-content/uploads/2020/12/20191120-WYNIKI-rekrutacji-2019-2020.pdf (dostęp: 25.02.2023).

5 https://studia.gov.pl/wp-content/uploads/2020/12/20201214-WYNIKI-rekrutacji-2020-2021.pdf (dostęp: 25.02.2023).

6 https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/informacja-o-wynikach-rekrutacji-na-studia-na-rok-akademicki-20212022-w-uczelniach-nadzoro wanych-przez-ministra-edukacji-i-nauki (dostęp: 25.02.2023).

7 file:///C:/Users/HP/Downloads/szkolnictwo_wyzsze_i_jego_finanse_w_2019_roku%20(1).pdf (dostęp: 25.02.2023).

8 https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5488/2/17/1/szkolnictwo_wyzsze_2020_pl_bez_issn.pdf (dostęp: 25.02.2023).

9 file:///C:/Users/HP/Downloads/szkolnictwo_wyzsze_i_jego_finanse_w_2019_roku%20(1).pdf (dostęp: 25.02.2023).

10 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/szkolnictwo-wyzsze-w-roku-akademickim-20202021-studenci-i-absolwenci-wyniki-wstepne-,20,1.html (dostęp: 25.02.2023).

11 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/szkolnictwo-wyzsze-i-jego-finanse-w-2019-roku,2,16.html (dostęp: 25.02.2023).

12 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/szkolnictwo-wyzsze-w-roku-akademickim-20202021-studenci-i-absolwenci-wyniki-wstepne-,20,1.html (dostęp: 25.02.2023).

13 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/szkolnictwo-wyzsze-i-jego-finanse-w-2019-roku,2,16.html (dostęp: 25.02.2023).

14 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/szkolnictwo-wyzsze-w-roku-akademickim-20202021-wyniki-wstepne,8,7.html (dostęp: 25.02.2023).

15 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/szkolnictwo-wyzsze-w-roku-akademickim-20202021-wyniki-wstepne,8,7.html (dostęp: 25.02.2023).

16 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/szkolnictwo-wyzsze-i-jego-finanse-w-2019-roku,2,16.html (dostęp. 25.02.2023).

17 Kierunek o nazwie helwetologia – studia szwajcarskie jest realizowany na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu Warszawskiego od 2019 roku. W 2022 roku na tym samym wydziale powstał kierunek o nazwie studia kanadyjskie.

18 https://www.wsb.pl/wroclaw/aktualnosci/specjalisci-od-jezykow-dlaczego-rynek-pracy-potrzebuje-filologow (dostęp: 20.02.2023).

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ 1. ZAŁOŻENIA, KONCEPCJA I METODOLOGIA BADANIA

1.1. Studia językowe w Polsce w ujęciu liczbowym

1.2. Badanie własne

1.2.1. Założenia i cele badawcze