Spis treści

- Wstęp. Po co nam historia ruchu pracowniczego?

- I. Dwie spokojne dekady

- II. Nowe czasy

- III. Wiecujące kobiety

- IV. Związkowy bastion

- V. Pałki i kastety

- VI. Czerwcowy mit

- VII. Milczący strajk

- VIII. Wszystkie „płyty” Marcela Szarego

- IX. Od Cegielskiego do Amazona

- Zakończenie. Kryzysy gospodarcze i powracające walki pracownicze

- Bibliografia

- Podziękowania

Pamięci Marcela Szarego

(1964–2010)

Wstęp

Po co nam historia ruchu pracowniczego?

Od dłuższego czasu powracała do mnie myśl, aby napisać książkę o robotnikach zakładów Hipolita Cegielskiego. Kilkakrotnie nawet ją zaczynałem. Objętość notatek i zebranych materiałów ciągle rosła, ale projektu nie udało mi się sfinalizować. Napisałem artykuł o cyklach walk pracowniczych w powojennej Polsce, potem obszerniejszy tekst o początkach kobiecego ruchu związkowego w Wielkopolsce, wreszcie książkę o formowaniu się nowej klasy pracowniczej – prekariatu[1]. Wszystkie te prace były pokłosiem mojego zaangażowania w ruch związkowy i brały się z inspiracji walkami pracowników Cegielskiego. Dopiero sto pięćdziesiąta rocznica wybuchu pierwszego strajku w fabryce (w 1872 roku) i rozmowa na ten temat z Przemysławem Wielgoszem, redaktorem naczelnym polskiej edycji „Le Monde Diplomatique”, zmotywowały mnie do podsumowania moich dociekań w formie niniejszej książki.

Nie jest to jednak stricte monografia dotycząca zakładów czy pracowników Cegielskiego. Takich prac historycznych i socjologicznych powstało już kilka[2]. W centrum moich zainteresowań znajdują się: ruch pracowniczy jako całość, rodzaje jego walk i oporu, a konkretna fabryka służy mi jedynie jako przykład miejsca samoorganizacji klasy robotniczej i rozwoju różnych form działania[3]. Jednocześnie w równej mierze interesuje mnie szeroko rozumiane społeczne i ekonomiczne otoczenie fabryki. Śledząc losy przedsiębiorstwa, przyglądam się zmianom, które zachodziły w rozwoju kapitalistycznego systemu produkcji oraz stosunkach społecznych. Zastanawiam się nad tym, jaki wpływ miało przedsiębiorstwo na formowanie się klasy robotniczej w Poznaniu i regionie. Odegrało ono przecież niebagatelną rolę w historii.

Cegielski, śmiem twierdzić, jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych firm w Polsce, zarówno z tytułu funkcji, jaką pełniła i pełni ona w rozwoju przemysłu, jak i – może nawet bardziej – z powodu robotniczego zrywu z 1956 roku. W XX wieku w Cegielskim pracowało w każdym pokoleniu dostatecznie dużo osób, aby to, co działo się w zakładzie, w sposób bezpośredni oddziaływało na szersze kręgi mieszkańców Poznania oraz całej Wielkopolski. Tak było też w moim wypadku. Przez pewien okres pod koniec lat 80. w Cegielskim na stanowisku robotniczym pracował mój ojciec – jako palacz. Kilkanaście lat później, kiedy w ramach działalności związku zawodowego Inicjatywa Pracownicza systematycznie bywałem w Cegielskim, spotkałem osoby, które go wcześniej znały.

W takim kontekście Cegielski – działający nieprzerwanie od ponad 175 lat – stanowi doskonały punkt odniesienia. Otoczenie polityczne było w okresie istnienia zakładu wyjątkowo niestabilne, nie tylko pod względem formalno-ustrojowym, lecz także geograficznym i demograficznym. Cegielski trwał i rozwijał się wraz z burzliwymi narodzinami państw narodowych i nacjonalizmu oraz gwałtownymi zmianami mapy politycznej Europy. Zachodziły duże ruchy migracyjne, zmieniał się obraz etniczny Poznania i regionu. Wbrew mitowi o homogeniczności klasy robotniczej pod względem narodowościowym skład społeczny pracowników w poznańskim przemyśle – w tym w Cegielskim – był zróżnicowany. Przez długi czas współistniały tam przynajmniej trzy narodowości: polska, niemiecka oraz żydowska. Powodowało to podziały, konflikty i spory dotyczące strategii działania, ale też specyficzne formy współdziałania robotników ponad podziałami etnicznymi. Różnice te znikły już po I wojnie światowej. Poznań stał się wówczas najbardziej jednorodny narodowościowo spośród dużych miast międzywojennej Polski.

Klasa pracownicza była i jest wewnętrznie silnie zróżnicowana również politycznie i światopoglądowo. Pytam w tej książce także o to, jak w kontekście tego zróżnicowania wyglądała reprezentacja związkowa i polityczna w danym czasie. W historiografii peerelowskiej ukształtował się pewien kanon opisu dziejów ruchu robotniczego. Oprócz tego, że przedkładano program polityczny nad socjalny, znaczenie reprezentacji partyjnej nad związkową, to jeszcze usilnie przekonywano, że najważniejsze były partie komunistyczne, a socjalistyczne znajdowały się na drugim planie. W tym opracowaniu poddaję krytyce taki sposób myślenia o reprezentacji robotniczej. Trzeba bowiem zwrócić uwagę przede wszystkim na bezpośrednie formy uczestnictwa robotników w życiu demokratycznym, które wynikają z miejsca, jakie zajmowali oni i zajmują w stosunkach produkcji, nie zaś w odniesieniu do partii politycznych. Wskazuję, że w zdecydowanej mierze demokracja przedstawicielska nie pozwalała – i nadal nie pozwala – pracownikom reprezentować samych siebie. Skład organów władzy przedstawicielskiej zawsze w znacznym stopniu odbiegał od realnie istniejącego składu społecznego danego kraju, regionu czy miasta. Oczywiście grupy najbardziej wyzyskiwane w sensie ekonomicznym były zdecydowanie rzadziej reprezentowane w oficjalnych gremiach politycznych. To może wydawać się banałem. Dzięki ruchowi strajkowemu (czy szerzej rewindykacyjnemu) robotnicy starali się jednak odzyskać polityczny wpływ na strukturę podziału dochodu społecznego, warunki pracy, władzę w przedsiębiorstwie i swoje codzienne życie.

Ciekawie brzmią tu skreślone w 1906 roku słowa Róży Luksemburg na temat doświadczeń strajkowych na terenie Rosji i Polski (zaboru rosyjskiego) na początku XX wieku. W skostniałej absolutystycznej Rosji – pisała wówczas o strajku kolejarzy w Rostowie z 1902 roku – robotnicy po raz pierwszy zdobyli sobie „szturmem wolność zgromadzeń”[4], zwołując wielotysięczne wiece. Podobnie było w wielu innych przypadkach. W 1919 roku robotnicy rolni w Wielkopolsce, nie przejmując się zakazami ani ograniczeniami i nie oglądając na istniejące prawo, zorganizowali się w potężne związki zawodowe i szturmem zdobyli prawo do zrzeszania się oraz strajku. To zrewoltowani robotnicy zmaskulinizowanych w dużej mierze zakładów Cegielskiego upomnieli się w 1956 roku o prawa reprodukcyjne kobiet, żądając dla nich sześciogodzinnego dnia pracy! W wielu przypadkach to dzięki strajkom wywalczano sobie prawo do krótszej dniówki, czasami na długo zanim zmieniono pod tym kątem prawo. Po rewolucji 1905 roku faktyczny czas pracy w rosyjskim przemyśle – pisała Luksemburg – wyprzedzał „nie tylko rosyjskie prawodawstwo fabryczne, lecz nawet stosunki panujące w Niemczech”[5]. Inaczej mówiąc: dzięki strajkom często ustanawiano zdobycze, które dopiero później doczekały się legitymizacji. Autorka Akumulacji kapitału dowodziła jednocześnie, że skuteczność i zasięg strajków nie wynikają z siły związków zawodowych, lecz na odwrót – znaczenie związków zawodowych stanowi następstwo dynamiki ruchu rewindykacyjnego. Również dzisiejsza słabość organizacji związkowych bierze się właśnie ze słabości ruchu strajkowego, której towarzyszy fetysz legalizmu i brak zdolności przejścia od protestu w jednym zakładzie czy branży do strajku powszechnego (czego dowodzą na przykład ostatnie strajki w oświacie w 2019 roku). Związki zawodowe nie są dziś zainteresowane strajkiem generalnym i stawiają na rozwiązania polityczne, o których dużo się mówi, ale z których dla świata pracy niewiele wynika. Dziś problemem nie jest to, jak przejść od akcji socjalnej do politycznej, lecz odwrotnie – jak przejść od akcji politycznej do socjalnej. Nie zdołano – moim zdaniem – osiągnąć tego na przykład w czasie Strajku Kobiet w 2020 roku, który pozostał sprzeciwem czysto ulicznym, nakierowanym politycznie.

Ważne jest zwrócenie uwagi na to, jak wyglądają realne zmagania na poziomie zakładu pracy i w jaki sposób przekłada się to na życie polityczne. Jak walka strajkowa robotników i robotnic pozwalała im osiągnąć względną jedność i utrzymać wspólną strategię działania, która czasami dawała im inicjatywę także na gruncie demokracji przedstawicielskiej. Aczkolwiek zwykle nie jest możliwe utrzymanie tej spójności przez dłuższy czas, z uwagi między innymi na przeciwdziałanie samych kapitalistów i przedstawicieli władzy, którzy są zainteresowani rozbiciem solidarności pracowniczej, co może się odbywać na bardzo wiele sposobów – od represji i delegalizacji np. związków zawodowych, przez segmentację rynku pracy (choćby podział na pracowników stałych i tymczasowych) i zmiany technologiczne (zastępowanie pracowników maszynami i robotami), po relokacje przedsiębiorstwa, rekrutację niezorganizowanej siły roboczej od nowa i zróżnicowanie płac, a także zwykłą indoktrynację podkopującą niezależność ruchu robotniczego. Stawką jest tu nie tylko zysk kapitalisty, czy szerzej podział dochodu społecznego, lecz także kontrola nad pracą.

Zrewoltowana i zjednoczona w swoich dążeniach klasa pracowników potrafi zarówno doprowadzić do sprawiedliwszego podziału wypracowanych dóbr i środków, jak i uzyskać większą swobodę w kształtowaniu stosunków społecznych w miejscu pracy (i poza nim) czy ograniczyć lub nawet znieść wyzysk. Książka ta opowiada zatem o powtarzających się cyklach i cyrkulacjach walk pracowniczych. Pisząc o cyklach, mam na myśli okresowe spiętrzenia wystąpień pracowniczych, które oczywiście są połączone z wahaniami koniunkturalnymi gospodarki, ale interesujące jest też, jak przekładają się one na zmiany w dłuższej perspektywie czasowej. Cyrkulacja to zmiany w formie aktywności środowisk robotniczych, a także sposób, w jaki doświadczenie walk pracowniczych trwa i jest przekazywane z pokolenia na pokolenie.

W 2021 roku ukazała się czterotomowa Historia Poznania Przemysława Matusika. Wyszła ona nakładem Wydawnictwa Miejskiego i niejako pod patronatem lokalnych władz. W sensie edytorskim to dzieło imponujące, bogato ilustrowane i pod tym względem bardzo atrakcyjne. Z punktu widzenia naukowego jest to jednak raczej pozycja skierowana do masowego odbiorcy. Mocno odbiega ona od wydanych wcześniej wielotomowych Dziejów Poznania, powstałych w latach 1988–1998 pod redakcją Jerzego Topolskiego i Lecha Trzeciakowskiego, które są pozycją zdecydowanie bardziej akademicką, a także pod wieloma względami wnikliwszą.

Matusik w swojej książce, szczególnie w jej częściach dotyczących dziejów nowożytnych i najnowszych, prezentuje wizję historii miasta niezwykle mieszczańską i konserwatywną. Lista zarzutów pod adresem książki w tym względzie zajęłaby sporo miejsca. W pierwszej kolejności trzeba jednak podkreślić, że autor w zasadzie zepchnął ze sceny historii ruch pracowniczy i związkowy, pominął wiele wątków i specyficznie zinterpretował różne wydarzenia. Oczywiście wspomina on o głównych rewoltach, jak te z 1920 roku (wystąpienie poznańskich kolejarzy) czy 1956 roku (poznański Czerwiec). W pierwszym jednak przypadku marginalizuje znaczenie zrywu, a w drugim wyolbrzymia je pod kątem antykomunistycznych haseł. Ostatecznie Historia Poznania jest książką o mieszczańskich elitach, pisaną z ich perspektywy. Autor między innymi – i w pełni świadomie – przywołuje nostalgiczne obrazy owych przedwojennych „profesorsko-dyrektorskich willi” w elitarnych dzielnicach miasta, gdzie na tarasach biesiadowały „eleganckie panie pijące oranżadę, uśmiechnięci mężczyźni w letnich marynarkach, leżąca na stoliku płachta »Kuriera Poznańskiego« [czyli organu Narodowej Demokracji, którego szpalty ociekały antysemityzmem – przyp. autora], a na trawniku dziewczynki w białych sukienkach z marynarskimi kołnierzykami biegające za toczonym kołem”. To – podkreśla autor – wspomina się lepiej „niż okopywanie »pyrek« czy pielenie »rojek« z kapustą w ogródku przy barakach”[6]. Sielska wizja willi i baraków, jak wcześniej dworku i czworaków, nie wyczerpuje oczywiście dramatu klasowych podziałów i konfliktów. Takie rysowanie obrazów z przeszłości dotyczy także innych polskich miast i regionów.

Praca Matusika dowodzi, że ponowne opisywanie historii ruchu robotniczego ma głęboki sens, jest ona bowiem systematycznie dyskredytowana i rugowana z mainstreamowego dyskursu. Dodatkowo panuje błędne przekonanie, że historiografia peerelowska zrobiła wszystko, co możliwe, w kwestii dziewiętnasto- i dwudziestowiecznego ruchu robotniczego. Nie tylko celowo marginalizowała bowiem ona niektóre jego nurty, lecz także pewne zagadnienia pozostały w ogóle niezbadane. Przede wszystkim mam na myśli dzieje kobiecego ruchu pracowniczego i związkowego oraz sfeminizowanych, ale bardzo ważnych branż, takich jak przemysł tytoniowy. Dopiero ostatnio ukazało się kilka monografii dotyczących tego sektora, ale w odniesieniu do okresu międzywojennego i powojennego oraz pozbawionych wątków protestów pracowniczych[7]. Historiografia peerelowska reprezentowała także pewne utarte schematy interpretacyjne, które można i trzeba modyfikować – albo nawet odrzucić.

Współcześnie pojawiają się też nowe monografie i badania empiryczne dotyczące konfliktów społecznych w różnych okresach historii, choć przede wszystkim w latach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (PRL). Są to badania prowadzone głównie – powiedzielibyśmy – pod kątem delegitymizacji systemu komunistycznego, często pod szyldem Instytutu Pamięci Narodowej (IPN), niepozbawione jednak ciekawych danych na temat strajków i oporu pracowniczego.

Trzeba też zauważyć, że przesuwają się horyzonty czasowe i w przeszłość odchodzą zdarzenia do niedawna uważane za współczesne. Toczą się zatem spory naukowe nie tylko dotyczące upadku Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, lecz także Polski w okresie potransformacyjnym. Te wydarzenia stały się częścią historii najnowszej. To oznacza, że obraz minionych zdarzeń kształtowany „poprzez relacje świadków, przekazywane w drodze międzypokoleniowego dialogu” powoli traci na znaczeniu. Świadkowie historii odchodzą, a „upamiętnianie przeszłości zostaje przeniesione w obszar zewnętrzny, rytualny i materialny”. Pewne treści i idee muszą zaistnieć jako symbole materialne, „aby stać się przedmiotem pamięci”[8]. Proces ten dokonuje się najczęściej za przyzwoleniem bądź z inspiracji władzy i jest z reguły zgodny z jej interesami.

Pamięć ulega materializacji, co może odbywać się na wiele sposobów. Zostaje utrwalona w podręcznikach historii, w archiwach państwowych, muzeach, kalendarzach, rytuałach, programach badań, wydanych biografiach, a także w nazwach miejscowości, ulic, pomnikach, architekturze itd. Wreszcie w Polsce na straży „historycznej poprawności” – przynajmniej obejmującej XX wiek – stoi IPN. Proces ten dodatkowo – jak pisze jeden z badaczy – podlega ścisłej kontroli od czasu, kiedy odkryto, „że ten, kto w polityce kształtuje pamięć o przeszłości, posiada w istocie realną władzę”. Twierdzi się nawet czasami – może z pewną przesadą – że „obok kontroli finansów i nowych technologii, pamięć stała się jednym z najbardziej realnych środków sprawowania politycznej władzy we współczesnym świecie”[9]. Stawką tych zabiegów jest autorytet państwa i jego legitymizacja[10] – zwłaszcza po wojnie, rewolucji czy transformacji ustrojowej. Na naszych oczach dzieje się to kosztem pamięci robotniczej, co ma także niebagatelne znaczenie dla cyrkulacji walk z wyzyskiem i niesprawiedliwością społeczną. Gra toczy się o to, na ile „zmaterializowana pamięć” będzie narzędziem kontroli społecznej i sposobem narzucenia podporządkowania oraz reżimu pracy, a na ile wzmocni ruch rewindykacyjny i emancypacyjny.

Pisząc o „materializacji pamięci”, trzeba zauważyć, że naukowe uprawianie historii od XIX wieku miało służyć interesom mieszczaństwa i państwa narodowego. Od samego początku jest ona w poszczególnych krajach przepojona nacjonalistycznym punktem widzenia i wciągnięta w uzasadnienie politycznych roszczeń określonych klas pretendujących do władzy, posługujących się etnicznymi argumentami. W czasach PRL miano wprowadzić nowy historyczny paradygmat, była to jednak raczej hybryda, w ramach której na narrację nacjonalistyczną nałożono jedynie pewien marksistowski filtr – tak, aby legitymizować nowe elity władzy. Wielu zauważa, że posługiwały się one w dalszym ciągu pewnymi typowymi dla historiografii nacjonalistycznej narracjami. Jak pisał jeden z autorów: „Brzmi to niewiarygodnie, ale wizja przeszłości zawarta w podręcznikach szkolnych PRL była pod wieloma względami niebywale »polska« i poniekąd »katolicka«; ich autorzy w stosunku do »innych« i »obcych« stosowali na papierze swego rodzaju politykę »eksterminacji« lub dyskretnej »asymilacji«”[11]. W historiografii peerelowskiej nawet narracja o robotnikach i walkach klasowych nie była szczególnie oryginalna i często sprowadzano ją do historii partii socjalistycznych oraz komunistycznych. Znajdujemy się zatem w kleszczach historiografii PRL i nacjonalistycznej – z ich mitami i stereotypami. Chciałem w tej książce – na ile to możliwe – przeciwstawić się tej historiografii i nadać odpowiednie znaczenie społeczne dziejom ruchu robotniczego.

[1] J. Urbański, Współczesny ruch pracowniczy w Polsce – od realnego socjalizmu do realnego kapitalizmu [w:] Końce i początki. Socjologiczne podsumowania, socjologiczne zapowiedzi, pod red. R. Drozdowskiego, Poznań 2007; tenże, Wiecowniczki. Zofia Tułodziecka i początki radykalnego zawodowego ruchu kobiecego w Wielkopolsce, Poznań 2018; tenże, Prekariat i nowa walka klas. Przeobrażenia współczesnej klasy pracowniczej i jej form walki, Warszawa 2014.

[2] Z. Grot, 100 lat Zakładów H. Cegielski 1846–1946, Poznań 1946; W. Radkiewicz, Dzieje zakładów H. Cegielski 1846–1960. Studium ekonomiczno-historyczne, Poznań 1962; K. Doktór, Przedsiębiorstwo przemysłowe. Studium Socjologiczne Zakładów Przemysłu Metalowego H. Cegielski, Warszawa 1964; B. Januszkiewicz, H. Wejchan-Kozielewska, 150 lat firmy H. Cegielski – Poznań, Poznań 1996; M. Bosacki, Podziemie w Cegielskim. NSZZ „Solidarność” ZPM H. Cegielski Poznań od 13 grudnia 1981 do 17 kwietnia 1989, Poznań 1996.

[3] Renesans operaismo [w]: Autonomia robotnicza, pod red. K. Króla, Poznań 2007, s. 14.

[4] R. Luksemburg, Wybór pism, t. I, Warszawa 1959, s. 508.

[5] Tamże, s. 522.

[6] P. Matusik, Historia Poznania, t. III, Poznań 2021, s. 227.

[7] Na przykład: A. Synowiec, Zakład Upraw Tytoniu Polskiego Monopolu Tytoniowego (Krakowska Wytwórnia Tytoniu Przemysłowego), Kraków 2016; tenże, Wytwórnia papierosów Czyżyny w Krakowie-Czyżynach, Kraków 2015.

[8] M. Saryusz-Wolska, Pamięć zbiorowa i kulturowa, Kraków 2009, s. 28 i 31.

[9] M.A. Cichocki, Władza i pamięć. O politycznej funkcji historii, Kraków 2005, s. 144.

[10] T. Judt, Przeszłość to inny kraj. Mit i pamięć w powojennej Europie, „Res Publica Nowa” 2010, nr 10, s. 155.

[11] Z. Mazur, Obraz Niemiec w polskich podręcznikach szkolnych do nauczania historii 1945–1989, Poznań 1995, s. 134.

Rozdział I

Dwie spokojne dekady

Rozdział II

Nowe czasy

Rozdział III

Wiecujące kobiety

Rozdział IV

Związkowy bastion

Rozdział V

Pałki i kastety

Rozdział VI

Czerwcowy mit

Rozdział VII

Milczący strajk

Rozdział VIII

Wszystkie „płyty” Marcela Szarego

Rozdział IX

Od Cegielskiego do Amazona

Zakończenie

Kryzysy gospodarcze i powracające walki pracownicze

Bibliografia

100 lat ruchu robotniczego w Polsce. Kalendarium wydarzeń, pod red. Zbigniewa Szczygielskiego, Warszawa 1976.

155 lat firmy H. Cegielski – Poznań S.A., Poznań 2001.

37 lat temu rozpoczął się historyczny strajk w Stoczni Gdańskiej, dzieje.pl, 14 sierpnia 2017, https://dzieje.pl/aktualnosci/historyczny-strajk-w-stoczni-gdanskiej (dostęp: 26.03.2024).

Carol J. Adams, Polityka seksualna mięsa. Feministyczno-wegetariańska teoria krytyczna, przeł. Michał Stefański, Warszawa 2022.

Amazon w Polsce – Centra logistyki, https://biuroprasoweamazon.pl/O-Amazon-w-Polsce/Centra-Logistyki.html (dostęp: 26.03.2024).

Timothy Garton Ash, Polska Rewolucja. „Solidarność” 1980–1981 [w tegoż:] Jesień wasza, wiosna nasza, przeł. Małgorzata Dziewulska, Anna Husarska, Marcin Król, Warszawa 2009.

Anthony Aveni, Imperia czasu. Kalendarze, zegary i kultury, przeł. Paweł Machnikowski, Poznań 2001.

Ottilie Baader, Ein steiniger Weg. Lebenserinnerungen einer Sozialistin, Berlin–Bonn 1979.

Leszek Balcerowicz, Państwo w przebudowie, Kraków 1999.

Wojciech Bartkowiak, Z poznańskiej gwary i wielkopolskiej duszy, „Kronika Miasta Poznania” 2001, nr 2, s. 289–295.

Bezrobocie w województwie zachodniopomorskim w 2004 r., Wojewódzki Urząd Statystyczny, Szczecin 2005.

Zygmunt Boras, Lech Trzeciakowski, W dawnym Poznaniu. Fakty i wydarzenia z dziejów miasta do roku 1918, Poznań 1969.

Stanisław Borowiak, „Jak zatrzymać robotnika na wsi?” – ziemianie wielkopolscy wobec emigracji robotników rolnych do okręgów przemysłowych Rzeszy niemieckiej na przełomie XIX i XX w., „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej” 2010, t. VIII, s. 195–214.

Marcin Bosacki, Podziemie w Cegielskim. NSZZ „Solidarność” ZPM H. Cegielski Poznań od 13 grudnia 1981 do 17 kwietnia 1989, Poznań 1996.

Fernand Braudel, Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV–XVIII wiek, t. III, Czas świata, przeł. Jerzy Strzelecki, Jan Strzelecki, Warszawa 1992.

Jan Brygier, Moje pierwsze kroki w klasowym i rewolucyjnym ruchu robotniczym, maszynopis w zasobach Muzeum Zakładowego HCP, Poznań 1971.

Błażej Brzostek, Robotnicy Warszawy. Konflikty codzienne (1950–1954), Warszawa 2002.

Paulina Cegielska, Z moich wspomnień. Przechadzki po mieście, Poznań 1997.

Tomasz Ceglarz, Sierpień 1980 r. w Poznaniu. Strajki w poznańskich zakładach pracy, https://ipn.gov.pl/pl/archiw/archiwalia/archiwalia-1/43388,Sierpien-1980-r-w-Poznaniu.html (dostęp: 26.03.2024).

Marek Chamot, Chrześcijański ruch robotniczy w zaborze pruskim w latach 1890–1914, „Czasy Nowożytne” 1997, t. III, s. 49–59.

Chronologia polska, pod red. nauk. Bronisława Włodarskiego, Warszawa 2007.

Andrzej Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2012.

Marek A. Cichocki, Władza i pamięć. O politycznej funkcji historii, Kraków 2005.

Piotr Cichoracki, Joanna Dufrat, Janusz Mierzwa, Oblicza buntu społecznego w II Rzeczypospolitej doby Wielkiego Kryzysu (1930–1935). Uwarunkowanie, skala, konsekwencje, Kraków 2019.

Harry Cleaver, Cyrkulacja walk jako forma organizacji [w:] Autonomia robotnicza, pod red. Krzysztofa Króla, Poznań 2007, s. 78–82.

Antoni Czubiński, Marian Olszewski, Z robotniczych tradycji Wielkopolski, Poznań 1984.

Antoni Czubiński, Mieczysław Skrzek, Strajki rolne w Wielkopolsce w latach 1919–1922. Materiały archiwalne, Warszawa 1959.

Antoni Czubiński, Poznań w latach 1918–1939, Poznań 2004.

Antoni Czubiński, Rewolucja 1918–1919 w Niemczech, Poznań 1967.

Jerzy Czuczman, Sytuacja przemysłu stoczniowego w Polsce przed wystąpieniem COVID-19, www.gospodarkamorska.pl, 24 lutego 2021, https://www.gospodarkamorska.pl/raport-sytuacja-przemyslu-stoczniowego-w-polsce-przed-wystapieniem-covid-19-57422 (dostęp: 26.03.2024).

Zofia Daszyńska-Golińska, Sprawa służby domowej, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1920, nr 42–44.

Czesław Demel, Jerzy Krawulski, Krzysztof Rzepa, Działalność Narodowego Stronnictwa Robotników i Narodowej Partii Robotniczej w Wielkopolsce w latach 1917–1937, Warszawa–Poznań 1980.

Dojazdy do pracy w województwie wielkopolskim w 2011 r., Główny Urząd Statystyczny, Poznań 2015, https://poznan.stat.gov.pl/opracowania-biezace/opracowania-sygnalne/praca-wynagrodzenie/dojazdy-do-pracy-w-wojewodztwie-wielkopolskim-w-2011-r-,5,1.html (dostęp: 26.03.2024).

Kazimierz Doktór, Przedsiębiorstwo przemysłowe. Studium socjologiczne Zakładów Przemysłu Metalowego „H. Cegielski”, Warszawa 1964.

Jan Dolata, Elżbieta Gajda, Henryk Rogacki, Trzcianka. Zarys dziejów, Poznań 1994.

Henryk Domański, Zróżnicowanie dochodów oraz jego percepcja [w:] Zróżnicowanie społeczne i jego percepcja w latach 1965–1980. Tendencje zmian i trwałości, pod red. Krystyny Janickiej, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1987, s. 19.

Rafał Drozdowski, Marek Ziółkowski, Dynamika społecznej pamięci i społecznego zapominania, „Kronika Miasta Poznania” 2006, nr 2, s. 7–15.

Irena Dryll, Kierunki zmian w sytuacji społeczno-zawodowej włókniarzy [w:] Włókniarze w procesie zmian, pod red. Jolanty Kulpińskiej, Warszawa 1975, s. 196–200.

Antoni Dudek, Tomasz Marszałkowski, Walki uliczne w PRL 1956–1989, Kraków 1999.

Jan Dudziak, Przemysław Kuciewicz, Jerzy Litwin, Sławomir Skrzypiński, Henryk Spigarski, Polski Przemysł Okrętowy 1945–2000, Gdańsk 2000.

Janina Dydowiczowa, Zarys dziejów Wytwórni Wyrobów Tytoniowych w Poznaniu (1920–1966), „Kronika Miasta Poznania” 1967, nr 2, s. 55–71.

Dzieje Poznania, t. II, cz. 1, pod red. Jerzego Topolskiego i Lecha Trzeciakowskiego, Warszawa–Poznań 1994.

Dzieje Poznania, t. II, cz. 2, pod red. Jerzego Topolskiego i Lecha Trzeciakowskiego, Warszawa–Poznań 1998.

„Dziennik Bałtycki” 1996, 11 czerwca.

„Dziennik Bałtycki” 1996, 22 czerwca.

„Dziennik Bałtycki” 1997, 14 marca.

„Dziennik Bałtycki” 1997, 17 marca.

„Dziennik Bałtycki” 1997, 24 marca.

„Dziennik Bałtycki” 1997, 28 kwietnia.

„Dziennik Bałtycki” 1997, 30 kwietnia.

„Dziennik Bałtycki” 1997, 5 maja.

„Dziennik Poznański” 1866, 16 maja.

„Dziennik Poznański” 1870, 7 września.

„Dziennik Poznański” 1870, 9 września.

„Dziennik Poznański” 1871, 20 stycznia.

„Dziennik Poznański” 1871, 22 marca.

„Dziennik Poznański” 1871, 24 maja.

„Dziennik Poznański” 1907, 5 marca.

„Dziennik Poznański” 1907, 8 marca.

„Dziennik Poznański” 1907, 9 marca.

„Dziennik Poznański” 1907, 12 marca.

„Dziennik Poznański” 1907, 14 lipca.

„Dziennik Poznański” 1907, 9 sierpnia.

„Dziennik Poznański” 1907, 22 października.

„Dziennik Poznański” 1907, 26 października.

„Dziennik Poznański” 1907, 5 listopada.

„Dziennik Poznański” 1907, 29 listopada.

„Dziennik Poznański” 1918, 30 stycznia.

„Dziennik Poznański” 1918, 31 stycznia.

„Dziennik Poznański” 1918, 1 lutego.

„Dziennik Poznański” 1918, 2 lutego.

„Dziennik Poznański” 1918, 5 lutego.

„Dziennik Poznański” 1918, 6 lutego.

„Dziennik Poznański” 1921, 23 października.

„Dziennik Poznański” 1921, 26 października.

„Dziennik Poznański” 1921, 28 października.

„Dziennik Poznański” 1921, 29 października.

„Dziennik Poznański” 1921, 30 października.

„Dziennik Poznański” 1921, 3 listopada.

„Dziennik Poznański” 1922, 14 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 15 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 17 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 18 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 21 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 23 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 24 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 25 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 26 marca.

„Dziennik Poznański” 1922, 29 marca.

„Dziennik Poznański” 1925, 8 października.

„Dziennik Poznański” 1926, 30 maja.

„Dziennik Poznański” 1926, 1 czerwca.

„Dziennik Poznański” 1926, 4 czerwca.

„Dziennik Poznański” 1926, 8 czerwca.

„Dziennik Poznański” 1926, 11 czerwca.

„Dziennik Poznański” 1926, 15 czerwca.

„Dziennik Poznański” 1938, 26 stycznia.

„Dziennik Poznański” 1938, 15 marca.

„Dziennik Poznański” 1938, 16 marca.

„Dziennik Poznański” 1938, 20 marca.

„Dziennik Poznański” 1938, 22 marca.

„Dziennik Poznański” 1938, 23 marca.

Stefania Dzięcielska-Machnikowska, Grzegorz Matuszak, Czternaście łódzkich miesięcy. Studia socjologiczne sierpień 1980–wrzesień 1981, Łódź 1984.

Jerzy Eisler, Grudzień ’70, Warszawa 1995.

Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I, Warszawa 1981.

Encyklopedia Solidarności, hasło: Zakłady Przemysłu Metalowego H. Cegielski – Poznań (ZPM HCP), https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/23843,Zaklady-Przemyslu-Metalowego-H-Cegielski-Poznan-ZPM-HCP.html (dostęp: 26.03.2024).

Fabryka Machin i Urządzeń Rolniczych H. Cegielskiego, fotografia, Album pamiątkowych widoków miasta Poznania, Poznań 1884, https://fotopolska.eu/115696,foto.html (dostęp: 26.03.2024).

[Fabryka Machin i Urządzeń Rolniczych H. Cegielskiego], fotografia, lata 1905–1908, https://fotopolska.eu/1236437,foto.html (dostęp: 26.03.2024).

Tadeusz Filipiak, Dzieje związków zawodowych w Wielkopolsce do roku 1919. Studium porównawcze z historii gospodarczo-społecznej, Poznań 1965.

Celso Furtado, Mit rozwoju gospodarczego, przeł. Halina Mirecka, Warszawa 1982.

Przemysław Gasztold-Seń, Koncesjonowany nacjonalizm. Zjednoczenie Patriotyczne Grunwald 1980–1990, Warszawa 2012.

„Gazeta Lubuska” 1989, 11 maja.

„Gazeta Poznańska” 2002, 19 lipca.

„Gazeta Poznańska” 2006, 18 kwietnia.

„Gazeta Wyborcza” 2002 (dodatek lokalny), 19 lipca.

„Gazeta Wyborcza” 2005 (dodatek lokalny), 19 sierpnia.

„Gazeta Wyborcza” 2006 (dodatek lokalny), 31 maja.

„Gazeta Wyborcza” 2006 (dodatek lokalny), 9 czerwca.

„Gazeta Wyborcza” 2007, 31 marca.

„Gazeta Wyborcza” 2007, 1 kwietnia.

„Gazeta Wyborcza” 2007, 12 kwietnia.

„Gazeta Wyborcza” 2007, 14 kwietnia.

„Gazeta Wyborcza” 2007, 15 kwietnia.

„Gazeta Wyborcza” 2007, 17 kwietnia.

„Gazeta Wyborcza” 2008 (dodatek lokalny), 29 lutego.

„Gazeta Wyborcza” 2008 (dodatek lokalny), 1 marca.

„Gazeta Wyborcza” 2008 (dodatek lokalny), 2 marca.

„Gazeta Wyborcza” 2008 (dodatek lokalny), 28 marca.

Bohdan Gliński, System funkcjonowania gospodarki. Logika zmian, Warszawa 1977.

„Głos Wielkopolanek” 1908, 13 grudnia.

„Głos Wielkopolski” 2002, 21 czerwca i 28 września.

„Głos Wielkopolski” 2006, 21 kwietnia, 31 maja.

„Głos Wielkopolski” 2006, 3 września.

„Głos Wielkopolski” 2006, 4 września.

„Głos Wielkopolski” 2007, 14 maja.

„Głos Wielkopolski” 2007, 15 maja.

„Głos Wielkopolski” 2008, 15 lutego.

„Głos Wielkopolski” 2008, 28 lutego.

Andrzej Gołębioski, Akt pierwszy: dar „wyzwolicieli”, „Dziennik Bałtycki” 28 kwietnia 1997, s. 10–11.

Aleksander Grad, Minister Skarbu Państwa, Stenogram z 20. Posiedzenia Sejmu w dniu 24 lipca 2008 r.

Zdzisław Grot, 100 lat Zakładów H. Cegielski 1846–1946, Poznań 1946.

Zdzisław Grot, Hipolit Cegielski 1813–1868, Warszawa–Poznań 1980.

Zdzisław Grot, Zarząd i kierownicy Zakładów H. Cegielski 1846–1939, „Kronika Miasta Poznania” 2007, nr 2, s. 22–38.

Stanisław Grzelecki, Führerprinzip, „Myśl Narodowa” 1936, R. 16, nr 32, s. 479–480, 499.

H. Cegielski – Poznań ma produkować pojazdy dla wojska, biznes.interia.pl, 5 czerwca 2017, //biznes.interia.pl/gospodarka/news-h-cegielski-poznan-ma-produkowac-pojazdy-dla-wojska,nId,4133815#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (dostęp: 26.03.2024).

H. Cegielski – Towarzystwo Akcyjne 1846–1921 w Poznaniu, Poznań 1921.

Historia Polski w liczbach, t. I, Państwo. Społeczeństwo, Warszawa 2003.

Franz Hitze, Kwestya robotnicza i dążności do jej rozwiązania, przeł. Walery Zieliński, Poznań 1909.

„Inicjatywa Pracownicza” 2007, nr 13.

„Inicjatywa Pracownicza” 2015, nr 44.

„Inicjatywa Pracownicza” 2022, nr 58.

Informacja o stanie restrukturyzacji przemysłu stoczniowego, Ministerstwo Gospodarki i Pracy, Warszawa 2005.

Dave Jamieson, Amazon Spent $4.3 Million On Anti-Union Consultants Last Year, www.huffpost.com, 31 marca 2022, https://www.huffpost.com/entry/amazon-anti-union-consultants_n_62449258e4b0742dfa5a74fb (dostęp: 26.03.2024).

Bolesław Januszkiewicz, Cegielski na Głównej, „Kronika Miasta Poznania” 2002, nr 2, s. 229–246.

Bolesław Januszkiewicz, Hanna Wejchan-Kozielewska, 150 lat firmy H. Cegielski – Poznań, Poznań 1996.

Bolesław Januszkiewicz, Inżynier od Cegielskiego to był ktoś, „Kronika Miasta Poznania” 2007, nr 2, s. 7–21.

Łukasz Jastrząb, Rozstrzelano moje serce w Poznaniu. Poznański Czerwiec 1956 r. – straty osobowe i ich analiza, Warszawa 2006.

Tony Judt, Przeszłość to inny kraj. Mit i pamięć w powojennej Europie, przeł. Paweł Paszkowski, „Res Publica Nowa” 2010, nr 10, s. 152–159.

Łukasz Kamiński, Strajki robotnicze w Polsce 1945–1948. Próba bilansu, „Dzieje Najnowszej” 1997, R. XXIX, nr 4, s. 47–56.

Małgorzata Kamola-Cieślik, Polityka państwa wobec przemysłu stoczniowego w Polsce. Przeszłość, stan obecny, perspektywy rozwoju, Warszawa 2021.

Waldemar Karolczak, Chwaliszewo przełomu XIX/XX wieku. Przemiany oblicza dzielnicy, „Kronika Miasta Poznania” 1995, nr 1, s. 100–137.

Adam Karwowski, Dla czego powstało u nas Towarzystwo ku Zwalczaniu Zakaźnych Chorób Płciowych, Poznań 1904.

Lucjan Kieszczyński, Kronika ruchu zawodowego w Polsce 1808–1939. Ważniejsze wydarzenia, Warszawa 1972.

Aniela Koehlerówna, Zofia Tułodziecka – pionierka ruchu zawodowego w Wielkopolsce, Kraków 1933.

Michał Kopczyński, Służba domowa jako grupa zawodowa w Europie w XV–XX wieku [w:] Kobieta i praca. Wiek XIX i XX, pod red. Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca, Warszawa 2000, s. 74–75.

Stefan Kowal, Intensyfikacja wielkopolskiego rolnictwa przed I wojną światową [w:] Aktywność gospodarcza ziemiaństwa w Polsce w XVIII–XX wieku, pod red. Wiesława Cabana i Mieczysława B. Markowskiego, Kielce 1993, s. 121.

Stefan Kowal, Społeczeństwo Wielkopolski i Pomorza Nadwiślańskiego w latach 1871–1914. Przemiany demograficzne i społeczno-zawodowe, Poznań 1982.

Zbigniew Kowalewski, Posłowie [w:] Michał Siermiński, Pęknięta Solidarność. Inteligencja opozycyjna a robotnicy 1964–1981, Warszawa 2020.

Tadeusz Kowalik, www.polskatransformacja.pl, Warszawa 2009.

Izabela Krasińska, Sytuacja żeńskiej służby domowej w świetle poznańskiego czasopisma „Ruch Chrześcijańsko-Społeczny” (1902–1910), „Studia Gdańskie” 2007, t. XL, s. 123–135.

„Kronika Miasta Poznania” 1978, nr 3.

„Kronika Miasta Poznania” 1999, nr 1.

„Kronika Miasta Poznania” 2006, nr 3.

Juliusz Kubel, Blubry Starego Marycha, Poznań 1995.

Stanisław Kubiak, Franciszek Łozowski, Rady Robotniczo-Żołnierskie w Wielkopolsce 1918–1919, Poznań 1959.

Witold Kula, Historia gospodarcza Polski w dobie popowstaniowej 1864–1918, Warszawa 1947.

„Kurier Poznański” 1907, 22 października.

„Kurier Poznański” 1907, 24 października.

„Kurier Poznański” 1907, 25 października.

„Kurier Poznański” 1907, 26 października.

„Kurier Poznański” 1918, 29 stycznia.

„Kurier Poznański” 1918, 30 stycznia.

„Kurier Poznański” 1918, 31 stycznia.

„Kurier Poznański” 1918, 1 lutego.

„Kurier Poznański” 1918, 5 lutego.

„Kurier Poznański” 1918, 6 lutego.

„Kurier Poznański” 1918, 7 lutego.

„Kurier Poznański” 1920, 28 kwietnia.

„Kurier Poznański” 1924, 26 lipca.

„Kurier Poznański” 1938, 22 marca.

Andrzej Kwilecki, Ziemiaństwo wielkopolskie, Warszawa 1998.

Jacques Le Goff, Czas kościoła i czas kupca [w:] Czas w kulturze, przeł. Andrzej Frybes, Warszawa 1988, s. 343–344.

Jacek Leoński, Drogi życiowe i świadomość społeczna robotników polskich. Studium oparte na autobiografiach robotniczych, Poznań 1987.

Krzysztof Lesiakowski, Strajki robotnicze w Łodzi 1945–1976, Łódź 2008.

Cecylia Leszczyńska, Łucja Lisiecka, Zróżnicowanie dochodów w Polsce międzywojennej [w:] Oblicza nierówności społecznych, pod red. Jarosława Klebaniuka, Warszawa 2007, s. 111.

Grażyna Liczbińska, Katolicy i ewangelicy w dziewiętnastowiecznym Poznaniu – analiza umieralności, „Przegląd Historyczny” 2009, nr 100/4, s. 781–794.

Henryk Lisiak, Narodowa Demokracja w Wielkopolsce w latach 1918–1939, Poznań 2006.

Róża Luksemburg, Kryzys socjaldemokracji, Warszawa 2005.

Róża Luksemburg, Listy do Leona Jogichesa-Tyszki, t. 2 (1900–1905), Warszawa 1968.

Róża Luksemburg, Wybór pism, t. I, Warszawa 1959.

Janusz Lustyk, Rola i działalność partii robotniczych w ZPM H. Cegielski (1945–1956), maszynopis pracy magisterskiej obronionej w Instytucie Nauk Politycznych WNS Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 1984.

Aleksander Łaniewski, Augustyn Wróblewski – krakowski anarchista i „adwokat umarłych”, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2010, t. XLV, s. 277–297.

Józef Ławnik, Represje policyjne wobec ruchu robotniczego 1918–1939, Warszawa 1979.

Ryszard Łączkowski, Zastosowanie teorii katastrof do analizy polskich kryzysów, „Studia Socjologiczne” 1984, nr 1, s. 79–95.

Janusz Łosowski, Zegarowy pomiar czasu w miastach polskich w XVI–XVIII wieku. Problem zasięgu [w:] Człowiek wobec miar i czasu w przeszłości, pod red. Piotra Guzowskiego i Marzeny Liedke, Kraków 2007, s. 50–51.

Czesław Łuczak, Dzieje Gospodarcze Niemiec 1971–1990, t. I, Druga Rzesza i Republika Weimarska, Poznań 2004.

Czesław Łuczak, Dzieje gospodarcze Wielkopolski w okresie zaborów (1815–1918), Poznań 2001.

Czesław Łuczak, Życie gospodarczo-społeczne w Poznaniu 1815–1918, Poznań 1965.

Dariusz Łukasiewicz, Kobieta w Prusach 1871–1933, „Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych” 2017, nr 2, s. 45–74.

Bogdan Mach, Przemiany w strukturze i stratyfikacji społecznej [w:] Pierwsza dekada niepodległości. Próba socjologicznej syntezy, red. Edmund Wnuk-Lipiński, Marek Ziółkowski, Warszawa 2001, s. 122–123.

Barbara Madajczyk-Krasowska, Czarne chmury nad Gdańskiem, „Dziennik Bałtycki” 1997, 14 marca.

Witold Maisel, Wilkierze poznańskie, cz. III, Organizacja cechowa, Wrocław 1969.

Edmund Makowski, Od socjaldemokracji do „Solidarności”: organizacje robotnicze w Wielkopolsce w XIX i XX wieku (do roku 1990), Poznań 1991.

Edmund Makowski, Poznański Czerwiec 1956. Pierwszy bunt społeczeństwa w PRL, Poznań 2006.

Edmund Makowski, Ruch robotniczy w Wielkopolsce. Zarys dziejów do 1981 roku, Poznań 1984.

Edmund Makowski, Wydarzenia czerwcowe w Poznaniu w 1956 roku, materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii UAM w dniu 4 maja 1981 r., Poznań 1981.

Magdalena Malinowska, Jak pandemia atakuje świat pracy?, „Inicjatywa Pracownicza” 2020, nr 55, s. 12–13.

Maria Magdalena Malinowska, Jarosław Urbański, Nomadowie mimo woli [w:] Formy zamieszkiwania. Publiczne i prywatne przestrzenie miasta, pod red. Piotra Wołyńskiego, Poznań 2010, s. 141–142.

Marian Małowist, Studia z dziejów rzemiosła w okresie kryzysu feudalizmu w zachodniej Europie w XIV i XV wieku, Warszawa 1954.

„Mały Rocznik Statystyczny”, Główny Urząd Statyczny, Warszawa 1939.

Karol Marks, Kapitał, t. I, Warszawa 1951.

Masówka, Słownik Języka Polskiego, https://sjp.pl/mas%C3%B3wka (dostęp: 26.03.2024).

Materiały programowe i informacyjne, uchwały, opinie i stanowiska z 2002 i początku 2003 roku, Polskie Lobby Przemysłowe im. Eugeniusza Kwiatkowskiego, Warszawa 2003.

Przemysław Matusik, Historia Poznania, t. II, Poznań 2021.

Przemysław Matusik, Historia Poznania, t. III, Poznań 2021.

Przemysław Matusik, Historia Poznania, t. IV, Poznań 2021.

Dorota Matyaszczyk, Fabryki cygar i papierosów, „Kronika Miasta Poznania” 2012, nr 3, s. 155–174.

Zbigniew Mazur, Obraz Niemiec w polskich podręcznikach szkolnych do nauczania historii 1945–1989, Poznań 1995.

Lev Mendelson, Teoria i historia kryzysów i cykli ekonomicznych, t. I, przeł. Julian Maliniak, Warszawa 1959.

Lev Mendelson, Teoria i historia kryzysów i cykli ekonomicznych, t. II, przeł. Józef Gruber, Warszawa 1960.

Marceli Motty, Przechadzki po mieście, t. I, Poznań 1957.

Agnieszka Mróz, Z Chin do Polski. Cyrkulacja towarów i walk [w:] Ekonomie przyszłości, pod red. Przemysława Wielgosza, Warszawa 2021, s. 116–117.

Zdzisław Mrugalski, Czas i urządzenia do jego pomiaru. Zegary dawne i współczesne, Warszawa 2008.

Christian Myschor, Wyżsi urzędnicy pruskiej administracji prowincjonalnej w Poznańskiem (1871–1918), praca doktorska wykonana w Zakładzie Historii Polski XIX i XX wieku Instytutu Historii UAM, Poznań 2012, https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/6058/1/praca.pdf (dostęp: 26.03.2024).

Dieter Nielsen, Robotniczy ruch reform seksualnych w Republice Weimarskiej [w:] Anarchosyndykalizm. Strajki, powstania, rewolucje 1892–1990. Wybór tekstów, pod red. Rafała Górskiego, Poznań–Kraków 2006, s. 102.

Marcin Niemczyk, Śladami doktrynalnych spotkań Milovana Djilasa z Polską, „Annales Universitetis Mariae Curie-Skłodowska” 2011, vol. LVIII, z. 2, s. 43–63.

Leszek Nowak, Anty-Rakowski, czyli o tym co wygwizdali wicepremierowi robotnicy, Wrocław 1983.

Kacper Olejarczyk, Patryk Szynkowski, Kto zatopił polskie stocznie?, „Inicjatywa Pracownicza” 2021, nr 57, s. 7.

David Ost, Klęska „Solidarności”. Gniew i polityka w postkomunistycznej Europie, przeł. Hanna Jankowska, Warszawa 2007.

Regina Pacanowska, Samorząd powiatowy w Wielkopolsce w latach 1919–1939, Poznań 2006.

Andrzej Paczkowski, Strajki, bunty, manifestacje jako „polska droga” przez socjalizm, Poznań 2003.

Krzysztof Podemski, Społeczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej. Projekt Eurequel, Poznań 2011.

Polacy pracujący a kryzys fordyzmu, pod red. Juliusza Gardawskiego, Warszawa 2009.

Wojciech Polak, Opór społeczny w pierwszych dniach stanu wojennego, „Wolność i Solidarność” 2011, nr 2, s. 53.

Wojciech Polak, Wpływ strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku na rozwój akcji strajkowej w Polsce [w:] Historia Stoczni Gdańskiej, pod red. Konrada Knocha, Jakuba Kufla, Wojciecha Polaka, Przemysława Ruchlewskiego, Magdaleny Staręgi i Andrzeja Trzeciaka, Gdańsk 2018, s. 182.

Polnische Berufsvereinigung, Wikipedia, https://de.wikipedia.org/wiki/Polnische_Berufsvereinigung (dostęp: 26.03.2024).

Radosław Poniat, Służba domowa w miastach na ziemiach polskich od połowy XVIII do końca XIX wieku, Warszawa 2014.

Brian Porter-Szücs, Gdy nacjonalizm zaczął nienawidzić. Wyobrażenia nowoczesnej polityki w dziewiętnastowiecznej Polsce, tłum. Agnieszka Nowakowska, Sejny 2011.

Poznański Czerwiec 1956, pod red. Jarosława Maciejewskiego i Zofii Trojanowicz, Poznań 1990.

„Praca” 1905, 6 lutego.

„Praca” 1905, 13 lutego.

„Praca” 1905, 28 lutego.

„Praca” 1905, 21 maja.

Pracownicy Amazona jak na wojnie? Wypadki przy pracy w 2021 r. liczone w dziesiątkach tysięcy, www.wiadomoscihandlowe.pl, 13 kwietnia 2022, https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykul/pracownicy-amazona-jak-na-wojnie-wypadki-przy-pracy-w-2021-r-liczone-w-dziesiatkach-tysiecy (dostęp: 26.03.2024).

Krzysztof Przegiętka, Marcin Przegiętka, Andrzej Strobel, Dawne i współczesne zegary słoneczne w Toruniu na tle rozwoju metod pomiaru czasu, „Rocznik Muzeum Okręgowego w Toruniu” 2009, t. XVIII, s. 33–61.

Przemowa Fr. Chłapowskiego na wiecu w sprawie zwalczania zakaźnych chorób płciowych dnia 8-go stycznia 1904, Poznań 1904.

Adam Próchnik, Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej, Warszawa 1982.

Wacław Radkiewicz, Dzieje zakładów H. Cegielski 1846–1960. Studium ekonomiczno-historyczne, Poznań 1962.

Mieczysław F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1987–1990, Warszawa 2005.

Raport na temat otoczenia rynkowego w obszarze produkcji pojazdów szynowych i silników w H. Cegielski – Poznań S.A. („HCP”) oraz w spółkach zależnych, Warszawa 2009.

Renesans operaismo [w:] Autonomia robotnicza, pod red. Krzysztofa Króla, Poznań 2007, s. 14.

Robotnicy wielkopolscy w XIX i XX wieku. Warunki pracy i życia, pod red. Czesława Łuczaka, Poznań 1988.

„Rocznik Statystyczny Gospodarki Morskiej”, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa–Szczecin 2007 i 2021.

„Rocznik Statystyczny Pracy”, Warszawa 1972.

„Rocznik Statystyczny”, Warszawa 1961.

„Rocznik Statystyczny”, Warszawa 1971.

„Rocznik Statystyczny”, Warszawa 1982.

„Rocznik Statystyczny”, Warszawa 1991.

„Rocznik Statystyczny”, Warszawa 2000.

Janusz Rolicki, Zbigniew Bujak: Przepraszam za „Solidarność”, Warszawa 1991.

Adam Romejko, Peter Oliver Loew, »Wir Unsichtbaren. Geschichte der Polen in Deutschland«, C.H. Beck, München 2014, s. 336, „Studia Gdańskie” 2015, t. XXXVII, s. 277–282.

Przemysław Ruchlewski, Zapomniany strajk w Stoczni Gdańskiej z 20 maja 1971 roku [w:] Historia Stoczni Gdańskiej, pod red. Konrada Knocha, Jakuba Kufla, Wojciecha Polaka, Przemysława Ruchlewskiego, Magdaleny Staręgi i Andrzeja Trzeciaka, Gdańsk 2018, s. 367.

Karol Rzepecki, Historia ustawy wyborczej pruskiej oraz wyniki wyborów do Sejmu Pruskiego z 1903 i 1908 r. na ziemiach polskich wedle źródeł autentycznych, Poznań 1913.

Magdalena Saryusz-Wolska, Pamięć zbiorowa i kulturowa, Kraków 2009.

Radosław Sawicki, Chcemy być traktowani równo, „Nowy Robotnik” 2006, nr 5.

Mariusz Sepioło, 200 zwolnionych, 100 pozwów. Stoczniowcy ze Świnoujścia idą do sądu, www.gazeta.pl, 12 lutego 2021, https://weekend.gazeta.pl/weekend/7,177334,26782379,200-zwolnionych-100-pozwow-stoczniowcy-ze-swinoujscia-ida.html (dostęp: 26.03.2024).

Anwar Shaikh, Historia teorii kryzysu. Wprowadzenie, przeł. A. M., „Przegląd Anarchistyczny” 2009, nr 9, s. 11–43.

Witold Sienkiewicz, Polska od roku 1944. Najnowsza historia, Warszawa 2012.

Michał Siermiński, Pęknięta Solidarność. Inteligencja opozycyjna a robotnicy 1964–1981, Warszawa 2020.

Beverly J. Silver, Globalny proletariat. Ruchy pracownicze i globalizacja po 1870 r., przeł. Marcin Starnawski, Warszawa 2009.

Bogna Skarul, Będą protestować, bo nie chcą, aby zamknięto ich stocznię w Świnoujściu, GS24.pl, 12 lutego 2020, https://gs24.pl/beda-protestowac-bo-nie-chca-aby-zamknieto-ich-stocznie-w-swinoujsciu/ar/c3-15288090 (dostęp: 26.03.2024).

Izabela Skierska, Sabbatha sanctifices. Dzień święty w średniowiecznej Polsce, Warszawa 2008.

Słownik gwary miejskiej Poznania, pod red. Moniki Gruchmanowej i Bogdana Walczaka, Warszawa 1997.

Zygmunt Słupski, Album przemysłu i handlu Wielkopolski, Prus i Śląska, Poznań 1906.

Nick Srnicek, Alex Williams, Wymyślając przyszłość. Postkapitalizm i świat bez pracy, przeł. Ewa Bińczyk, Jakub Gużyński, Krzysztof Tarkowski, Toruń 2019.

Katarzyna Staszyńska, J. Tatarkiewicz, Kryzys 1993?!, „Studia Socjologiczne” 1985, nr 1, s. 259–265.

Statystyczna karta historii Poznania, pod red. Kazimierza Kruszki, Poznań 2008.

Piotr Stefaniak, Rok burzliwego transportu morskiego, www.obserwatorfinansowy.pl, 5 lutego 2021, https://www.obserwatorfinansowy.pl/bez-kategorii/rotator/rok-burzliwego-transportu-morskiego/ (dostęp: 26.03.2024).

Waldemar Stelmach, Jerzy Chorążuk, OPZZ w dobie przemian, Warszawa 2013.

Włodzimierz Stępiński, Państwo pruskie i gospodarka junkierska na Pomorzu Zachodnim w latach 1807–1875 [w:] Aktywność gospodarcza ziemiaństwa w Polsce w XVIII–XX wieku, pod red. Wiesława Cabana i Mieczysława B. Markowskiego, Kielce 1993, s. 131.

Stocznia Szczecińska planuje sprzedaż 420 mln USD, www.parkiet.com, 19 lipca 2001, https://www.parkiet.com/gospodarka/art26237961-stocznia-szczecinska-planuje-sprzedaz-420-mln-usd (dostęp: 26.03.2024).

Brad Stone, Wszechmocny Amazon. Jeff Bezos i jego globalne imperium, przeł. Maria Gębicka-Frąc, Warszawa 2021.

Stowarzyszenie Personału Żeńskiego w Handlu i Przemyśle w Poznaniu, Poznań 1913.

Strajk kierowców w Portugalii: groźba dwóch lat więzienia i wojsko zastępujące strajkujących, https://40ton.net, 13 sierpnia 2019, https://40ton.net/strajk-kierowcow-portugalii-grozba-dwoch-wiezienia-wojsko-zastepujace-strajkujacych/ (dostęp: 26.03.2024).

Ryszard Sudziński, Ekonomiczne struktury podległości Polski wobec ZSRR – problemy badawcze i interpretacyjne ze szczególnym uwzględnieniem lat 1944–1957, „Acta Universitatis Nicolai Copernici Historia” 1997, nr 30 (322), Toruń, s. 163–181.

„Super Express” 2002, 24 maja.

„Super Express” 2002, 29 czerwca.

Andrzej Synowiec, Wytwórnia papierosów Czyżyny w Krakowie-Czyżynach, Kraków 2015.

Andrzej Synowiec, Zakład Upraw Tytoniu Polskiego Monopolu Tytoniowego (Krakowska Wytwórnia Tytoniu Przemysłowego), Kraków 2016.

Agnieszka Szczepaniak-Kroll, Tożsamość poznańskich rodzin pochodzenia niemieckiego. Losy Bajerlainów i Dittrichów (XVIII–XX w.), Poznań 2010.

Iván Szelenyi, Donald J. Treiman, Elity w Polsce, w Rosji i na Węgrzech. Wymiana czy reprodukcja?, pod red. Edmuda Wnuka-Lipińskiego, Warszawa 1995.

Szturmowszczyzna, Słownik języka polskiego, https://sjp.pl/szturmowszczyzna (dostęp: 26.03.2024).

Witold Szulc, Pod panowaniem pruskim [w:] Robotnicy Wielkopolscy w XIX i XX wieku. Warunki pracy i życia, pod red. Czesława Łuczaka, Poznań 1988, s. 9–199.

Herbert Szurgacz, Położenie prawne robotników zatrudnionych w Rzeszy Niemieckiej w latach 1880–1918, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2014, t. LXVI, z. 2, s. 67–108.

Paul M. Sweezy, Teoria rozwoju kapitalizmu, przeł. Edward Lipiński, Warszawa 1957.

Romuald Śmiech, Robotnicze pokolenia stoczniowe [w:] Historia Stoczni Gdańskiej, pod red. Konrada Knocha, Jakuba Kufla, Wojciecha Polaka, Przemysława Ruchlewskiego, Magdaleny Staręgi i Andrzeja Trzeciaka, Gdańsk 2018, s. 367.

Józef Śniegocki, Przepisy dla sług, czeladzi, chlebodawców i urzędników gospodarskich…, Berlin 1862.

Frederick Winslow Taylor, Zarządzanie warsztatem wytwórczym, Poznań 1947.

René Thom, Parabole i katastrofy. Rozmowy o matematyce, nauce i filozofii, Warszawa 1991.

Transport, pod red. Włodzimierza Rydzykowskiego i Krystyny Wojewódzkiej-Król, Warszawa 2010.

Trzcianka w przeszłości i obecnie. Rękopisy z 1912 r., oprac. i przeł. ks. Łukasz Nowak, Trzcianka 2019.

Lech Trzeciakowski, „Kwiat narodu”. Polska inteligencja Poznania XIX wieku, „Kronika Miasta Poznania” 1998, nr 2, s. 34–62.

Lech Trzeciakowski, Polityka polskich klas posiadających w Wielkopolsce w erze Capriviego (1890–1894), Poznań 1960.

Układ zbiorowy pracy, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Uk%C5%82ad_zbiorowy_pracy (dostęp: 26.03.2024).

Upadek i odbudowa. Trzcianka w XIX i XX w., https://wirtualnemuzeumtrzcianki.trz.pl/book/export/html/565 (dostęp 26.03.2024).

Jarosław Urbański, Anatomia polskich protestów pracowniczych: fale ruchów społecznych, „Le Monde Diplomatique: miesięcznik społeczno-polityczny” 2007, nr 6, s. 8–9.

Jarosław Urbański, Dezindustrializacja i krach na rynku nieruchomości [w:] Perfumy. Posłowie do dezindustrializacji, pod red. Mikołaja Iwańskiego, Szczecin–Bytom 2016, s. 85–86.

Jarosław Urbański, Na boga! Politycy fałszują historię Czerwca ’56, „Nowy Robotnik” 2006, nr 7–8.

Jarosław Urbański, Pikujemy 800. Nie więcej. Rozmowa z Radosławem Sawickim, polskim pracownikiem Tesco w Irlandii, „Nowy Robotnik” 2005, nr 7, s. II–III.

Jarosław Urbański, Płyta [w:] A Place Where We Could Go, pod red. Stanisława Rukszy, Bytom 2014, s. 131–141.

Jarosław Urbański, Prekariat i nowa walka klas. Przeobrażenia współczesnej klasy pracowniczej i jej form walki, Warszawa 2014.

Jarosław Urbański, Robotniczy zryw i święta pamięć, „Przekrój” 2012, nr 26, s. 14–15.

Jarosław Urbański, Wiecowniczki. Zofia Tułodziecka i początki radykalnego zawodowego ruchu kobiecego w Wielkopolsce, Poznań 2018.

Jarosław Urbański, Współczesny ruch pracowniczy w Polsce – od realnego socjalizmu do realnego kapitalizmu [w:] Końce i początki. Socjologiczne podsumowania, socjologiczne zapowiedzi, pod red. Rafała Drozdowskiego, Poznań 2007, s. 259.

Ustawa z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, Dz.U. 1981, nr 24, poz. 123.

Jacek Wasilewski, Społeczne procesy rekrutacji regionalnej elity władzy, Wrocław 1990.

Roman Wapiński, Narodowa Demokracja: 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław 1980.

Max Weber, Etyka protestancka a duch kapitalizmu i inne pisma, przeł. Bogdan Baran, Piotr Miziński, Warszawa 2010.

Alfred Wielopolski, Zarys gospodarczych dziejów transportu do roku 1939, Warszawa 1975.

Ewa Winnicka, Święta Barbara od stoczni, „Przekrój” 2017, nr 2, https://przekroj.pl/spoleczenstwo/swieta-barbara-od-stoczni-ewa-winnicka (dostęp: 26.03.2024).

Jakub Wojciechowski, Życiorys własny robotnika, t. 1, Poznań 1971.

Elżbieta Wojcieszyk, Działalność Rady Miejskiej Miasta Poznania w latach 1919–1939 i losy poznańskich radnych, Poznań 2011.

Grzegorz Wołk, Ofiary stanu wojennego: Ile ich było naprawdę, www.rp.pl, 13 grudnia 2020, https://www.rp.pl/historia/art374641-ofiary-stanu-wojennego-ile-ich-bylo-naprawde (dostęp: 26.03.2024).

Grzegorz Zackiewicz, Ruch związkowy w Polsce 1918–1939, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2020, t. 147, z. 4, s. 855–867.

Założenia ogólne do zmian własnościowych zakładów H. Cegielski-Poznań S.A., oprac. Marcel Szary, Poznań 2008; maszynopis ze zbiorów autora książki.

Marcin Zaremba, Polska „późnego Gomułki” – robotnicy na progu buntu: przyczynek do genezy Grudnia ‘70, „Kultura i Społeczeństwo” 2005, t. 49, nr 2, s. 51–68.

Zarys historii ruchu robotniczego w Wielkopolsce, pod red. Antoniego Czubińskiego, Poznań 1978.

Veronika Ziegelmayer, Państwo socjalne w Niemczech: zmiana systemu? [w:] Państwo socjalne w Europie: historia, rozwój, perspektywy, pod red. Katrin Kraus i Thomasa Geisena, przeł. Monika Bratkowska-Zariczna, Piotr Zariczny, Toruń 2005, s. 85.

Anna Ziółkowska, Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Poznaniu w latach okupacji hitlerowskiej, „Kronika Miasta Poznania” 2006, nr 3, s. 394–412.

Anna Ziółkowska, Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Wielkopolsce w latach okupacji hitlerowskiej (1941–1943), Poznań 2005.

Żądamy pracy i płacy, Komitet Protestacyjny Stoczni Szczecińskiej Porta Holding S.A., Szczecin 16.05–31.07.2002.

Podziękowania

Chciałbym w pierwszej kolejności wyrazić wdzięczność mojej żonie Grażynie za pomoc i wsparcie, jakie okazała mi przez wszystkie lata mojej działalności związkowej, społecznej i badawczej. Słowa podziękowania kieruję też do Jana Reise – nasze wielogodzinne dyskusje ukształtowały moje poglądy na wiele kwestii, w równym stopniu co długie rozmowy z Marcelem Szarym. Dziękuję moim koleżankom i kolegom ze związku zawodowego Inicjatywa Pracownicza i ze środowiska poznańskiego Rozbratu za lata wspólnej walki o prawa pracownicze i socjalne – starałem się je po części opisać. Dziękuję Przemysławowi Wielgoszowi za docenienie moich wysiłków badawczych. Dziękuję też wszystkim osobom z Wydawnictwa RM: redaktorkom, korektorkom, drukarzom, poligrafom, bez których pracy (oby była odpowiednio opłacona i doceniona) ta książka nigdy nie mogłaby się ukazać.

Strajk. Historia buntów pracowniczych

Jarosław Urbański

© Wydawnictwo RM, 2024

All rights reserved.

Wydawnictwo RM,

03-808 Warszawa, ul. Mińska 25

rm@rm.com.pl

www.rm.com.pl

ISBN 978-83-8151-560-3

ISBN 978-83-88558-85-6 (ePub)

ISBN 978-83-88558-90-0 (mobi)

Redaktorka prowadząca: Justyna Żebrowska

Redaktor merytoryczny serii: Przemysław Wielgosz

Redakcja: Ida Świerkocka

Korekta: Ewelina Czajkowska, Klaudia Golon

Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt

Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański

Weryfikcja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książki, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

Table of Contents

Po co nam historia ruchu pracowniczego?

Dwie spokojne dekady

Nowe czasy

Wiecujące kobiety

Związkowy bastion

Pałki i kastety

Czerwcowy mit

Milczący strajk

Wszystkie „płyty” Marcela Szarego

Od Cegielskiego do Amazona

Kryzysy gospodarcze i powracające walki pracownicze

Bibliografia

Podziękowania