Tytuł oryginału

CIVILISATION MATÉRIELLE, ÉCONOMIE ET CAPITALISME, XV–XVIII SIÈCLE.

LES STRUCTURES DU QUOTIDIEN: LE POSSIBLE ET L’IMPOSSIBLE

Redakcja naukowa

Jacek Kochanowicz

Redaktor prowadzący drugiego wydania

Michał Karpowicz

Korekta i opracowanie indeksów

Hanna Wachnowska

Wybór ilustracji

Monika Cornell, Ewa Mazur

Opracowanie okładki i stron tytułowych

Teresa Kawińska

© Copyright by Librairie Armand Colin, Paris 1979

© Copyright for the Polish edition by Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992, 2019

Nie do wszystkich spadkobierców praw autorskich udało się dotrzeć.

Prosimy o kontakt: piw@piw.pl

Printed in Poland

Wydanie drugie

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 02

Księgarnia internetowa www.piw.pl

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

ISBN 978-83-6627-222-4

Fragment

TWÓRCA I DZIEŁO (Jacek Kochanowicz)

Od redakcji

Przedmowa

Wstęp

ROZDZIAŁ I. CIĘŻAR ŚWIATA

Ludność świata: liczby, do których trzeba dojść

Przypływy i odpływy

Mało liczb

Jak liczyć?

Równość Chin i Europy

Ludność świata

Dyskusyjne liczby

Stulecia względem siebie

Niewystarczające dawne wyjaśnienia

Rytmy klimatu

Skala odniesienia

Miasta, wojska, floty

Francja przedwcześnie przeludniona

Gęstość zaludnienia a poziom cywilizacji

Co jeszcze sugeruje mapa Gordona W. Hewesa

Księga ludzi i dzikich zwierząt

Z wiekiem XVIII kończy się ancien régime biologiczny

Równowaga zawsze bierze górę

Głód

Epidemie

Dżuma

Cykliczna historia chorób

1400−1800: długotrwały ancien régime biologiczny

Liczni przeciw słabym

Przeciw barbarzyńcom

Zniknięcie wielkich ludów koczowniczych przed XVII wiekiem

Podbój przestrzeni

Kiedy kultury stawiają opór

Cywilizacja przeciw cywilizacjom

ROZDZIAŁ II. CHLEB POWSZEDNI

Pszenica

Pszenica i mniej ważne zboża

Pszenica i zmianowanie

Niskie plony, kompensacje i klęski

Wzrost plonów i zasiewy zbożowe

Lokalny i międzynarodowy handel zbożem

Zboże i kalorie

Cena zboża i poziom życia

Chleb bogatych, chleb i kasza biednych

Kupować chleb czy piec go samemu?

Pszenica jest królem

Ryż

Ryż uprawiany na sucho i ryż z ryżowisk

Cud pól ryżowych

Doniosłość ryżu

Kukurydza

Początki wreszcie nie budzą wątpliwości

Kukurydza i cywilizacje amerykańskie

Rewolucje żywnościowe w XVIII wieku

Kukurydza poza Ameryką

Jeszcze ważniejsze są ziemniaki

Kłopoty z jedzeniem cudzego chleba

A reszta świata?

Ludzie z motyką

A ludy pierwotne?

ROZDZIAŁ III. WIKT CODZIENNY I LUKSUSOWY: JADŁO I NAPOJE

Stół: luksus i konsumpcja masowa

Luksus stosunkowo późny

Mięsożerna Europa

Po roku 1550 racja mięsna maleje

Uprzywilejowana Europa

Jedzenie za dobre, czyli ekstrawagancje stołu

Nakrywanie do stołu

Dobre maniery przy stole ustalają się powoli

Przy stole Chrystusa

Codzienny wikt: sól

Codzienny wikt: nabiał, tłuszcze, jaja

Codzienny wikt: „owoce morza”

Połowy dorsza

Po roku 1650 pieprz wychodzi z mody

Cukier podbija świat

Napoje i używki

Woda

Wino

Piwo

Cydr

Późna kariera alkoholu w Europie

Alkoholizm poza Europą

Czekolada, herbata i kawa

Środki stymulujące: sława tytoniu

ROZDZIAŁ IV. ZBYTEK I CODZIENNOŚĆ: MIESZKANIE, UBIÓR I MODA

Domy na świecie

Kosztowne materiały budowlane: kamień i cegła

Inne materiały budowlane: drewno, ziemia, tkaniny

Budownictwo wiejskie w Europie

Domy i mieszkania miejskie

Wieś zurbanizowana

Wnętrza

Biedota żyje bez sprzętów

Cywilizacje tradycyjne, czyli wnętrza, które się nie zmieniają

Dwojakie umeblowanie w Chinach

W Czarnej Afryce

Zachód i różnorodność jego mebli

Podłogi, ściany, sufity, drzwi i okna

Kominek

Piecyki i piece

Od meblarskiego rzemiosła do próżności nabywców

Liczy się tylko całość

Luksus i komfort

Stroje i moda

Gdyby społeczeństwa nie były mobilne...

Gdyby wszyscy byli biedni...

Europa, czyli szaleństwo mody

Czy moda jest płocha?

Dwa słowa na temat geografii tkanin

Moda w szerokim sensie słowa i jej oscylacje o długim trwaniu

Co z tego wynika

ROZDZIAŁ V. ROZPRZESTRZENIANIE SIĘ TECHNIK: ŹRÓDŁA ENERGII I METALURGIA

Problem zasadniczy: źródła energii

Człowiek jako silnik

Zwierzęta robocze

Silniki wodne i wiatraki

Żagiel we flotach europejskich

Drewno, powszednie źródło energii

Węgiel kamienny

Zakończenie

Żelazo: ubogi krewny

Na początku, poza Chinami, metalurgia prymitywna

Postępy od XI do XV wieku w Styrii i w Delfinacie

Wczesne skupiska przemysłowe

Kilka liczb

Inne metale

ROZDZIAŁ VI. REWOLUCJE I ZAPÓŹNIENIE TECHNICZNE

Trzy wielkie innowacje techniczne

Pochodzenie prochu strzelniczego

Artyleria ruchoma

Artyleria okrętowa

Arkebuzy, muszkiety, fuzje

Produkcja i budżet

Artyleria w skali światowej

Od papieru do druku

Wynalazek ruchomej czcionki

Druk a historia

Osiągnięcie Zachodu: żegluga dalekomorska

Floty Starego Świata

Światowe drogi wodne

Prosty problem Atlantyku

Powolność środków transportu

Stałość szlaków

Co się działo na drogach

Żegluga śródlądowa

Archaiczność środków transportu: niezmienność i powolność

W Europie

Żółwie tempo, niska efektywność

Przewoźnicy i transport

Transport jako ograniczenie gospodarki

Wzloty i upadki historii techniki

Technika i rolnictwo

Technika sama w sobie

ROZDZIAŁ VII. PIENIĄDZ

Gospodarki i pieniądze niedoskonałe

Pieniądze prymitywne

Handel wymienny w gospodarkach pieniężnych

Poza Europą: narodziny gospodarek pieniężnych i pieniądza metalowego

W Japonii i w imperium tureckim

Indie

Chiny

Niektóre reguły gry pieniężnej

Rywalizacja między kruszcami

Ucieczka pieniądza, oszczędzanie, tezauryzacja

Pieniądz obrachunkowy

Zasoby kruszców i tempo obiegu pieniądza

Poza gospodarką rynkową

Pieniądz papierowy i narzędzia kredytu

Stare praktyki

Pieniądze i kredyt

Lekcja Schumpetera: wszystko jest pieniądzem, wszystko jest kredytem

Pieniądz i kredyt stanowią język

ROZDZIAŁ VIII. MIASTA

Miasto jako takie

Miasta najmniejsze i największe

Wciąż nieokreślony podział pracy

Miasto i przybysze, zwłaszcza biedacy

Patriotyzm lokalny miast

Na Zachodzie: miasta, artyleria i pojazdy

Geografia miast i ich powiązania

Hierarchie miast

Miasta i cywilizacje: przypadek islamu

Oryginalność miast Zachodu

Wolne światy

Nowoczesność miast

Czy formy miejskie Zachodu przyjęły jakiś model?

Rozmaite drogi ewolucji

Wielkie miasta

Odpowiedzialność ponoszą państwa

Do czego służą?

Światy w nierównowadze

Neapol od pałacu królewskiego do Mercato

Petersburg w roku 1790

Podróż przedostatnia: Pekin

Londyn od Elżbiety do Jerzego III

Urbanizacja, zapowiedź nowego człowieka

Zakończenie

Przypisy

Spis ilustracji

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TWÓRCA I DZIEŁO

Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm jest książką niezwykłą, tak jak niezwykłą pozycję zajmował jej autor we francuskim i międzynarodowym środowisku naukowym. Zakres chronologiczny, jaki obejmuje, to ponad cztery stulecia, w zakres przestrzenny wchodzi właściwie cały świat. A mamy do czynienia nie z esejem, w którym grubą kreską byłyby nakreślone zasadnicze rysy ewolucji, lecz ze szczegółowym wywodem, nasyconym ogromną ilością konkretnego materiału. Pytania, na które Fernand Braudel stara się odpowiedzieć, mają kluczowe znaczenie dla zrozumienia nie tylko przeszłości, lecz i dzisiejszej rzeczywistości. Odpowiedzi, jakich udziela, nie są jednak odpowiedziami Filozofa dziejów, starającego się szukać jakichś zasadniczych mechanizmów rozwojowych, lecz posługującego się konkretem historyka.

Aby lepiej pojąć koncepcję tej pracy, jej konstrukcję, wreszcie jej stosunek do innych wizji rozwoju gospodarczego, trzeba poświęcić parę słów intelektualnej sylwetce autora i stopniowemu kształtowaniu się jego dzieła.

I

Fernand Braudel urodził się w 1902 roku, jego ojciec był nauczycielem matematyki. Braudel wyróżniał się jako uczeń w szkole średniej, a początkowo chciał zostać lekarzem. Studiował na Sorbonie, po czym (w 1922 r.) uzyskał agregację w zakresie historii i geografii. Przez osiem lat (przerwanych służbą wojskową w armii okupującej Nadrenię) nauczał w liceum w Algierze i okres ten zaliczał do najciekawszych w swym życiu. Potem uczył w Paryżu, a w latach 1935−1937 wykładał na uniwersytecie w São Paulo. W roku 1937 został powołany na stanowisko profesora w École Pratique des Hautes Études, instytucji badawczej istniejącej od końca XIX wieku i pozostającej poza konserwatywnym systemem francuskich uniwersytetów, a nastawionej przede wszystkim na prowadzenie badań i kształcenie badaczy.

W roku 1923 zdecydował, że tematem jego tezy doktorskiej będzie polityka śródziemnomorska Filipa II. Tezę tę obronił w roku 1947; nosiła już ona wówczas nieco zmieniony tytuł: Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II. Ukazała się drukiem po raz pierwszy w roku 1949, a po raz drugi − w znacznie rozszerzonej wersji − w 1966 (polskiemu czytelnikowi udostępniło ją Wydawnictwo Morskie w latach 1976−1977). Niewielka z pozoru zmiana tytułu odzwierciedla intelektualną drogę, jaką przebył autor tego dzieła, jednego z najwybitniejszych w historiografii XX stulecia. Braudel gromadził materiał do Morza Śródziemnego przede wszystkim podczas pracy w algierskim liceum, spędzając wakacje w archiwach Wenecji, Dubrownika, Madrytu, Paryża, Norymbergi, Augsburga, Lipska i innych miast, których losy były związane z Morzem Śródziemnym. Za pomocą kamery filmowej sporządzał, jak później wspominał, niekiedy ponad tysiąc fotokopii dziennie. Czas spędzony w São Paulo wykorzystał na lektury tych mikrofilmów, a oddalenie od regionu, który wcześniej badał, pozwoliło mu na ujrzenie go jakby z bardziej odległej perspektywy i dostrzeżenie w nim wewnętrznie powiązanej całości. Przemyślenia tego materiału, a potem praca pisarska dokonywały się w okolicznościach niezwykłych, działo się to bowiem w oflagu, gdzie − pozbawiony notatek i książek − w ciągu czterech lat Braudel napisał Morze Śródziemne.

Powstała książka o swoistej, szczególnej strukturze, dalekiej od konwencjonalnej, chronologicznej narracji historycznej. Morze Śródziemne to tryptyk czy raczej składająca się z trzech pięter piramida. Jej podstawę stanowi rekonstrukcja środowiska, naturalnego i stworzonego przez człowieka, które wyznacza ramy ludzkiej działalności. Następne piętro to opis toczącego się w tych ramach życia gospodarczego, instytucji społecznych i społecznych napięć. Część trzecia sytuuje na tle tak scharakteryzowanej struktury tradycyjnie pojęte zdarzenia polityczne − przymierza, bitwy i pokoje. Sens ich objawia nam się właśnie dzięki temu, że lokalizowane są w kontekście całego pejzażu życia społecznego. Książka obejmuje tak wiele, zarówno w wymiarze chronologicznym, jak i przestrzennym, zarówno na poziomie szczegółu, jak i syntezy, że wydaje się przekraczać zwykłą miarę ludzkich możliwości pojedynczego badacza. Wielkość jej polega przede wszystkim na tym, że Braudel ukazał w niej swą wizję sposobu uprawiania historii. Morze Śródziemne to odejście od tradycyjnej, zdarzeniowej koncepcji dziejów w kierunku badania „wielkich struktur” ujmowanych w skali „długiego trwania”. Rzecz charakterystyczna, że swą wizję historii Braudel najpierw zrealizował w Morzu Śródziemnym, a potem dopiero sformułował w licznych artykułach, wykładach i esejach; część z nich polski czytelnik miał możność poznać dzięki opublikowanemu przez wydawnictwo „Czytelnik” tomowi Historia i trwanie (1971). Program ów łączył Braudela z tym nurtem badań historycznych, który znany jest pod nazwą „Annales”, a którego czołowym przedstawicielem miał się stać on sam po drugiej wojnie światowej.

II

Szkoła „Annales” wywodzi swą nazwę od tytułu pisma „Annales d’Histoire Économique et Sociale”, które w roku 1929 zaczęli wydawać Marc Bloch i Lucien Febvre. Kierunek ten od początku miał charakter polemiczny wobec tradycyjnej, zdarzeniowej historii, która dominowała wówczas na francuskich uniwersytetach. Protest twórców „Annales” kierował się zarówno przeciw zakresowi zainteresowań historyka − ograniczonemu przede wszystkim do wąsko pojmowanej historii politycznej − jak i przeciw sposobowi przedstawiania przeszłości, polegającemu na prostej rekonstrukcji zdarzeń, bez wiązania ich z całokształtem życia społecznego.

Twórcy „Annales” uważali, że historia jest jedną spośród wielu nauk humanistycznych i że powinna jak najwięcej korzystać z dorobku innych dyscyplin. Odwoływali się przede wszystkim do geografii i socjologii, a jeśli chodzi o tę ostatnią − do tradycji wyznaczonej przez Emile’a Durkheima czy Maurice’a Halbwachsa. Przejęli z niej zainteresowanie świadomością zbiorową, wyobrażeniami społecznymi, a szerzej − antyindywidualistyczne podejście do zjawisk i nauk społecznych. Program Blocha i Febvre’a postulował zarówno sięganie po nowe metody, jak i badanie nowych problemów niedostrzeganych wcześniej przez nauki historyczne. Żaden aspekt dawnej rzeczywistości − a więc na przykład także i jej aspekt gospodarczy − nie miał być traktowany jako ważniejszy niż inne czy też je determinujący. Marc Bloch, wybitny znawca dziejów gospodarczych (jego Społeczeństwo feudalne ukazało się w polskim tłumaczeniu nakładem PIW w 1981 r.), zajmował się na przykład zarówno historią upraw, jak i uzdrawiającą mocą, przypisywaną średniowiecznym królom.

Fernand Braudel zbliżył się do „Annales” poprzez Febvre’a, z którym zaprzyjaźnił się w czasie powrotu statkiem z Brazylii. Jemu przypisywał rolę inspiratora takiego ujęcia Morza Śródziemnego, jakie później przyniosło mu sławę, jemu też książkę tę zadedykował.

Kierunek zapoczątkowany przez Blocha i Febvre’a pozostawał jednak aż po schyłek lat czterdziestych poza głównym nurtem uprawianej we Francji historii. Po drugiej wojnie światowej „Annales” stały się stopniowo ruchem w pełni uznanym, wówczas też następować poczęła ich instytucjonalizacja, której pierwszym etapem było utworzenie w 1947 roku, w ramach École Pratique des Hautes Études, VI Sekcji poświęconej naukom ekonomicznym i społecznym. Aż po rok 1956 kierował nią Lucien Febvre. Braudel w roku 1946 został współredaktorem „Annales”, a w 1949 zastąpił Febvre’a na prestiżowym stanowisku profesora Collège de France. Tytuły ogłaszanych tam wykładów są zapowiedziami wielu problemów podjętych później w Kulturze materialnej. W roku 1956 objął po Lucienie Febvre także kierownictwo VI Sekcji, która później przekształciła się w samodzielną placówkę naukową, École des Hautes Etudes en Sciences Sociales (związani z nią uczeni zawsze zwali ją po prostu „École”). Braudel kierował nią aż do przejścia na emeryturę w roku 1977. Jego organizacyjnemu talentowi − w tym także umiejętności zdobywania funduszów − placówka ta zawdzięcza nie tylko swój kształt duchowy, ale i materialny. Od początku lat sześćdziesiątych mieści się w nowoczesnym, dziewięciopiętrowym budynku, wzniesionym przy bulwarze Raspail w miejscu, gdzie niegdyś znajdowało się więzienie Cherche-Midi. Braudel kierował równolegle jeszcze jedną instytucją, a mianowicie utworzoną w 1963 roku fundacją Maison des Sciences de l´Homme mającą na celu integrację nauk społecznych, powstałą dzięki Fundacji Forda i funkcjonującą dzięki francuskim funduszom rządowym. Mieszcząca się w tym samym co École budynku fundacja gromadzi znakomitą bibliotekę z zakresu nauk społecznych, a zapraszając badaczy z całego świata, stwarza im forum wymiany myśli. Wreszcie wraz z włoskim historykiem Federigo Melisem Braudel organizował corocznie w Prato kolokwia międzynarodowe poświęcone historii gospodarczej.

Pozycja, jaką zajmował, dawała mu niebagatelną władzę. Był świetnym organizatorem, administratorem, a przede wszystkim animatorem. Miał swego rodzaju charyzmę, wywierał wrażenie nie tylko klasą intelektualną, ale i wyglądem, sposobem zachowania, a jego urok osobisty oddziaływał na innych. Umiał dostrzegać i wyławiać talenty, chętnie też pomagał korzystającym z kierowanych przez niego instytucji. Rządził − jak z życzliwością napisał po jego śmierci jeden z uczniów − „jak despota uśmiechnięty i wielce oświecony, ale przecież przyjaciel, na którym można było polegać, choć bywał surowy i nie zawsze dało się przewidzieć, jak postąpi”.

Zasadniczą cechą École była i jest interdyscyplinarność. Mimo iż Braudel był historykiem, to jednak starał się ściągać − na stałe lub na pewien czas − jak najwięcej współpracowników reprezentujących inne dyscypliny społeczne. École, znajdując się − jak już wspomniałem − poza sztywną i dość konserwatywną strukturą uniwersytetów francuskich, mogła sobie również pozwolić na sięganie po talenty zagraniczne i po ludzi niekoniecznie legitymujących się stopniem akademickim. Gromadzący się wokół École i Maison des Sciences de 1’Homme badacze nie stronili od interdyscyplinarnych badań zespołowych, charakterystyczne też dla tych instytucji było ciągłe unowocześnianie warsztatu badawczego, w tym szerokie korzystanie z metod ilościowych.

Rozbudowie kwestionariusza badawczego i unowocześnieniu technik towarzyszyło rozszerzenie geograficznego obszaru zainteresowań. Po 1956 roku VI Sekcja nawiązała bliskie kontakty z uczonymi z Europy Wschodniej, zwłaszcza z Polski i Węgier. Organizowano spotkania i konferencje poświęcone Trzeciemu Światu, stopniowo też w ramach École powstawać zaczęły, nie bez inspiracji amerykańskiego przykładu „area studies”, interdyscyplinarne ośrodki badań obszarów pozaeuropejskich. Dawało to skupionym w École badaczom, w tym także samemu Braudelowi, ciągłe okazje do kontaktów z najlepszymi uczonymi zagranicznymi.

Można więc powiedzieć, że lata powojenne były − w równej mierze dzięki talentowi badawczemu Braudela, jak i jego talentom organizacyjnym − latami nadawania kształtów wizji nakreślonej przed wojną przez Febvre’a i Blocha. W zakresie badań historycznych realizacja ta szła, ujmując rzecz skrótowo, dwoma jak gdyby do pewnego stopnia przeciwstawnymi torami. Z jednej strony chodziło o to, by historia była historią „totalną”, a więc by jej przedmiot stanowiły możliwie duże całości społeczne, ujmowane w możliwie wszystkich aspektach. Z drugiej zaś strony historia miała być historią problemów, a więc właśnie jak gdyby historią wybranych aspektów. Szło, rzecz jasna, o problemy nowe i ujmowane antyindywidualistycznie, takie jak klimat, strach, stosunek do śmierci, dzieciństwo, choroba czy zwyczaje kulinarne.

III

Braudel podczas kierowania instytucjami, które realizowały program „Annales”, sam precyzował swe podejście do badań, formułując hasło „ekonomii historycznej” (takim mianem miał później określić również sposób traktowania przeszłości w Kulturze materialnej) i wprowadzając słynne rozróżnienie typów chronologicznej rzeczywistości, jaką zajmuje się historia. Tak więc tradycyjna historia polityczna brała pod uwagę przede wszystkim losy jednostki, czyli czas krótki, indywidualny, czas wydarzenia. Nowsza historia gospodarcza − pod wpływem badań nad dziejami cen i kryzysów − wprowadziła wymiar czasu koniunktury, liczonego już nie w latach, lecz raczej w dziesięcioleciach. Wreszcie jest jeszcze historia operująca miarą stuleci, jak mawiał Braudel, miarą długiego trwania, właściwą dla badania wielkich struktur społecznych. Taki właśnie sposób patrzenia na dzieje i taką miarę czasu przyjął autor Morza Śródziemnego i Kultury materialnej jako główną oś swych badań; trzeci tom ostatniej z tych książek nosi przecież tytuł Czas świata. Podkreślał jednocześnie, że nie oznacza to wcale rugowania zdarzenia (sam przecież opisał w Morzu Śródziemnym bitwę pod Lepanto czy śmierć Filipa II), lecz tylko konieczność umieszczenia go w kontekście znacznie głębiej pojmowanych dziejów. Przekornie powiadał, iż jest tak samo przeciwny historii wyłącznie zdarzeniowej, jak byłby przeciwny historii uprawianej wyłącznie w wymiarze długiego trwania. Wydarzenie jest jednak tym, co najtrudniej zinterpretować i wyjaśnić, nie można tego bowiem uczynić bez odwołania się do innych wymiarów rzeczywistości historycznej.

Kultura materialna była w intelektualnej biografii Braudela drugą wielką książką po Morzu Śródziemnym. Gdy ją opublikował, miał lat siedemdziesiąt siedem, okazało się jednak, że nie została książką ostatnią. Po wielkiej podróży wokół świata, jaką jest Kultura materialna, jej autor wrócił do dziejów Francji, nad której historią pracował przez kilka ostatnich lat życia. Trzy tomy Identité de la France ukazały się, choć nie w pełni ukończone, po śmierci autora. Podobnie jak w przypadku Kultury materialnej zapowiedzią tej pracy były wykłady w Collège de France. Uzasadniał ją Braudel stwierdzając, iż po całym życiu spędzonym na studiach nad dziejami obszarów innych niż Francja uznał, że powinien poświęcić się także historii własnego kraju.

Lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte przyniosły Braudelowi międzynarodowy rozgłos i uznanie. Książki jego wydano (lub przygotowuje się ich wydanie) w licznych krajach: Morze Śródziemne w Brazylii, Grecji, Holandii, Meksyku, Polsce, Portugalii, RFN, Rumunii, USA, Wielkiej Brytanii, we Włoszech; Kulturę materialną w Argentynie, Chile, Grecji, Hiszpanii, Japonii, Meksyku, Polsce, Portugalii, RFN, Rumunii, Szwecji, USA, Wielkiej Brytanii, na Węgrzech, we Włoszech, w ZSRR. Ze względu na zasięg języka szczególne znaczenie mają publikacje anglojęzyczne; uważa się nawet, że rozgłos uzyskany przez Braudela w USA po wydaniu Morza Śródziemnego (1972) wyprzedził i przewyższył jego rozgłos w samej Francji. Doktoraty honoris causa jedenastu uniwersytetów (wśród nich warszawskiego), członkostwo jedenastu akademii nauk (w tym PAN), nazwanie jeszcze za życia jego imieniem Ośrodka Badań nad Gospodarkami, Systemami Społecznymi i Cywilizacjami przy Uniwersytecie Stanu Nowy Jork (w Binghamton), wreszcie członkostwo Akademii Francuskiej są potwierdzeniem uznania wielkości jego dzieła przez międzynarodową społeczność uczonych.

Braudel zmarł w roku 1985, w kilka tygodni po poświęconej mu sesji, która odbyła się na południu Francji, w Châteauvallon; podczas niej zdumiewał zebranych energią i żywotnością. Liczni historycy z różnych krajów żegnali go na łamach wielu czasopism, przyznając mu tytuł „księcia historii”.

IV

Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm powstawała więc w ciągu ponad dwudziestu lat, gdy Braudel stał na czele instytucji realizujących program szkoły „Annales”, a karty tego dzieła odbijają zdobywaną wówczas wiedzę i doświadczenie. Tom pierwszy powstał odrębnie i ukazał się w roku 1967 pod tytułem Civilisation matérielle et capitalisme. Nie bez swoistej kokieterii Braudel wspomniał, że i ta książka powstała − podobnie jak Morze Śródziemne − niejako w sposób przypadkowy. Febvre, który przygotował w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych książkę poświęconą historii idei do serii „Destins du Monde” (Losy świata), zaproponował Braudelowi napisanie towarzyszącego tomu na temat gospodarki. Tom ten wydano powtórnie pod tytułem Struktury codzienności wraz z pozostałymi dwoma tomami Kultury materialnej w roku 1979. Braudel wzbogacił go wówczas o przypisy, których nie było w pierwszej, bardziej popularnej wersji. Pierwotny tytuł tomu z roku 1967, uzupełniony słowem „gospodarka”, stał się tytułem całej książki, której dwa pozostałe tomy nazwane zostały Gry wymiany i Czas świata.

Książka oparta jest na niezwykle obszernym materiale, zarówno na źródłach, jak i na opracowaniach. Opracowania innych autorów często były jednak bezpośrednio lub pośrednio inspirowane przez samego Braudela. Szczególnego rodzaju źródło stanowiły też niezliczone rozmowy z badaczami interesujących Braudela obszarów, do czego okazję stwarzały kierowane przezeń instytucje. Niezmiernie ważną rolę pełni wreszcie ikonografia; to właśnie muzealne poszukiwania pomagają odtworzyć fizyczny kształt minionej rzeczywistości.

Przedmiotem Kultury materialnej są dzieje gospodarki-świata poczynając od schyłku średniowiecza, gdy zrodził się kapitalizm, aż po rewolucję przemysłową. Gospodarka-świat (économie-monde) jest właśnie ową całością, której długiemu trwaniu, czasowi świata, przypatruje się Braudel. Termin, którym ową całość określił, jest − jak sam podkreśla − niezgrabny, nie odpowiada też francuskiej tradycji językowej, gdzie mówi się raczej o économie mondiale − gospodarce światowej − co jednak bliższe jest współczesnej epoce przemysłowej z cechującymi ją silnymi powiązaniami w skali całego globu. Dla epoki preindustrialnej Braudel woli raczej określenie Weltwirtschaft, które na francuski tłumaczy właśnie jako économie-monde. Oznacza to taką część globu, która jest samowystarczalna i może funkcjonować niemal bez powiązań z otaczającym ją światem. Takich gospodarek-światów istniało w przeszłości wiele, przykładami ich mogą być Chiny od czasów starożytności, kraje islamu, świat śródziemnomorski czy wreszcie nowożytna gospodarka europejska wraz z zależnymi od niej terytoriami.

Gospodarka-świat, podobnie jak „państwo izolowane” XIX-wiecznego ekonomisty niemieckiego Johanna Heinricha von Thünena, jest wewnętrzne zróżnicowana. Jej centrum stanowi miasto (miasto-państwo), domena kupców, rzemieślników i dworów. Na peryferyjnych obrzeżach lokują się rolnictwo i kopalnie. W centrum przeważa praca najemna, na peryferiach − niewolnictwo i pańszczyzna. W centrum jest drogo, ceny są wysokie, ale wysokie są też dochody. Życie toczy się tu szybciej, a słońce − jak powiada Braudel − jaśniej świeci. Ujęcie gospodarki-świata w kategoriach centrum i peryferii łączy wizję Braudela z inną niezwykle szeroko dyskutowaną koncepcją kształtowania się kapitalizmu, sformułowaną w latach siedemdziesiątych przez Amerykanina Immanuela Wallersteina w kilkutomowym dziele The Modern World System, także dotyczącym czasów nowożytnych. Wallerstein traktuje jednak ów nowożytny system światowy jako jednoznacznie kapitalistyczny, rozumienie kapitalizmu przez Braudela jest natomiast bardziej złożone.

Wedle Braudela trzeba bowiem patrzeć na gospodarkę jak na gmach złożony z kilku kondygnacji. Jego fundamenty stanowi kultura materialna, a więc metody uzyskiwania energii i dóbr oraz sposoby konsumpcji. Owe struktury życia codziennego są tym, co ciąży, zwłaszcza w epoce preindustrialnej, nad życiem społecznym i co wyznacza pole możliwych działań. Następną kondygnację stanowi wymiana, gospodarka rynkowa, ściśle związana z podziałem na wieś i miasto, wymiana dokonująca się w mikroskali małomiasteczkowego targu i w makroskali wielkich szlaków handlu dalekosiężnego. Jednakże − mówi Braudel, i jest to jednym z głównych wątków jego dzieła − gospodarka rynkowa to nie to samo co kapitalizm. Kapitalizm epoki preindustrialnej to działalność jednostek stosunkowo nielicznych, ale dysponujących wielkimi środkami i operujących na wielką skalę, które znają się wzajemnie i posiadają umiejętności nie znane innym. Kapitalizm rozwija się dzięki umiejętnościom wykorzystania nierówności między regionami po to, by owe różnice utrzymać i pogłębić. Wyrasta z gospodarki rynkowej i konkurencji, dąży do podporządkowania sobie tej gospodarki i do monopolu. Przekracza wprawdzie granice państwowe, lecz jest nie do pomyślenia bez współpracy władców i państwa. Kapitalizm to jednak tylko wierzchołek ekonomicznej budowli.

W Kulturze materialnej Braudel przedstawia gospodarkę-świat jak gdyby dwukrotnie. Po raz pierwszy czyni to w dwu pierwszych tomach dzieła w sposób synchroniczny, problemowy. W trzecim tomie patrzy nań w perspektywie mijającego czasu, śledząc pulsowanie cykli gospodarczych i wolne przemiany strukturalne, towarzyszące przesuwaniu się centrum z Wenecji poprzez Genuę i Amsterdam aż po Londyn. Rzut oka poza opisywany w książce okres pozwala dostrzec, że w XX wieku centrum to przesunęło się do Nowego Jorku.

V

Kultura materialna wspiera się więc na wyrazistym szkielecie teoretycznym. Pojęcia struktury i koniunktury, długiego trwania, centrum i peryferii, a także oscylacje cen i wskaźników demograficznych przywoływane są dla opisu i wyjaśniania przemian gospodarczych. Niezwykłość książki polega nie tylko na schemacie teoretycznym. Wiele jego elementów pojawiło się już wcześniej, na przykład podział na centrum i peryferie (czy analogiczny podział na metropolię i kolonie). Gdyby szukać u Braudela oryginalności teoretycznej, to upatrywać by jej na pewno należało w sposobie włączania kultury materialnej w obraz gospodarki. Historia kultury materialnej była wprawdzie żywo rozwijana po wojnie, ale jak gdyby na uboczu, niezależnie od historii gospodarczej i społecznej, a ponadto badano ją na ogół wycinkowo. Właśnie Braudelowi zawdzięczamy jej całościowe ujęcie i wpisanie jej w ogólny obraz gospodarki. Takie spojrzenie pozwala dostrzec szczegóły umykające wcześniej uwagi − jak na przykład powszechność używek we wszystkich społeczeństwach.

Niezwykłość książki polega właśnie na całościowym ujęciu. Jest to rezultat odwagi pisania historii inaczej, niż czyniono to dotychczas, rezultat zachłannej ciekawości świata jej autora, jest to wreszcie, rzecz jasna, rezultat wielkiego talentu. Braudel był ciekaw świata i kochał swoją pracę. Na pytanie o trud włożony w pisanie Morza Śródziemnego odpowiedział przekornie, że była to dla niego rozrywka, podobnie jak dla innych rozrywką są przejażdżki rowerowe, bo przecież w latach trzydziestych, gdy możliwość uzyskania posady uniwersyteckiej była znikoma, nie pisało się dysertacji dla kariery. Mówił, że praca w archiwum, odkrywanie dokumentów, których nikt jeszcze nie czytał, to dla niego największa satysfakcja. A obok tego przyjemności dostarczało mu ujrzenie miejsc, gdzie działa się opisywana przezeń historia, i fizyczny kontakt ze środowiskiem, pejzażem oraz wytworami ludzkiej działalności. Zarazem jednak to historia „globalna”, a nie wycinkowa była tą, która dawała mu najwięcej radości. Powiedział kiedyś, że od swych uczniów tym się różni, iż każdy z nich zajmuje się jakimś jednym szczególnym polem, podczas gdy on sam chciałby „objąć wszystko, wszystko uchwycić w dłoń”. Jego wizja dziejów była tego naturalną konsekwencją. Jeśli więc tak pojęta historia miała być nauką, to musiała być ogólna i ujmowana w skali świata. Miała ujmować wszystkie aspekty niegdysiejszego życia ludzi, a więc powinna była pozostawać w kontakcie z innymi dyscyplinami społecznymi, lecz nie w formie „badań interdyscyplinarnych”, przypominających legalne i uregulowane małżeństwo, ale poprzez pełne przyzwolenie dla związków dowolnych i spontanicznych.

Zasadnicze znaczenie w przypadku dzieła Braudela miał jednak nie program, lecz talent. Talent w dostrzeganiu związków i podobieństw tam, gdzie inni ich nie dostrzegali, a także zdumiewająca umiejętność tworzenia syntetycznego obrazu, pełnego jednocześnie niesłychanie wyrazistych szczegółów. Wystarczy przeczytać dowolny fragment poświęcony Chinom, Wenecji, Szampanii czy Amsterdamowi, by zobaczyć, jak wiele zawiera informacji. Obraz, który Braudel przedstawia, jest przy tym niezmiernie plastyczny, czytelnik niemal widzi barki na Sekwanie, ryżowe pola Chin czy uliczki Amsterdamu.

Dzięki obrazowości i stylowi pisarskiemu Kultura materialna jest lekturą znakomitą. Nie znaczy to jednak, by była lekturą łatwą. Braudel pisze zgodnie z najlepszymi tradycjami francuskiej retoryki. Stara się pobudzić naszą wyobraźnię, zadaje nam pytania − niemal słyszymy, jak zawiesza głos − a potem przedstawia różne możliwe odpowiedzi, wskazując na ich mocne i słabe strony. Ale jaka jest w końcu jego własna odpowiedź? Otóż on sam pozostaje niejednokrotnie niezdecydowany, a na zadawane sobie samemu pytania czasem odpowiada formułą „tak, ale zarazem i nie”. Sam zresztą stwierdza, że w przeciwieństwie na przykład do Sombarta raczej nie gustuje w systematyzacjach ważnych zawsze i wszędzie. Niełatwo zatem uzyskać od niego prostą i jednoznaczną odpowiedź na pytanie zasadnicze: czym jest kapitalizm i jaka jest jego geneza, dlaczego właśnie w Europie osiągnął taki sukces? Mimo całej wieloznaczności dzieła Braudela, spróbujmy jednak wydobyć zarysy tej odpowiedzi

VI

Jasnej i jednoznacznej definicji kapitalizmu Braudel nie daje, wyłowić ją więc trzeba z szerszego kontekstu jego rozważań. Rozumie go zaś w sposób szczególny, a w każdym razie odmienny od tego, jaki znajdujemy u Marksa i marksistów. Marks podkreślał następstwo sposobów produkcji (antyczny, feudalny, kapitalistyczny). Braudel zwraca raczej uwagę na współistnienie różnych sposobów organizacji życia gospodarczego, z przewagą pracy najemnej w centrum i niewolniczej lub poddańczej na peryferiach. Jego kapitalizm to nie tyle formacja społeczno-ekonomiczna, ile swego rodzaju nadbudowa nad niższymi poziomami gospodarki − nad codziennością kultury materialnej i nad różnymi formami gospodarki rynkowej. Tę nadbudowę stanowi działanie wielkich kupców, przede wszystkim tych, którym udało się zająć kluczowe miejsce w centrum wielkiej wymiany międzynarodowej, na skrzyżowaniu wielkich szlaków. Dzisiejszym ich odpowiednikiem byłyby wielkie korporacje. Celem działania kapitalistów jest pomnażanie zdobytych już fortun, dążąc zaś do tego starają się oni umocnić swą pozycję, utworzyć monopole, kontrolować niższe piętra życia gospodarczego. Ich działalność wyrasta z rynku, jednakże starają się oni go sobie podporządkować po to, by uniknąć jego ograniczeń. Kapitalizm, powiada Braudel, jest więc pewnym sposobem życia, pewnym rodzajem kultury, jest przede wszystkim ciągłą grą.

Takie właśnie zachowania głównych aktorów, a nie występowanie najemnej siły roboczej jest według niego zasadniczą cechą kapitalizmu. Owo podkreślanie roli wielkich przedsiębiorców, roli wielkich miast odróżnia też rozumienie kapitalizmu przez Braudela od pojmowania go przez Lenina, który samoistnego powstawania kapitalizmu („kapitalizmu w sabotach”, jak go nazywa Braudel) dopatrywał się w krajach zacofanych przede wszystkim na wsi. Braudel wybiera więc pewną tradycję widzenia kapitalizmu, tradycję przypisującą zasadniczą rolę sferze wymiany, nie zaś sferze produkcji, do czego tak wielką wagę przykładali zawsze marksiści. Wielu z nich poddaje też z tego powodu koncepcję Braudela krytyce. Kapitalizm jednak nigdy nie zatriumfował do końca, nawet dziś w krajach najwyżej rozwiniętych. Dowodem może tu być nie tylko wielki zakres przedsiębiorstw rodzinnych (30−40% produkcji), ale i znaczne rozmiary tzw. drugiej (czyli nierejestrowanej) gospodarki. Zjawiska te dowodzą wielkiej siły twórczej owej pośredniej sfery życia gospodarczego, gospodarki rynkowej.

Kultura materialna jest analizą wczesnego kapitalizmu, ale jest i kolejnym głosem w toczącej się od ponad stulecia dyskusji wokół jego genezy, dyskusji znaczonej takimi nazwiskami jak Karol Marks, Max Weber czy Werner Sombart. Choć w tradycji marksistowskiej kapitalizm był jednym z etapów ewolucji ludzkości, etapem nieuchronnym ze względu na siłę działania praw historii, to jednak problem jego genezy jest u Marksa ledwie zarysowany. Weber i Sombart, którzy podjęli tę kwestię u progu XX stulecia, przenieśli nacisk z akcentowanej przez marksistów sfery stosunków produkcji na sferę uwarunkowań kulturowych, na − jak się wówczas powiadało − „ducha” kapitalizmu. Sombart upatrywał tej genezy w racjonalizacji działań gospodarczych wiążących się z początkami księgowości, kalkulacji i nowoczesnej przedsiębiorczości. Weber szczególną rolę przypisywał etyce protestanckiej, skłaniającej do oszczędności i do osiągania na ziemi sukcesu jako potwierdzenia boskiej predestynacji. Historyk belgijski Henri Pirenne (na którego Braudel często się powołuje) dowodził istnienia „kapitalizmu przed kapitalizmem” jako zjawiska obecnego niejako zawsze. Po drugiej wojnie światowej dyskusja odżyła na nowo. Wydana w roku 1946 książka Maurice Dobba pociągnęła za sobą żywą debatę wśród marksistów zachodnich; jedni z nich (jak sam Dobb) przypisywali szczególne znaczenie przemianom w organizacji produkcji, inni − jak Amerykanin Paul M. Sweezy − w rozwoju handlu dalekosiężnego. Wydanie w roku 1974 wspomnianej już pracy Immanuela Wallersteina dało tej debacie nowy impuls. Wallerstein − podobnie jak Sweezy przypisujący zasadniczą rolę czynnikom rynkowym − nie tyle zresztą tłumaczył genezę kapitalizmu, ile wskazywał na jego konsekwencje dla kształtowania się i utrwalania zróżnicowań w skali gospodarki światowej. Amerykanin Robert Brenner, od którego pochodził jeden z najważniejszych głosów polemicznych, szukał przyczyn kruszenia się feudalizmu w stopniowej, krok po kroku dokonującej się walce wspólnot wiejskich ze starym porządkiem.

W niemarksistowskim nurcie zbliżonym do liberalizmu ta sama problematyka jest inaczej konceptualizowana, mówi się nie tyle o feudalizmie i kapitalizmie, ile o wyłanianiu się społeczeństwa „nowoczesnego”, „przemysłowego” ze społeczeństwa „tradycyjnego”, „agrarnego”, a dyskutanci w większym stopniu nawiązują do myśli Adama Smitha niż do koncepcji Karola Marksa. Walt W. Rostow w słynnych Stages of Economic Growth. A Non-Communist Manifesto i w innych pracach skupił uwagę na tych przemianach społecznych i kulturowych, które doprowadzały w różnych krajach do zwiększenia stopy oszczędności, pozwalających następnie na zapoczątkowanie szybkiego wzrostu gospodarczego. Noblista w zakresie ekonomii, sir John Hicks, przyczyn przekształceń dopatrywał się w stopniowym wyłanianiu się gospodarki rynkowej, czego motorem miały być interesy wielkich kupców. W serii syntetycznych prac Amerykanin Douglas C. North skupił uwagę na prawach własności, dowodząc, że im ściślej są one określone, tym lepiej wykorzystuje się środki, a zatem historyczny splot okoliczności, z którego wyłonił się w Europie indywidualistyczny system praw własności, był przyczyną jakościowego przełomu ku epoce przemysłu.

Charakterystycznym rysem ostatniej fazy tej dyskusji jest międzycywilizacyjne spojrzenie porównawcze, wyjście poza analizę samego przypadku europejskiego, na którym z natury rzeczy − ze względu na ograniczoną wiedzę w zakresie dziejów powszechnych − skupiali uwagę uczestnicy wcześniejszych etapów dyskusji. To porównawcze spojrzenie stymulowane jest konstatacją, że w Europie miał miejsce swego rodzaju „cud” (tzn. przypadkowy zbieg wielu okoliczności), gdyż w innych, często bardziej rozwiniętych cywilizacjach o starszej metryce (Indie, Chiny, kraje islamu) przełom ku nowoczesności, kapitalizmowi i gospodarce typu europejskiego się nie dokonał. Poprzez porównania poszukuje się przyczyn w najrozmaitszych strefach, od ekologii i geografii poprzez struktury polityczne aż po rolę religii.

Wspomniane tu teorie niekoniecznie są ze sobą sprzeczne, sprzyjają raczej dostrzeganiu coraz to innych okoliczności. Niełatwo odpowiedzieć, jak sytuuje się w tej dyskusji stanowisko Fernanda Braudela, niełatwo właśnie dlatego, iż − w przeciwieństwie do wielu wymienionych tu autorów − niechętnie udziela on odpowiedzi jednoznacznych i formułowanych wprost. Stanowiska jego w tym sporze trzeba się więc znowu doszukiwać raczej w przedstawionym przez niego wspaniałym i barwnym opisie przypadku europejskiego i w jego porównaniu z innymi przypadkami, a nie w jakimś abstrakcyjnym modelu wyjaśniającym. Szczególnie fascynuje go porównanie Europy z Chinami, gdzie przecież przez długie stulecia nauka i technika stały wyżej od europejskich. Niezdolność Chin do rozwinięcia kapitalizmu, zdaniem Braudela, zdaje się mieć przyczyny w niezmienności i rutynie panujących tam form życia społecznego. Braudel przytacza w pewnym momencie wrażenie, jakie na XVII-wiecznych Japończykach wywołały kolejne fale przybyszów z Europy. Wyspiarzy zdumiewała zmienność strojów, moda Europejczyków. Braudel zapytuje: czy kultura europejska, wytwarzając tak wielką skłonność do zmian w tej jednej, nie najważniejszej w końcu dziedzinie, nie wytwarzała jej także i w innych?

W swych wyjaśnieniach Braudel daleki jest jednak od tej linii rozumowania, która wywodzi się od Webera; kładzie ona nacisk na duchowe czynniki sprawcze wielkich przemian społecznych i gospodarczych, a więc prądy religijne czy ideowe. Sukcesy kapitalizmu w północnych Włoszech z czasów późnego średniowiecza są dla niego zaprzeczeniem tezy Webera o roli protestantyzmu, rację ma więc raczej Sombart, dla którego kapitalizm rozpoczął się w XV-wiecznej Florencji. Braudel szuka odpowiedzi raczej w sferze materialnych wyzwań i możliwości. Jego kapitalizm jest przede wszystkim dziełem kupców i dziełem miast, gdzie rozwijał się poczynając od XIII wieku. Opisy miast, w tym fascynujące fragmenty dotyczące Wenecji i Amsterdamu, zajmują zresztą wiele stronic książki. Odpowiedzi szuka więc w znacznym stopniu w swobodzie miast europejskich i w ich sposobnościach kontaktów z innymi światami. Potęga Wenecji, a potem kolejnych centrów gospodarki europejskiej na tym polegała, że znalazły się one nagle w niezwykle korzystnym położeniu, na wielkich szlakach handlu kolonialnego, gdzie możliwe było szybkie poczynienie wielkich zysków i ich reinwestowanie, i że ich kupcy potrafili te możliwości wykorzystać. Niechętny jednoznacznym i schematycznym odpowiedziom Braudel jest więc zapewne bliski wyjaśnieniom w kategoriach „cudu europejskiego”.

Spoglądając w przyszłość, Braudel nie dostrzega, by kapitalizm zawierał w sobie sprzeczności, które miałyby doprowadzić do jego upadku. Z kolejnych kryzysów wychodzi on przecież przekształcony, a być może wzmocniony, natomiast tam, gdzie w XX wieku porządek ekonomiczny uległ zmianie, dokonało się to pod wpływem sił wobec kapitalizmu zewnętrznych − ideologii i polityki. Kapitalizm rozwijał się, wykorzystując istniejące nierówności i tworząc nierówności nowe. Było to i nadal pozostaje nieuchronne, a nadzieja na społeczeństwo pozbawione hierarchii jest iluzją. Obalenie starych hierarchii prowadzi do pojawienia się nowych, przywileje i zróżnicowania występować będą zawsze. Człowiek nie jest wolny, a jedyna wolność, jaką posiada − powtarza Braudel za Léonem Brunschvicgiem – to wolność korzystania z prawa do wydawania sądów, ale i ta wolność wymaga odwagi.

Historia ma jednak sens, a autor Morza Śródziemnego i Kultury materialnej dostrzega dokonujący się w dziejach postęp, choć − jak powiada − dwu krokom do przodu towarzyszy zwykle jeden, a nawet dwa wstecz. Mimo tej ostrożnej wiary w postęp wielu czytelników odnajdzie w dziele Braudela nutę pesymizmu, zarówno wówczas, gdy wskazuje on na jarzmo ograniczeń, które na człowieka nakłada codzienność, jak i wówczas, gdy mówi o nieuchronności hierarchii społecznych i zróżnicowań gospodarczych w przestrzeni. Tak więc w warstwie ocen i wartości, podobnie jak w warstwie interpretacji, wielkie dzieło Fernanda Braudela nie jest do końca jednoznaczne i poddaje się różnych sposobom odczytania.

Jacek Kochanowicz

OD REDAKCJI

Przekład Kultury materialnej, gospodarki i kapitalizmu nie był zadaniem łatwym. Niełatwo oddać piękno francuskiej retoryki Fernanda Braudela, przed tłumaczami stanęło jednak przede wszystkim zadanie uporania się z chronologicznym, przestrzennym i tematycznym zakresem dzieła. Zarówno kultura materialna Zachodu w czasach nowożytnych, jak i jego życie gospodarcze były bogatsze niż w Polsce, nie zawsze więc udało się znaleźć w naszym języku odpowiedniki terminów zastosowanych przez Braudela. Jeszcze większe trudności nasuwało tłumaczenie terminów odnoszących się do obszarów pozaeuropejskich. Nie wszystkie miejsca, o których pisze Braudel, udało się zlokalizować i zweryfikować ich nazwy. Nie zawsze też możliwe okazało się umiejscowienie tekstów cytowanych przez Braudela (tekstów niefrancuskich przytaczanych często według niedostępnych u nas francuskich tłumaczeń) w polskich przekładach, jak również nie wszystkie przypisy archiwalne i bibliograficzne udało się przedstawić wedle obowiązujących u nas zasad. Redaktorzy polskiego wydania wielokrotnie korzystali z wiedzy, uprzejmości i cierpliwości licznych konsultantów, którym wypada w tym miejscu złożyć wyrazy podziękowania. Odpowiedzialność za trudne do uniknięcia niedopatrzenia siłą rzeczy spada jednak na redakcję.

J.K.

Pauli Braudel, której zawdzięczamrównież tę książkę

PRZEDMOWA

Kiedy w 1952 roku Lucien Febvre powierzył mi opracowanie niniejszego dzieła w stworzonej przezeń serii „Destins du Monde”, nie wyobrażałem sobie nawet, w jak ryzykowne i niemające końca przedsięwzięcie się uwikłam. W zasadzie chodziło tylko o zwykłe uporządkowanie prac poświęconych historii gospodarczej Europy preindustrialnej. Pomijając już jednak to, że często czułem potrzebę sięgnięcia do źródeł, przyznaję, iż prosta obserwacja realiów zwanych gospodarczymi na przestrzeni pomiędzy XV a XVIII wiekiem zbijała mnie z tropu. Niezbyt dobrze bowiem mieści się ona − albo nie mieści się wcale − w ramach tradycyjnych i klasycznych schematów zarówno Wernera Sombarta (1902) z całym mnóstwem przytoczonych przezeń dowodów, jak i Józefa Kuliszera (1928), nie pasuje też do wyobrażeń samych ekonomistów, postrzegających gospodarkę jako pewną jednorodną rzeczywistość, którą wolno nam wyodrębnić z jej zewnętrznych uwarunkowań i którą można oraz należy ująć liczbowo samą w sobie, gdyż jedynie liczby są pojmowalne. W tej perspektywie rozwój Europy preindustrialnej (rozpatrywanej w oderwaniu od reszty świata, jak gdyby ta nie istniała) polegałby na stopniowym jej wkraczaniu w racjonalne systemy rynku, przedsiębiorstwa, inwestycji kapitalistycznej, aż po nadejście rewolucji przemysłowej, która stanowiła punkt zwrotny w dziejach ludzkości.

Otóż dająca się obserwować rzeczywistość przed XIX stuleciem była w istocie o wiele bardziej złożona. Można, rzecz jasna, śledzić ewolucję czy też ewolucje, które się ścierają, wspierają bądź wzajemnie sobie przeczą. Znaczy to tyle, co uznać, że istnieje nie jedna, lecz wiele gospodarek. Ta, którą najchętniej się opisuje, to gospodarka rynkowa obejmująca mechanizmy produkcji i wymiany związane z pracą na roli, kramami, warsztatami, sklepami, giełdą, bankami, targami i − naturalnie − rynkiem. Od tych jasnych, „przejrzystych” wręcz realiów i łatwych do uchwycenia procesów, które je ożywiają, zaczął się konstytutywny dla nauki ekonomii dyskurs. W ten sposób ograniczyła się ona od początku do jednego uprzywilejowanego pola obserwacji, z pominięciem wszystkich innych.

Jednakże poniżej poziomu zjawisk rynkowych rozciąga się nieprzenikniona strefa, często trudna do uchwycenia wskutek niewystarczającej dokumentacji historycznej; jest to elementarna, podstawowa aktywność, którą spotyka się wszędzie, o niewyobrażalnej wręcz rozciągłości. Tę rozległą, leżącą u podłoża strefę nazwałem w braku lepszego pomysłu życiem materialnym albo kulturą materialną. Niejednoznaczność tego określenia jest oczywista. Mam jednak nadzieję, że jeśli mój sposób widzenia przeszłości znajdzie uznanie, tak jak znalazła uznanie niektórych ekonomistów moja wizja teraźniejszości, to któregoś dnia uda nam się znaleźć bardziej adekwatną etykietkę na oznaczenie owej infragospodarki, drugiej, nieformalnej sfery działalności ekonomicznej, sfery będącej domeną samowystarczalności oraz wymiany produktów i usług w niewielkim promieniu.

Z drugiej strony już nie pod, lecz nad rozległą powierzchnią rynku wyrosły aktywne i zhierarchizowane grupy społeczne: wypaczają one wymianę na swą korzyść i naruszają ustalony porządek, świadomie bądź nieświadomie tworzą anomalie, zakłócenia oraz prowadzą swoje interesy, uciekając się do sposobów nader szczególnych. Na tym „wyższym piętrze” paru wielkich kupców z XVIII-wiecznego Amsterdamu lub XVI-wiecznej Genui mogło z dala wstrząsać całymi sektorami gospodarki europejskiej, a nawet światowej. W ten sposób grupy uprzywilejowanych jednostek weszły w sieć obiegów i kalkulacji nieznanych reszcie ludzi. Wymiana na przykład, związana z handlem dalekosiężnym i skomplikowaną grą kredytu, jest subtelną sztuką dostępną co najwyżej kilku uprzywilejowanym. Ta druga nieprzejrzysta strefa, która wyrasta ponad przejrzystą gospodarką rynkową, wyznaczając niejako jej górną granicę, stanowi dla mnie domenę par excellence kapitalizmu. Bez niej byłby on nie do pomyślenia, w niej się bowiem mieści i w niej prosperuje.

Ten trójczłonowy schemat, który zarysował się przede mną, w miarę jak obserwowane elementy porządkowały się w sposób niemal automatyczny, będzie dla moich czytelników sprawą najbardziej dyskusyjną. Czyż nie prowadzi on do zbyt wyraźnego rozgraniczania, a nawet przeciwstawiania sobie gospodarki rynkowej i kapitalizmu? Sam nie od razu i nie bez wahań zaakceptowałem taki sposób widzenia. W końcu przyjąłem, że gospodarka rynkowa od XV do XVIII wieku, a nawet znacznie wcześniej, była pewnym systemem przymusowym, który jak każdy taki system (społeczny, polityczny czy kulturalny) rozwinął w swoim łonie przeciwieństwa i kontrsiły skierowane zarówno ku górze, jak ku dołowi.

Utwierdziłem się w moim przekonaniu, spostrzegłszy dość szybko i dość jasno, że schemat ów sprawdza się również w odniesieniu do naszych współczesnych społeczeństw. Gospodarka rynkowa nadal rządzi masą wymiany, co odzwierciedlają nasze statystyki. Któż jednak zaprzeczy, że konkurencja, będąca jej wyróżnikiem, bynajmniej nie dominuje w całej współczesnej gospodarce? Dziś, tak samo jak wczoraj, istnieje odrębny świat, gdzie niepodzielnie włada szczególny kapitalizm, który ja nazwałbym kapitalizmem właściwym, zawsze ponadnarodowy, pokrewny kapitalizmowi wielkich Kompanii Indyjskich i wszelkim prawnym lub faktycznym monopolom funkcjonującym niegdyś na analogicznych zasadach co monopole dzisiejsze. Czyż nie mamy prawa twierdzić, że firmy Fuggerów i Welserów były ponadnarodowe, jak by się dziś powiedziało, ponieważ interesowały się całą Europą i miały swoich przedstawicieli zarówno w Indiach, jak i w Ameryce hiszpańskiej? A czyż Jacques Coeur nie prowadził o wiek wcześniej równie rozległych interesów, od Niderlandów po Lewant?

Zbieżności są zresztą jeszcze większe, oto bowiem w ślad za depresją gospodarczą, jaka nastąpiła po kryzysie 1973−1974, zaczęła się rozwijać współczesna forma gospodarki pozarynkowej: ledwie skrywany handel wymienny, bezpośrednio wymieniane usługi, „praca na czarno” oraz rozmaite rodzaje prac wykonywanych w domu i majsterkowanie. Cała ta warstwa działalności prowadzonej poniżej poziomu rynku lub z dala od niego tak niezwykle się rozrosła, że przyciągnęła uwagę wielu ekonomistów: stanowi ona, lekko licząc, 30 do 40% dochodu narodowego, które wymyka się wszelkim statystykom, i to nawet w krajach uprzemysłowionych.

Tak oto trójczłonowy schemat stał się układem odniesienia dla dzieła, które świadomie pragnąłem sytuować na marginesie teorii, wszelkich teorii. Jedynymi moimi dewizami były: konkretna obserwacja i historia porównywana. Porównywana w przeciągu wieków − że użyję języka, na którym się nigdy nie zawiodłem − długiego trwania i dialektycznego sprzężenia teraźniejszości z przeszłością. Porównywana na obszarze możliwie jak największym, gdyż dzieło moje, o tyle, o ile było to w moich możliwościach, miało objąć swym zasięgiem cały świat, miało być „zmundializowane”. Tak czy inaczej, konkretna obserwacja pozostaje sprawą pierwszoplanową. Od początku do końca chodziło mi o to, by zobaczyć i unaocznić innym wybrane obrazy w całym ich bogactwie, złożoności i niejednorodności, które są cechami samego życia. Gdyby można było niby lancetem wyizolować owe trzy piętra (które, jak mi się zdaje, stanowią pożyteczną klasyfikację), historia byłaby nauką obiektywną, jaką oczywiście nie jest.

Trzy tomy składające się na niniejsze dzieło noszą tytuły: Struktury codzienności: możliwe i niemożliwe, Gry wymiany, Czas świata. Ostatni jest chronologicznym studium kolejnych form i dominujących tendencji gospodarki międzynarodowej. Słowem, jest historią. Dwa pierwsze tomy, znacznie mniej proste, poświęcone są w dużej mierze badaniom typologicznym. Pierwszy (opublikowany już w 1967) jest − jak to powiedział Pierre Chaunu − swoistym „zważeniem świata”, rozpoznaniem granic tego, co możliwe w świecie preindustrialnym. Jedną z owych granic wyznacza wyjątkowo wówczas ważne miejsce „życia materialnego”. Drugi tom, Gry wymiany, konfrontuje gospodarkę z wyrastającą nad nią sferą działalności kapitalistycznej. Trzeba było wyróżnić te dwie górne warstwy, wyjaśniać jedną za pośrednictwem drugiej, wykazać zarówno ich punkty styczne, jak i przeciwieństwa.

Czy wszystkich przekonałem? Na pewno nie. Ale ta dialektyczna gra przyniosła mi przynajmniej jedną niezrównaną korzyść: zdołałem mianowicie, idąc nową i w jakiś sposób spokojniejszą drogą, uniknąć namiętnych sporów, jakie zawsze wywołuje wyzwalające emocje słowo: kapitalizm. W tomie trzecim skorzystałem zresztą z poprzedzających go wyjaśnień i dyskusji, nikogo on więc nie urazi.

Tak oto zamiast jednej książki napisałem trzy. A decyzja „mundializacji” niniejszej pracy kazała mi się podjąć zadań, do których jako historyk Zachodu raczej nie byłem przygotowany. Wielce mi się przydały dłuższe pobyty w krajach islamu (dziesięć lat w Algierii) i Ameryki (cztery lata w Brazylii). Natomiast Japonię poznałem dzięki objaśnieniom i naukom Serge’a Elisseeffa, Chiny − dzięki pomocy Etienne Balazsa, Jacques Gerneta i Denysa Lombarda... Daniel Thorner, który z każdego człowieka dobrej woli mógłby uczynić początkującego indianistę, zajął się mną z nieopisaną wręcz energią i wspaniałomyślnością. Zjawiał się u mnie rankiem z rogalikami na śniadanie i książkami, które powinienem był przeczytać. Umieszczam jego nazwisko na czele długiej listy osób, którym winien jestem wdzięczność, listy, która ciągnęłaby się bez końca, gdyby miała być pełna. Słuchacze, uczniowie, koledzy i przyjaciele − wszyscy ogromnie mi pomagali. Muszę wspomnieć o serdecznej pomocy Alberta i Branislavy Tenenti, a także o współpracy Michaëla Keula i Jean-Jacques Hemardinquera. Marie-Thérèse Labignette pomogła mi w kwerendach archiwalnych i bibliograficznych. Annie Duchesne w niekończącej się pracy nad przypisami[1]. Niechaj przyjmą tutaj wyrazy mej wdzięcznej przyjaźni. Bez Pauli Braudel, która towarzyszyła mi co dzień w mojej pracy, zabrakłoby mi odwagi, żeby przerobić pierwszy tom i skończyć dwa następne oraz sprawdzić logikę i jasność wywodów i objaśnień. Raz jeszcze długo pracowaliśmy razem ramię przy ramieniu.

16 marca 1979

WSTĘP

Stoję oto u progu pierwszej księgi, najbardziej złożonej z trzech tomów niniejszego dzieła. Wprawdzie każdy z poszczególnych rozdziałów może wydawać się czytelnikowi sam w sobie prosty, lecz komplikacje wynikają z mnogości przyświecających mi celów, z mozolnego odkrywania niezwyczajnych tematów, które należało zespolić w jedną spójną historię, z niełatwego połączenia problemów parahistorycznych − demografia, wyżywienie, stroje, mieszkania, technika, pieniądze, miasta − zwykle od siebie izolowanych i badanych na marginesie tradycyjnej historii. Dlaczego je tu łączę?

Głównie po to, by określić pole działania gospodarek preindustrialnych i uchwycić je w całej jego złożoności. Czyż nie istnieje pewien horyzont, pułap ograniczający całe życie ludzi, okalający je niczym jakaś granica, którą trudno osiągnąć, a jeszcze trudniej przekroczyć? Jest to granica, która w każdej epoce, nawet naszej, stale dzieli możliwe od niemożliwego, to, co da się choćby z trudem osiągnąć, od tego, co ludziom niedostępne, ponieważ dawniej odżywiali się niedostatecznie, było ich zbyt mało lub zbyt dużo (jak na ich zasoby), pracowali nie dość wydajnie, a ujarzmianie przyrody dopiero się rozpoczęło. Od XV do końca XVIII wieku te granice się nie zmieniły. Co więcej, nawet w ich obrębie ludzie nie wyczerpali wcale swoich możliwości.

Połóżmy nacisk na tę powolność, tę inercję. Na przykład w transporcie lądowym istniały elementy, które bardzo wcześnie mogłyby doprowadzić do jego udoskonalenia. Zresztą tu i ówdzie jego szybkość rosła dzięki budowie nowoczesnych dróg, ulepszaniu pojazdów przewożących towar i podróżnych, zakładaniu stacji pocztowych. A jednak postęp na większą skalę nastąpił dopiero około roku 1830, czyli w przeddzień rewolucji, jaką okazało się wprowadzenie kolei żelaznych. Dopiero wówczas transport lądowy staje się powszechniejszy, regularniejszy, szybszy, a wreszcie demokratyzuje się; dopiero wówczas osiągnięta zostaje granica tego, co możliwe. I nie jest to jedyna dziedzina, w której konstatujemy owo opóźnienie. Zerwanie ze starym, innowacja, rewolucja na rozległej granicy tego, co możliwe i niemożliwe, nadejdzie dopiero wraz z XIX stuleciem i totalnym szokiem, jakiego wówczas doznał świat.

W rezultacie książka nasza zyskuje pewną jednolitość: staje się długą podróżą z dala od wygód i ułatwień, do jakich przyzwyczaiło nas dzisiejsze życie. Prowadzi nas w istocie na inną planetę, w inny ludzki świat. Oczywiście moglibyśmy − jako że fikcja nic nie kosztuje − pojechać do Ferney, do Woltera i pogawędzić z nim sobie bez większego zaskoczenia. Pod względem idei ludzie XVIII wieku są bowiem naszymi współczesnymi: ich umysłowość i namiętności są nam na tyle bliskie, że nie czujemy obcości. Gdyby jednak mistrz z Ferney zatrzymał nas na dłużej, to wszystkie drobiazgi życia codziennego, nawet jego zabiegi wokół własnej osoby, zdziwiłyby nas niepomiernie. Między nim a nami pojawiłby się ogromny dystans: oświetlenie, ogrzewanie, transport, jedzenie, choroby, leki... Trzeba więc oderwać się na dobre od otaczającej nas rzeczywistości, żeby wyruszyć w podróż pod prąd stuleci i odnaleźć reguły, które nazbyt długo więziły świat w niezmienności trudno wytłumaczalnej, jeśli pomyśleć o fantastycznej mutacji, jaka miała nastąpić.

Sporządzając inwentarz tego, co możliwe, często stykaliśmy się z tym, co nazwałem w przedmowie kulturą materialną. To, co możliwe, jest bowiem ograniczone nie tylko od góry, ale i od dołu − przez masę owej „drugiej połowy” produkcji, która nie daje się w pełni włączyć w bieg wymiany. Wszechobecne, natrętne i nieustannie powtarzalne życie materialne stoi pod znakiem rutyny: sieje się zboże tak, jak się je zawsze siało, sadzi się kukurydzę tak, jak się ją zawsze sadziło, niweluje się teren pod ryżowiska tak, jak się to zawsze robiło, żegluje się po Morzu Czerwonym tak, jak zawsze się żeglowało... Zachłanna, natrętnie obecna przeszłość monotonnie pożera znikomy czas ludzki. A ta warstwa historii w zastoju jest ogromna, obejmuje niemal w pełni życie wiejskie, czyli życie od 80 do 90% ludzkości. Rzecz jasna, trudno jest precyzyjnie ustalić, gdzie się ona kończy, a gdzie zaczyna się subtelna i sprawna gospodarka rynkowa. Życia materialnego nie da się zresztą oddzielić od gospodarki, tak jak wody od oliwy. Nie zawsze można rozstrzygnąć, czy dana osoba działająca, czynnik lub obserwowane działanie są po jednej, czy po drugiej stronie. Kulturę materialną trzeba przedstawiać, jak to uczynię, wraz z kulturą gospodarczą (jeśli można tak powiedzieć), która jej towarzyszy, zakłóca ją i przeciwstawiając się jej − wyjaśnia ją. Pewne jest jednak, że bariera istnieje wraz ze wszystkimi ogromnymi tego konsekwencjami.

Ów podwójny rejestr (gospodarczy i materialny) to wynik wielowiekowej ewolucji. Życie materialne między XV a XVIII wiekiem jest przedłużeniem dawnego społeczeństwa i dawnej gospodarki; zmieniając się nader powoli i niedostrzegalnie, wytworzyły one stopniowo − wśród sukcesów i porażek, jakich się łatwo domyślić − społeczeństwo wyższego rzędu, którego ciężar muszą z konieczności dźwigać. Góra i dół zawsze ze sobą współistniały, w nieskończonych odmianach wzajemnych relacji ilościowych. Czyż w XVII-wiecznej Europie życie materialne nie rozrosło się wskutek upadku gospodarki? Rozrasta się też ono niewątpliwie na naszych oczach w wyniku regresu, jaki nastąpił w latach 1973−1974. Po obu stronach granicy z natury rzeczy niesprecyzowanej parter i piętro koegzystują ze sobą, a gdy jedno bierze górę, drugie się cofa. Znam dobrze wioskę, która jeszcze w 1929 roku żyła niemal jak w XVII czy XVIII wieku. Takie zapóźnienia są albo bezwiedne, albo zamierzone. Przed wiekiem XVIII gospodarka rynkowa nie była w stanie ogarnąć i ukształtować wedle swojej woli masy infragospodarki, chronionej często przez odległość i izolację. Dziś natomiast rozległy sektor istniejący poza rynkiem, poza „ekonomią”, jest raczej wynikiem odrzucenia u podstaw, a nie zaniedbań czy niedoskonałości wymiany zorganizowanej przez państwo lub społeczeństwo. Rezultat jest wszakże pod wieloma względami analogiczny.

Tak czy inaczej, współistnienie dołu i góry narzuca historykowi pewną owocną poznawczo dialektykę. Jakże zrozumieć miasta bez wsi, pieniądz bez handlu wymiennego, wielorakość nędzy bez wielorakości luksusu, biały chleb bogatych bez razowca ubogich?...

Pozostaje uzasadnić ostatni wybór: ni mniej, ni więcej tylko wprowadzenie życia codziennego w domenę historii. Czy było to użyteczne? Niezbędne? Codzienność to drobne fakty ledwo zaznaczające się w czasie i przestrzeni. Im bardziej zawężamy pole obserwacji, tym większą mamy szansę natrafić na realia
życia materialnego: wielkie pole odpowiada zwykle wielkiej historii, handlowi dalekosiężnemu, sieciom gospodarek narodowych i miejskich. Kiedy zawężamy obserwowany czas do drobnych ułomków, możemy uchwycić wydarzenie lub poszczególny fakt. Wydarzenie chce być niepowtarzalne i za takie się je uważa, poszczególny fakt powtarza się, a powtarzając staje się czymś ogólnym lub lepiej − strukturą. Opanowuje społeczeństwo na wszystkich szczeblach, określa sposoby bycia i działania powielane w nieskończoność. Czasem wystarczy anegdota, by zapaliło się światełko sygnalizujące odmienność sposobu życia. Rysunek z 1513 roku ukazuje cesarza Maksymiliana przy stole, zanurzającego rękę w potrawie; dwa wieki później księżna Palatynka opowiada, że Ludwik XIV, zaprosiwszy po raz pierwszy własne dzieci do swego stołu, zabronił im jeść inaczej niż on sam i posługiwać się widelcem, czego je nauczył nadgorliwy preceptor. Kiedy zatem Europa wymyśliła dobre maniery przy stole? Strój japoński z XV wieku wydaje mi się dokładnie taki sam jak stroje XVIII-wieczne, pewien zaś Hiszpan opowiada, że japoński dygnitarz w rozmowie z nim dziwił się, był wręcz zaszokowany faktem, iż Europejczycy zjawiają się co parę lat w strojach za każdym razem tak różnych. Szaleństwo mody to sprawa ściśle europejska. Czy nic nie znacząca? Drobne fakty, notatki z podróży ukazują nam oblicze społeczeństwa. Sposób, w jaki ludzie na różnych szczeblach społecznych jedzą, ubierają się i mieszkają, nigdy nie jest bez znaczenia. A te migawki ukazują nam również kontrast między społecznościami, różnorodność nie zawsze powierzchowną. Rekonstrukcja takich obrazów jest zajmującą zabawą, która nie wydaje mi się jałowa.

Posuwałem się zatem w wielu kierunkach: możliwe i niemożliwe, parter i piętro, obrazy życia codziennego. Oto co z góry komplikowało zamysł niniejszej książki. W sumie − mam za dużo do powiedzenia. Więc jak to powiedzieć?

ROZDZIAŁ I

CIĘŻAR ŚWIATA

Życie materialne to ludzie i rzeczy, rzeczy i ludzie. Badanie rzeczy − jak pożywienia, mieszkań, strojów, przedmiotów zbytku, narzędzi, środków płatniczych, wsi i miast − czyli wszystkiego, czym się człowiek posługuje, nie jest jedynym sposobem ścisłego określenia jego codziennej egzystencji. Liczba osób, które dzielą między sobą bogactwa tej ziemi, również ma swoje znaczenie. A oznaka zewnętrzna, która na pierwszy rzut oka różni dzisiejszy świat od ludzkości sprzed 1800 roku, to niedawny i nadzwyczajny przyrost ludzi: w roku 1979 jest ich już nieprzebrane mnóstwo. Przez cztery stulecia, jakie obejmuje niniejsza książka, ludność świata, co prawda, podwoiła się, lecz w naszej epoce podwaja się co trzydzieści, czterdzieści lat. Dzieje się tak oczywiście wskutek postępu materialnego, ale liczba ludzi jest tyleż przyczyną, co wynikiem owego postępu.

W każdym razie stanowi ona dla nas doskonały wskaźnik: pozwala sporządzić bilans zysków i strat, kreśli zróżnicowaną geografię kuli ziemskiej ze słabo zaludnionymi kontynentami i regionami nazbyt już ludnymi, z rozwiniętą cywilizacją w jednych miejscach i prymitywnymi jeszcze kulturami w drugich, sygnalizuje stosunki między rozmaitymi masami ludzkimi. Zdumiewające jest, że od wczoraj do dziś ta zróżnicowana geografia stosunkowo najmniej się zmieniła.

Tym natomiast, co zmieniło się najzupełniej, jest rytm, w jakim wzrasta liczba ludności. Dziś mamy do czynienia ze stałym wzrostem, w zależności od społeczeństwa i gospodarki bardziej lub mniej gwałtownym, za to nieprzerwanym. Wczoraj po wzroście następował spadek, jak kolejne przypływy i odpływy morza. Ów przemienny ruch, przypływy i odpływy demograficzne, to symbol niegdysiejszego życia, rezultat katastrof i rozkwitów, z których te pierwsze uparcie próbują zniweczyć drugie, choć niezupełnie im się to udaje. W porównaniu z owymi podstawowymi realiami wszystko inne wydaje się drugorzędne. Niewątpliwie zacząć należy od ludzi. Potem przyjdzie pora na rzeczy.

LUDNOŚĆ ŚWIATA: LICZBY, DO KTÓRYCH TRZEBA DOJŚĆ

Niestety, nawet dziś znamy ogólną liczbę ludności zaledwie z dokładnością do 10%, nasza zaś wiedza na temat świata wczorajszego jest jeszcze mniej doskonała. A przecież i na krótką, i na długą metę, zarówno na szczeblu rzeczywistości lokalnej, jak i w ogromnej skali rzeczywistości światowej, wszystko związane jest z liczbą, z wahaniami, jakim podlega rozmiar ludzkiej masy.

Przypływy i odpływy

Od XV do XVIII wieku ludności raz przybywa, raz znów ubywa: wszystko się zmienia. Kiedy ludzi jest więcej, rośnie produkcja i rozwija się handel, zagospodarowuje się ziemie na pograniczu nieużytków, terenów leśnych, bagnistych i górskich; rozwijają się manufaktury, powiększają się wsie, a jeszcze bardziej miasta, rośnie liczba ludzi przenoszących się z miejsca na miejsce, jest też więcej konstruktywnych reakcji na owo wyzwanie, jakim staje się wzrost liczby ludności. Przybywa też oczywiście wojen i sporów, rywalizacji i rozbojów, mnożą się wojska i zbrojne bandy, społeczeństwa wyłaniają więcej nowobogackich i nowo uprzywilejowanych niż zazwyczaj, prosperują państwa, będące zarazem plagą i błogosławieństwem; łatwiej osiągnąć granicę tego, co możliwe, niż w normalnym czasie. Takie są zwykłe oznaki wzrostu demograficznego. Nie pochwalajmy go jednak bezwarunkowo: bywa dobroczynny, bywa i złowieszczy. Zmienia się bowiem relacja rosnącej ludności do zajmowanej przez nią przestrzeni i zasobów, którymi rozporządza; populacja przechodzi po drodze „krytyczne progi”[1] i za każdym razem cała jej struktura zostaje zakwestionowana. Słowem, gra nie jest nigdy prosta ani jednoznaczna: przyrost nadwyżki ludzi kończy się często − a niegdyś kończył się zawsze − przekroczeniem możliwości żywnościowych społeczeństw. Ta banalna przed XVIII wiekiem prawda dziś jeszcze pozostaje aktualna w odniesieniu do niektórych zacofanych krajów. Okazuje się, że określona granica lepszego życia jest nie do pokonania, ponieważ intensywny wzrost demograficzny powoduje obniżenie poziomu życia oraz zwiększa i tak już znaczną liczbę niedożywionych, cierpiących biedę i wyobcowanych. Głód i epidemie (ten pierwszy poprzedza drugie, a drugie towarzyszą pierwszemu) przywracają równowagę między liczbą żołądków, jakie trzeba napełnić, a trudami zaopatrzenia, między siłą roboczą a zatrudnieniem − te ogromnie brutalne korekty są charakterystyczną cechą dawnych czasów.

Gdybym miał dokładniej określić rytm Zachodu, zasygnalizowałbym długotrwały wzrost liczby ludności od roku 1100 do 1350, następny od 1450 do1650 i wreszcie ten z 1750, po którym nie było już regresu. Mamy zatem trzy dające się ze sobą porównać okresy ekspansji biologicznej, z których po dwu pierwszych nastąpił regres, od 1350 do 1450 niezwykle brutalny, a od 1650 do 1750 mniej srogi (raczej zwolnienie tempa przyrostu niż ubytek). Dzisiaj każdy wzrost liczby ludności w krajach zacofanych powoduje spadek poziomu życia, lecz na szczęście nie następuje po nim ów drastyczny spadek liczby ludności (w każdym razie nie po roku 1945).

Odpływ zawsze rozwiązuje szereg problemów, likwiduje napięcia, faworyzuje ocalałych: jest to końska kuracja, ale kuracja. W połowie XIV wieku po Czarnej Śmierci i epidemiach, które nadeszły później, nastąpiła koncentracja własności. Uprawiano jedynie dobre ziemie (mniej trudu i lepsza wydajność), wzrósł poziom życia i realne dochody tych, którzy zdołali przeżyć. W Langwedocji od 1350 do 1450 chłop ze swą patriarchalną rodziną jest panem pustego kraju: drzewa i dzikie zwierzęta zdołały zawładnąć kwitnącymi niegdyś wsiami[2]. Rychło jednak przybywa ludności; człowiek odzyskuje to, co mu zabrały rośliny i zwierzęta, oczyszcza pola z kamieni, karczuje drzewa i krzewy, lecz ten postęp wkrótce stanie się ciężarem, sprowadzając nań na powrót nędzę. Od 1560 czy 1580 roku we Francji, Hiszpanii, Włoszech i zapewne na całym Zachodzie ludzi jest za dużo[3]. Powtarza się monotonna historia, klepsydra zostaje odwrócona. Człowiek jest zatem szczęśliwy tylko w krótkich przerwach i spostrzega to dopiero wtedy, gdy jest już za późno.

Długotrwałe fluktuacje liczby ludności występują zresztą poza Europą, i to wyraźnie w tym samym czasie. Chiny i Indie prawdopodobnie rozwijały się i cofały w tym samym rytmie co Zachód, jak gdyby całą ludzkością władał jakiś pierwotny, kosmiczny los, w porównaniu z którym reszta jej historii byłaby rzeczą drugorzędną. Ernst Wagemann, ekonomista i demograf, zawsze tak sądził. Synchronizm jest ewidentny w wieku XVIII, bardziej niż prawdopodobny w XVI, można go zakładać w wieku XIII, i to od Francji Ludwika Świętego po odległe Chiny z czasu podboju Mongołów. Zmienia to obraz rzeczy i jednocześnie upraszcza problemy. Ernst Wagemann wyciąga stąd wniosek, że rozwój ludzkości należy przypisać innym przyczynom niż postęp w gospodarce, technice czy medycynie[4].

W każdym razie te oscylacje, bardziej lub mniej synchroniczne od krańca do krańca zamieszkanego świata, pozwalają przypuszczać, że rozmaite masy ludzkie przez całe wieki pozostają we względnie stałych stosunkach liczbowych: jedna równa się drugiej lub jest dwukrotnie większa od jeszcze innej. Znając jedną wielkość, możemy więc oszacować drugą itd., co pozwala zrekonstruować − z błędami właściwymi tego rodzaju kalkulacjom − liczbę całej ludzkości. Znaczenie tej globalnej liczby jest oczywiste: mimo że z konieczności niedokładna, odzwierciedla ona biologiczną ewolucję ludzkości traktowanej jako pewna całość, pewien „stock”, jak powiedzieliby statystycy.

Mało liczb

Nikt nie zna liczby ludności świata między XV a XVIII wiekiem. Statystycy nie mogą się ze sobą zgodzić, wychodząc od nielicznych, niepewnych i różniących się między sobą danych, jakie proponują historycy. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że niczego nie można ustalić na podstawie tych wątpliwych punktów oparcia. Warto jednak spróbować.

Liczb jest mało i nie są one zbyt pewne: dotyczą wyłącznie Europy oraz − od kiedy ukazało się kilka cennych prac − Chin. Mamy tu do czynienia z ocenami i szacunkami niemal w pełni wartościowymi. I jeśli nawet grunt nie jest całkiem solidny, to nie grozi nam tu żadne poważne niebezpieczeństwo.

A co z resztą świata? Nic lub prawie nic nie wiemy o Indiach, które nie troszczą się o swą historię w ogóle, tym mniej więc troszczą się o liczby, które by mogły rzucić na nią światło. Nic nie wiadomo na temat innej niż chińska Azji, z wyjątkiem Japonii. Rzecz jasna, nic o Oceanii, o którą podróżnicy europejscy ledwie zawadzili w XVII i XVIII wieku: Tasman dotarł do Nowej Zelandii w maju 1642, do Tasmanii, której pozostawił swe imię, w grudniu tego samego roku; Cook wylądował w Australii o całe stulecie później, w latach 1769 i 1783; Bougainville − na Tahiti, tej nowej Cyterze, której sam nie odkrył, w kwietniu 1768. Czy warto zresztą przejmować się tą rozsianą po wyspach ludnością? Statystycy przypisują w swoich tabelach liczbę 2 milionów ludzi całej Oceanii bez względu na rozpatrywany moment. O Czarnej Afryce na południe od Sahary również nie wiemy nic pewnego poza różnymi liczbami dotyczącymi handlu niewolnikami od XVI wieku, liczbami, z których i tak nie dałoby się wszystkiego wydedukować, nawet gdyby były rzetelne. Nie ma wreszcie żadnych pewnych danych na temat Ameryki albo raczej istnieją dwie przeczące sobie wzajemnie kalkulacje.

Angel Rosenblat uznaje tylko jedną metodę, regresywną[5]: wychodząc od aktualnych danych liczymy cofając się w czasie. W ten sposób ludność obu Ameryk po konkwiście sprowadza on w sumie do bardzo niskiej liczby 10−15 milionów ludzi, która w wieku XVII miałaby jeszcze spaść do 8 milionów. Powolny wzrost nastąpiłby dopiero w XVIII wieku. Amerykańscy historycy z uniwersytetu w Berkeley (Cook, Simpson, Borah[6]), nazywani w skrócie „szkołą Berkeley”, dokonali jednak szeregu obliczeń i interpolacji, wychodząc od fragmentarycznych danych liczbowych z epoki, dotyczących paru regionów Meksyku tuż po europejskim podboju. W rezultacie otrzymali wartości nadmiernie wysokie: w roku 1948 proponowali liczbę 11 milionów, a w 1960, po zsumowaniu wszystkich nowych czy na nowo rozważonych danych, fantastyczną liczbę 25 milionów dla samego Meksyku w roku 1519. Potem liczba ludności już tylko spadała, i to szybko: w 1532 – 16 800 000, 1548 – 6 300 000, 1568 – 2 650 000, 1580 – 1 900 000, 1595 − 1 375 000, 1605 – 1 000 000; od roku 1650 zaznacza się powolny wzrost, wyraźny po 1700.

1. W Meksyku: człowiek ustępuje miejsca stadom

(Wg Pierre Chaunu, L’Amérique latine, w: Histoire Universelle, Encyclopédie de la Pléiade.)

Te niesłychane liczby skłaniałyby nas do obdarzenia całej Ameryki ludnością liczącą od 80 do 100 milionów w roku 1500. Nikt w to ślepo nie uwierzy mimo świadectw archeologów i kronikarzy konkwisty, w tym ojca Bartolomé de Las Casas. Natomiast jest absolutnie pewne, że wraz z podbojem europejskim Ameryka uległa kolosalnemu kryzysowi biologicznemu; być może przesadą byłoby twierdzenie, że liczba jej ludności spadła do jednej dziesiątej, lecz bez wątpienia był to kryzys ogromny i nieporównywalny nawet z Czarną Śmiercią oraz towarzyszącymi jej katastrofami demograficznymi w Europie ponurego XIV wieku. Częściowa odpowiedzialność spada tu na okrucieństwa bezlitosnego podboju oraz niezwykle ciężką pracę tubylców na kolonizowanych obszarach. Pod koniec XV wieku sytuacja demograficzna ludności indiańskiej była jednak chwiejna, głównie ze względu na brak jakiegokolwiek zwierzęcego mleka, co zmuszało matki, by karmić dzieci piersią do 3−4 roku życia, i likwidowało w tym czasie kobiecą płodność, stawiając pod znakiem zapytania jakąkolwiek szybką odnowę demograficzną[7]. Otóż ta indiańska masa ludności o niepewnej równowadze została zaskoczona serią straszliwych ataków mikrobów, ataków analogicznych do tych, jakie rozpętała w równie dramatyczny sposób obecność białych na Pacyfiku w XVIII, a zwłaszcza XIX wieku.

Choroby − to znaczy wirusy, bakterie i pasożyty przywleczone z Europy i Afryki − rozprzestrzeniały się szybciej niż zwierzęta, rośliny i ludzie przybyli z drugiej strony Atlantyku. Populacje indiańskie, przystosowane tylko do własnych czynników patogennych, były bezbronne wobec tych nowych niebezpieczeństw. Ledwie Europejczycy wylądowali w Nowym Świecie, a już ospa zaczęła zbierać żniwo − w 1493 roku na San Domingo, w 1519 w obleganym, lecz nie zdobytym jeszcze przez Corteza Meksyku, w latach 1530 w Peru, gdzie poprzedziła wkroczenie żołnierzy hiszpańskich. W roku 1560 dociera ona do Brazylii, w 1635 − do Kanady[8]. Ta choroba, na którą Europa była na wpół uodporniona, zadała tubylczej ludności straszne ciosy. Podobnie odra, grypa, dyzenteria, trąd, dżuma (pierwsze szczury dotarły do Ameryki około 1544−1546), choroby weneryczne (poważny problem, do którego powrócimy), tyfus, słoniowacizna, choroby przywleczone przez białych i czarnych, które na tym gruncie nabrały nowej jadowitości. Rzecz jasna, możemy się wahać co do prawdziwej natury niektórych chorób, ale gwałtowna inwazja mikrobów nie ulega kwestii; ludność meksykańska załamała się pod ciosem kolosalnych epidemii: w roku 1521 − ospy, w 1546 − nieokreślonej „zarazy” (tyfus lub grypa), której okrutny nawrót w latach 1576−1577 spowodował śmierć dwu milionów ludzi[9]. Niektóre wyspy na Antylach wyludniły się zupełnie. Trzeba dziś oczywiście pewnego wysiłku, by uznać, że żółta febra nie jest chorobą właściwą Ameryce tropikalnej. Prawdopodobnie przywędrowała z Afryki. W każdym razie pojawia się późno: w 1648 na Kubie, w 1685 w Brazylii, skąd rozszerzy się na całą strefę tropikalną Nowego Świata; w XIX wieku rozciągnie się od Buenos Aires aż po wschodnie wybrzeże Ameryki Północnej, docierając nawet do portów śródziemnomorskiej Europy[10]. Nie podobna mówić o Rio de Janeiro z XIX wieku nie wspominając o tej śmiercionośnej towarzyszce życia. Warto odnotować, że jeśli do tej pory epidemie dziesiątkowały ludność tubylczą, to tym razem ofiarą choroby, która przybrała postać endemiczną, padają głównie nowi przybysze, biali. W Porto Belo w roku 1780 zapadają na nią załogi statków i wielkie galeony zmuszone są stać całą zimę w porcie[11]. Nowy Świat nękają więc straszne plagi. Odrodzą się one, kiedy Europejczyk osiądzie na wyspach Pacyfiku, jeszcze jednym świecie odrębnym pod względem biologicznym. Malaria na przykład późno dociera do Indonezji i na Oceanię; w 1732 atakuje nagle i dziesiątkuje Batawię[12].

Tak oto wyliczenia Angela Rosenblata i historyków z Berkeley, ostrożność tego pierwszego i romantyzm drugich, dają się pogodzić: i jedne, i drugie liczby mogą być prawdziwe lub prawdopodobne zależnie od tego, czy mówimy o czasach sprzed konkwisty, czy po niej. Pomińmy więc opinie Woytinskich i Embree. Ten ostatni twierdził w latach pięćdziesiątych XX w., że „w epoce prekolumbijskiej między Alaską a przylądkiem Horn nigdy nie żyło więcej niż 10 milionów ludzi”[13]. Dziś mamy prawo w to wątpić.

Jak liczyć?

Przykład Ameryki ukazuje nam, jak posługując się prostymi (może nazbyt prostymi) metodami i wychodząc od liczb względnie wiarygodnych, możemy zakładać i wyobrażać sobie inne wielkości. Owe wątpliwe metody słusznie niepokoją historyka, przyzwyczajonego zadowalać się jedynie tym, co jest udowodnione przez źródło o niezaprzeczalnej wartości. Statystyk nie zna tych niepokojów ani lęków. „Jeśli nam zarzucą, że nie liczymy jak sklepikarze − powiada z humorem statystyk i socjolog Paul A. Ladame − odpowiemy, że szczegóły nie mają znaczenia: ważny jest jedynie rząd wielkości”[14]. Rząd wielkości, możliwy pułap lub poziom zerowy, maksimum bądź minimum.

W tym sporze, gdzie każdy ma rację i każdy jest w błędzie, weźmy więc stronę rachmistrzów. Zakładają oni, że między różnymi populacjami na kuli ziemskiej istnieją proporcje stałe lub zmieniające się bardzo powoli. Takiego zdania był Maurice Halbwachs[15]. Innymi słowy, ludność całego świata miałaby struktury zmienne tylko w niewielkim stopniu: stosunki liczbowe między rozmaitymi grupami ludzkimi byłyby grosso modo trwałe. Szkoła z Berkeley wyprowadza globalną liczbę ludności amerykańskiej z fragmentarycznej, meksykańskiej. Podobnie Karl Lamprecht, a później Karl Julius Beloch obliczyli liczbę ludności całych Niemiec na podstawie znanej w przybliżeniu liczby ludności okręgu Trewiru w roku 800[16]. Zawsze chodzi o to, by na podstawie prawdopodobnych proporcji, wychodząc od liczb znanych, przejść do prawdopodobnych liczb wyższej kategorii, które ustalą rząd wielkości. Metoda ta nie jest nigdy bezwartościowa, pod warunkiem, że będziemy ją brali taką, jaką jest. Lepsze byłyby liczby rzeczywiste, lecz ich nam brak.

Równość Chin i Europy

W odniesieniu do Europy weźmiemy pod uwagę wywody, szacunki i liczby wielkiego prekursora demografii historycznej, Karla Juliusa Belocha (1854−1929), oraz Paula Mombert, J.C. Russella i dane z ostatniej edycji książki Marcela Reinhardta[17]. Liczby te bywają zgodne, gdyż każdy zapożycza je skrupulatnie od kolegi. Ja ze swej strony wybrałem czy założyłem sobie poziomy najwyższe; pragnąłem każdorazowo rozciągnąć Europę aż po Ural, wliczając w nią również „dziką” Europę Wschodnią. Liczby zakładane dla Półwyspu Bałkańskiego, Polski, Moskwy i krajów skandynawskich są bardzo ryzykowne, niewiele bardziej prawdopodobne od tych, jakie statystycy proponują dla Oceanii i Afryki. Takie rozszerzenie Europy wydało mi się konieczne: Europie wybranej jako jednostka miernicza nadaje ono te same wymiary przestrzenne w każdym rozpatrywanym okresie, a poza tym lepiej równoważy dwie szale − „rozszerzoną” Europę na jednej, Chiny na drugiej − równowaga owa sprawdza się w wieku XIX, kiedy dysponujemy już liczbami jeśli nie całkiem pewnymi, to możliwymi do przyjęcia.

Liczby dotyczące Chin oparte są na ocenach oficjalnych, co nie znaczy, by były bezwzględnie wiarygodne. Są to dane podatkowe, a kto mówi: fiskus, mówi: oszustwo lub pozór, albo jedno i drugie. Abbot P. Usher[18] słusznie twierdzi, że są to raczej liczby zaniżone i podwyższa je, mimo że operacje tego typu bywają ryzykowne. Tak samo postąpił historyk[19], który spróbował jakiś czas temu dokonać podobnych niedoskonałych rachunków... Nagie liczby zestawione ze sobą wykazują zresztą uderzające nieprawdopodobieństwa, spadki i wzrosty anormalne nawet jak na ogrom chińskich mas. Niewątpliwie mierzą one często „tyleż porządek i władzę w cesarstwie, co poziom ludności”. I tak w 1674 roku globalna liczba ludności spada o 7 milionów w stosunku do poprzedniego roku z powodu wielkiej rewolty feudalnej Wu Sanguei. Ci, których brak, nie zginęli, lecz wymknęli się spod centralnej władzy. Kiedy się poddali, statystyki skoczyły w górę niewspółmiernie do naturalnego, choćby nawet maksymalnego przyrostu ludności.

Dodajmy, że nie zawsze sporządzano spisy na podstawie identycznych kryteriów. Przed rokiem 1735 liczy się ren ting, podatników, mężczyzn od 16 do 60 roku życia, trzeba więc ich liczbę pomnożyć, przyjąć, że stanowią oni 28% całej ludności. Natomiast od 1741 spis obejmuje realną liczbę ludności, która wynosi 143 miliony, podczas gdy wyliczenia według liczby ren ting dawały, w roku 1734, 97 milionów. Można te dane jakoś uzgodnić, w końcu rachunki pozwalają nam na różne wybiegi, ale na czyje wyjdzie[20]?. W sumie na dłuższą metę liczby te mają swoją wartość, specjaliści są co do tego zgodni, a dane najdawniejsze, z epoki Ming (1368−1644), wcale nie wydają się najbardziej wątpliwe, wręcz przeciwnie.

Słowem, widać, z jakim materiałem musimy mieć do czynienia. Jeśli naniesiemy te liczby na wykres, to między Europą sięgającą Uralu a Chinami ograniczonymi do prowincji stanowiących trzon kraju ustala się równość jedynie w przybliżeniu. Zresztą dziś waga przechyla się coraz bardziej na korzyść Chin, ze względu na wyższy przyrost naturalny. Ta ustalona z grubsza równowaga pozostaje mimo to jedną z precyzyjniej określonych struktur ostatnich pięciu lub sześciu stuleci i na tej podstawie możemy obliczyć w przybliżeniu liczbę ludności całego świata.

Ludność świata

Z chwilą gdy mamy do dyspozycji wiarygodne statystyki (pierwszy prawdziwy spis ludności z 1801 roku dotyczy tylko Anglii), okazuje się, że Chiny i Europa reprezentują, każde z osobna, grosso modo, jedną czwartą całej ludzkości. Oczywiście nic nie gwarantuje z góry autentyzmu tych proporcji w odniesieniu do przeszłości. Tak wczoraj, jak i dziś Europa i Chiny są największymi akumulatorami populacji ziemskiej. A skoro rozwijały się szybciej niż inne skupiska, to dla czasów poprzedzających wiek XVIII należałoby może przyjąć proporcję 1:5 zamiast 1:4 dla każdej z tych mas porównywanej z resztą świata. Taka ostrożność jest wyrazem naszej niepewności.

2. Populacja światowa (XIII−XX w.)

Do dwóch krzywych Europy i Chin wprowadzimy zatem współczynniki
4 i 5, otrzymując cztery prawdopodobne krzywe ludności świata, odpowiadające czterem lub pięciu Europom, czterem lub pięciu Chinom. Czyli na wykresie zbiorczym otrzymamy krzywą złożoną, która od liczb najniższych do najwyższych wyznacza granice szerokiej strefy możliwości (i błędów). Między tymi niezbyt odległymi od siebie granicami wyobraźmy sobie linię, która by wyznaczała ewolucję ogółu ludności świata między XIV a XVIII wiekiem.

Z grubsza biorąc, od 1300 do 1800 roku populacja ta, widziana poprzez tego rodzaju wyliczenia, na dłuższą metę wzrastała, nie licząc oczywiście gwałtownych, lecz przejściowych regresów, o których już mówiliśmy. Jeśli dla punktu wyjścia, w latach 1300−1350, przyjmiemy oszacowanie najniższe (250 milionów), a dla punktu docelowego najwyższe (1380 milionów w 1780), wzrost przekraczałby 400%. Nikt w to nie musi wierzyć. Jeśli przyjmiemy dla punktu wyjścia maksimum, 350 milionów, a w punkcie docelowym 836 (minimum według Wilcoxa[21]), wzrost wynosiłby 138%. W ciągu pięćsetlecia odpowiadałoby to średniemu regularnemu wzrostowi rzędu 1,73 promila rocznie (regularność jest tu oczywiście tylko założeniem), czyli ruchowi ledwie zauważalnemu z biegiem lat − o ile był on stały. Niemniej na tak ogromnym odcinku czasu ludność świata podwoiła się. Tego ruchu w przód nie mogły zahamować ani katastrofy gospodarcze, ani kataklizmy, ani masowa śmiertelność. Nie ulega wątpliwości, że to właśnie jest najistotniejszym faktem historii światowej od XIV do XIX wieku, i to nie tylko ze względu na poziom życia, jaki ów ruch wyznaczał: wszystko musiało się dostosować do tej presji.

Fakt ten nie budzi zdziwienia historyków Zachodu: dobrze znają liczne oznaki pośrednie (zajmowanie nowych ziem, migracje, karczowanie, użyźnianie, urbanizacja...), potwierdzające nasze dane liczbowe. Ich wnioski i wyjaśnienia pozostają natomiast dyskusyjne, ponieważ sądzą oni, iż zjawisko to ograniczało się do Europy, podczas gdy jest faktem − i to najważniejszym, najbardziej przejmującym ze wszystkich, jakie odnotujemy w tej książce − że człowiek pokonał rozliczne przeszkody, które sprzeciwiały się jego liczbowej progresji na całości zajmowanych przez niego ziem. A skoro wzrost liczby ludzi jest zjawiskiem nie tylko europejskim, lecz światowym, należy zrewidować wiele perspektyw i wyjaśnień. Zanim jednak dojdziemy do konkluzji, trzeba wrócić do niektórych obliczeń.

Dyskusyjne liczby

Zapożyczyliśmy metodę od statystyków i posłużyliśmy się liczbami najlepiej znanymi, dotyczącymi Europy i Chin, by na ich podstawie oszacować liczbę ludności świata. Statystycy nie będą mieli nic do zarzucenia podobnej metodzie. W obliczu tego samego problemu postąpili jednak oni inaczej. Podzielili mianowicie operację liczbową na fragmenty i obliczyli kolejno ludność każdej z pięciu części świata. Cóż za zdumiewające poszanowanie szkolarskich podziałów! A do jakich doszli rezultatów?

Przypomnijmy, że Oceanii przypisali raz na zawsze 2 miliony mieszkańców, co zresztą jest nieistotne, gdyż ta mała liczba z góry gubi się w naszym marginesie błędu, Afryce zaś równie definitywnie przyznali 100 milionów, o czym już warto dyskutować, ponieważ naszym zdaniem jest mało prawdopodobne, by poziom zaludnienia w Afryce się nie zmieniał, a jego ewolucja siłą rzeczy musiała się odbijać na szacunkowej ocenie liczby ludności świata.

Oceny specjalistów przedstawiliśmy w formie tabeli. Zwróćmy uwagę, że ich kalkulacje zaczynają się późno, w roku 1650, i że są optymistyczne, pozostając w zgodzie z badaniami przeprowadzonymi na początku lat 50. XX w. przez służby Organizacji Narodów Zjednoczonych. Podane przez nich liczby wydają mi się zawyżone, w każdym razie te, które dotyczą Afryki i Azji.

Populacja światowa w milionach mieszkańców (1650−1950)

1650

1750

1800

1850

1900

1950

Oceania

2

2

2

2

6

13*

Afryka

100

100

100

100

120

199**

Azja

257*

330**

250***

437*

479**

406***

602**

522***

656*

749**

671***

857*

937**

859***

1272*

Ameryka

8*

13**

13***

11*

12,4**

12,4***

24,6**

24,6***

59

59

59

144

144

144

338*

Europa (łącznie

z europejską

częścią Rosji)

103*

100**

100***

144*

140**

140***

187**

187***

274*

266**

266***

423*

401**

401***

594*

Ogółem 1

2

3

470

545

465

694

733,4

660,4

915,6

835,6

1091

1176

1098

1550

1608

1530

2416

Źródła: *Biuletyn Narodów Zjednoczonych, grudzień 1951. − ** Carr Saunders. − *** Kuczyński.
Liczby bez gwiazdek są identyczne we wszystkich trzech źródłach.

Lekkomyślnością jest przyznanie na początek − rok 1650 − tej samej liczby ludności (100 milionów) dynamicznej Europie i zacofanej wówczas (może z wyjątkiem wybrzeża śródziemnomorskiego) Afryce. Równie nierozsądne wydaje się przypisywanie ówczesnej Azji zarówno najniższych liczb tabeli (250 lub 257 milionów), jak i liczby najwyższej (330 milionów), zbyt pospiesznie zaakceptowanej przez Carra Saundersa.

W połowie XVII wieku ludność Afryki niewątpliwie odznaczała się biologiczną prężnością. Wskutek handlu Murzynami, od połowy XVI wieku, musiała stawić czoło rosnącym migracjom do Ameryki, które nałożyły się na dawniejsze migracje do krajów islamu (te ostatnie trwały aż do XX wieku). Świadczy to o biologicznym zdrowiu. Innym dowodem tego zdrowia jest opór tubylczej ludności wobec europejskiej penetracji: w XVI wieku, mimo podejmowanych prób, czarny kontynent nie otworzył się przed Portugalczykami, tak jak otworzyła się wcześniej bez walki Brazylia. Dysponujemy też garścią informacji o pulsujących życiem, dość gęsto rozsianych, pięknych i harmonijnych wsiach, które zniszczył napór europejski w XIX wieku[22].

Jeśli jednak Europejczyk nie upiera się przy zdobywaniu krajów Czarnej Afryki, to dlatego, że już od wybrzeży zatrzymują go „złośliwe” choroby: malaria i gorączki typu malarycznego, „dyzenteria, gruźlica, puchlina wodna”, nie mówiąc już o licznych pasożytach. Wszystkim tym chorobom Europejczyk płaci ciężki haracz[23], są dlań przeszkodą równie poważną co brawura wojowniczych plemion. Bystre prądy i piaszczyste mielizny przecinają rzeki: któż zdołał popłynąć w górę dzikich wód Konga? Poza tym przygoda amerykańska i handel dalekowschodni mobilizują wszystkie aktywne siły Europy, której interesy leżą gdzie indziej. Czarny kontynent sam chętnie i tanio dostarcza złotego piasku, kości słoniowej i ludzi. Czegóż żądać więcej? Tytułem przykładu − cała imigracja irlandzka od roku 1769 do 1774 to raptem 44 000 zaokrętowanych pasażerów, czyli mniej niż 8000 rocznie[24]. Podobnie w XVI wieku z Sewilli do Ameryki wyjeżdżało średnio 2000 Hiszpanów rocznie[25]. Handel Murzynami nie obejmował zaś tak wielu ludzi, jak się pochopnie sądzi. Nawet wywóz niewolników do Ameryki był ograniczony, choćby możliwościami transportu. Gdybyśmy przyjęli zupełnie nieprawdopodobną liczbę 50 000 Murzynów rocznie (którą być może osiągnięto dopiero w XIX wieku, w ostatnich latach handlu niewolnikami), to i tak dałoby się ją utrzymać przy założeniu, że ludność afrykańska liczyła wówczas nie więcej niż 25 milionów. Słowem, masa 100 milionów ludzi przypisywana Afryce nie opiera się na żadnych pewnych danych. Zbliżona jest do pierwszej i bardzo niepewnej oceny globalnej podanej w 1696 roku przez Gregory’ego Kinga (95 milionów). Wszyscy zadowolili się powtarzaniem tej liczby. Skąd jednak wziął ją sam King?

Dysponujemy wszakże paroma ocenami: na przykład J.C. Russell[26] szacuje ludność Afryki Północnej w XVI wieku na 3 500 000 (ja sam bez żadnych istotnych podstaw przyjąłem liczbę 2 milionów). Brak nam danych co do Egiptu w XVI wieku. Czy można mówić o dwóch lub trzech milionach, zważywszy, że pierwsze wiarygodne dane z roku 1798 przypisują Egiptowi 2 400 000 mieszkańców, aktualne proporcje wskazują zaś na równoważność Egiptu i Afryki Północnej? Każda z tych populacji reprezentuje dzisiaj jedną dziesiątkę ludności afrykańskiej. Gdybyśmy przyjęli tę proporcję w odniesieniu do XVI wieku, Afryka liczyłaby wówczas od 24 do 35 milionów ludzi, zależnie od tego, jaką liczbę z trzech podanych uprzednio zaakceptowalibyśmy − ostatnia dotyczy końca wieku XVIII, dwie poprzednie wieku XVI. Liczba 100 milionów daleko odbiega od tych ocen. Oczywiście, niczego nie można udowodnić. Wahamy się przed przyjęciem którejkolwiek liczby, ale niemal kategorycznie możemy odrzucić te 100 milionów.

Równie wyolbrzymione są liczby proponowane dla Azji, lecz tutaj problem nie jest aż tak poważny. Carr Saunders[27] sądzi, że Wilcox błędnie ustalił liczbę ludności Chin w roku 1650, sześć lat po zdobyciu Pekinu przez Mandżurów, na 70 milionów, i śmiało ją podwaja (150 milionów). W tym przełomowym momencie historii chińskiej wszystko wydaje się sporne i może zostać zakwestionowane (czy ren ting to aby nie nasze dymy, zwykłe jednostki podatkowe?). Wilcox ze swej strony opierał się na Zong Hualu. Załóżmy, że jego liczba jest zbyt niska, trzeba jednak wziąć pod uwagę ogromne spustoszenia po inwazji mongolskiej. Zrekonstruowana przez Abbota P. Ushera[28] liczba ludności w 1575 roku wynosi 75 milionów, a w 1661 − 101 milionów; w 1680 oficjalna liczba − 61 milionów, zaś zrekonstruowana − 98 według jednego autora, 120 według innego, ale ta ostatnia dotyczy roku 1680, początku rządów dynastii mandżurskiej; pewien podróżnik w 1639 mówi o 60 milionach mieszkańców, licząc 10 osób na dym, co jest współczynnikiem anormalnym nawet jak na Chiny.

3. Chińskie migracje wewnętrzne w XVIII wieku

Intensywny wzrost demograficzny w XVIII wieku wzmaga migracje z prowincji do prowincji; schemat tych ruchów ludności przedstawia powyższa mapa (wg L. Dermigny, Le Commerce à Canton au XVIII siècle.)

Dopiero od roku 1680, a raczej od odzyskania Formozy w 1683, zaczyna się, niczym długo wzbierająca fala, oszałamiający przyrost demograficzny w Chinach. Zabezpiecza go od zewnątrz rozległa ekspansja terytorialna, która zawiodła Chińczyków na Syberię oraz do Mongolii, Turkiestanu i Tybetu. We własnych granicach dokonują niezwykle intensywnej kolonizacji. Wpierw zagospodarowują wszystkie niziny i dające się nawodnić wzgórza, a następnie tereny górzyste, gdzie mrowie pionierów wypala lasy. Od XVI wieku rozprzestrzeniają się wyraźnie nowe, wprowadzone przez Portugalczyków uprawy − arachidy, pataty, a zwłaszcza kukurydza; kartofle, które przybędą z Europy, nabiorą znaczenia dopiero w XIX wieku. Kolonizacja trwa bez większych problemów do 1740, potem należny każdemu skrawek ziemi zaczyna się stopniowo kurczyć, gdyż ludność wzrasta szybciej niż powierzchnia gruntów nadających się do uprawy[29].

Te głębokie przeobrażenia kraju pomagają usytuować chińską „rewolucję agrarną” wraz z towarzyszącą jej i przerastającą ją rewolucją demograficzną. Prawdopodobnie liczby przedstawiają się następująco: 1680 − 120 milionów, 1700 − 130, 1720 − 144, 1740 − 165, 1750 − 186, 1760 − 214, 1770 − 246, 1790 − 300, 1850 − 430[30]. Kiedy w 1793 George Staunton, sekretarz ambasadora angielskiego, pyta Chińczyków, ile ludzi liczy cesarstwo, odpowiadają mu z dumą, jeśli nie szczerością: 353 miliony...[31].

Powróćmy jednak do ludności Azji. Zwykle przyjmuje się, że jest ona dwa lub trzy razy liczniejsza od ludności Chin. Raczej dwa niż trzy, gdyż Indie nie wydają się równe chińskiej masie. Oparta na spornych dokumentach ocena ludności Dekanu w 1522 roku (30 milionów) oznaczałaby 100 milionów w całych Indiach[32], czyli więcej niż oficjalna ówczesna liczba ludności Chin, w co nikt nie musi wierzyć.

Indie dotknie zresztą w tym stuleciu srogi głód, który spustoszy prowincje północne[33]. Opublikowane prace historyków indyjskich sygnalizują jednak dobrą koniunkturę i znaczny wzrost demograficzny w wieku XVII[34]. Niemniej według nie ogłoszonej dotąd oceny francuskiej z roku 1797[35] Indie liczą zaledwie 155 milionów ludzi, podczas gdy Chiny po 1780 przyznają się oficjalnie do 275 milionów. Statystyczne zabiegi Kingsleya Davisa[36] nie potwierdzają tej niższości Indii, ale trudno je bezkrytycznie zaakceptować.

W każdym razie Azja równa w założeniu dwóm lub trzem Chinom liczyłaby w 1680 roku 240−360 milionów, a w 1790 − 600−900 milionów. Powtórzmy, że opowiadamy się raczej za liczbami niższymi, zwłaszcza dla połowy XVII wieku. Liczba ludności świata w 1680 roku wynikałaby zatem z następującego rachunku: Afryka 35 lub 50 milionów, Azja 240 lub 360, Europa 100, Ameryka 10, Oceania 2; odnajdujemy rzędy wielkości naszych pierwszych obliczeń, z tym samym marginesem niepewności.

Stulecia względem siebie

Weryfikacje w przestrzeni, kontynent po kontynencie, nie powinny wykluczać trudniejszych weryfikacji w czasie, stulecie po stuleciu. Pierwszy model takiej weryfikacji zaproponował Paul Mombert[37] w odniesieniu do Europy z lat 1650−1850. Przyjmował on, że − po pierwsze − najpóźniejsze dane są najmniej dyskusyjne, po drugie, że jeśli od liczb najpóźniejszych cofamy się do wcześniejszych, to musimy zakładać między nimi wiarygodne krzywe wzrostu. Oznacza to przyjęcie dla Europy w roku 1850 liczby 266 milionów i wyprowadzenie stąd − przy krzywych mniej ostrych niż zakładane na przykład przez Wilcoxa − liczby 211 milionów w 1800, 173 w 1750, a w 1650 i 1600 − kolejno 136 i 100. W porównaniu z innymi ocenami daje to zatem większą liczbę ludności w wieku XVIII − pewna część zysków przypisywanych zwykle XIX stuleciu została przyznana poprzedniemu wiekowi. (Liczby te podaję, oczywiście, ze wszystkimi zastrzeżeniami).

Mamy oto rozsądne roczne wskaźniki wzrostu, potwierdzone z grubsza przez sondaże: od 1600 do 1650 − 6,2 promila, od 1650 do 1750 − 2,4; od 1750 do 1800 − 4; od 1800 do 1850 − 4,6. A więc na rok 1600 przypada ta sama liczba, jaką podawał Karl Julius Beloch (około 100 milionów mieszkańców w całej Europie). Nie mamy natomiast żadnego rzetelnego wskaźnika pozwalającego kontynuować ten marsz pod prąd, od 1600 do 1300, w burzliwym okresie obejmującym znaczny odpływ w latach 1350−1450 i gwałtowny przypływ od 1450 do 1650.

Możemy oczywiście podjąć na własne ryzyko proste rozumowanie Paula Mombert. Najmniej ryzykowna liczba dla roku 1600 − 100 milionów Europejczyków − to apogeum długiego wzrostu, co do którego możemy się wahać między trzema krzywymi: jedną, oznaczającą wzrost o 6,2 promila, jak wskazuje progresja między latami 1600 a 1650, drugą − o 2,4 promila − między 1650 a 1750, trzecią − o 4 promile − między 1750 a 1800. Wziąwszy pod uwagę przeczuwany, choć nieustalony gwałtowny wzrost demograficzny między latami 1450 a 1600, logicznie byłoby wybrać ten ostatni wskaźnik. W rezultacie Europa w 1450 roku liczyłaby w przybliżeniu 55 milionów mieszkańców. Jeśli zatem przyjmiemy za wszystkimi historykami, że w wyniku Czarnej Śmierci i jej następstw wyginęła jedna piąta ludności, to liczba dla lat 1300−1350 wynosiłaby 69 milionów. Nie wydaje mi się ona nieprawdopodobna. Spustoszenie i nędza europejskiego Wschodu, zdumiewająca liczba wsi, które zniknęły z powierzchni Europy w czasie kryzysu 1350−1450, wszystko zdaje się potwierdzać tę wysoką liczbę, bliską rozsądnej ocenie Belocha (66 milionów).

W gwałtownym ożywieniu długiego XVI wieku (1450−1650) niektórzy historycy dopatrują się reakcji na wcześniejsze straty[38]. Gdyby zaakceptować nasze liczby, miałaby tu miejsce najpierw kompensacja, a następnie przekroczenie. Wszystko to jest, rzecz jasna, nader dyskusyjne.

Niewystarczające dawne wyjaśnienia

Pozostaje problem zasygnalizowany na początku: generalny wzrost ludności świata. A w każdym razie wzrost ludności Chin, równie znaczny i bezdyskusyjny jak europejski, który każe nam zrewidować dawne wyjaśnienia. Niechaj historycy pożegnają się z upartymi próbami tłumaczenia wzrostu demograficznego na Zachodzie spadkiem śmiertelności w miastach (która zresztą pozostaje bardzo wysoka[39]), rozwojem higieny i medycyny, regresem ospy, lepszym zaopatrzeniem w wodę pitną, spadkiem śmiertelności dzieci i śmiertelności w ogóle oraz obniżeniem wieku zawierania małżeństw. Otóż w Chinach, gdzie małżeństwa zawsze były „wczesne i płodne”, niepodobna mówić o obniżeniu wieku zawierania małżeństw ani o skoku wskaźnika urodzeń. Co do higieny w miastach, to ogromny Pekin, liczący zdaniem angielskiego podróżnika 3 miliony mieszkańców[40] w roku 1793, jest z pewnością mniej rozległy od Londynu, któremu daleko wtedy do tak fantastycznej liczby. W Pekinie zagęszczenie rodzin w niskich domach jest wprost nieprawdopodobne. Higiena jest tu bezradna.

Zresztą, pozostając w granicach Europy, jak wyjaśnić gwałtowny przyrost ludności w Rosji (podwaja się od 1722 do 1795, z 14 do 29 milionów), gdzie brak chirurgów i lekarzy[41], a o higienie w miastach w ogóle nie może być mowy?

Jeśli zaś weźmiemy pod uwagę obszary poza Europą, to jak wytłumaczyć wzrost ludności anglosaskiej i hiszpańsko-portugalskiej w XVIII-wiecznej Ameryce, gdzie nie ma ani lekarzy, ani szczególnej higieny w takim na przykład Rio de Janeiro, od 1763 roku stolicy Brazylii, które regularnie nawiedza żółta febra i gdzie grasuje syfilis panujący tam endemicznie, jak w całej Ameryce hiszpańskiej, i zżerający chorych „aż do kości”[42]? Każda populacja mogła rosnąć na swój sposób. Ale dlaczego owe wzrosty następują niemal w tym samym momencie?

Niewątpliwie zwiększa się wszędzie − zwłaszcza wraz z powszechnym ożywieniem gospodarczym w XVIII wieku, ale też i dużo wcześniej − oferowana ludziom przestrzeń. Wszystkie kraje świata kolonizują się same, zaludniając swe puste czy na wpół zasiedlone tereny. Europa korzysta z nadwyżki przestrzeni życiowej i żywności dzięki terytoriom zamorskim oraz europejskiemu Wschodowi, który wynurza się z „barbarzyństwa”, jak powiada ksiądz Mably; odnosi się to zarówno do południowej Rosji, jak też do lesistych, a bardziej jeszcze bagnistych, wprost nie dla ludzi Węgier, gdzie przez długi czas przebiegała granica podbojów imperium tureckiego; raptownie cofa się ona daleko na południe. Jest to również prawdą w odniesieniu do Ameryki, czego nie trzeba dowodzić, a także do Indii, gdzie rozpoczęła się kolonizacja czarnoziemu regur w pobliżu Bombaju[43]. W jeszcze większym stopniu odnosi się to do Chin, które w XVII wieku zasiedlają swoje oraz sąsiednie tereny bezludne i pustynne. Gdybyśmy − pisał René Grousset − chcieli porównać historię Chin z dziejami jakiejś innej wielkiej zbiorowości, należałoby, choć wydaje się to paradoksalne, odwołać się do historii Kanady albo Stanów Zjednoczonych. W obu wypadkach, niezależnie od zmiennych kolei polityki, chodzi przede wszystkim o podbicie ogromnych dziewiczych terytoriów przez naród rolników, którzy spotykają na swej drodze tylko biedne, na wpół koczownicze plemiona”[44]. Ta ekspansja trwa, a raczej zaczyna się od nowa w wieku XVIII.

Skoro jednak ekspansja zaczyna się od nowa, to dzieje się tak dlatego, że wzrosła liczba ludzi. Ekspansja jest tu raczej skutkiem niż przyczyną. Ludzie zawsze bowiem znajdowali nadającą się do zasiedlenia przestrzeń, ilekroć tego chcieli czy potrzebowali. Pustej przestrzeni nie brakuje nawet dziś, w świecie skądinąd „skończonym”, jak mówi Paul Valéry językiem zapożyczonym od matematyków, i gdzie − jak zauważa rozsądny ekonomista − „ludzkość nie ma już do swojej dyspozycji drugiej doliny Missisipi ani drugiego terytorium Argentyny”[45]; można jeszcze zagospodarować lasy podzwrotnikowe, stepy, a nawet rejony arktyczne i prawdziwe pustynie, gdzie nowoczesna technika może nam zgotować wiele niespodzianek[46].

W gruncie rzeczy chodzi o co innego. Właściwe pytanie brzmi: dlaczego w jakimś momencie następuje „koniunktura geograficzna”, skoro przestrzeni zawsze było tyle samo? Problem leży w synchronizmie. Skutecznie działająca, lecz jeszcze nieokrzepła gospodarka międzynarodowa nie wydaje się jedynym powodem tak potężnego i powszechnego ruchu. Gospodarka również jest nie tylko jego przyczyną, ale i skutkiem.

PRZYPISY

Przedmowa

[1] Pierwsza edycja niniejszego tomu wchodziła w skład serii wydawniczej pozbawionej przypisów. Ponieważ jednak mój edytor zgodził się, by opatrzyć nimi tom drugi i trzeci, nowe, poprawione i uzupełnione wydanie pierwszego należało opracować w identyczny sposób. Jednakże notatki, które sporządzałem w trakcie lektur, najczęściej nie dały się już odszukać w segregatorach. Musiałem zatem odtworzyć setki, a nawet tysiące powołań − nie zawsze z powodzeniem. Niech więc historycy, którzy będą korzystać z mojej książki, zechcą mi wybaczyć, że w pewnych przypadkach wzmianka „nota zagubiona” figuruje na miejscu tej noty, której niestety nie udało mi się odnaleźć.

Ważniejsze skróty

A.d.S. − Archivio di Stato

A.E. − Affaires Etrangères (Paryż)

A.N. − Archives Nationales (Paryż)

B. M. − British Museum

B.N. − Bibliothèque Nationale (Paryż)

Ms. fr. − manuscrits français

Ms. it. − manoscritti italiani

P.R.O. − Public Record Office (Londyn)

Rozdział I

[1] Według E. Wagemanna, Economia mundial, 1952, 1, s. 59 i n.

[2] E. Le Roy Ladurie, Les Paysans de Languedoc, 1966, 1, s. 139 i n.

[3] F. Braudel, Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II, 1976, 1, przeł. T. Mrówczyński i M. Ochab, s. 439−440, dalej cyt. w skrócie jako Morze Śródziemne.

[4] E. Wagemann, op. cit., I, s. 51.

[5] A. Rosenblat, La Población indigena y el mestizaje en América, 1954, 1, s. 102−103.

[6] Najistotniejsze prace: S.F. Cook, L.B. Simpson, The Population of Central Mexico in the 16th Century, „Ibero-Americana”, 1948; W. Borah, The Aborigenal Population of Central Mexico on the Eve of the Spanish Conquest, „Ibero-Americana”, 1963. Kalkulacje szkoły Berkeley są obecnie kwestionowane, zwłaszcza przez Ch. Verlindena, na przykład w wystąpieniu na konferencji w Prato w 1979 roku.

[7] P. Chaunu, L’Amérique et les Amériques, 1964, s. 105; A.F. Prévost, Histoire générale des voyages, 1979, XV, s. 9.

[8] D.A. Brading, Mineros y comerciantes en el Mexico borbònico, 1763−1810, 1975, s. 18. N. Sánchez-Albornoz, La Población de America latina desde los tiempos precolombinos, 1973, s. 81; B.N. Chagny, Variole et chute de l’mpire aztèque, praca doktorska w maszynopisie, Dijon 1975.

[9] A. Dávilla, Historia de la fundación y discurso de la provincia de Santiago de Mexico, 1596−1625, s. 100, 118, 516−517.

[10] N. Sánchez-Albornoz, op. cit., s. 188.

[11] Ibid., s. 121−122.

[12] A. Grenfeld Price, The Western Invasions of the Pacific and its Continents, 1963, s. 167.

[13] W.S. Woytinski, E.S. Woytinski, World Population and Production, Trends and Outlook, 1953 oraz. E.R. Embree, Indians of the Americas, 1939, cyt. przez P.A. Ladame’a, Le Rôle des migrations dans le monde libre, 1958, s. 14.

[14] P.A. Ladame, op. cit., s. 16.

[15] M. Halbwachs, Morphologie sociale, 1938, s. 70.

[16] K. Lamprecht, Deutsche Wirtschaftgeschichte, 1891, 1, s. 163; K.J. Beloch, Die Bevölkerung Europas im Mittelalter, „Zeitschrift für Sozialwissenschaft”, 1900, s. 405−407.

[17] P. Mombert, Die Entwicklung der Bevölkerung Europas seit der Mitte des 17. Jahrhunderts, „Zeitschrift für Nationalökonomie”, 1936; J.C. Russell, Late Ancient and Medieval Population, 1958; M. Reinhardt, A. Armengaud, J. Dupaquier, Histoire générale de la population mondiale, 1968.

[18] A.P. Usher, The History of Population and Settlement in Eurasia, „The Geographical Review”, 1930, s. 122−127.

[19] L. Dermigny, La Chine et l’Occident. Le commerce à Canton au XVIIIe siècle, 1964, II, s. 472−475.

[20] Ibid.

[21] Por. tabelę na s. 45.

[22] L. Frobenius, Histoire de la civilisation africaine, 1936, s. 14 i n.

[23] J.B. Labat, Nouvelle relation de l’Afrique occidentale, 1728, V, s. 331 i n.

[24] Chodzi tu o okres bardzo intensywnej emigracji, por. M. Devèze, l’Europe et le monde à la fin du XVIIe siècle, 1970, s. 331 i przypis 586.

[25] Według danych oficjalnych dotyczących „pasajeros a Indias” liczba ta osiągnęła 100 000 w ciągu wieku XVI; G. Cespedes de Castillo, w: Historia social y económica de España y America, opracowanej pod kierunkiem J. Vicensa Vivesa, III, s. 393−394 sądzi, że należałoby ją pomnożyć dwu- lub trzykrotnie.

[26] J.C. Russell, op. cit., s. 148.

[27] C. Saunders, World Population, Past Growth and Present Trends, 1937, s. 38−41.

[28] A.P. Usher, op. cit., s. 123.

[29] L. Dermigny, op. cit., II, s. 477, 478−479, 481−482.

[30] Ibid., tabela na s. 475 i uwagi polemiczne na s. 472−475.

[31] G. Macartney, Voyage dans l’intérieur de la Chine et en Tartarie fait dans les années 1792, 1793 et 1794..., 1798, IV, s. 209.

[32] W.H. Moreland, India and the Death of Akbar, 1920, s. 16−22.

[33] Zwłaszcza w latach 1540, 1596 i 1630: tamże, s. 11, 22, przypisy 1, 266.

[34] Por. t. III niniejszej książki, rozdz. V; Indyjskie wioski i przypis 428.

[35] A.E., Indes Orientales, 18 f°257.

[36] K. Davis, The Population of India and Pakistan, 1951, s. 24−26.

[37] P. Mombert, op. cit., s. 533−545.

[38] P. Chaunu, Cywilizacja wieku Oświecenia, 1989, s. 40.

[39] Liczne informacje podaje „Gazette de France”. Na przykład w roku 1762 zgony znacznie przeważają nad urodzeniami w Londynie, Paryżu, Warszawie i Kopenhadze. W Kopenhadze przypadało 4512 zgonów na 2289 urodzeń, podczas gdy w reszcie kraju panowała pod tym względem równowaga.

[40] G. Macartney, op. cit., IV, s. 113.

[41] P.R.O., Londyn, 30.25.65, vol. 9, 1655. W państwie moskiewskim „nie ma nikogo, kto by trudnił się rzemiosłem chirurga, prócz kilku cudzoziemców przybyłych z Holandii i Niemiec”.

[42] N. Sánchez-Albomoz, op. cit., s. 188.

[43] P. Vidal de la Blache, Principes de géographie humaine, 1922, s. 45.

[44] R. Grousset, Histoire de la Chine, 1957, s. 23.

[45] W. Röpke, Explication économique du monde moderne, 1940, s. 102.

[46] Por. P. Gourou, Terre de Bonne Espérance.