Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Od autora

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział 1. KSZTAŁTOWANIE BEZPIECZEŃSTWA NA OBSZARZE EUROATLANTYCKIM

Rozdział 2. KOALICJE I SOJUSZE  UJĘCIU TEORETYCZNO-HISTORYCZNYM

Rozdział 3. STRUKTURY MILITARNE SOJUSZU W OKRESIE „ZIMNEJ WOJNY”

3.1. Europejska strefa strategiczna działań wojennych

3.2. Atlantycka strefa strategiczna działań wojennych

3.3. Strefa Kanału La Manche

Rozdział 4. STRUKTURY MILITARNE SOJUSZU POD KONIEC „ZIMNEJ WOJNY”

4.1. Europejski Teatr Wojny

4.1.1. Północnoeuropejski Teatr Działań Wojennych

4.1.2. Centralny Teatr Działań Wojennych

4.1.3. Południowoeuropejski Teatr Działań Wojennych

4.1.4. Połączone Siły Interwencyjne NATO (Allied Command Europe Mobile Force – Land AMF(L))

4.2. Atlantycki Teatr Wojny

4.3. Strefa Kanału La Manche

4.4. System Obrony Powietrznej NATO – NADGE (NATO Air Defence Ground Environment – Naziemna Infrastruktura Obrony Powietrznej NATO)

4.5. Powietrzny system wczesnego ostrzegania i naprowadzania – AWACS

4.6. Dowództwo Obrony Północnoamerykańskiej Przestrzeni Powietrznej i Kosmicznej – NORAD

4.7. Wojskowe systemy alarmowe NATO

Rozdział 5. ZMIANY STRUKTUR MILITARNYCH SOJUSZU PO ROZPADZIE DWUBIEGUNOWEGO ŚWIATA

Rozdział 6. OCENA OBECNEGO POTENCJAŁU MILITARNEGO I ZDOLNOŚCI SOJUSZU

Rozdział 7. SOJUSZ, JAKO WIODĄCY PODMIOT W KREOWANIU BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO

7.1. Zagrożenia bezpieczeństwa międzynarodowego

7.2. Rola i zadania NATO i podmiotów międzynarodowych w zwalczaniu zagrożeń bezpieczeństwa

Rozdział 8. STRUKTURY MILITARNE SOJUSZU W SYSTEMIE BEZPIECZEŃSTWA OBSZARU EUROATLANTYCKIEGO

Zakończenie

Bibliografia

Publikacje zwarte

Artykuły

Dokumenty i akty normatywne

Strony internetowe

Wykaz rysunków

Wykaz fotografii

Wykaz tabel

Załączniki

Traktat Północnoatlantycki

Umowa między Państwami-Stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotycząca statusu ich sił zbrojnych

Porozumienie dotyczące statusu Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, przedstawicieli narodowych i personelu międzynarodowego

Protokół dotyczący statusu międzynarodowych wojskowych kwater głównych, ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego

Typy i podstawowe dane samolotów myśliwsko-bombowych wykorzystywanych przez państwa NATO w latach 1949-1989

Strefy okupacyjne Niemiec i Austrii po zakończeniu II wojny światowej

Podział terytorium Euroatlantyckiego na Teatry Wojny i Teatry Działań Wojennych według poglądów radzieckich

Organizacja Sił Morskich Danii pod koniec lat 80.

Organizacja Sił Morskich RFN pod koniec lat 80.

Organizacja Sił Morskich Norwegii pod koniec lat 80.

Najważniejsze Obszary Niedoborów NATO (NATO priority shortfall areas)

Wielonarodowe eksperymenty

Koncepcje strategiczne NATO w poszczególnych okresach

Okładka

Projekt okładki i stron tytułowych
Karolina Zarychta

Recenzenci
prof. dr hab. Andrzej Makowski
kontradm. w st. spocz. dr Zbigniew Badeński

Redaktor prowadzący
Lidia Pensko

Redaktor techniczny
Lucyna Jesion

© Copyright by Bellona Spółka Aukcyjna, Warszawa 2013
© Copyright by Stanisław Zarychta, Warszawa 2013

Zapraszamy na strony:
www.bellona.pl, www.ksiegarnia.bellona.pl

Dołącz do nas na Facebooku:
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Nasz adres: Bellona SA
ul. Bema 87, 01–233 Warszawa
Księgarnia i Dział Wysyłki: tel. 22 457 03 02, 22 457 03 06, 22 457 03 78
faks: 22 652 27 01
e-mail: biuro@bellona.pl
www.bellona.pl

ISBN 9788311132849

Skład wersji elektronicznej
pan@drewnianyrower.com

Od autora

Szanowny Czytelniku, przekazuję w Twoje ręce drugą książkę o Pakcie Północnoatlantyckim, zatytułowaną „Struktury militarne NATO 1949-2013”. Jest to opracowanie w pełni autonomiczne, o innej tematyce, ale jakże bliskie pierwszej publikacji, którą poświęciłem doktrynom i strategiom, bezpośrednio wpływającym na kształt struktur systemu dowodzenia i rozwój sił oraz na integrację i działanie połączonych sił zbrojnych NATO. Książkę tę traktuję, jako drugą część mojego opracowania o NATO.

Celem pierwszej publikacji było przedstawienie ewolucji doktryn i strategii Paktu Północnoatlantyckiego od momentu ich powstania do chwili obecnej, natomiast drugiej publikacji przedstawienie ewolucji struktur militarnych NATO na wszystkich Teatrach Wojny od początku utworzenia, aż do 2013 roku. Reasumując publikacje te wzajemnie się uzupełniają, a zawarta w nich treść pozwoli Czytelnikowi lepiej zrozumieć meandry funkcjonowania NATO. Dla wnikliwych analityków będą one tworzyć jedną całość, gdyż dotyczą tej samej organizacji i tego samego okresu jej funkcjonowania.

Pisząc tę książkę, stawiałem sobie za cel całościowe odtworzenie, w sposób chronologiczny, wszystkich struktur w okresie „zimnej wojny”, po rozpadzie świata dwubiegunowego w latach 90., aż po czasy dzisiejsze. Ukazałem ciągłość i zmiany, jakie zachodziły w strukturach dowodzenia na poszczególnych Teatrach Wojny, które zmieniały się w zależności od prowadzonej polityki, obowiązujących doktryn i strategii, ambicji członków Paktu i postawionych zadań przed Sojuszem, a także doktryn i strategii działania strony przeciwnej oraz uzbrojenia, które zamierzał wykorzystać na przyszłym polu walki.

Analizując dostępne materiały dotyczące struktur NATO nie znalazłem publikacji, które kompleksowo pokazywałyby struktury od momentu powstania NATO, aż po dzień dzisiejszy. Oczywiście jest dużo artykułów, poradników, vademeców, które opisują struktury charakterystyczne dla danego okresu, lecz bez wnikania w przyczyny ich tworzenia.

Chciałbym zaznaczyć, że od samego początku budowa struktur systemu dowodzenia i struktur sił była rezultatem kompromisu wszystkich państw należących do Paktu. Wspólne siły zbrojne tworzone były wg określonych zasad. Pierwsza zasada wiązała wspólne siły zbrojne Paktu z jej najwyższym organem politycznym – Radą NATO, a jednocześnie z jej wyspecjalizowanymi organami wojskowymi, upoważnionymi do wydawania dyrektyw. Druga zasada mówiła, że siły zbrojne będą w całości podporządkowane jednemu naczelnemu dowódcy. Natomiast zasada trzecia postulowała utworzenie centralnego organu dowodzenia dla całości sił zbrojnych NATO. Wdrażając je utworzono system dowodzenia najpierw w Europie, a następnie na Atlantyku. W Europie utworzono zintegrowany system dowodzenia, w którego sztabach czołowe stanowiska objęli generałowie i wyżsi oficerowie ze wszystkich państw członkowskich, według ustalonego klucza. Wszystkie zintegrowane dowództwa i sztaby (od szczebla korpusu wojsk lądowych, armii lotnictwa taktycznego i związku taktycznego sił morskich wzwyż) zorganizowano na wzór dowództw i sztabów armii amerykańskich. Opracowano jednolite instrukcje zintegrowanej pracy dowództw i sztabów oraz zakresy obowiązków. Pod względem zadań i struktury organizacyjnej powstały dwa rodzaje zintegrowanych dowództw i sztabów: Joint Headquarters – odpowiedzialne za koordynowanie operacji zgrupowań utworzonych z różnych rodzajów sił zbrojnych i składających się z oficerów poszczególnych sił oraz Uniservice Headquarters, składające się z oficerów jednego rodzaju sił zbrojnych (np. sztaby grup armii). Członkowie Paktu, zgodnie z zawartymi umowami, delegowali swoje wydzielone kontyngenty sił zbrojnych do dyspozycji zintegrowanych dowództw.

Tak więc, struktura dowodzenia NATO tworzyła mechanizm, który umożliwiał władzom wojskowym Sojuszu dowodzenie i kierowanie siłami. Zintegrowana struktura wojskowa, składała się z systemu dowództw, sztabów oraz kontyngentów wojskowych wydzielonych przez poszczególne państwa członkowskie do struktur NATO. Miała ona charakter hierarchiczny, w której najważniejszą rolę spełniały Naczelne Dowództwa trzech Stref Strategicznych.

System dowodzenia, utworzony w czasach „zimnej wojny”, opierał się na geograficznym podziale zadań. Obszar traktatowy podzielono na trzy Teatry Wojny (TW) (Atlantycki, Europejski i Kanału La Manche), które podzielono na Teatry Działań Wojennych (TDW). Za każdy Teatr Działań Wojennych odpowiadało odpowiednie dowództwo. Uważano, że podział TW na TDW z przydzielonymi dowództwami, prowadzącymi własne planowanie i posiadającymi własnych dowódców, umożliwi utworzenie wielkich zgrupowań sił strategicznych. Na każdym TDW znajdowało się główne zgrupowanie sił, broń jądrowa i jej środki przenoszenia, a także ważne pod względem ekonomicznym i politycznym rejony, których zajęcie mogło wpływać na przebieg wojny. Działania wojenne były planowane na określonych kierunkach strategicznych, które zawierały kilka powiązanych ze sobą kierunków operacyjnych.

Rewolucyjne zmiany struktur NATO rozpoczęły się po zakończeniu „zimnej wojny”. Wraz z jej zakończeniem funkcjonował pogląd, że istniejące struktury są zbyt rozbudowane do potrzeb nowych uwarunkowań polityczno-militarnych oraz wyzwań i zagrożeń bezpieczeństwa. W latach 90. przeprowadzono dwie restrukturyzacje struktur dowództw i sił, redukując znacznie siły zbrojne oraz zmniejszając liczbę dowództw dwukrotnie (w 1999 roku) w porównaniu do lat 80., czyli czasów „zimnej wojny”. Podczas trzeciej reorganizacji struktur dowodzenia, przeprowadzonej w 2003 roku, zmieniono całkowicie filozofię tych struktur. Niezwykle ważnym elementem tej reorganizacji była koncepcja oparcia dowodzenia Sojuszu na kryteriach funkcjonalności, nie zaś jak do tej pory, na podziale geograficznym. Umożliwiło to zmniejszenie liczby dowództw do 11 oraz doprowadziło do fundamentalnej zmiany zadań militarnych, adekwatnych do nowych uwarunkowań bezpieczeństwa.

Szanowny Czytelniku, wszystkie przedstawione wydarzenia, zmiany i zawiłości starałem się w sposób jasny i zwięzły wyjaśnić w mojej książce, składającej się z ośmiu rozdziałów.

W rozdziale pierwszym – przedstawiono ogólną charakterystykę pojęcia bezpieczeństwa, w tym bezpieczeństwa zbiorowego, narodowego i międzynarodowego oraz środowiska bezpieczeństwa. Scharakteryzowano system bezpieczeństwa Europy w XIX i XX wieku oraz poddano analizie środowisko międzynarodowe, w jakim funkcjonowało NATO. Przeanalizowano inicjatywy podejmowane przez przeciwstawne bloki militarne (NATO i Układ Warszawski), w celu utrzymania pokoju.

W rozdziale drugim – scharakteryzowano sojusze i koalicje oraz chronologicznie opisano tworzone sojusze i koalicje od czasów antycznych do czasów współczesnych. Utrudnieniem dogłębnej analizy tworzonych sojuszy były zawiłości prowadzonej polityki zagranicznej poszczególnych państw oraz dynamiczny rozwój wydarzeń międzynarodowych. Ważną częścią tego rozdziału są opisy sojuszy i koalicji tworzonych w XVIII i XIX wieku, które znalazły swoje odbicie w I wojnie światowej.

W rozdziale trzecim – przedstawiono historyczną fazę tworzenia poszczególnych struktur systemu dowodzenia w okresie „zimnej wojny”, oddzielnie dla Europejskiej i Atlantyckiej Strefy Strategicznej oraz Strefy Kanału La Manche. Poddano analizie cztery koncepcje strategiczne Sojuszu oraz dokumenty wykonawcze, których treść wpływała na tworzenie poszczególnych struktur wojskowych. Ponadto scharakteryzowano porozumienia i umowy dotyczące statusu sił zbrojnych, przedstawicieli narodowych i personelu międzynarodowego oraz statusu międzynarodowych głównych kwater wojskowych. Przedstawiono ideę organizacji szczebla dowodzenia w NATO, scharakteryzowano plany strategiczne użycia broni nuklearnej przeciwko ZSRR i środki jej przenoszenia.

Rozdział czwarty – napisano i wyodrębniono specjalnie, aby przedstawić stan ostateczny struktur NATO pod koniec „zimnej wojny”, który posłuży Czytelnikowi, jako płaszczyzna odniesienia do analizy i obserwacji zmian zachodzących w następnych dekadach. Przedstawiono struktury cywilno-wojskowe NATO, wyspecjalizowane agencje na Europejskim i Atlantyckim Teatrze Wojny oraz w Strefie Kanału La Manche. Scharakteryzowano Połączone Siły Interwencyjne NATO, System Obrony Powietrznej NATO (NADGE), Powietrzny System Wczesnego Ostrzegania i Naprowadzania (AWACS), Dowództwo Obrony Północnoamerykańskiej Przestrzeni Powietrznej Kosmicznej (NORAD) oraz wojskowe systemy alarmowe NATO.

W rozdziale piątym – przedstawiono zmiany struktur militarnych sojuszu po rozpadzie świata dwubiegunowego. Scharakteryzowano trzy koncepcje strategiczne i ich wpływ na transformację NATO (transformację struktur i agencji), dyrektywy Komitetu Wojskowego, programy i inicjatywy NATO oraz instytucje podległe poszczególnym dowództwom. Rozdział ten jest istotny, gdyż właśnie w nim ukazano główne kierunki i priorytety transformacji Sojuszu i jego sił zbrojnych, których efektem są manewrowe, stałe, interoperacyjne siły zdolne do działań w pełnym spektrum konfliktów, zarówno na, jak i poza obszarem traktatowym.

W rozdziale szóstym – dokonano oceny obecnego potencjału militarnego i zdolności Sojuszu oraz opisano etapy planowania obronnego NATO. Proces planowania ukazano jako element zabezpieczenia pożądanych zasobów obronnych sił i powiązanych z nimi militarnych i pozamilitarnych zdolności Paktu w perspektywie średnio- i długookresowej.

W rozdziale siódmym – scharakteryzowano zagrożenia bezpieczeństwa międzynarodowego oraz organizacje mające największy wpływ na kształtowanie bezpieczeństwa, ich współdziałanie oraz prowadzone misje. Przedstawiono współdziałanie NATO z takimi podmiotami międzynaro- dowymi, jak: ONZ, UE i OBWE w zwalczaniu zagrożeń bezpieczeństwa.

W rozdziale ósmym – scharakteryzowano podejmowane przez NATO inicjatywy w obszarze rozwoju i zwiększania zdolności operacyjnych sił, Lizbońskiej Koncepcji Strategicznej, Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa, szczytu szefów państw i rządów NATO w Chicago. Przedstawiono ponadto założenia Inicjatywy „Smart Defence” oraz Inicjatywy „Sił Połączonych” (Connected Forces Initiative). Przedstawiono również istniejące kontrowersje i problemy wewnętrzne oraz elementy krytyczne mające wpływ na skuteczność funkcjonowania Sojuszu.

Natomiast w zakończeniu dokonano oceny kryteriów wprowadzania przez Sojusz kolejnych modyfikacji systemu dowodzenia i struktur militarnych, począwszy od geograficznego podziału zadań w latach 1951-2003, aż do kryterium funkcjonalnego, obowiązującego po roku 2003. Przedstawiono także wiarygodną prognozę zadań Sojuszu w przyszłości.

W załącznikach zawarto między innymi trzy umowy, określające status sił zbrojnych państw członkowskich Sojuszu, narodowych przedstawicieli i personelu międzynarodowego oraz statusu międzynarodowych głównych kwater wojskowych. Chociaż umowy te nie określają ani struktur, ani funkcji NATO, jako systemu zbiorowej obrony, to stwarzały podstawowe warunki do ich rozwoju na terytoriach państw sojuszniczych i, w tym właśnie rozumieniu, mają one podstawowe znaczenie dla Sojuszu.

Drogi Czytelniku, mam nadzieję, że niniejsze opracowanie przyczyni się do lepszego zrozumienia faz rozwoju struktur militarnych Sojuszu w poszczególnych okresach historycznych i w wydzielonych strefach strategicznych, na obszarach których były tworzone.

Chociaż NATO jest Sojuszem o wykształconej, mocno rozbudowanej strukturze wewnętrznej, to mam nadzieję, że w sposób zrozumiały przedstawiłem w książce fazy transformacji, wynikające ze zmian środowiska bezpieczeństwa.

Stanisław ZARYCHTA

WYKAZ SKRÓTÓW

AAFCE – Połączone Dowództwo Sił Powietrznych Europy Centralnej (Allied Air Forces Central Europe)

ACCHAN – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych Kanału La Manche (Allied Command Channel)

ACE – Naczelne Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (Allied Command Europe)

ACO – Dowództwo Sił Sojuszniczych NATO ds. Operacji (Allied Command Operation)

ACLANT – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych NATO Atlantyku (Allied Command Atlantic)

ACT – Dowództwo Sił Sojuszniczych NATO ds. Transformacji (Allied Command Transformation)

ADMIRALDANFLEET – Dowództwo Sił Morskich Danii (Admiral Danish Fleet)

AFAIRCENT – Dowództwo Połączonych Sił Powietrznych Europy Centralnej (Allied Air Forces Central Europe)

AFCENT – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych Centralnej Europy (Allied Forces Central Europe)

AFLANDCENT – Dowództwo Połączonych Sił Lądowych Europy Centralnej (Allied Land Forces Central Europe)

AFMED – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych Morza Śródziemnego (Allied Forces Mediterranean)

AFNORTH – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Północnej (Allied Forces North Europe)

AFNORTHWEST – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Północno-Zachodniej (Allied Forces North-Western Europe)

AFSOUTH – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Południowej (Allied Forces South Europe)

AIRCENT – Dowództwo Połączonych Sił Powietrznych Europy Centralnej (Allied Air Forces Central Europe)

AIRNORTHWEST – Dowództwo Połączonych Sił Powietrznych Europy Północno-Zachodniej (Allied Air Forces North Western Europe)

AIRSOUTH – Dowództwo Połączonych Sił Powietrznych Europy Południowej (Allied Air Forces Southern Europe)

ALFCE – Dowództwo Połączonych Sił Lądowych Europy Centralnej (Allied Land Forces Central Europe)

AMERLANT – Podobszar Atlantyku Amerykańskiego (American Atlantic Sub-Area)

AMF(L) – Dowództwo Połączonych Mobilnych Sił Lądowych Europy (Allied Europe Mobile Forces, Land)

ARFPS – Sztab Planowania Dowództwa Połączonych Sił Europy (ACE Reaction Forces Planning Staff)

ARRC – Korpus Szybkiego Reagowania Dowództwa Połączonych Sił Zbrojnych Europy (ACE Rapid Reaction Corps)

ASC – Sojusznicze Dowództwo Sił Podwodnych (Allied Submarine Command)

ATACMS – Taktyczny System Rakietowy Sił Lądowych (Army Tactical Missile System)

ATAF – Dowództwo Połączonych Taktycznych Sił Powietrznych (Allied Tactical Air Force)

ATW – Atlantycki Teatr Wojny

AWACS – Lotniczy system wczesnego ostrzegania i kontroli (Airborne Warning and Control System)

BALTAP – Połączone Siły Zbrojne Cieśnin Bałtyckich i Bałtyku Zachodniego (Allied Forces Baltic Approaches)

BAOR – Brytyjska Armia Renu (British Army of the Rhine)

BISCLANT – Podobszar Zatoki Biskajskiej (Bay of Biscay Sub-Area)

BSRBM – Rakieta pola walki (Battlefield Short-range Ballistic Missile)

C2 – Dowodzenie i kontrola (Command and Control)

CANLANT – Podobszar Atlantyku Kanadyjskiego (Canadian Atlantic Sub-Area)

CAOC – Połączone Stanowisko Dowodzenia Lotnictwa Taktycznego i Obrony Powietrznej (Combined Air Operation Center)

CBRN – Obrona chemiczna, biologiczna, radiologiczna i nuklearna (Chemical, Biological, Radiological and Nuclear)

CENTAG – Centralna Grupa Armii (Central Army Group)

CENTLANT – Podobszar Centralny (Central Sub-Area)

CESDP – Wspólna europejska polityka bezpieczeństwa i obrony (Common European Security and Defence Policy)

C4ISTR – Dowodzenie, kontrola, łączność, komputery, wywiad, obserwacja, namierzanie i rozpoznanie (Command, control, communications, computers, intelligence, surveillance, target acquisition and reconnaissance)

CINC – Głównodowodzący podporządkowanego dowództwa MSC (Commander-in-Chief)

CJTF – Wielonarodowe Połączone Siły Zadaniowe (Combined Joint Task Force)

COM – Dowództwo (Command) Dowódca (Commander)

COMAIRBALTAP – Dowództwo Połączonych Sił Powietrznych Cieśnin Bałtyckich i Bałtyku Zachodniego (Command, Allied Air Forces Baltic Approaches)

COMAIRNORTH – Dowództwo Połączonych Sił Powietrznych Północ (Command, Allied Air Forces North)

COMAIRSOUTH – Dowództwo Połączonych Sił Powietrznych Południe (Command, Allied Air Forces South)

COMBALTAP – Dowództwo Połączonych Sił Cieśnin Bałtyckich i Bałtyku Zachodniego (Command, Allied Forces Baltic Approaches)

COMBENENORTHWEST – Dowództwo Sił Morskich Beneluxu Podobszaru Północno-Zachodniego (Command, Maritime Force Benenorthwest Sub-Area)

COMEDCENT – Dowództwo Centralnego Obszaru Morza Śródzie- mnego (Command, Central Mediterranean Area)

COMEDEAST – Dowództwo Wschodniego Obszaru Morza Śródzie- mnego (Command, Eastern Mediterranean Area)

COMEDNOREAST – Dowództwo Północno-Wschodniego Obszaru Morza Śródziemnego (Command, Northeastern Mediterranean Area)

COMEDOC – Dowództwo Zachodniego Obszaru Morza Śródzie- mnego (Command, Western Mediterranean Area)

COMEDSOUEAST – Dowództwo Południowo-Wschodniego Obszaru Morza Śródziemnego (Command, Southeastern Mediterranean Area)

COMGERFLEET – Dowództwo Floty RFN (Command, German Fleet)

COMGERNORSEA – Dowództwo Sił Morskich RFN Morza Północnego (Command, German Northsea Sub-Area)

COMGIBMED – Dowództwo Rejonu Gibraltar (Command, Gibraltar Area)

COMJCCENT – Połączone Dowództwo Centrum (Joint Command Centre)

COMJCNORTH – Połączone Dowództwo Północ (Joint Command North)

COMJCNORTHEAST – Połączone Dowództwo Północny-Wschód (Joint Command North East)

COMJCSOUTH – Połączone Dowództwo Południe (Joint Command South)

COMJCSOUTHCENT – Połączone Dowództwo Południe-Centrum (Joint Command South Centre)

COMJCSOUTHEAST – Połączone Dowództwo Południowy-Wschód (Joint Command South East)

COMJCSOUTHWEST – Połączone Dowództwo Południowy-Zachód (Joint Command South West)

COMJTFNORTHNORWAY – Połączone Siły Ekspedycyjne Północnej Norwegii (Command, Joint Task Force North Norway)

COMLANDJUT – Dowództwo Połączonych Sił Lądowych Szlezwik-Holsztynu i Jutlandii (Command, Allied Land Forces Schleswig-Holstein and Jutland)

COMLANDZEALAND – Dowództwo Połączonych Sił Lądowych Zelandii (Command, Allied Land Forces Zealand)

COMMARAIRNORTHWEST – Dowództwo Morskich Sił Powietrznych Podobszaru Północno-Zachodniego (Command, Maritime Air Force Northwest Sub-Area)

COMNAVBALTAP – Dowództwo Połączonych Sił Morskich Cieśnin Bałtyckich i Bałtyku Zachodniego (Command, Allied Naval Forces Baltic Approaches)

COMNAVNORTH – Dowództwo Połączonych Sił Morskich Północ (Command, Allied Naval Forces North)

COMNAVSOUTH – Dowództwo Połączonych Sił Morskich Południe (Command, Allied Naval Forces South)

COMNON – Dowództwo Połączonych Sił Norwegii Północnej (Command, Allied Forces North Norway)

COMNORNORTHWEST – Dowództwo Sił Morskich Podobszaru Północno-Zachodniego (Command, Maritime Force Northwest Sub-Area)

COMSONOR – Dowództwo Połączonych Sił Norwegii Południowej (Command, Allied Forces South Norway)

COMSUBLANT – Dowództwo Sił Podwodnych Atlantyku (Command, Submarine Force Atlantic)

COMSUBMED – Dowództwo Sił Podwodnych Morza Śródziemnego (Command, Submarine Force Mediterranean Area)

COMSUBMEDNOREAST – Dowództwo Sił Podwodnych Północno-Wschodniego Obszaru Morza Śródziemnego (Command, Submarine Force Northeast Sub-Area)

COMSUBNORTHWEST – Dowództwo Sił Podwodnych Podobszaru Północno-Zachodniego (Command, Submarine Force Northwest Sub-Area)

COMUSFAIRWINGMED – Dowództwo Powietrznego Skrzydła Sił Morskich USA Morza Śródziemnego (Command, United States Fleet Air Wing, Mediterranean)

COMWESTNORTHWEST – Dowództwo Sił Morskich Podobszaru Zachodnio-Północno-Zachodniego (Command, Maritime Force Westnorthwest Sub-Area)

CPG – Wszechstronne wytyczne polityczne (ComprehensivePolitical Guidance)

CUSRPG – Regionalna Grupa Planowania Kanady i Stanów Zjednoczonych (Canada-US Regional Planning Group)

DACC – Mobilne Centrum Dowodzenia i Kontroli Sił Powietrznych (Deployable Air Command and Control Centre)

DCI – Inicjatywa zdolności obronnych (Defence Capabilities Initiative)

DPC – Komitet planowania obrony (Defence Planning Committee)

DPST – Połączony Zespół ds. Planowania Obronnego NATO (NATO Defence Planning Staff Team)

EASTLANT – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych Wschodniego Atlantyku (Allied Forces Eastern Atlantic Area)

EBAO – Koncepcja planowania operacji stosownie do oczekiwanych efektów (Effects-Based Approach to Operations)

ESDP – Europejska polityka bezpieczeństwa i obrony (European Security and Defence Policy)

ETW – Europejski Teatr Wojny

ETDW – Europejski Teatr Działań Wojennych

EWG(R) – Wykonawcza Grupa Robocza (The Executive Working Group (Reinforced)

F – Francja

FLR – Siły Niższej Gotowości (Forces at Lower Readiness)

Flt – Flotylla

FR – Federacja Rosyjska

GMLRS – Kierowana wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa (Guided Multiple Launch Rocket System)

HRF – Siły o Wysokim Stopniu Gotowości (High Readiness Forces)

HQ NORTH – Dowództwo Połączonych Sił Zbrojnych Północnej Europy (Allied Forces Northern Europe/Headquarters)

IBERLANT – Dowództwo Połączonych Sił Zbrojnych Iberyjskiego Obszaru Atlantyku (Allied Forces Iberian Atlantic Area)

ICBM – Międzykontynentalne rakiety balistyczne (Intercontinental Ballistic Missile)

IFC – Sojusznicze Centrum Rozpoznawcze (Intelligence Fusion Centre)

IFF – System identyfikacji swój lub obcy (Identification Friend or Foe)

IMS – Międzynarodowy Sztab Wojskowy (International Military Staff)

IRBM – Pociski balistyczne zasięgu pośredniego (Intermediate-range Ballistic Missile)

IRF – Siły Szybkiego Reagowania (Immediate Reaction Forces)

JALLC – Połączone Centrum Analiz i Doświadczeń (Joint Analysis and Lessons Learned Centre)

JEWCS – Połączony Sztab Walki Elektronicznej NATO (Joint Electronic Warfare Core Staff)

JFTC – Centrum Szkolenia Sił Połączonych (Joint Force Training Centre)

JWC – Połączone Centrum Sztuki Wojennej (Joint Warfare Centre)

KA – Korpus Armijny (Army Corp)

KFOR – Siły Międzynarodowe NATO w Kosowie (Kosovo Force)

KW – Komitet Wojskowy (Military Committee)

LANDCENT – Dowództwo Połączonych Sił Lądowych Europy Centralnej (Allied Land Forces Central Europe)

LANDSOUTH – Dowództwo Połączonych Sił Lądowych Europy Południowej (Allied Land Forces Southern Europe)

LANDSOUTHEAST – Dowództwo Połączonych Sił Lądowych Europy Południowo-Wschodniej (Allied Land Forces South-Eastern Europe)

LoA – Poziom ambicji (Level of Ambition)

Logu – Lotniskowcowa Grupa Poszukująco-Uderzeniowa

LoGW – Lotniskowcowa Grupa Wielozadaniowa

MARAIRMED – Dowództwo Lotnictwa Morskiego Morza Śródziemnego (Allied Maritime Air Forces Mediterranean)

MC – Komitet Wojskowy (Military Committee)

MJO – Główna Połączona Operacja (Major Joint Operation)

MNC – Naczelne dowództwo NATO (Major NATO Command)

MND(C) – Wielonarodowa Dywizja (Centrum) (Multinational Division (Centrum)

MND(S) – Wielonarodowa Dywizja (Południe) (Multinational Division (South)

MNE – Wielonarodowy Eksperyment (Multinational Experiment)

MRBM – Pociski balistyczne średniego zasięgu (Mediate-range Ballistic Missile)

MSC – Wyższe podporządkowane dowództwo (Major Subordinate Command)

NAC – Rada Północnoatlantycka (North Atlantic Council)

NA5CRO – Operacje Reagowania Kryzysowego spoza art. 5 (Non-Artickle 5 Crisis Response Operations)

NADGE – Naziemna infrastruktura obrony powietrznej NATO (NATO Air Defence Ground Environment)

NAEWF – Siły Powietrzne NATO Wczesnego Ostrzegania (The NATO Airborne Early Warning Force)

NATINADS – Zintegrowanego Systemu Obrony Powietrznej NATO (NATO Integrated Air Defence System)

NATO – Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego (North Atlantic Treaty Organisation)

NAVCENT – Dowództwo PSM Europy Centralnej (Allied Naval Forces Central Europe)

NAVNORCENT – Dowództwo PSM Północnego Obszaru Centralnej Europy (Allied Naval Forces Northern Area Central Europe)

NAVNORTHWEST – Dowództwo Połączonych Sił Morskich Europy Północno-Zachodniej (Allied Naval Forces North Western Europe)

NAVOCFORMED – Siły Morskie na wezwanie Morza Śródziemnego

(The Naval On-Call Force Mediterranean)

NAVSOUTH – Dowództwo Połączonych Sił Morskich Europy Południowej (Allied Naval Forces Southern Europe)

NCISS – Szkoła Systemów Łączności i Informatyki (NATO CIS Systems School)

NCS – Struktura Dowodzenia NATO (NATO Command Structure)

NCSA – Agencja Systemów i Sieci Teleinformatycznych NATO (NATO Communication and Information Systems Services Agency)

NDAC – Komitet Obrony Jądrowej (Nuclear Defence Committee)

NDC – Akademia Obrony NATO (NATO Defence College)

NDPP – Planowanie Obronne NATO (NATO Defence Planning Process)

NFS – Struktura Sił Zbrojnych NATO (NATO Force Structure)

NMIOTC – Morskie Operacyjne Centrum Szkolenia NATO (NATO Maritime Interdiction Operational Training Centre)

NORE – Dowództwo Podobszaru Nore Kanału La Manche (Nore Sub-Area Channel)

NORLANT – Podobszar Północny (Northern Sub-Area)

NORSEACENT – Dowództwo PSM Podobszaru Morza Północnego Europy Centralnej (Allied Naval Forces North Sea Sub-Area)

NORTHAG – Północna Grupa Armii (Northern Army Group)

NPG – Grupa Planowania Jądrowego (Nuclear Planning Group)

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

NS – Szkoła NATO w Oberammergau (NATO School)

NSCC – Centrum Koordynacyjne Operacji Specjalnych NATO (NATO Special Operations Coordination Centre)

NTM-A – Misja Szkoleniowa NATO – Afganistan (NATO Training Mission – Afghanistan)

NTM-I – Misja Szkoleniowa NATO – Irak (NATO Training Mission – Irak)

NURC – Centrum Badań Podwodnych NATO (Undersea Researc Centre)

OCEANLANT – Podobszar Oceanu (Ocean Sub-Area)

OMLT – Zespoły Doradczo-Łącznikowe (Operational Mentoring and Leason Team)

ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych

OOP – Okręty Podwodne

OP – Obrona powietrzna

OT – Obrona terytorialna

PfP – Partnerstwo dla Pokoju (Partnership for Peace)

PJP – Pomocnicza jednostka pływająca

POACCS – Portugalskie Dowództwo Sił Powietrznych i Kontroli Systemu (Portuguese Air Command and Control System)

PSC – Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa (Political and Security Committee) Główne (najniższe w hierarhii) podporządkowane dowództwo (Principal Subordinate Command)

PSM – Połączone Siły Morskie

PSZ – Połączone Siły Zbrojne

PTSP – Połączone Taktyczne Siły Powietrzne (Allied Tactical Air Force)

RAF – Brytyjskie Siły Powietrzne (Royal Air Force)

RC – Dowództwo Regionalne (Regional Command)

RF(A)S – Sztab Powietrznych Sił Reagowania (Reaction Forces Air Staff)

RGP – Regionalna Grupa Planowania (The Regional Planning Group)

SACEUR – Naczelny Dowódca Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (Supreme Allied Commander Europe)

SACT – Naczelny Sojuszniczy Dowódca Transformacji (Supreme Allied Commander Transformation)

SEE – Komórka ACT przy SHAPE (Staff Element Europe)

SFOR – Siły Stabilizacyjne NATO (NATO’s Stabilisation Force)

SJO – Mniejsza Połączona Operacja (Smaller Joint Operation)

SLBM – Rakiety balistyczne odpalane z okrętów podwodnych (Submarine Launched Ballistic Missile)

SM – Siły Morskie

SRBM – Pociski balistyczne krótkiego zasięgu (Short-range Ballistic Missile)

STANAVFORCHAN – Stały Zespół Sił Trałowo-Minowych Kanału La Manche (Standing Naval Force Chanell)

STANAVFORLANT – Stały Zespół Sił Morskich Atlantyku (Standing Naval Force Atlantic)

STANAVFORMED – Stały Zespół Sił Morskich Morza Śródziemnego (Standing Naval Force Mediterranean)

STRE – Przedstawiciel ACT przy NATO (SACT Representative in Europe)

STRIKFLTLANT – Flota Uderzeniowa Atlantyku (Striking Fleet Atlantic)

STRIKFORSOUTH – Dowództwo Morskich Sił Uderzeniowych i Wsparcia Europy Południowej (Naval Striking and Support Forces Southern Europe)

SUBACLANT – Dowództwo Połączonych Sił Podwodnych Atlantyku (Submarines Allied Command Atlantic)

TDW – Teatr Działań Wojennych

UA – Unia Afrykańska

UE – Unia Europejska

UKAIR – Dowództwo Sił Powietrznych Wielkiej Brytanii (United Kingdom Air Forces Command)

UW – Układ Warszawski

WB – Wielka Brytania

WE – Walka elektroniczna

WESTLANT – Dowództwo Połączonych Sił Sojuszniczych Atlantyku Zachodniego (Allied Forces Western Atlantic Area)

WMD – Broń Masowego Rażenia (Weapons of Mass Destruction)

Z.O. – Zespół Operacyjny

ZOP – Zwalczanie Okrętów Podwodnych

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

NATO dłużej nie potrzebuje dużych, zmasowanych jednostek, które były potrzebne w czasach „zimnej wojny”, ale potrzebuje ruchliwych i sprawnych sił w odpowiednich stanach gotowości bojowej, które lepiej przygotują Sojuszników do zagrożeń XXI wieku.

International Military Staff (lata 90.)

WSTĘP

Przez sześćdziesiąt lat, mimo zachodzących zmian (politycznych, ekonomicznych, gospodarczych, militarnych, technologicznych), postępującego procesu rozszerzania Sojuszu, jak również pojawiających się nowych wyzwań środowiska bezpieczeństwa, NATO zachowało swój obronny charakter. Przez ten okres Pakt Północnoatlantycki skutecznie realizował postawione zadania i był gwarantem bezpieczeństwa dla państw członkowskich w Europie. Oczywiście, permanentnie zmuszany był do ciągłej modyfikacji swojej strategii oraz reorganizacji swoich sił i struktur systemu dowodzenia, aby móc efektywnie przeciwstawiać się nowym wyzwaniom i zagrożeniom bezpieczeństwa. Do końca lat 80., czyli do końca „zimnej wojny”, Sojusz budował swój potencjał i zdolności przeciwko jednemu zagrożeniu, jakim były siły zbrojne Układu Warszawskiego.

Zmiany polityczno-militarne zachodzące na początku lat 90. zmusiły NATO do zmiany postrzegania bezpieczeństwa europejskiego oraz zmian filozofii działania. Efektem nowego podejścia była przeprowadzona gruntownie transformacja w takich dziedzinach jak: strategia, struktury systemu dowodzenia i sił, zasady współpracy z państwami postkomunistycznymi, zaangażowanie się i współuczestniczenie w rozwiązywaniu i zapobieganiu międzynarodowym konfliktom zbrojnym.

Kryzys jugosłowiański sprawił, że NATO po raz pierwszy zaangażowało się w operacje poza swoim obszarem traktatowym, a interwencja w Bośni i Hercegowinie była punktem zwrotnym dla Sojuszu. Zgodnie z rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ (nr 816 z 31 marca 1993 roku) 12 kwietnia 1993 roku lotnictwo NATO rozpoczęło patrolowanie utworzonej strefy zakazu lotów nad Bośnią, a 28 lutego 1994 roku doszło do pierwszego użycia siły w historii Sojuszu, gdy 4 serbskie samoloty bojowe zostały zestrzelone przez myśliwce NATO w utworzonej strefie zakazu lotów nad Bośnią. Dodatkowo w marcu 1999 roku lotnictwo NATO rozpoczęło bombardowanie celów w byłej Jugosławii w związku z odmową przez rząd tego kraju pokojowego uregulowania problemu Kosowa. Były to pierwsze w historii NATO ataki na inne państwo.

Zdobyte doświadczenia pokazały, że przyszłe misje Sojuszu będą prowadzone poza terytorium państw członkowskich, a przyjęty kierunek transformacji sojuszniczych sił zbrojnych wskazywał na zamiar wychodzenia NATO poza obszar euroatlantycki, w celu obrony swoich interesów, gdy zaistnieje taka potrzeba.

Z perspektywy minionych lat wynika, że dzięki swoim zdolnościom, strukturze systemu dowodzenia, strukturze sił, a także posiadanemu potencjałowi NATO sprostało większości wyzwań i nadal pozostaje głównym filarem bezpieczeństwa w Europie.

Przełom wieków pokazał, że tradycyjne wojny i konflikty, w które zaangażowane były milionowe armie, i dla których zawiązywano wielkie koalicje – minęły bezpowrotnie. Nie oznacza to oczywiście, że konflikty zbrojne przestały być zagrożeniem dla ludzkości. Dzisiejsze konflikty mają różnorodny charakter i podłoże. Do najczęściej wymienianych przyczyn należą przede wszystkim różnice religijne, etniczne i kulturowe, a także wspomniane sprzeczności interesów politycznych i gospodarczych.

Współcześnie istotą zmian w środowisku bezpieczeństwa jest przesunięcie punktu ciężkości z zagrożeń klasycznych, głównie agresji zbrojnej, na zagrożenia asymetryczne, których źródłem stają się trudne do zidentyfikowania podmioty pozapaństwowe. Obecnie głównym niebezpieczeństwem są zagrożenia kryzysowe, które dotyczą zarówno bezpieczeństwa struktur państwa, jego infrastruktury krytycznej, jak i społeczeństwa.

Do głównych zagrożeń bezpieczeństwa dla państw członkowskich Sojusz zaliczył: terroryzm, przestępczość zorganizowaną, proliferację broni masowego rażenia, cyberterroryzm, piractwo morskie, państwa „upadłe”, nielegalną migrację, zagrożenia ekologiczne, energetyczne, ekonomiczne i informacyjne.

Ze względu na zmiany środowiska bezpieczeństwa międzynarodowego na przełomie lat 90. XX wieku i pierwszej dekady XXI wieku, a także związaną z tym ewolucją zagrożeń, coraz większe znaczenie zaczęto przywiązywać do bezpieczeństwa militarnego i pozamilitarnego. Priorytet bezpieczeństwa militarnego, mimo zmieniającej się sytuacji międzynarodowej, pozostał nadal niezachwiany. Jednakże problematyki bezpieczeństwa w wymiarze sojuszniczym nie można ograniczać jedynie do wymiaru militarnego, gdyż jest ona znacznie obszerniejsza.

Zasadniczym celem NATO jest utrzymanie pokoju i stabilności w regionie euroatlantyckim oraz zapewnienie bezpieczeństwa swym członkom. NATO, którego głównym zadaniem, w myśl art. 5, jest odstraszanie i obrona członków na wypadek agresji zbrojnej, zadeklarowało szerokie podejście do problematyki bezpieczeństwa. W celu ochrony pokoju, bezpieczeństwa i stabilności Sojusz zadeklarował realizację określonych priorytetów, takich jak: utrzymanie jedności transatlantyckiej; utrzymanie potencjału militarnego Sojuszu; zapobieganie konfliktom i zarządzanie kryzysowe; otwartość na nowych członków oraz na partnerstwo, współpracę i dialog z innymi państwami. Przyjęto nowe formy współpracy i kierunki działań związane z zapobieganiem konfliktom, zarządzaniem kryzysowym oraz kontrolą zbrojeń. NATO samo w sobie przeszło proces radykalnych zmian, aby sprostać nowym wyzwaniom bezpieczeństwa w i poza Obszarem Traktatowym.

Zasadniczą częścią procesu transformacji była i jest restrukturyzacja sił zbrojnych państw członkowskich, budowa nowych zdolności bojowych oraz przebudowa istniejącego systemu dowodzenia Sojuszu. Siły zbrojne państw członkowskich uległy znacznej redukcji i reorganizacji.

Struktura militarna Sojuszu permanentnie dostosowywana była do reagowania na występujące wyzwania i zagrożenia, tak aby siły mogły być skutecznie użyte tam, gdzie są potrzebne. Dlatego też Sojusz budował i buduje struktury, które sprostają nie tylko wzrastającym wymaganiom operacyjnym, ale również zapewnią stabilność i spełnią rolę odstraszania przyszłych, potencjalnych agresorów. Myślą przewodnią zmian była idea, aby poszczególne dowództwa i siły były mobilne i samowystarczalne, zdolne do równoległego prowadzenia wielu działań o mniejszej skali intensywności w regionach poza miejscem stałej dyslokacji, jak również do prowadzenia tych działań przez dłuższy okres. Dążyło się do osiągnięcia zdolności, w których większa część sił państw członkowskich będzie cechowała się mobilnością i gotowa będzie do użycia z możliwością płynnego przejścia od typowych działań bojowych do działań o charakterze humanitarnym, w ramach tej samej operacji.

NATO, poprzez współpracę i budowę nowych relacji z innymi podmiotami sceny politycznej, buduje nowe środowisko bezpieczeństwa międzynarodowego. Do ważniejszych inicjatyw, które były i są rozwijane możemy między innymi zaliczyć: współpracę z krajami spoza Sojuszu, współpracę z krajami w ramach programu „Partnerstwo dla Pokoju”, rozwijanie stosunków NATO-Rosja i NATO-Ukraina, rozwijanie współpracy z państwami basenu Morza Śródziemnego w ramach „Dialogu Śródziemnomorskiego” oraz zacieśnianie współpracy z innymi organizacjami, takimi jak: Unia Europejska (UE), Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) i Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE).

Analiza zachodzących zmian społeczno-politycznych, a także analiza zagrożeń, sankcjonują potrzebę istnienia NATO. Potrzebujemy Sojuszu dla bezpieczeństwa narodowego państw członkowskich oraz dla bezpieczeństwa i stabilności w strefie transatlantyckiej. Podstawowym celem NATO nadal pozostaje obrona wolności oraz bezpieczeństwa wszystkich swoich członków, zarówno poprzez polityczne, jak i militarne działania. Sojusz zapewnia swoim członkom stabilność i bezpieczeństwo nie tylko od zewnątrz, chroniąc przed ewentualnymi zagrożeniami z zewnątrz, ale również od wewnątrz, zmuszając do rozwiązywania sporów międzypaństwowych na drodze politycznej, a więc metodami innymi niż wojna.

Sojusz trafnie ustalił hierarchię swoich celów oraz zadań i przygotowuje się do stawienia czoła zagrożeniom XXI wieku. Dzisiejsze zagrożenia mają nie tylko charakter militarny, ale również ekonomiczny (w tym również energetyczny). NATO musi być przygotowane i wiedzieć, jak na te zagrożenia zareagować. Istnieje dzisiaj pilna potrzeba większego zaangażowania się NATO w sferze bezpieczeństwa energetycznego. Wyczerpywanie się złóż surowców energetycznych oraz rosnąca rywalizacja o dostęp do nowych regionów ich pozyskiwania powodują, że Sojusz powinien wspierać państwa członkowskie w dążeniu do zwiększenia bezpiecznych dostaw surowców energetycznych, jak również rozwijać zdolności zapewnienia kompleksowego bezpieczeństwa infrastruktury energetycznej i szlaków transportu surowców energetycznych. W ten sposób można minimalizować zakłócenia ich dostaw powstających w wyniku konfliktów zbrojnych, blokad morskich, aktów terroryzmu czy piractwa morskiego.

Największe wyzwania, przed jakimi obecnie stoi NATO, wiążą się z jego trzema zadaniami przedstawionymi według hierarchii znaczenia: artykułem 5., partnerstwem z krajami nieczłonkowskimi oraz operacjami reagowania kryzysowego.

31 stycznia 2013 roku Sekretarz Generalny NATO Anders Fogh Rasmussen przedstawił „Roczny raport NATO” (The Secretary General’s Annual Report 2012), w którym podsumował osiągnięcia, inicjatywy i wyzwania, z którymi zmierzył się Sojusz Północnoatlantycki w 2012 roku[1]. Dokonał oceny działalności Sojuszu w trzech obszarach: zarządzania kryzysowego, wojskowych zdolności i rozwoju partnerstwa.

W raporcie podkreślono, że NATO musi dostosować się do zmieniającej się sytuacji geopolitycznej w czasach kryzysu ekonomicznego. Oprócz określenia celów operacyjnych Sojuszu, wymieniono potrzebę zmian natury strukturalnej, które zapewnią NATO zdolności do przeciwstawienia się całej gamie zagrożeń.

Wśród priorytetów operacyjnych, stojących obecnie przed NATO wymieniono: zaangażowanie Sojuszu w operacjach w Afganistanie i Kosowie; działania antyterrorystyczne w rejonie Morza Śródziemnego; działania antypirackie w rejonie Rogu Afryki oraz wsparcie tureckiej obrony przeciwlotniczej zestawami rakiet typu Patriot. Dużo uwagi poświęcono sytuacji w Afganistanie i roli NATO po 2014 roku, kiedy siły afgańskie przejmą odpowiedzialność za własny kraj. Wsparcie międzynarodowe od tego momentu przybierze formę programu „Dekada Transformacji” (2015-2024) (Decade of Transformation) ogłoszonego na konferencji w Bonn w grudniu 2011 roku.

Podkreślono spadek wydatków zbrojeniowych wśród członków NATO i potrzebie zwiększania potencjału bojowego w najbliższych latach przez Sojusz. Obecne różnice w wydatkach obronnych powodują powstawanie wyraźnych różnic w potencjale bojowym między krajami członkowskimi.

Raport kładzie nacisk na kontynuowanie wdrażania planu „NATO Forces 2020” przyjętego na szczycie Sojuszu w Chicago, zgodnie, z którym NATO ma budować bardziej mobilne i elastyczne siły, zdolne do działań ekspedycyjnych. Wiąże się to z budową odpowiednich sił lądowych i środkami ich przerzutu (transportu powietrznego i morskiego). Głównymi programami planu pozostają: inicjatywa „Smart defence”; rozwój obrony antyrakietowej; sojuszniczy system nadzoru (Alliance Ground Surveillance – AGS); inicjatywa sił połączonych (Connected Forces Initiative – CFI) oraz wspólny wywiad, nadzorowanie i rozpoznanie (Joint Intelligence, Surveillance and Reconnaissance – JISR).

Ważnym zagadnieniem realizowanym w ramach „NATO Forces 2020” jest trwająca reforma struktury dowodzenia i struktury instytucjonalnej NATO, która osiągnie zdolność operacyjną w połowie 2013 roku.

Wśród najważniejszych wyzwań w obszarze bezpieczeństwa wymieniono obronę przed zagrożeniami w cyberprzestrzeni. Aby nim zapobiegać NATO realizuje program „NATO Computer Incident Response Capability” (NCIRC), którego celem jest objęcie wszystkich sieci komputerowych Sojuszu programem wspólnej scentralizowanej ochrony przed włamaniami i atakami. Poza tym NATO buduje zespoły szybkiego reagowania (Rapid Reaction Teams), które będą pomagać krajom członkowskim w wypadku, gdy padną ofiarą cyberataku. W wypadku zagrożenia terrorystycznego, główne działania NATO będą skupiać się na nadzorowaniu transportu morskiego i powietrznego oraz współpracy z Rosją w ramach odpowiedniej polityki informacyjnej, która ma zapewnić lepszą czytelność w obustronnych stosunkach i wymiany informacji, w celu unikania napięć związanych z realizowaniem przez NATO i Rosję polityki odstraszania jądrowego.

Biorąc pod uwagę rozwój sytuacji polityczno-militarnej na świecie, nieprzewidywalność i dynamikę wydarzeń, można założyć, że w najbliższej dekadzie NATO nadal będzie zmagać się z przedstawionymi potencjalnymi zagrożeniami.

Jaka zatem przyszłość i zadania czeka NATO w najbliższym czasie. Literatura na temat dokonań NATO, jego roli obecnie i w przyszłości, a także kierunków, w jakich NATO powinno podążać jest bardzo szeroka. Generalnie, jedna rzecz jest podkreślana przez większość autorów, a mianowicie, że Sojusz w dotychczasowych podstawowych działaniach nie zawiódł swoich członków, ani w okresie „zimnej wojny”, ani po rozpadzie świata dwubiegunowego. Zawsze zapewniał im poczucie bezpieczeństwa, a solidarność wewnątrz Paktu była i pozostaje fundamentem jego siły i znaczenia.

1 Secretary General’s Annual Report 2012, 31 Jan. 2013, (http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/stock_publications/20130131_Annual_Report_2012_en.pdf) [12.04.2013].

Rozdział 1
KSZTAŁTOWANIE BEZPIECZEŃSTWA NA OBSZARZE EUROATLANTYCKIM

Bezpieczeństwo jest pojęciem wieloznacznym i w zależności od potrzeby różnie jest zdefiniowane. Złożoność i wielowątkowość tego pojęcia sprawia, że nie ma jednej uniwersalnej definicji oraz modelu funkcjonalnego.

Według „Leksykonu politologii”, bezpieczeństwo jest pojęciem dynamicznym, wieloznacznym i wielopłaszczyznowym, trudnym do zdefiniowania w sposób niebudzący wątpliwości. Dynamika pojęcia wyraża przede wszystkim zmienny charakter stosunków międzynarodowych, które zmieniały się w przeszłości i będą zmieniać się w przyszłości. Wieloznaczność podkreślana jest szeroką gamą wartości, potrzeb i stanów, które identyfikują się z bezpieczeństwem. Są to zarówno suwerenność, tożsamość narodowa czy kulturowa, jak i istnienie, przetrwanie, jakość życia. Natomiast wielopła- szczyznowość sygnalizuje jego militarny, ekonomiczny czy kulturowy wymiar. Wielopłaszczyznowość wyraża także wyzwania cywilizacyjne współczesnego świata, jakim muszą sprostać państwa, aby ich narodowe bezpieczeństwo przedstawiało trwałą wartość w stosunkach międzynarodowych[2].

„Leksykon bezpieczeństwa ekonomicznego” definiuje bezpieczeństwo, jako stan, który daje poczucie pewności i gwarancje jego zachowania oraz szansę na doskonalenie. Istotą bezpieczeństwa jest ochrona tego, co wartościowe, co zapewnia przetrwanie i rozwój. Bezpieczeństwo może mieć wymiar globalny, regionalny i narodowy. Bezpieczeństwo państwa określono, jako stan, w którym jego potencjał przeciwdziałania będzie w stanie równoważyć możliwe wszystkie potencjały zagrożeń. Jako części składowe bezpieczeństwa wyróżniono między innymi bezpieczeństwo: militarne, polityczne, gospodarcze, społeczne, socjalne, ekologiczne, ekonomiczne, energetyczne, informacyjne, intelektualne, żywnościowe, przemysłowe, kulturowe, publiczne[3].

Z kolei „Leksykon bezpieczeństwa morskiego” w szerszym ujęciu opisuje bezpieczeństwo, jako wolność od zagrożeń i możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka, za które uznaje się istnienie, przetrwanie, tożsamość, niezależność, spokój, posiadanie czy pewność rozwoju. Bezpieczeństwo jest jednocześnie stanem i procesem. Jako stan oznacza brak występowania zagrożeń, poczucie bezpieczeństwa, wolność od zagrożeń, strachu lub ataku. Jako proces cechuje się zmiennością w czasie i przestrzeni, jest podatne na zmiany układu sił oraz stan wzajemnych relacji pomiędzy poszczególnymi podmiotami na scenie międzynarodowej. W leksykonie zdefiniowano również bezpieczeństwo morskie, jako bezpieczeństwo życia, zdrowia i mienia od zagrożeń na morzu oraz bezpieczeństwo morskie państwa, które zdefiniowano, jako zespół przedsięwzięć podejmowanych przez państwo w celu zabezpieczenia swoich interesów na obszarze morza otwartego, wyłącznej strefie ekonomicznej, wód terytorialnych i wewnętrznych oraz w pasie nadmorskim. Ma ono na celu przede wszystkim zapewnić efektywne egzekwowanie obowiązujących postanowień prawa oraz integralności terytorialnej obszarów morskich znajdujących się pod jurysdykcją danego państwa[4].

Z przedstawionych i przeanalizowanych definicji bezpieczeństwa, nasuwa się wniosek, że bezpieczeństwo określane jest jako zespół uwarunkowań, w których państwa nie są zagrożone atakiem militarnym oraz naciskami politycznymi lub gospodarczymi i mają możliwości realizacji własnego rozwoju. Celem działania rządu i państwa jest zatem zapewnienie zewnętrznych i wewnętrznych warunków, które sprzyjają rozwojowi, interesom oraz ochronie państwa przed istniejącym lub potencjalnym zagrożeniem.

Z bezpieczeństwem pojedynczego państwa ściśle związane jest bezpieczeństwo zbiorowe, które oznacza system wspólnego zapobiegania agresji i oparte jest na umowach międzynarodowych. System bezpieczeństwa zbiorowego przyjmuje zasadę zbiorowej samoobrony – napad na jednego członka paktu jest uważany za napad na wszystkich pozostałych. Według „Leksykonu dyplomatycznego” u podstaw tworzenia systemu bezpieczeństwa zbiorowego leży idea niepodzielności pokoju, to znaczy, że jego naruszenie lub zagrożenie jest niebezpieczne dla wszystkich państw. Koncepcja ta zakłada powszechne eliminowanie wszelkich prób stosowania przemocy, w tym siły militarnej, w stosunkach międzynarodowych; popiera rozwiązywanie sporów i konfliktów środkami pokojowymi; zmniejsza napięcia w stosunkach między państwami poprzez rozwijanie pokojowej współpracy międzynarodowej oraz popiera redukcję zbrojeń, w tym broni nuklearnych. Ważnym składnikiem bezpieczeństwa zbiorowego jest jego uniwersalny zasięg zbudowany na Karcie Narodów Zjednoczonych i powołanej na jej podstawie Rady Bezpieczeństwa oraz regionalnych systemów bezpieczeństwa.

Powinny one być otwarte dla wszystkich państw w danym regionie, gwarantować jednakowy status wszystkim jego uczestnikom oraz mieć zdolność pokojowego załatwiania sporów (zgodnie z celami i zasadami ONZ).

Przykładem regionalnego systemu bezpieczeństwa zbiorowego może być kontynent europejski, na którym w czasach „zimnej wojny” system bezpieczeństwa europejskiego oparty był na parytecie odstraszania, gwarantował pokojowe współżycie państw europejskich i zapobiegał wybuchowi konfliktu zbrojnego.

Zgodnie z kartą ONZ, Rada Bezpieczeństwa jest specjalnym organem odpowiedzialnym za utrzymanie pokoju międzynarodowego. Członkowie ONZ zobowiązali się do rozwiązywania sporów środkami pokojowymi i do powstrzymywania się w stosunkach międzynarodowych od groźby użycia siły. Rada składa się z 5 stałych członków (Chińskiej Republiki Ludowej, Francji, Rosji, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii) oraz 10 członków niestałych, wybieranych na 2 lata, zgodnie z tzw. kluczem regionalnym. Podczas podejmowania decyzji wymagana jest jednomyślność stałych członków Rady. Jak wielokrotnie pokazało życie, konflikty interesów między mocarstwami i wykorzystanie prawa veta niejednokrotnie paraliżowały podjęcie natychmiastowej i racjonalnej zbiorowej reakcji dla utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego. W celu realizacji bezpieczeństwa zbiorowego tworzone są polityczne i międzynarodowe organizacje wojskowe, które posiadają uprawnienia do podejmowania wspólnych decyzji[5].

Bezpieczeństwo jest zatem głównym korelatem współzależności stosunków między państwami, narodami, zawierającym obiektywne oceny zagrożenia, jak i subiektywne oceny poczucia zagrożenia. Głównymi determinantami bezpieczeństwa są: potencjał (militarny, polityczny, geograficzny, ekonomiczny), czy też czynnik demograficzny. Ze względu na obszar jaki obejmuje, bezpieczeństwo dzieli się na bezpieczeństwo globalne, bezpieczeństwo międzynarodowe, bezpieczeństwo regionalne oraz bezpieczeństwo narodowe.

Najstarszą formą bezpieczeństwa jest bezpieczeństwo narodowe, które odnosi się do pojedynczych państw oraz ich społeczeństw i narodów. Stanowi ono nie tylko ochronę narodu i terytorium państwa przed fizyczną napaścią, lecz również ochronę żywotnych interesów ekonomicznych i politycznych, których utrata zagrażałaby podstawowym interesom państwa.

Na bezpieczeństwo narodowe państwa wpływ mają takie elementy jak: podstawy prawne funkcjonowania państwa i jego bezpieczeństwa; strategia bezpieczeństwa narodowego; prowadzona polityka i współpraca międzynarodowa w zakresie bezpieczeństwa; infrastruktura bezpieczeństwa; wojskowe i cywilne struktury obrony i ochrony oraz zawarte sojusze. Bezpieczeństwo narodowe rozumiane jest również, jako stan równowagi pomiędzy potencjałem obronnym kraju, a zagrożeniem wywołanym możliwością powstania konfliktu oraz jako zdolność narodu do ochrony i obrony jego wartości przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi. We współczesnym znaczeniu bezpieczeństwo narodowe oznacza oczekiwanie społeczne na zapewnienie możliwości korzystania z dobrobytu ekonomicznego, autonomii społecznej oraz określonego statusu społecznego[6]. Tak więc bezpieczeństwo państwa pozostaje w ścisłym związku z zagrożeniami i oznacza jego zdolność do przeciwstawienia się im. Bezpieczeństwo państwa ma zarówno wymiar narodowy, jak i międzynarodowy, zatem aspekt bezpieczeństwa narodowego związany jest z oceną własnych zagrożeń, jakiej dokonuje każde państwo.

Natomiast bezpieczeństwo międzynarodowe wyraża szerszą treść niż bezpieczeństwo narodowe. Bezpieczeństwo międzynarodowe stanowi zespół warunków, norm i mechanizmów międzynarodowych oraz oddziaływań, które zapewniają każdemu państwu danego systemu międzynarodowego mniejszą lub większą pewność niezagrożonego bezpieczeństwa. Nie jest ono tylko sumą bezpieczeństwa poszczególnych państw, ale również synergią wartości wspólnych dla danego systemu, takich jak stabilność i współpraca. Służy do określenia nie tylko aspektów bezpieczeństwa pojedynczych państw, ale przede wszystkim do opisu funkcjonowania systemu międzynarodowego. Należy rozumieć go, jako układ stosunków międzynarodowych w danym momencie historycznym, zapewniający wspólne bezpieczeństwo państw w skali globalnej (regionalnej i subregionalnej) lub państw należących do określonych organizacji międzynarodowych i sojuszy wojskowych[7].

Układ stosunków międzynarodowych jest konsekwencją działań społeczeństw międzynarodowych oraz procesów i zjawisk, które wpływają na złagodzenie lub eliminację konfliktów zbrojnych, stabilizację polityczną oraz minimalizację globalnych problemów. W dobie globalizacji utrzymanie bezpieczeństwa międzynarodowego jest priorytetem. Dlatego też celem działań na rzecz bezpieczeństwa międzynarodowego, jest eliminowanie zagrożeń dla istnienia, przetrwania i rozwoju państw oraz systemów międzynarodowych[8].

Rozpatrując środowisko bezpieczeństwa międzynarodowego oraz bezpieczeństwa narodowego nie sposób jest nie wspomnieć o pojęciu bezpieczeństwa militarnego państwa (grupy państw). Przez wieki bezpieczeństwo państw było oparte na sile militarnej, a liczba posiadanych okrętów liniowych i pancerników świadczyła o potencjale militarnym danego państwa. Niejednokrotnie siła wojskowa była przez wiele stuleci najistotniejszym instrumentem bezpieczeństwa i pełniła rolę podstawowej gwarancji bezpieczeństwa. Mimo zmieniających się czasów i środowiska międzynarodowego powszechnie uznaje się, że posiadanie odpowiedniej siły militarnej jest niezbędne, i że każde państwo ma prawo do utrzymywania odpowiednich sił zbrojnych do zapewnienia własnej obrony.

Bezpieczeństwo militarne posiada zarówno wymiar międzynarodowy, jak i narodowy. Jest to stan uzyskany w rezultacie utrzymywania odpowiednio zorganizowanych i wyposażonych sił zbrojnych oraz zawartych sojuszy wojskowych i opracowanych koncepcji strategicznych. Tak więc zasadniczymi elementami bezpieczeństwa militarnego są: odpowiednio wyposażone siły zbrojne, zawarte sojusze militarne oraz doktryny i koncepcje strategiczne wykorzystania własnych sił zbrojnych.

Środowisko bezpieczeństwa międzynarodowego ulega dynamicznym zmianom i przeobrażeniom, zarówno w czasie jak i przestrzeni oraz stanowi jeden z najważniejszych celów działania każdego podmiotu. Sposób postrzegania bezpieczeństwa ulegał zmianom na przestrzeni wieków. W tradycyjnym ujęciu bezpieczeństwo było rozpatrywane w kontekście zagrożeń i było kojarzone z wykorzystaniem siły i przymusu. Przez wieki też bezpieczeństwo państwa (grup państw) oparte było na sile militarnej[9]. Na budowę potęgi militarnej wpływ miały wszystkie składowe państwa, w tym między innymi: zasoby naturalne, położenie geograficzne, potencjał demograficzny, stan zaawansowania naukowego i technologicznego, poziom szkolnictwa itp.

W XIX wieku system bezpieczeństwa funkcjonował na zasadzie wielobiegunowej równowagi sił. Po kongresie wiedeńskim (1815 rok) europejski system polityczny oparty był na dominacji pięciu mocarstw (Pentarchia): Anglii, Francji, Rosji, Austrii i Prus. Wielkie mocarstwa: Wielka Brytania, Rosja, Austria (od 1867 Austro-Węgry), Prusy (od 1871 Niemcy), 20 listopada 1815 roku. utworzyły Czwórprzymierze (Koncert Mocarstw), którego celem było, w razie wojny, ustalenie wspólnej polityki dążącej do zachowania równowagi europejskiej, aby żadne państwo nie wybiło się na regionalnego hegemona. W ramach tego porozumienia doszło do wewnętrznego podziału na dwa przeciwstawne bloki państw. W 1882 roku utworzono Trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry, Włochy), a w 1907 roku utworzono Trójporozumienie (Wielka Brytania, Francja, Rosja). W 1818 roku do Trójporozumienia przystąpiła Francja, a w 1867 roku Włochy.

Konflikty i wybuchające wojny (wojna krymska 1853-1855, wojna prusko-austriacka w 1866 roku, wojna francusko-pruska w 1870 roku) chociaż były wojnami krótkotrwałymi i o ograniczonym zasięgu, w konsekwencji doprowadziły do upadku systemu wielobiegunowego. Ostateczny kres temu układowi sił położył wybuch I wojny światowej.

Głównymi przyczynami konfliktów w XIX wieku były między innymi: upadek porządku politycznego w Europie po kongresie wiedeńskim w 1815 roku; narastające sprzeczności pomiędzy mocarstwami, wynikające z rozwoju przemysłowego świata i dążenia do zdobycia nowych kolonii, a tym samym baz surowcowych i rynków zbytu; polityczno-gospodarcza ekspansja Niemiec na Bałkany i w kierunku Turcji; zaborcza polityka Austro-Węgier na Bałkanach (aneksja Bośni i Hercegowiny w 1908 roku), a także zbliżenie polityczne monarchii austro-węgierskiej i Niemiec, które spowodowały zachwianie równowagi politycznej i militarnej w Europie. Należy dodać, że w tym okresie rolę międzynarodowych struktur bezpieczeństwa pełniły dwu- i wielostronne sojusze, a okazjonalnie konferencje międzynarodowe (Kongres Wiedeński oraz I i II Kongres Berliński)[10].

Sposób postrzegania bezpieczeństwa uległ radykalnym przewartościowaniom po zakończeniu I i II wojny światowej. Po zakończeniu II wojny światowej powstały dwa przeciwstawne bloki państw skupione wokół mocarstw dysponujących potężnym potencjałem militarnym. Jak pokazała historia, oba potencjały stały się doskonałym środkiem odstraszania i politycznego oddziaływania na przeciwnika, a „równowaga strachu” stała się najważniejszym gwarantem bezpieczeństwa. W pierwszych dekadach powojennych, pojęcie bezpieczeństwa obejmowało przede wszystkim sferę bezpieczeństwa militarnego i polegało na porównaniu posiadanego potencjału do potencjału przeciwnika, czyli na porównaniu rzeczywistej siły wojskowej. Potencjał i posiadana siła militarna była uważana za czynnik zapewniający bezpieczeństwo państwa.

Po II wojnie światowej, nowy porządek bezpieczeństwa został ustanowiony i ukształtowany na dwóch płaszczyznach: płaszczyźnie formalnej w ramach ONZ, tworzącej system bezpieczeństwa zbiorowego oraz na płaszczyźnie politycznej opartej na dwóch potęgach międzynarodowych i podziale stref ich wpływów. Cechą powojennego ładu była koncentracja siły wokół dwóch mocarstw: USA i ZSRR. Względna równowaga sił opierała się na rywalizacji strategiczno-militarnej i polityce odstraszania.

W następnych dziesięcioleciach środowisko bezpieczeństwa w Europie i na świecie ulegało dynamicznym zmianom. Generalnie największy wpływ na nie miała „zimna wojna”, której towarzyszył intensywny wyścig zbrojeń spowodowany stałym stanem wzajemnej nieufności i ideologiczna wojna pomiędzy komunizmem, a demokracją zachodnią. Przełożyło się to między innymi na realizowanie poszczególnych programów w ramach wprowadzanych nowych koncepcji strategicznych. W całym tym okresie konfrontacja między dwoma supermocarstwami toczyła się na wielu płaszczyznach: wojskowej, ideologicznej, psychologicznej i gospodarczej[11]. Szczytowym okresem „zimnej wojny” były lata 50., na które przypada między innymi wojna koreańska. Po jednej stronie konfrontacji walczyły pod flagą ONZ oddziały amerykańskie, a po drugiej „ochotnicy” z Chińskiej Republiki Ludowej. W tym okresie gwałtownie wzrosły zbrojenia, a wojna psychologiczna osiągnęła swoje apogeum. Po śmierci J. Stalina w 1953 roku i przemówieniu Chruszczowa na XX zjeździe PPZR w 1956 roku, nastąpił długoletni okres zmiennego napięcia w stosunkach Wschód – Zachód. Początkowo wystąpiły tendencje odprężeniowe (rozejm w Korei, powstanie ruchu państw niezaangażowanych), ale jednocześnie w 1956 roku miała miejsce radziecka interwencja na Węgrzech, zachodnia interwencja w Egipcie (kryzys sueski) oraz udana rewolucja na Kubie w 1959 roku.

W latach 60. sytuacja międzynarodowa ponownie się zaostrzyła, a w 1962 roku podczas kryzysu kubańskiego świat stanął w obliczu wojny jądrowej. W latach 1965-1973 wpływ na sytuację międzynarodową miała trwająca wojna na Półwyspie Indochińskim (II wojna indochińska) oraz napięta sytuacja na Bliskim Wschodzie (wojna sześciodniowa w 1967 roku; wojna na wyczerpanie oraz wojna Jom Kippur w 1973 roku). Pod koniec lat sześćdziesiątych, w wyniku niezadowolenia społecznego w państwach Europy Środkowo-Wschodniej wystąpiły nie w pełni kontrolowane ruchy rewolucyjne, które skończyły się interwencją wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w 1968 roku.

W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku nastąpiło odprężenie między Wschodem i Zachodem. Między innymi podpisano układy rozbrojeniowe SALT I i SALT II.

Pierwszy z układów o ograniczeniu zbrojeń strategicznych SALT I (Strategic Arms Limitation Talks) został podpisany 26 maja 1972 roku i był przełomem w stosunkach USA – ZSRR. Umowa obejmowała trzy porozumienia: o obowiązujących zasadach w stosunkach między USA a ZSRR; o obronnych systemach antyrakietowych oraz umowę tymczasową o ograniczeniu ofensywnych broni strategicznych. W myśl tej umowy ustalono liczbę wyrzutni rakietowych do stu, a liczbę stacji radiolokacyjnych dalekiego zasięgu do 6. Według umowy o ograniczeniu broni strategicznych, która miała obowiązywać w ciągu najbliższych pięciu lat, ZSRR zachował osiągniętą już przewagę w liczbie rakiet i ogólnej mocy broni atomowej. Stany Zjednoczone mogły posiadać 1054 międzykontynentalnych pocisków balistycznych rozmieszczonych na wyrzutniach lądowych (Intercontinental Ballistic Missile – ICBM) oraz 710 pocisków rozmieszczonych na 44 okrętach podwodnych (Submarine Launched Ballistic Missile – SLBM), natomiast ZSRR mógł posiadać 1618 międzykontynentalnych pocisków balistycznych rozmieszczonych na wyrzutniach lądowych oraz 950 pocisków rozmieszczonych na 62 okrętach podwodnych. Układ SALT I nie obejmował jednak lotnictwa strategicznego[12].

Druga runda rozmów miedzy Stanami Zjednoczonymi i ZSRR odbyła się w latach 1972-1979 i miała na celu zmniejszenie produkcji broni atomowej. Porozumienie osiągnięto w czerwcu 1979 roku, co skutkowało podpisaniem układu SALT II. Układ wprowadzał między innymi ograniczenia ilościowe wszystkich wyrzutni rakiet jądrowych dla każdej strony do 2400, w tym wyrzutni międzykontynentalnych rakiet balistycznych do 1200, a wyrzutni wielogłowicowych rakiet niezależnego naprowadzania do 820. Układ SALT II zezwalał na uruchomienie jednego nowego typu rakiety międzykontynentalnej. Do końca 1981 roku protokół do układu SALT II zakazał prób i instalowania międzykontynentalnych rakiet samosterujących, lotniczych rakiet balistycznych oraz samosterujących rakiet lądowych i morskich o zasięgu powyżej 600 km. Wspólne oświadczenie podkreślało, że obydwa państwa będą zmierzać do dalszego ograniczania i redukcji zbrojeń strategicznych pod względem ilościowym i jakościowym[13].

Pół roku po podpisaniu układu, ZSRR dokonał inwazji na Afganistan, co w konsekwencji doprowadziło do nieratyfikowania traktatu przez Senat USA. Jednakże pozytywną stroną zawartego porozumienia SALT II było respektowanie przez obydwie strony zawartych umów. Interwencja ZSRR w Afganistanie w 1979 roku zaostrzyła także sytuację polityczno-wojskową w latach następnych, co spowodowało, że lata osiemdziesiąte były latami niespokojnymi.

W 1975 roku odbyła się również Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, zakończona podpisaniem Aktu Końcowego w Helsinkach, który w rozumieniu prawa traktatowego nie był formalną umową, a stanowił jedynie deklarację intencji i wyrażał wolę współdziałania państw o odmiennych systemach politycznych i stanowił wspólny katalog reguł postępowania względem siebie w celu umocnienia bezpieczeństwa[14].

W tym okresie nasiliła się ekspansja radziecka w Azji, Afryce (Angola, Mozambik, Etiopia, Jemen Południowy) i Ameryce Łacińskiej. Pierwsza połowa lat osiemdziesiątych charakteryzowała się powrotem atmosfery z okresu „zimnej wojny”. W tym okresie, między innymi rozmieszczono rakiety SS-20 w krajach Europy Wschodniej, wybuchł kryzys polityczny w Polsce zakończony wprowadzeniem stanu wojennego w 1981 roku oraz rozmieszczono rakiety średniego zasięgu w europejskich krajach NATO (w 1983 roku). Konsekwentnie realizowany przez stronę amerykańską fałszywy program wyścigu zbrojeń SDI, czyli Strategiczna Inicjatywa Obronna doprowadziła do ekonomicznego i politycznego osłabienia ZSRR.

Doktryna Reagana, przedstawiona po raz pierwszy w prezydenckim orędziu o stanie państwa (6 lutego 1985 roku), wyrażała pełne poparcie dla „bojowników o wolność i demokrację” i nawiązywała do doktryny powstrzymywania z 1947 roku[15].

Efektem tego działania było podpisanie 8 grudnia 1987 roku w Waszyngtonie „Traktatu o likwidacji pocisków średniego i pośredniego zasięgu” (Treaty on Intermediate Range Nuclear Forces – INF Treaty) o całkowitej likwidacji arsenałów rakietowych pocisków balistycznych pośredniego (Intermediate-range Ballistic Missile – IRBM) oraz średniego zasięgu (Mediate-range Ballistic Missile – MRBM), a także o zakazie jej produkcji, przechowywania i używania.

Lata 90., to przede wszystkim rewolucyjne zmiany w światowym środowisku bezpieczeństwa. Nastąpił rozpad dwubiegunowego świata, upadek rządów komunistycznych w krajach Europy Środkowej, zjednoczenie Niemiec, rozwiązanie Układu Warszawskiego, rozpad ZSRR oraz rozpad i wojna w Jugosławii.

W 1991 i 1993 roku podpisano odpowiednio ważne do tworzenia nowego środowiska bezpieczeństwa traktaty: „Traktat o redukcji zbrojeń strategicznych START I i START II (Strategic Arms Reduction Treaty). Traktat START I został podpisany pół roku przed upadkiem ZSRR i zobowiązał Stany Zjednoczone oraz Związek Radziecki do redukcji liczby strategicznych wyrzutni do 1600 sztuk oraz redukcji głowic nuklearnych do 6000 u każdej ze stron. START I wprowadził również dodatkowe limity w konkretnych rodzajach broni, w tym: łączna liczba lądowych i morskich pocisków balistycznych nie mogła u żadnej ze stron przekroczyć 4900 sztuk; ograniczono liczbę głowic przenoszonych przez lądowe systemu mobilne do 1100 sztuk, a liczba pocisków ciężkich została zredukowana o połowę. Traktat nie wprowadził natomiast ograniczeń dotyczących pocisków manewrujących, odpalanych z morza (Sea-launched Cruise Missile – SLCM).

Drugi traktat o redukcji zbrojeń strategicznych START II został podpisany przez prezydenta Stanów Zjednoczonych, George’a Busha (seniora) i prezydenta Rosji, Borysa Jelcyna. Dotyczył on całkowitego zniszczenia wielogłowicowych międzykontynentalnych pocisków balistycznych (Multiple Independently Targetable Reentry Vehicle – MIRV) z arsenałów obydwu państw.

Dodatkowo obie strony zobowiązały się do redukcji liczby aktywnych pocisków do 3000-3500 sztuk. Traktat START II został ratyfikowany w 1996 roku przez Senat Stanów Zjednoczonych, natomiast traktatu START II nie ratyfikowała Rosja, która w ten sposób zaprotestowała przeciwko amerykańskiej obecności w Kosowie i ekspansji NATO. Z tego też powodu, traktat ten nigdy nie wszedł w życie. Stany Zjednoczone jednostronnie zlikwidowały ze swoich arsenałów dziesięciogłowicowe pociski LGM-118A Peacekeeper i zmniejszyły liczbę głowic z 3 do jednej w pociskach LGM-30G Minuteman III. Natomiast w arsenałach Rosji w dalszym ciągu pozostawały w uzbrojeniu pociski wielogłowicowe R-36M Woyewoda.

W okresie tym (lata 90.) powstały także dwie jawne koncepcje strategiczne, które miały ogromny wpływ na budowę nowego środowiska bezpieczeństwa, a także na rozszerzenie NATO o nowych członków.

Natomiast w pierwszych latach XXI wieku świat zmagał się z dramatycznymi kryzysami humanitarnymi (Darfur, Czad) oraz katastrofami naturalnymi. Katastrofy takie jak: powodzie, susze, trzęsienia ziemi, tsunami pochłonęły więcej ofiar niż niejeden toczący się współcześnie konflikt zbrojny.

Wspomnieć należy również o przerwach w dostawach surowców energetycznych, w wyniku celowych działań państw – dostawców (eksporterów) lub konfliktów zbrojnych w regionach ich wydobycia lub przesyłu. Istotną rolę odegrał również krach na rynkach finansowych (kryzys walutowy) oraz znaczące wahania cen surowców, szczególnie energetycznych.

Wydarzenia te poddały silnej weryfikacji dotychczasowy sposób myślenia o bezpieczeństwie międzynarodowym (globalnym i regionalnym). Nieprzewidywalność i wielosektorowość środowiska globalnego spowodowały, że coraz częściej państwa zaczęły poszukiwać indywidualnych elementów stabilizacyjnych. W centrum uwagi znalazły się zagrożenia o charakterze pozamilitarnym: ekonomicznym, energetycznym i ekologicznym[16]. Zjawiska takie jak: dysproporcje rozwojowe; fale migracji; rozkład struktur polityczno-gospodarczych państw i skutkujące powstawaniem państw „upadłych” wpływały bezpośrednio na wzrost prawdopodobieństwa wystąpienia asymetrycznych zagrożeń bezpieczeństwa. Można śmiało założyć, że w przyszłości zagrożenia pozamilitarne będą miały ogromny wpływ na efektywność działania poza obszarem odpowiedzialności NATO. Dla NATO najistotniejsze znaczenie będzie miała długofalowość następstw zagrożeń pozamilitarnych, a zwłaszcza ich wpływ na bezpieczeństwo militarne, gdyż stanowią one źródło konfliktów zbrojnych.

Kształtowanie środowiska bezpieczeństwa jest procesem ciągłym, dynamicznym i trudnym do przewidzenia. Niezmiernie trudno jest prognozować zagrożenia i ich wpływ na środowisko bezpieczeństwa, które ulega ciągłej zmianie i transformacji. Współczesne zagrożenia bezpieczeństwa zdecydowanie różnią się od tych z lat zimnowojennych. Można powiedzieć, że koniec „zimnej wojny” radykalnie odmienił bezpieczeństwo międzynarodowe. Przede wszystkim zniknęło zagrożenie globalnym konfliktem pomiędzy dwoma ówczesnymi supermocarstwami i blokami państw oraz zniknęło widmo nuklearnej wojny. Pojawiły się natomiast nowe zagrożenia, które znacznie rozszerzyły rozumienie bezpieczeństwa międzynarodowego. Zwiększeniu uległ geograficzny zasięg rozumienia polityki bezpieczeństwa narodowego. Politycy zdali sobie sprawę z faktu, że to, co dzieje się w odległych regionach (poza obszarem traktatowym NATO), może mieć wpływ na nasze bezpieczeństwo w kraju i w związku z tym wymaga zdecydowanej reakcji.

Po „zimnej wojnie” pojawiły się inne problemy zagrożeń bezpieczeństwa międzynarodowego, które postawiły nowe wyzwania dla społeczności międzynarodowej.

Pojawiły się zagrożenia asymetryczne, w których brak jest jasno zdefiniowanego i zidentyfikowanego przeciwnika; nie są dokładnie określone obszary zagrożeń; potencjały militarne poszczególnych organizacji, z którymi przyjdzie zmierzyć się Sojuszowi; brak jest jasno zdefiniowanych celów wyznaczonych przez organizacje terrorystyczne. Ponadto, współczesne zagrożenia asymetryczne występują w innej skali i charakterze, mogą się szybko rozprzestrzeniać, wywołać strach i zamęt społeczny, osłabiać gospodarkę suwerennego państwa, a co za tym idzie wywoływać trudne do przewidzenia skutki społeczne. Nieprzemyślana wypowiedź ważnego polityka w Europie, przywódcy duchownego, czy też publikacja medialna, poniżająca uczucia religijne jakieś grupy społecznej może wywołać trudne do przewidzenia niepokoje. Atak terrorystyczny na obywateli danego kraju poza jego terytorium może sprowokować atak wojskowy zupełnie gdzie indziej. Tak więc należy liczyć się z wydarzeniami zachodzącymi w różnych zakątkach świata, które będą wpływać na środowisko bezpieczeństwa międzynarodowego.

Można założyć, że środowisko bezpieczeństwa w dalszym ciągu będzie określane poprzez konflikty, napięcia, kryzysy, które będzie cechowała nieprzewidywalność, trudna do przewidzenia intensywność, zmienność oraz chaos.

Wydaje się, że istotny wpływ na przyszłe globalne bezpieczeństwo będą miały również rozbieżności i rozwarstwienie pomiędzy bogatą rozwiniętą północą, a biednym południem; komercjalizacja; protekcjonizm państwowy; wpływ podmiotów niepaństwowych na charakter międzynarodowej polityki i bezpieczeństwa, a także konflikty religijne, cywilizacyjne i kulturowe.

Problematyka bezpieczeństwa i obrony jest jednym z obszarów szczególnego zainteresowania NATO. Społeczeństwa oczekują, że NATO stawi czoło zagrożeniom asymetrycznym, terroryzmowi światowemu, zorganizowanej przestępczości, proliferacji broni masowego rażenia, piractwu morskiemu oraz innym zagrożeniom (w tym zagrożeniom energetycznym, klimatycznym i cybernetycznym). Dlatego też Sojusz, przewidując główne zagrożenia dla bezpieczeństwa międzynarodowego, nieustannie transformuje swoje zdolności wojskowe oraz ciągle reformuje swoje struktury dowodzenia i struktury sił zbrojnych. Celem transformacji jest pozyskanie przez państwa NATO zdolności niezbędnych do sprawnej realizacji pełnego spektrum zadań w ramach kolektywnej obrony oraz na potrzeby operacji reagowania kryzysowego. Sojusz dąży do posiadania konkretnych zdolności (możliwości bojowych), aby być zdolnym i gotowym do podjęcia pełnej gamy wielonarodowych operacji wojskowych w różnych rejonach.

Obecne operacje wojskowe NATO, budowa zdolności oraz jego polityczna i wojskowa transformacja są ściśle ze sobą powiązane. Wręcz można przyjąć, że operacje stały się podstawową inspiracją do ciągłego dostosowywania zdolności wojskowych, struktur sił i elementów dowodzenia, a także procesu konsultacji, planowania i podejmowania decyzji w Sojuszu. Utworzenie Sił Odpowiedzi NATO, wojskowa transformacja struktur sił i struktur systemu dowodzenia podniosły zdolność Sojuszu do wnoszenia zwiększonego wkładu na rzecz zapewnienia międzynarodowego pokoju i stabilności. Obecnie NATO zapewnia kompleksową stabilność na Bałkanach; przyczynia się do utrzymania pokoju w Kosowie; zapewnia pomoc w dziedzinie bezpieczeństwa rządowi Afganistanu; pomaga szkolić irackie siły bezpieczeństwa; wspiera Unię Afrykańską w Darfurze, a także prowadzi antyterrorystyczną morską operację bezpieczeństwa na Morzu Śródziemnym Active Endeavour. Oczywiście, Sojusz nie traci z oczu swojej funkcji kolektywnej obrony państw członkowskich i w tej materii rozwija zrównoważoną politykę obronną. Dostrzega i przeciwstawia się zagrożeniom, ale priorytetowo traktuje kolektywne działania na rzecz obrony terytorium państw członkowskich.

W nowej koncepcji strategicznej zatytułowanej „Aktywne zaangażowanie, nowoczesna obrona” – wspólne bezpieczeństwo jest jednym z priorytetów Sojuszu. W celu zwiększenia międzynarodowego bezpieczeństwa NATO proponuje dialog i współpracę z organizacjami, takimi jak: UE i ONZ, a także współpracę z krajami nieczłonkowskimi, które zaangażowane są w pracach takich organizacji jak: Rada Partnerstwa Euroatlantyckiego, Partnerstwo dla Pokoju, Dialog Śródziemnomorski i Istambulska Inicjatywa Współpracy. W kontekście polityki bezpieczeństwa i obrony, istotną kwestię stanowią relacje pomiędzy NATO, a Rosją. Sojusz podkreśla, że nie chce budować bezpieczeństwa transatlantyckiego przeciwko Rosji i przyznaje, że nie ma trwałego bezpieczeństwa bez współpracy z Rosją.

Istotnym zagadnieniem jest pełna transformacja wszystkich sił zbrojnych członków NATO. W nowych wyzwaniach środowiska bezpieczeństwa Sojusz potrzebuje w pełni manewrowych, zdolnych do szybkiego przerzutu, stałych i interoperacyjnych sił zdolnych do działań, zarówno na, jak i poza obszarem traktatowym. Dlatego też struktury militarne Sojuszu są ciągle dostosowywane do reagowania na wyzwania w sposób szybki, elastyczny i precyzyjny, tak aby mogły być skutecznie rozwinięte w każdym. nawet najbardziej niesprzyjającym miejscu. Sojusz reformuje i buduje odpowiednie struktury do prowadzenia najbardziej prawdopodobnych operacji. Buduje struktury dowodzenia i siły, które powinny być samowystarczalne i zdolne do równoległego prowadzenia wielu długotrwałych działań w oddaleniu od rejonu traktatowego. Przykładem może być kolejna reforma struktur dowodzenia i sił Strategicznego Dowództwa ds. Operacji (ACO), która weszła w życie pod koniec 2012 roku.

NATO zdaje sobie sprawę, że nie jest w stanie w pełni sprostać pojawiającym się zagrożeniom w zakresie bezpieczeństwa i zarządzania kryzysowego wyłącznie środkami militarnymi. Obecne wyzwania wymagają szerokiego spektrum cywilnych i wojskowych instrumentów, ścisłej współpracy i koordynacji między różnymi podmiotami. Na szczycie w Bukareszcie w kwietniu 2008 roku, przywódcy sił sprzymierzonych zaaprobowali plan działania na rzecz rozwoju i wdrażania nowego wkładu NATO, co stanowiło istotny element transformacji NATO w dziedzinie zarządzania. Od tego czasu NATO poprawia własne zdolności zarządzania kryzysowego oraz wzmacnia zdolności do pracy z organizacjami międzynarodowymi, organizacjami pozarządowymi i władzami lokalnymi. W szczególności, NATO zacieśniania współpracę z instytucjami cywilnymi, które mają doświadczenie i umiejętności w rozwoju instytucji administracji terenowej, zarządzania cywilnego, sądownictwa i policji. Sojusz zwiększa poprzez to swoje zdolności do koordynacji działań z partnerami i innymi podmiotami międzynarodowymi w zakresie zarządzania kryzysowego.

NATO w pełni rozwija inicjatywy na rzecz poprawy praktycznej współpracy na wszystkich poziomach, ze wszystkimi organizacjami i podmiotami w zakresie planowania i prowadzenia operacji. Zastosowanie nowego kompleksowego podejścia oznacza w praktyce zmianę sposobu myślenia. Dlatego sojusz w pełni popiera wymianę doświadczeń, wspólne działanie i szkolenie personelu cywilnego i wojskowego. Sprzyja to wymianie doświadczeń i pomaga w budowaniu zaufania między NATO, jej partnerami i innymi podmiotami międzynarodowymi. Osiągnięcie trwałego wzajemnego zrozumienia, zaufania i szacunku między odpowiednimi organizacjami i podmiotami będzie wspierało budowanie bliższych kontaktów i pozytywnie wpłynie na prowadzoną współpracę. Doświadczenia z operacji NATO (np. w Afganistanie) wykazały, że współdziałanie z szerokim spektrum podmiotów społeczności międzynarodowej, zarówno wojskowych jak i cywilnych, jest konieczne do osiągnięcia głównych celów trwałej stabilizacji i bezpieczeństwa.

2 A. Antoszewski, R. Herbut, (Praca zbiorowa pod redakcją naukową), Leksykon politologii, Wydawnictwo ATLA 2, Wrocław 2002, s. 37.

3 J. Pilżys, Leksykon bezpieczeństwa ekonomicznego, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2011, s. 25-32.

4 T. Szubrycht, Leksykon bezpieczeństwa morskiego, AMW, Gdynia 2008, s. 17-24.

5 J. Sutor, Leksykon dyplomatyczny, Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa 2010, s. 55-58.

6 Bezpieczeństwo narodowe, (http://pl.wikipedia.org/wiki/Bezpiecze%C5%84stwo_narodowe) [22.11.2012].

7 J. Sutor, op. cit., s. 56.

8 R. Zięba, Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 15-30.

9 Do głównych determinant bezpieczeństwa zaliczamy między innymi: czynnik militarny, czynnik geograficzny, czynnik ekonomiczny oraz czynnik demograficzny.

10 P. Turczyński, Bezpieczeństwo europejskie. Systemy, instytucje, funkcjonowanie, Wrocławskie Wydawnictwo Naukowe ATLA 2, Wrocław 2011, s. 19.

11 Szerzej, R. Cowley, The Cold War. A military history, Random House, New York 2005.

12 Interim agreement between The United States of America and The Union of Soviet Socialist Republics on certain measures with respect to the limitation of strategic offensive arms (SALT I), (http://cns.miis.edu/inventory/pdfs/aptsaltI.pdf) [12.12.2011].

13 Treaty between The United States of America and The Union of Soviet Socialist Republics on the limitation of strategic offensive arms, together with agreed statements and common understandings regarding The Treaty (SALT II), (http://cns.miis.edu/inventory/pdfs/aptsaltII.pdf) [12.12.2011].

14 Akt Końcowy, zwany również Wielką Kartą Pokoju, był deklaracją dziesięciu zasad rządzących wzajemnymi stosunkami między uczestnikami konferencji. Do zasad tych należały: suwerenna równość, powstrzymanie się od groźby użycia siły lub użycia siły, nienaruszalność granic, integralność terytorialna państw, pokojowe załatwianie sporów, nieingerencja w sprawy wewnętrzne, poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności łącznie z wolnością myśli, sumienia, religii i przekonań, równouprawnienie i prawo narodów do samostanowienia, współpraca między państwami oraz wykonywanie w dobrej wierze zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego. Akt został podpisany przez wiele państw europejskich i azjatyckich oraz Stany Zjednoczone i Kanadę.

15 Ronald Reagan sprawował swój urząd w latach 1981-1988, czyli przez dwie kadencje – w praktyce całą dekadę lat 80. Ogłoszony za jego kadencji program „wojen gwiezdnych” z 1983 r., znany pod nazwą Strategicznej Inicjatywy Obronnej (SDI), aż do właściwej doktryny z lat 1985-1986 miał doprowadzić do zwiększenia amerykańskiego potencjału wojskowego i wyścigu zbrojeń, który w konsekwencji miał doprowadzić do ekonomicznej katastrofy w ZSRR. Zgodnie z jego doktryną USA wsparły z różnym powodzeniem bojowników w Afganistanie, Nikaragui i Angoli.

16 Zagrożenia pozamilitarne są splotem wydarzeń, w którego wyniku może nastąpić utrudnienie lub utrata warunków do niezakłóconego bytu, rozwoju państwa (narodu) lub naruszenie bądź utrata jego suwerenności i integralności terytorialnej, przy czym cel działania zamierza się osiągnąć przez wywieranie nacisku i stosowania sankcji politycznych bądź ekonomicznych bez uciekania się do przemocy fizycznej.

Rozdział 2
KOALICJE I SOJUSZE W UJĘCIU TEORETYCZNO-HISTORYCZNYM

Jednym z zasadniczych celów polityki zagranicznej państwa było i jest tworzenie korzystnego układu sił na arenie międzynarodowej. Celowi temu służą polityczne, gospodarcze i militarne sojusze (koalicje), mające zapewnić sprzymierzonym państwom skuteczne współdziałanie w osiągnięciu zamierzonych celów. Porozumienia te przyczyniają się do zwiększenia potencjału wojennego państw sprzymierzonych oraz stanowią instrument realizacji ich polityki na arenie międzynarodowej. Międzypaństwowe sojusze i koalicje mają charakter bilateralny lub wielostronny i zapewniają sprzymierzonym bezpieczeństwo zewnętrzne.

Współczesne sojusze są także płaszczyzną stałej politycznej i militarnej współpracy i mają na celu podniesienie możliwości militarnych państw członkowskich. Opierają się one na określonych podstawach formalno-prawnych i są sygnowane przez najwyższe władze państwowe w postaci: umów, traktatów, czy też układów. Generalną normą podejmowania ważnych strategicznie decyzji w sojuszach jest stosowanie zasady konsensusu. Charakterystyczną właściwością współczesnych sojuszy jest ich wewnętrzna struktura organizacyjna (wraz z całą biurokracją) i struktury militarne. Współdziałanie członków sojuszu obejmuje między innymi: tworzenie wspólnych organów kierowania i dowodzenia, wspólną strategią obronną, wzajemną pomoc w wyposażeniu i przygotowaniu sił zbrojnych, wspólne planowanie, połączone szkolenia i ćwiczenia, współpracę przemysłów obronnych.

Sojusze pełnią stałe funkcje oraz realizują określone cele, podlegające zmianom i modyfikacjom. NATO, które w przeszłości pełniło funkcję odstraszania i utrzymania równowagi sił, obecnie, oprócz funkcji integracyjnej środowiska spełnia także funkcję stabilizacji środowiska międzynarodowego.

W literaturze przedmiotu definicji sojuszu jest wiele i różnie są interpretowane przez ośrodki zajmujące się stosunkami międzynarodowymi. Synonimami słowa sojusz są: koalicja, przymierze, pakt, unia, układ, związek, alians, sprzymierzenie, federacja, konfederacja, blok, traktat, organizacja, zrzeszenie, zgromadzenie, ententa, stowarzyszenie, obóz, grupa, klub, porozumienie, konsorcjum, syndykat, kartel, kombinat, umowa, transakcja, zjednoczenie, liga, front, ugrupowanie, kongres, partia, ruch, stronnictwo, kontrakt.

W dalszej części przedstawiono różnice jakie występują między terminami: sojusz i koalicja.

Według „Nowego leksykonu PWN” sojusz – jest to umowa międzynarodowa, w której kontrahenci zobowiązują się do współpracy politycznej i wojskowej oraz udzielania sobie wzajemnej pomocy w określonej przez sojusz sytuacji[17].

Inny autor sojusze definiuje – jako związek dwóch lub więcej państw, opartych na umowie sprzymierzeńczej, zawartej w celu zespolenia sił wojskowych, politycznych i gospodarczych oraz uzgodnienia wspólnej akcji w przewidywaniu grożącego niebezpieczeństwa (agresji) ze strony państwa trzeciego (państw trzecich)[18].

Z kolei „Słownik wyrazów obcych” definiuje sojusz – jako przymierze, związek; umowę międzynarodową, w której strony zobowiązują się do współpracy politycznej i wojskowej oraz udzielania sobie wzajemnej pomocy w określonej sytuacji[19].

Interesujące definicje, funkcje, cele, warunki i zasady tworzenia sojuszy przedstawił w swojej książce Bolesław Balcerowicz. Autor podjął próbę identyfikacji istotnych cech sojuszu północnoatlantyckiego[20].

Tak więc ogólnie możemy powiedzieć, że sojusz to porozumienie dwóch lub więcej państw dotyczące współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa.

Natomiast koalicja definiowana jest jako – związek, porozumienie w celu osiągnięcia wspólnego celu. Koalicja polityczna jest to związek polityczny państw, które zawierają sojusz, w celu wspólnego prowadzenia wojny przeciwko innemu państwu lub grupie państw (np. koalicja antyhitlerowska w czasie II wojny światowej[21]).

Według innej publikacji koalicja to porozumienie dwóch lub więcej aktorów, którzy zdecydowali się kooperować ze sobą, w celu maksymalizacji własnych zysków. Zasadniczo zjawisko formowania koalicji świadczy o dominacji wśród uczestników konfliktu strategii kooperacyjnych. Grupa polityków decyduje się na współpracę, gdy zasoby polityczne pozostające w jej dyspozycji nie gwarantują osiągnięcia założonego i uznanego za istotny celu. Jego osiągnięcie wymaga kooperacji z inną grupą polityków, co niejednokrotnie oznacza przezwyciężenie istniejących różnic czy złagodzenie potencjalnych konfliktów tak, by została stworzona płaszczyzna porozumienia. Uczestnicy koalicji muszą uznać cel, który ich połączył, za na tyle istotny, iż uzasadnia on rezygnację przynajmniej z części pierwotnie wysuwanych przez nich postulatów czy też ich modyfikację[22].

Andrzej Dybczyński w artykule „Teoria sojuszy międzynarodowych” wymienia sześć cech, które charakteryzują sojusz. Zalicza do nich między innymi: sumowanie zasobów członków sojuszu; wspólne interesy; skierowanie wszystkich sojuszy ku przyszłości; skierowanie większości sojuszy przeciwko innym uczestnikom stosunków międzynarodowych; współpracę militarną swych członków oraz powstawanie sojuszy (w zdecydowanej większości), w celu utrzymania istniejącego status quo. Autor proponuje, że w zależności od konkretnej procedury badawczej możliwe jest tworzenie definicji operacyjnych, wykorzystujących wszystkie bądź wybrane cechy.

Autor definiuje także koalicję, jako – związek państw z założenia krótkotrwały i służący osiągnięciu konkretnego celu (lub kilku celów). Z koalicją możemy mieć zatem do czynienia na forum organizacji międzynarodowej, kiedy grupa państw uzgadnia wspólne stanowisko w określonej kwestii lub w wypadku konfliktu zbrojnego, kiedy dwóch lub więcej aktorów decyduje się współdziałać w celu pokonania wspólnego przeciwnika[23].

Z punktu widzenia celów tworzenia i funkcjonowania, sojusze i koalicje możemy podzielić na dwa główne rodzaje: obronne i zaczepne. Sojusze obronne zawierane są przede wszystkim na wypadek rzeczywistego zagrożenia militarnego, a ich celem jest obrona i zapewnienie bezpieczeństwa zewnętrznego członkom sojuszu. Natomiast sojusze zaczepne (agresywne) tworzone są w celu zaatakowania danego państwa lub grupy państw. Motywem ich tworzenia są plany związane z napaścią na inny podmiot stosunków międzynarodowych. Z sojuszem zaczepnym nierozerwalnie związane jest pojęcie agresji, które w prawie międzynarodowym określa zbrojną napaść (atak) jednego lub kilku państw na inne. Państwo, które dokonało agresji określane jest mianem agresora[24].

Z historycznego punktu widzenia można stwierdzić, że zawiłości prowadzonej polityki zagranicznej przez poszczególne państwa oraz dynamiczny rozwój wydarzeń międzynarodowych utrudniały zawsze dogłębną analizę przyczyn tworzenia poszczególnych porozumień i możliwość przedstawienia ich w chronologicznej kolejności. Dlatego w dalszej części omówiono tylko najważniejsze, te które wywarły istotny wpływ na rozwój stosunków międzynarodowych.

W czasach starożytnych wszystkie spory terytorialne i międzynarodowe w większości wypadków rozstrzygano zazwyczaj za pomocą siły zbrojnej. W zależności od rozległości terytoriów własnych i przeciwnika, odległości prowadzenia działań, gęstości zaludnienia oraz posiadanego potencjału wojennego tworzono koalicje trwałe i krótkookresowe. Znane są przypadki, że koalicja rozpadała się ze względu na niepowodzenia wojenne poszczególnych członków paktu lub klęski gospodarczej, czy też zmian politycznych. Przykłady sojuszy i koalicji znane były już w antycznej Helladzie i Rzymie. W antycznej Grecji liczne wojny domowe i dążenia hegemonistyczne przyczyniały się do zawierania krótkotrwałych koalicji, które tworzyły greckie państwa-miasta. W VI wieku p.n.e. istniał związek miast Peloponezu (Związek Peloponeski) pod przewodnictwem Sparty, którego celem było wspólne prowadzenie wojny. W skład Związku Peloponeskiego wchodziły wszystkie krainy Peloponezu z wyjątkiem Achai i północnej Arkadii i Argos. Do czasów wojen grecko-perskich Związek Peloponeski był najsilniejszym ze wszystkich związków helleńskich. Członkowie raz do roku zbierali się na spotkaniu przeglądowym. W tym związku wszyscy członkowie mieli równe prawa, faktycznie jednak Sparta posiadała pozycję dominującą. Podczas wojen grecko-perskich w latach 500-448 p.n.e. miasta-państwa jednoczyły się przeciwko wspólnemu agresorowi. Jedną z najważniejszych bitew tej kampanii była bitwa w wąwozie Termopilskim, gdzie wspólnie walczyły oddziały sprzymierzonych (Lacedemończycy, Heloci, Tagejczycy, Akadyjczycy, Koryntianie, Mykeńczycy, Tebanie, Fokijczycy i inni) pod dowództwem króla Sparty – Leonidasa przeciwko wojskom perskim[25]. W 478 roku pod przewodnictwem Aten powstał Związek Delijski z siedzibą na wyspie Delos, znany potem jako Ateński Związek Morski. Związek liczył 200 członków, którzy byli zobowiązani do płacenia corocznej składki oraz dostarczania okrętów w zamian za gwarancje bezpieczeństwa. Początkowo związkiem kierowała rada związkowa (Zgromadzenie Sprzymierzonych), później związek uległ całkowicie hegemonii Aten, które surowo karały członków usiłujących prowadzić własną politykę lub wystąpić ze związku.

Przykładem tworzenia koalicji wojskowych przez antyczny Rzym są koalicje w okresie wojen punickich (269-146 p.n.e.), jakie Rzym prowadził z Kartaginą o wpływy w rejonie Morza Śródziemnego. Wojskowe koalicje z Egiptem, państwem sycylijskim i greckimi związkami miast-państw przyczyniły się do upadku Kartaginy, a zwycięstwa w wojnach punickich pozwoliły Rzymowi na stworzenie imperium rzymskiego w zachodniej części Morza Śródziemnego oraz późniejszą ekspansję w kierunku wschodnim[26]. Oddzielną grupę koalicji stanowią porozumienia i układy Rzymu z ludami „barbarzyńskimi”. Największe znaczenie miały układy zawarte z Gotami w IV wieku n.e., którzy stanowili siłę zbrojną do obrony północnej granicy imperium nad Dunajem.

W okresie wczesnego średniowiecza, na skutek politycznego rozdrobnienia Europy, zawierano wiele sojuszy i koalicji dla osiągania bieżących celów. Koalicje te zmieniały się w zależności od panujących dynastii i osiąganych celów. Jedne powstawały w celu utrwalenia władzy politycznej i dynastycznej, inne dla wzmocnienia władzy militarnej i ekonomicznej, a jeszcze inne dla samoobrony i przeciwstawienia się siłom rywali. Częstymi przypadkami były sytuacje, w których dotychczasowi sojusznicy zmieniali się we wrogów, a rywale stawali się sprzymierzeńcami. W tym okresie większość umów i przymierzy zawierano ustnie, dopiero w późniejszym okresie zaczęto spisywać umowy, w których dokładnie spisywano obowiązki i prawa każdej ze stron porozumienia.

Na wschodzie Europy koalicje wojskowe odegrały doniosłą rolę w walce ruskich księstw dzielnicowych przeciwko wojskom mongolskim i wojskom litewskim. W 1380 roku przeciwko moskiewskiemu przymierzu księstw ruskich wystąpiła trójstronna koalicja wojsk Mamaja (Chana Złotej Ordy), Jagiełły (Wielkiego księcia litewskiego) i Olega (księcia riazańskiego). Wbrew planom Mamaja, nie doszło do połączenia sił sprzymierzonych. W bitwie na Kulikowym Polu wojska Mamaja zostały rozbite przez połączone siły księstw ruskich pod dowództwem wielkiego księcia moskiewskiego Dymitra. Na wieść o klęsce Złotej Ordy, wojska litewskie wycofały się na Litwę, a wojska riazańskie uchyliły się od bitwy. Bitwa ta była kulminacyjnym punktem w prowadzonej kampanii i początkiem długotrwałych walk sił ruskich z najeźdźcami, a także tworzenia się państwa ruskiego.

Szczególną formą polskich sojuszów średniowiecza była zawarta w 1385 roku w Krewie unia personalna Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Unia w Krewie została zawarta przeciwko: zagrożeniu, jakie dla Polski i Litwy tworzył na przełomie XIV i XV wieku zakon krzyżacki; zwiększeniu wpływów kościoła katolickiego na terenach pogańskiej Litwy oraz, w celu zdobycia silniejszej pozycji Polski na arenie międzynarodowej i uniezależnienia się od układów z Węgrami. Skutkiem zawarcia unii w Krewie było utworzenie potężnego państwa polsko-litewskiego, wzmocnienie pozycji Litwy w Europie oraz skonsolidowanie wspólnej obrony przed Krzyżakami. Unia ta stworzyła również podwaliny do wspólnego długotrwałego Sojuszu polityczno-militarnego. Wybitnie koalicyjny charakter miała kampania przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu, która w 1410 roku doprowadziła do zwycięstwa wojsk sprzymierzonych (wojsk polskich, litewskich i ruskich, najemników z Czech, Moraw i z księstw ze Śląska oraz uciekinierów ze Złotej Ordy) nad wojskami zakonu[27].

W historii polskich umów międzynarodowych należy także wspomnieć unię lubelską zawartą w 1569 roku między Królestwem Polskim, a Wielkim Księstwem Litewskim. W jej wyniku powstało wspólne państwo znane jako Rzeczpospolita Obojga Narodów, ze wspólnym monarchą, herbem, sejmem, walutą, polityką zagraniczną i obronną. Jednocześnie unia zapewniła odrębny skarb, urzędy, siły zbrojne i sądownictwo poszczególnym podmiotom umowy. Rozszerzenie granic spowodowało wplątanie się Polski w wewnętrzne konflikty religijno-narodowe (sprawa kozacka) oraz w inne konflikty o charakterze międzynarodowym. W rożnych układach sojuszniczych w konfliktach tych uczestniczyły wojska państwa moskiewskiego, Polski i Litwy, Szwecji i Danii oraz Turcji. Przykładem może być druga wojna północna (1655-1660), zwana także „potopem szwedzkim”. Ogólnonarodowa walka przeciwko Szwedom sprawiła, że w 1656 roku Szwecja zawarła przymierze z Brandenburgią przeciwko Polsce. W odpowiedzi na to porozumienie, Polska zawarła z Rosją układ w Nieświeży, na którego mocy wojska rosyjskie zaatakowały wojska szwedzkie i wyparły je z Inflant. Z kolei w 1658 roku, na skutek sukcesów wojsk szwedzkich w Danii, trzy państwa: Austria, Brandenburgia i Polska udzieliły pomocy siłom duńskim, doprowadzając do wycofania się wojsk szwedzkich z Jutlandii. W działaniach tych brał udział oddział polskiej jazdy pod dowództwem hetmana Stefana Czarnieckiego.

W drugiej połowie XVII wieku, koalicje wojskowe państw Europy Środkowej i Wschodniej zawierane były przeciwko ekspansjonizmowi tureckiemu. Tworzenie antytureckich koalicji zapoczątkowało przymierze Austrii z Polską, zawarte 31 marca 1683 roku. 12 września 1683 roku rozegrała się bitwa pod Wiedniem między wojskami polsko-austriacko-niemieckimi pod dowództwem króla Jana III Sobieskiego, a armią Imperium Osmańskiego pod wodzą wezyra Kara Mustafy. Bitwa zakończyła się klęską wojsk tureckich, którzy od tej pory przestali stanowić zagrożenie dla chrześcijańskiej części Europy. Bezpośrednim efektem bitwy było podpisanie w Linzu koalicji antytureckiej – Ligi Świętej i rozpoczęcie działań wojennych przeciwko Turcji, które trwały aż do 1699 roku.

Skomplikowane układy sojusznicze odzwierciedlała również wielka wojna północna (1700-1721) prowadzona przeciwko szwedzkiej dominacji na Bałtyku przez koalicje państw, w tym Rosję, Danię, Polskę i Saksonię. W rezultacie prowadzonych działań, wojna ta zakończyła szwedzką dominację na Morzu Bałtyckim. Jednocześnie Rosja uzyskała dostęp do Morza Bałtyckiego, co spowodowała, że w krótkim okresie stała się mocarstwem coraz bardziej wpływającym na panujące stosunki międzynarodowe w tym rejonie.

W drugiej połowie XVIII wieku najsilniejszym na zachodzie Europy blokiem mocarstw był sojusz wojskowy Anglii, Prus i Holandii skierowany przeciwko Rosji, Francji i Austrii. Wybuch burżuazyjnej rewolucji we Francji w 1789 roku zapoczątkował nowy rozdział w formowaniu koalicji wojskowych. W różnych układach międzypaństwowych powstało wówczas sześć koalicji antyfrancuskich. Pierwsza koalicja antyfrancuska funkcjonowała w latach 1792-1797 i była pierwszym wysiłkiem europejskich mocarstw na drodze do obalenia rewolucji francuskiej. W jej skład wchodziły państwa europejskie takie jak: Wielka Brytania, Austria, Prusy, Holandia, Hiszpania, Rosja, Sardynia, Portugalia i państwo Kościelne. Głównym celem działania sojuszników było niedopuszczenie do rozprzestrzenienia się idei rewolucyjnych w Europie. Po pięciu latach zmagań Republika Francuska pokonała pierwszą koalicję w roku 1797. Druga koalicja funkcjonowała w latach 1798-1801 i była powtórną próbą mocarstw europejskich do zniszczenia idei rewolucji francuskiej. Pod auspicjami Wielkiej Brytanii zawiązała się koalicja, którą tworzyły: Austria, Rosja, Portugalia, Królestwo Neapolu i Imperium Osmańskie. Podobnie jak poprzednia i ta została pokonana w roku 1801. Trzecia koalicja została założona w 1805 roku, a w jej skład wchodziły: Austria, Rosja, Wielka Brytania, Prusy, Szwecja i Turcja. Jedną z najważniejszych bitew tego okresu była bitwa pod Austerlitz, zwana także bitwą trzech cesarzy, stoczona 2 grudnia 1805 roku pomiędzy francuską Wielką Armią, a połączonymi armiami austriacką i rosyjską. Była to decydująca bitwa trzeciej koalicji antyfrancuskiej, w której Napoleon odniósł druzgocące zwycięstwo. Historycy wojskowości określili bitwę jako, drugie po Kannach (największe zwycięstwo wojsk kartagińskich nad rzymskimi podczas II wojny punickiej w 216 p.n.e.) Hannibala, arcydzieło taktyczne w historii wojen. Kolejne koalicje formowane były w latach: 1806 (Wielka Brytania, Rosja i Prusy), 1809 (Wielka Brytania i Austria) oraz w roku 1813 (Wielka Brytania, Rosja, Prusy, Austria, Szwecja i Holandia). Siły zbrojne szóstej koalicji, w październiku 1813 roku, w bitwie pod Lipskiem pokonały wojska Napoleona[28]. Ostatnim akcentem formowanych koalicji była bitwa pod Waterloo stoczona 18 czerwca 1815 roku pomiędzy wojskami francuskimi, a koalicją brytyjsko-pruską. Była to jedna z najważniejszych, decydujących bitew w dziejach świata, która zapoczątkowała zmiany w środowisku międzynarodowym, a jej końcowym rezultatem był Kongres Wiedeński, który stworzył nowy porządek międzynarodowy na następny wiek.

Przedstawione ogólnie skomplikowane dzieje koalicji wojskowych, które funkcjonowały w tym czasie wymagałyby bardziej obszernego opisu, ale wykracza on poza ramy niniejszego opracowania. Charakterystycznym zjawiskiem było to, że głównymi aktorami w tych koalicjach były cztery mocarstwa europejskie: Wielka Brytania, Rosja, Prusy i Austria.

Po zakończeniu wojen napoleońskich 26 września 1815 roku, Rosja, Austria i Prusy zawarły sojusz zwany Świętym Przymierzem, którego celem było stworzenie stałej federacji państw europejskich i oparcia jej na trwałych, chrześcijańskich podstawach. Bardziej praktycznym celem było natomiast utrzymanie równowagi sił pomiędzy mocarstwami oraz obrona legitymizmu (nienaruszalność praw dynastii panujących). W latach 1816-1817 do Świętego Przymierza zaproszono wszystkie kraje europejskie z wyjątkiem Turcji, jako kraju niechrześcijańskiego. W 1818 roku do przymierza przystąpiła Francja. Jednakże sojusz państw nie trwał długo i zakończył się wraz z rywalizacją głównych mocarstw o sferę wpływów w Europie, w tym Austrii i Rosji na Bałkanach w latach 1822-1830. Do upadku przymierza przyczyniła się także neutralna postawa Austrii wobec działań wojennych prowadzonych pomiędzy Rosją, a Anglią i Francją podczas wojny krymskiej w 1854 roku.

Narastające sprzeczności między mocarstwami powodowały, że zawierały one ciągle nowe sojusze i koalicje. Doprowadziły one w konsekwencji do ukształtowania się dwóch przeciwstawnych obozów politycznych. W 1879 roku Niemcy i Austro-Węgry utworzyły koalicję polityczno-wojskową wymierzoną przeciwko Rosji. W 1882 roku do koalicji tej wstąpiły Włochy i utworzono sojusz pod nazwą Trójprzymierze. Głównym celem utworzenia sojuszu była wzajemna pomoc w razie niesprowokowanego ataku Francji lub Rosji na któregokolwiek z sygnatariuszy. Układ był odnawiany w latach 1887, 1892, 1902, 1912 i obowiązywał do roku 1915, kiedy to Włochy przystąpiły do przeciwnego obozu, ententy[29].

Decydujące znaczenie w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej miało przekształcenie się sojuszu francusko-rosyjskiego z lat 1891-1893 w Trójporozumienie, którego trzecim członkiem stała się w 1907 roku Wielka Brytania. W ramach porozumienia podpisano francusko-rosyjski traktat wojskowy, francusko-brytyjskie Entente Cordiale i brytyjsko-rosyjskie porozumienie. Sojusz ten był nazywany Ententą od nazwy podpisanej umowy (Entente Cordiale – serdeczne porozumienie) i był skierowany przeciwko Trójprzymierzu.

Początek XX wieku był okresem konsolidacji sojuszy. Poszczególne państwa wierzyły, że zawarte sojusze i koalicje pomogą im w razie wybuchu wojny przetrwać, a co za tym idzie nie będę musiały walczyć samotnie. Kolejne zmiany w zawartych koalicjach nastąpiły po wybuchu I wojny światowej.

Do bloku Państw Centralnych przyłączyły się Bułgaria i Turcja, natomiast do Ententy przyłączyły się w 1914 roku Australia, Kanada, Francja, Belgia, Czarnogóra, Japonia, Nowa Zelandia, Rosja, Serbia i Związek Południowej Afryki. W sumie, do 1918 roku przyłączyło się jeszcze 17 państw, z których nie wszystkie brały czynny udział w zmaganiach wojennych. Ważnym czynnikiem funkcjonowania bloków były koalicyjne systemy kierowania wojną i dowodzenia siłami zbrojnymi w ramach podpisanych porozumień. Podstawowe znaczenie miało współdziałanie, koordynacja planów strategicznych oraz uzgodnienia odnośnie działań na poszczególnych frontach. Miało to ogromne znaczenie w przypadku Niemiec, które prowadziły działania na dwóch frontach: wschodnim i zachodnim, co zmuszało naczelne dowództwo do przemieszczania swoich sił w zależności od sytuacji strategicznej i w konsekwencji do podziału swoich wojsk na dwa fronty. Niewątpliwym mankamentem działania sił Ententy był brak naczelnego dowódcy ze sztabem, który koordynowałby kompleksowo działania sił sprzymierzonych na cały froncie. Dopiero w 1917 roku powołano Radę Najwyższą Ententy.

Na rysunku 1 przedstawiono organizację głównych sojuszy wojskowych przed I wojną światową.

Rys. 1. Organizacja sojuszy wojskowych na przełomie XIX i XX wieku
Źródło: Opracowanie własne

Zakończenie I wojny światowej nastąpiło w 1918 roku. Wielkie mocarstwa wyszły z tej wojny osłabione, z dużymi stratami ludzkimi i terytorialnymi. Między innymi Niemcy zostały zmuszone do bezwarunkowego uznania suwerenności Belgii, Polski, Czechosłowacji i Austrii oraz utraciły 71 tys. km² terytorium (około 13% ze stanu sprzed wojny). Rosja oprócz dużych strat ludzkich utraciła część swoich terytoriów, a niepodległość uzyskały republiki bałtyckie oraz Finlandia. Największym jednak przegranym tej wojny okazały się Austro-Węgry, które rozpadły się na samodzielne państwa: Austrię, Węgry i Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (w 1929 roku przemianowane na Jugosławię). Należy dodać, że jednym z najważniejszych skutków politycznych I wojny światowej była rewolucja w Rosji, która wybuchła w 1917 roku, i która wpłynęła zdecydowanie na formowanie stosunków i przyszłego środowiska międzynarodowego[30].

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

17 Nowy leksykon PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 1419.

18 S. Bieleń, Sojusze międzynarodowe, Stosunki Międzynarodowe, 1992, nr 16, s. 25-26.

19 Słownik wyrazów obcych, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1980, s. 690.

20 B. Balcerowicz, Sojusz a obrona narodowa, DOM Wydawnictwo Bellona, 1999, s. 39-63.

21 A. Gruda, Politologia. Przewodnik encyklopedyczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 81.

22 A. Antoszewski, R. Herbut, (Praca zbiorowa pod redakcją naukową), Leksykon politologii, Wydawnictwo ATLA 2,Wrocław 2002, s. 160.

23 A. Dybczyński, Teoria sojuszy międzynarodowych, (Rękopis – opracowanie niepublikowane).

24 Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło 14 grudnia 1974 roku na 29 swoim posiedzeniu rezolucję Nr 3314 (XXIX) zawierającą definicję agresji. Agresję określono jako użycie siły zbrojnej przeciw suwerenności terytorialnej lub niezawisłości politycznej innego państwa.

25 Bitwa pod Termopilami, (http://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_pod_Termopilami) [11.11.2012].

26 Wojny punickie, (http://www.histurion.pl/historia/starozytnosc/rzym/wojny_punickie.html) [11.11.2012].

27 Unia Polski i Litwy – przyczyny, zawarcie skutki, (http://historia-polski.klp.pl/a-6179.html) [11.11.2012].

28 Bitwy i potyczki epoki napoleońskiej, (http://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwy_i_potyczki _epoki_napoleo%C5%84skiej) [10.12.2012].

29 Trójprzymierze, Trójporozumienie, (http://www.zgapa.pl/zgapedia/Tr%C3%B3jprzymierze.html) [12.11.2012].

30 30 I wojna światowa, (http://pl.wikipedia.org/wiki/I_wojna_%C5%9Bwiatowa) [12.11.2012].

Rozdział 3
STRUKTURY MILITARNE SOJUSZU W OKRESIE „ZIMNEJ WOJNY”

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3.1. Europejska strefa strategiczna działań wojennych

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3.2. Atlantycka strefa strategiczna działań wojennych

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3.3. Strefa Kanału La Manche

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Rozdział 4
STRUKTURY MILITARNE SOJUSZU POD KONIEC „ZIMNEJ WOJNY”

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.1. Europejski Teatr Wojny

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.1.1. Północnoeuropejski Teatr Działań Wojennych

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.1.2. Centralny Teatr Działań Wojennych

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.1.3. Południowoeuropejski Teatr Działań Wojennych

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.1.4. Połączone Siły Interwencyjne NATO (Allied Command Europe Mobile Force – Land AMF(L))

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.2. Atlantycki Teatr Wojny

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.3. Strefa Kanału La Manche

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.4. System Obrony Powietrznej NATO – NADGE (NATO Air Defence Ground Environment – Naziemna Infrastruktura Obrony Powietrznej NATO)

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.5. Powietrzny system wczesnego ostrzegania i naprowadzania – AWACS

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.6. Dowództwo Obrony Północnoamerykańskiej Przestrzeni Powietrznej i Kosmicznej – NORAD

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4.7. Wojskowe systemy alarmowe NATO

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Rozdział 5
ZMIANY STRUKTUR MILITARNYCH SOJUSZU PO ROZPADZIE DWUBIEGUNOWEGO ŚWIATA

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Rozdział 6
OCENA OBECNEGO POTENCJAŁU MILITARNEGO I ZDOLNOŚCI SOJUSZU

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Rozdział 7
SOJUSZ, JAKO WIODĄCY PODMIOT W KREOWANIU BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO

7.1. Zagrożenia bezpieczeństwa międzynarodowego

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

7.2. Rola i zadania NATO i podmiotów międzynarodowych w zwalczaniu zagrożeń bezpieczeństwa

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Rozdział 8
STRUKTURY MILITARNE SOJUSZU W SYSTEMIE BEZPIECZEŃSTWA OBSZARU EUROATLANTYCKIEGO

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

ZAKOŃCZENIE

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

BIBLIOGRAFIA

Publikacje zwarte

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Artykuły

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Dokumenty i akty normatywne

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Strony internetowe

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

WYKAZ RYSUNKÓW

1. Organizacja sojuszy wojskowych na przełomie XIX i XX wieku

2. Organizacja NATO z końca 1949 roku

3. Organizacja Kwatery Głównej Naczelnego Dowódcy Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (SHAPE) w 1951 roku

4. Organizacja dowództw NATO w 1952 roku

5. Strategiczne strefy działań wojennych poszczególnych dowództw w 1952 roku

6. Organizacja szczebli dowodzenia w NATO

7. Podział Europejskiego Teatru Wojny na Teatry Działań Wojennych (TDW)

8. Podlegli dowódcy Naczelnemu Dowódcy Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (ACE) w 1951 roku

9. Podległe siły Dowódcy Połączonych Sił Lądowych Europy Centralnej (CINCLANDCENT) w 1953 roku

10. Podległe siły Dowódcy Połączonych Sił Powietrznych Europy Centralnej (CINCAIRCENT) w 1953 roku

11. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Morza Śródziemnego (AFMED) w 1954 roku

12. Rozmieszczenie dowództw i granic rejonów odpowiedzialności Morza Śródziemnego (AFMED) w 1954 roku

13. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (ACE) w 1954 roku

14. Ogólna liczba bomb jądrowych Stanów Zjednoczonych i ZSRR/Rosji w latach 1945-2000

15. Ogólna liczba strategicznych bombowców Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego/Rosji w wybranych latach

16. Ogólna liczba strategicznych wyrzutni międzykontynentalnych Stanów Zjednoczonych i ZSSR/Rosji w latach 1945-2000

17. Międzykontynentalne rakiety wystrzeliwane z wyrzutni okrętów podwodnych: Polaris, Posejdon i Trident

18. Organizacja Dowództwa Centralnej Grupy Armii (CENTAG) pod koniec lat 50.

19. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Centralnej (AFCENT) w 1957 roku

20. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Zbrojnych Cieśnin Bałtyckich i Bałtyku Zachodniego (COMBALTAP) w latach 60.

21. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Północnej (AFNORTH) w 1963 roku

22. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Morza Śródziemnego (AFMED) w latach 60.

23. Organizacja Kwatery Głównej Naczelnego Dowódcy Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (SHAPE) w 1968 roku

24. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Centralnej (AFCENT) w 1966 roku

25. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Południowej (AFSOUTH) w 1967 roku

26. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Północnej (AFNORTH) w 1971 roku

27. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Centralnej (AFCENT) w 1974 roku

28. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (ACE) w 1975 roku

29. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO Atlantyku (ACLANT) w 1954 roku

30. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO Atlantyku (ACLANT) w 1963 roku

31. Strefa odpowiedzialności Dowództwa Iberyjskiego Obszaru Atlantyku (IBERLANT) w 1966 roku

32. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO Atlantyku (ACLANT) w latach 70.

33. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Kanału La Manche (ACCHAN) w 1961 roku

34. Struktura cywilno-wojskowa NATO

35. Organizacja Sekretariatu Międzynarodowego NATO w 1989 roku

36. Podział Europejskiego Teatru Wojny na Teatry Działań Wojennych (TDW)

37. Organizacja Kwatery Głównej Naczelnego Dowódcy Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (SHAPE) w 1989 roku

38. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (ACE) w 1989 roku

39. Rozmieszczenie Dowództw Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Północnej (AFNORTH) w 1989 roku

40. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Północnej (AFNORTH) w 1989 roku

41. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Zbrojnych Cieśnin Bałtyckich i Bałtyku Zachodniego (COMBALTAP)

42. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Morskich Cieśnin Bałtyckich i Bałtyku Zachodniego (COMNAVBALTAP)

43. Rejony działań Zespołów Operacyjnych w rejonie Morza Bałtyckiego i Morza Północnego

44. Położenie lotnisk i baz morskich NATO w południowej części Płn. ETDW

45. Główne kierunki planowanych uderzeń wojsk Układu Warszawskiego na Centralnym TDW

46. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Centralnej (AFCENT) w 1989 roku

47. Rozmieszczenie Korpusów Armijnych na Centralnym TDW podległych Dowództwom: NORTHAG i CENTAG

48. Rozmieszczenie Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Południowej (AFSOUTH) i podległych dowództw

49. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Południowej (AFSOUTH) w 1989 roku

50. Położenie baz morskich na terytorium Włoch, Turcji i Grecji

51. Podział Atlantyckiego Teatru Wojny pod koniec lat 80.

52. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO Atlantyku (ACLANT) w 1989 roku

53. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Kanału La Manche (ACCHAN) w 1989 roku

54. Strefa odpowiedzialności Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Kanału La Manche (ACCHAN) w 1989 roku

55. Organizacja Zintegrowanego Systemu Obrony Powietrznej NATO na Europejskim Teatrze Wojny

56. Schemat ideowy organizacji posterunków radiolokacyjnych systemu NADGE na terytorium europejskim w latach 80.

57. Organizacja systemu alarmowania w NATO

58. Warianty przebiegu alarmowania w siłach zbrojnych NATO w różnych sytuacjach narastania kryzysu

59. Podział Europejskiego Teatru Wojny na Teatry Działań Wojennych (TDW)

60. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (ACE) w 1994 roku

61. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Północno-Zachodniej (AFNORTHWEST) w 1994 roku

62. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Centralnej (AFCENT) w 1994 roku

63. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych Europy Południowej (AFSOUTH) w 1994 roku

64. Siły Reagowania podległe Naczelnemu Dowództwu Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie w 1994 roku

65. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO Atlantyku (ACLANT) w 1994 roku

66. Organizacja Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w Europie (ACE) w 1999 roku

67. Organizacja Naczelnego Dowództwa Połączonych Sił Sojuszniczych NATO Atlantyku (ACLANT) w 1999 roku

68. Organizacja Dowództwa Sił Sojuszniczych NATO ds. Operacji (Allied Command Operation – ACO) w 2004 roku

69. Organizacja Dowództwa Sił Sojuszniczych NATO ds. Transformacji (Allied Command Transformation – ACT) w 2004 roku

70. Organizacja Dowództwa Sił Sojuszniczych NATO ds. Operacji (Allied Command Operation – ACO) w 2010 roku

71. Najnowsza Organizacja Dowództwa Sił Sojuszniczych NATO ds. Operacji (Allied Command Operation – ACO) w 2012 roku

72. Organizacja Dowództwa Sił Sojuszniczych NATO ds. Transformacji (Allied Command Transformation – ACT) w 2012 roku

73. Położenie ośrodków szkolenia i dowództw podległych dowództwom strategicznym: ACT i ACO w 2013 roku

74. Schemat ideowy transformacji sił zbrojnych NATO

75. Schemat Modelu Planowania Obronnego NATO

76. Ewolucja zmian głównych Dowództw Połączonych Sił Sojuszniczych NATO w tym zmian na Europejskim Teatrze Wojny

WYKAZ FOTOGRAFII

1. Samolot B-47 podczas lotu

2. Rakieta MGM-1 Matador na wyrzutni

3. Rakieta MGR-1 (M31) Honest John na wyrzutni

4. Rakieta MGM-5 Corporal na wyrzutni

5. Rakieta MGM-52 Lance podczas przygotowania do startu

6. Rakieta MGM-29 Sergeant na wyrzutni mobilnej

7. Rakieta Pluton na wyrzutni mobilnej

8. Rakieta SSM-A-14 (PGM-11) Redstone

9. Rakieta MGM-31 Pershing I na wyrzutni

10. Stacja radarowa systemu wczesnego wykrywania w bazie brytyjskich sił powietrznych RAF Fylingdales

11. Mobilna wyrzutnia rakiet SS-20 Saber

12. Wyrzutnia rakiet SS-20 Saber na platformie kolejowej

13. Baza lotnicza Montijo k. Lizbony (widoczne stanowiska postojowe dla samolotów)

14. Zespół okrętów STANAVFORLANT podczas wykonywania zadań na morzu

15. Okręt podwodny USS James Monroe SSBN-622 podczas przejścia morzem

16. Stacja radarowa systemu wczesnego ostrzegania w Thule

17. Samoloty A10 podczas postoju na lotnisku Lajes, na wyspie Terceira

18. NiM Makkum M 857 SM Holandii podczas wykonywania zadań na morzu

19. Zdalnie sterowany pojazd podwodny PAP-104 i Double Eagle do poszukiwania, identyfikacji i niszczenia obiektów podwodnych (min)

20. KTR Bille P 540 (typu Willemoes) SM Danii ze składu Z.O. 420

21. FRR Bremen F 207 SM RFN podczas przejścia morzem. W części dziobowej widoczna wyrzutnia rakiet „woda-powietrze” RIM-7 Sea Sparrow

22. Samobieżna haubica M110A2 kalibru 203,2 mm mogła razić cele amunicją jądrową w zasięgu do 30 km

23. Amerykańska wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa MLRS rozwinięta na stanowisku podczas ćwiczenia „Reforger 85”

24. Amerykański transporter opancerzony M113A3 oraz czołg M60A3 podczas wspólnych ćwiczeń w maju 1979 roku

25. Niemiecki samolot F-4G Phantom podczas startu

26. Lekki lotniskowiec śmigłowcowy sił morskich Włoch C551 „Giuseppe Garibaldi” podczas ćwiczeń sił morskich

27. Fregata Rakietowa F 451 „Limnos” sił morskich Grecji podczas ćwiczeń

28. Lotniskowiec Amfibijny LHA3 „Belleau Wood” typu Tarawa sił morskich Stanów Zjednoczonych podczas ćwiczeń

29. Turecki okręt podwodny projektu „209” (Typu 1200) w cieśninie Bosfor

30. Czołg LEOPARD I podczas działań w ćwiczeniu sił interwencyjnych „Alloy Express” w północnej Norwegii w 1982 roku

31. Samolot F/A 18 Hornet na pasie startowym lotniskowca wielozadaniowego

32. Lotniskowiec Enterprise CVN 65 podczas uzupełniania zapasów w ramach Wielozadaniowej Grupy Lotniskowcowej

33. Brytyjski morski samolot patrolowo-uderzeniowy Nimrod firmy Hawker Siddeley podczas lądowania po wykonanym locie patrolowym

34. Śmigłowiec Sea King podczas akcji ratowniczej

35. Antena stacji radiolokacyjnej obserwacji powietrznej t. FPS 117

36. Samolot dalekiego zasięgu E-3 Sentry systemu wczesnego ostrzegania AWACS

37. Posterunek Systemu Dalekiego Zasięgu na Grenlandii

WYKAZ TABEL

1. Ogólna liczba wojsk amerykańskich stacjonujących w Europie (w tym w RFN) do roku 1980

2. Liczba bomb i niestrategicznych głowic jądrowych w wyposażeniu Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego w latach 1945-2000

3. Typy i liczba strategicznych samolotów bombowych w uzbrojeniu Stanów Zjednoczonych

4. Typy i podstawowe dane taktyczno-techniczne rakiet w uzbrojeniu Stanów Zjednoczonych i innych państw NATO

5. Liczba strategicznych głowic jądrowych w wyposażeniu Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego/Rosji w latach 1958-2000

6. Klasyfikacja nosicieli broni jądrowej w wyposażeniu Stanów Zjednoczonych

7. Ogólna liczba żołnierzy i podstawowego uzbrojenia państw NATO (plus Francji) w 1990 roku

8. Główne zmiany organizacji szczebla dowodzenia w NATO wprowadzone w nowej strukturze dowodzenia w 1999 roku

9. Główne zmiany na Europejskim Teatrze Wojny w nowej strukturze dowodzenia w 1999 roku

10. Główne zmiany w strukturze dowodzenia na Atlantyckim Teatrze Wojny w 1999 roku

11. Liczba dowództw rozmieszczonych w rejonach strategicznych po kolejnych restrukturyzacjach

12. Główne operacje NATO po zakończeniu „zimnej wojny”

13. Główne operacje i misje realizowane przez Unię Europejską

ZAŁĄCZNIKI

Załącznik 1

Traktat Północnoatlantycki

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 2

Umowa
między Państwami-Stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotycząca statusu ich sił zbrojnych

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 3

Porozumienie
dotyczące statusu Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, przedstawicieli narodowych i personelu międzynarodowego

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 4

Protokół
dotyczący statusu międzynarodowych wojskowych kwater głównych, ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 5

Typy i podstawowe dane samolotów myśliwsko-bombowych wykorzystywanych przez państwa NATO w latach 1949-1989

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 6

Strefy okupacyjne Niemiec i Austrii po zakończeniu II wojny światowej

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 7

Podział terytorium Euroatlantyckiego na Teatry Wojny i Teatry Działań Wojennych według poglądów radzieckich

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 8

Organizacja Sił Morskich Danii pod koniec lat 80.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 9

Organizacja Sił Morskich RFN pod koniec lat 80.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 10

Organizacja Sił Morskich Norwegii pod koniec lat 80.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 11

Najważniejsze Obszary Niedoborów NATO (NATO priority shortfall areas)

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 12

Wielonarodowe eksperymenty

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Załącznik 13

Koncepcje strategiczne NATO w poszczególnych okresach

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.